VOORZITTER. Chapnews. Colofon

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VOORZITTER. Chapnews. Colofon"

Transcriptie

1 CHAPNEWS

2 Colofon Deze nieuwsbrief is een uitgave van IS- ACA NL Chapter. Redactie: T. Bakker, B. van Staveren en A. Shahim Het redactieadres: ISACA NL Chapter t.a.v. Redactie Nieuwsbrief VOORZITTER Rechte ruggen en?? Een roerig jaar laten we achter ons. Als ik dit schrijf, eind november 2008, komen we net weer een beetje bij van de financiële aardbeving. De onzekerheid over het vervolg is nog groot. Als je dit leest kan de volgende (financiële) instelling alweer zijn omgevallen. In dit verband kom ik op de vraag: Hoe vasthoudend kan en moet je zijn als auditor die assurance opdrachten uitvoert? Het gezegde Wie betaalt, bepaalt zou dan immers voor auditors niet op mogen gaan. En ook zou voor hen niet gelden: Wiens brood men eet, diens woord men spreekt. Maar ja, niet alle gezegdes kloppen. Denk maar aan appels die maar niet van de boom vallen. Is het nou echt zo moeilijk om nee te zeggen en een opdrachtgever met een negatieve uitkomst te confronteren? Kennelijk wel, gezien de vele slippers de laatste jaren. Overigens, zelfs in de Bijbel werd hier al over geschreven; je kon maar beter geen boodschapper van slecht nieuws zijn (2 Samuel 18:19-43). Het valt soms ook niet mee als auditor. Ik ben zelf werkzaam in het auditvak en maak maar al te vaak mee dat een opdrachtgever niet zo blij is met de uitkomsten van een onderzoek (niet mijn onderzoek natuurlijk). Wie herkent niet het onderhandelingsspel dat vanaf dat moment begint. Als we die zin nu eens zo formuleren of: Dat punt vind ik voor deze opdracht niet zo relevant. Dat zijn dan nog de genuanceerde opmerkingen. Ook de botte methode kom je wel tegen. Zo opende ooit een projectleider de vergadering, waar een vennoot van een groot kantoor zijn auditrapport kwam toelichten, met de woorden: Ik loop nu toch al 25 jaar mee maar dit hier, dit rapport, is zo slecht, dat heb ik nog nooit meegemaakt. Ik begrijp niet dat iemand hiervoor durft te tekenen Wie is eigenlijk de eindverantwoordelijke (vennoot zat er dus bij) binnen jullie organisatie? Opmerkingen als: Je had de spellingchecker er wel eens overheen kunnen halen en Kijk, die zin is niet af verhogen de feestvreugde ook al niet. Nog enkele bekende reacties: Is dit procedureel wel goed afgedekt? en Heeft er wel voldoende hoor en wederhoor plaatsgevonden?. Ook deze doet het goed: We laten het hele onderzoek nog eens door een onafhankelijke derde uitvoeren. Maar, mits steekhoudend, ben ik het wel eens met veel opmerkingen. Een rapport is immers je visitekaartje en moet er dus gelikt uitzien. Minstens zo belangrijk is de wijze waarop het tot stand komt. 2

3 Welke houding dan? Ik vind dat de opdrachtgever niet moet beginnen met het aanvallen van het auditrapport en/ of de auditor, maar ervoor dient te zorgen dat de ergste tekortkomingen binnen de organisatie zo snel mogelijk worden opgelost. Opmerkelijk in dat kader vind ik de reacties van de Amerikaanse en Japanse auto-industrie op het aanscherpen van de milieueisen voor auto s in de VS. De Japanners zorgden ervoor dat ze met de beste ingenieurs de auto s aanpasten aan de nieuwe regels. De Amerikanen trachtten met vooraanstaande advocaten de regels ongeldig te laten verklaren. Wie is er nu het meest succesvol in de autoindustrie? En voor de auditor zo vlak voor de feestdagen: Houd je rug recht. Als jij vindt dat het vaktechnisch zo moet, hou daar dan aan vast. Ga niet schipperen. En vooral: wees duidelijk in je communicatie; zeg duidelijk wat je er van vindt. Als jíj het verhaal niet vertelt, wie dan wel? Jij bent de Uiterton. Ik wens iedereen een heel goed nieuw audit jaar! Klaas Piet Meindertsma President ISACA CISA TRAINING Elk jaar wordt op diverse plaatsen op de wereld en dus ook in Nederland CISA examens georganiseerd. Eén examen in het voorjaar en één examen in het najaar. Bij voldoende belangstelling organiseert het ISACA NL Chapter trainingen ten behoeve van deze examens. Er is één trainingsvariant ontwikkeld die zowel basiskennis als examentraining omvat. Alle relevante onderwerpen worden systematisch behandeld en er wordt geoefend op de specifieke examentechniek die gehanteerd wordt tijdens het examen. Het betreft een multiple choice examen waarbij in relatief korte tijd 200 vragen moeten worden beantwoord. Veel tijd om na te denken is er vaak niet. De CISA training duurt 10 avonden en wordt gegeven in april-mei en oktober-november De kosten voor deze training bedragen EURO 975,- voor ISACA-leden en EURO 1075,- voor niet-leden. 3

4 IT Governance Global Status Report 2008 From July until October 2007 a survey reaching members of the C-suite was conducted to determine their sense of priority and actions, as well as tools and services needed, relative to IT governance. Focus points include the: Degree to which the concept of IT governance is recognised, established and accepted within boardrooms and especially by CIOs Level of existing IT governance expertise and which frameworks are known and are (or will be) adopted Extent to which ITGI s own framework, CO- BIT, is selected and how it is perceived. Because this report is the third consecutive undertaking of this IT governance research project, the project team was able to use historical data from the previous reports to discover trends in a number of areas. VERSLAG VAN ISACA PRESIDENTS COUNCEL MEETING (PCM) IN ROME Door het ISACA Rome Chapter was op zaterdag 11 oktober en zondag 12 oktober een ISACA Presidents Councel Meeting (PCM) in Rome georganiseerd voor de chapters uit Europa en Afrika. In totaal waren 20 lokale chapters almede ISACA International vertegenwoordigd door 35 deelnemers. Vanuit Nederland waren de ISACA president en ondergetekende vertegenwoordigd. Het voorprogramma begon op vrijdagmiddag 10 oktober met verschillende presentaties op het gebied van informatiebeveiliging. De presentaties werden onder andere gegeven door een aantal hoogleraren verbonden aan de Universiteit van Rome en Milaan. In de avond was er door het Rome Chapter een welkomstborrel georganiseerd. Voor de deelnemers was dit een mogelijkheid om met elkaar kennis te maken en de contacten tussen de chapters te onderhouden. Op zaterdag werden wij welkom geheten door de voorzitter van het Rome Chapter. Daarna was het woord aan de internationale president van ISACA. Zij heeft onder andere een aantal belangrijke strategische ontwikkelingen binnen ISACA toegelicht zoals het bouwen van een nieuwe website met meer faciliteiten voor onze leden. Vervolgens is door ISACA International een presentatie gegeven over de ontwikkelingen binnen de verschillende lokale chapters. Hierin is onder andere het belang van de Chapter Balanced Scorecard aangegeven en nader ingegaan op de ondersteuning die ISACA International aan de lokale chapters kan bieden, bijvoorbeeld bij het vertalen van ISACA publicaties. Aan het eind van de zaterdagochtend heeft het Duitsland Chapter een toelichting gegeven over haar organisatie en activiteiten. Daarbij zijn tevens de ervaringen toegelicht inzake het organiseren van de EuroCACS 2009 in Frankfurt. Direct na de lunch waren door het Rome Chapter breakouts georganiseerd om de ervaringen tussen de verschillende chapters uit te wisselen. De onderwerpen waren onder andere het motiveren van bestuursleden om resultaten te bereiken, het ontwikkelen en onderhouden van contacten met universiteiten en het verbeteren van de dienstverlening aan de leden. Vervolgens is door het Israel Chapter een presentatie gegeven over 4

5 haar organisatie en activiteiten, waaronder het vertalen van CobiT. Tevens is ingegaan op de ervaringen bij het organiseren van een conferentie met internationale sprekers. Ter afsluiting van de eerste dag is door ISACA International een toelichting gegeven over de samenstelling, doelstellingen en activiteiten van de Membership Board. Deze Membership Board bestaat uit tien leden en is vertegenwoordigd door tenminste twee afgevaardigden uit verschillende continenten. Een belangrijke doelstelling van de Membership Board is het ondersteunen van de lokale chapters bij het werven van nieuwe leden. Het avondprogramma bestond uit een rondleiding en diner in het centrum van Rome. De tweede dag begon met een presentatie over de uitkomsten van de Chapter Balanced Scorecards die jaarlijks moeten worden ingevuld door alle chapters. De uitkomsten worden door ISACA International onder andere gebruikt om de strategische doelstellingen van de lokale chapters beter op elkaar af te stemmen. Daarnaast kan ook worden vastgesteld hoe de lokale chapters beter kunnen worden ondersteund bij het behalen van de strategische doelstellingen, bijvoorbeeld bij het organiseren van internationale congressen. Vervolgens hebben de chapters uit Milaan, Luxemburg, Londen en Barcelona een presentatie gegeven over haar organisatie en activiteiten. Aan het eind van de zondagochtend heeft ISACA International het gebruik en de mogelijkheden van BrightTALK toegelicht. Dit wordt onder andere door ISACA gebruikt voor het organiseren van een E-Symposium. Ter afsluiting hebben wij gezamenlijk een evaluatie van de meeting gedaan en de belangrijkste actiepunten besproken. Iedereen was het erover eens: dit was een zeer nuttige bijeenkomst waarbij het nogmaals duidelijk is geworden dat het uitwisselen van ervaringen cruciaal is bij het verder ontwikkelen van de lokale chapters. Door Danny Onwezen, bestuurslid ISACA CISM TRAINING Elk jaar wordt op diverse plaatsen op de wereld en dus ook in Nederland CISM examens georganiseerd. Eén examen in het voorjaar en één examen in het najaar. Bij voldoende belangstelling organiseert het ISACA NL Chapter trainingen ten behoeve van deze examens. Er is één trainingsvariant ontwikkeld die zowel basiskennis als examentraining omvat. Alle relevante onderwerpen worden systematisch behandeld en er wordt geoefend op de specifieke examentechniek die gehanteerd wordt tijdens het examen. Het betreft een multiple choice examen waarbij in relatief korte tijd 200 vragen moeten worden beantwoord. Veel tijd om na te denken is er vaak niet. De CISM training duurt 6 avonden en wordt gegeven in november De kosten voor deze training bedragen EURO 675,- voor ISACA-leden en EURO 800,- voor niet-leden. Afhankelijk van het aantal deelnemers kunnen de kosten nog worden aangepast. 5

6 INTRODUCTIE BESTUURSLEDEN Marcel van Dijk 1. Wie ben jij? Ik ben Marcel van Dijk, inmiddels 52 jaar, woonachtig te Austerlitz. Werkzaam bij de Rabobank en sinds vorig jaar penningmeester. Ik ben Accountant, ooit netjes de Nivra-opleiding tot Register Accountant doorlopen, de hardway, ongeveer 10jr parttime studie. In die tijd raakte ik ook bij de IT-audit betrokken. Daar werd in mijn begintijd, begin jaren tachtig nog niet zoveel aan gedaan. Ik heb toen ook de Ambi-opleiding gedaan, in die tijd de gangbare automatiseringsopleiding. In de eerste jaren van mijn werkzame leven heb ik als assistent account bij het Verificatie-bureau gewerkt. Het VB hield zich bezig met de controle van gemeenten en gemeentelijke instellingen. In 1980 ben ik voor wat toen de NMB (later opgegaan in ING) heette gaan werken als informatieanalist, vijf jaar later heb ik de overstap naar de Rabobank gemaakt. Bij de Rabobank heb ik eerst nog twee jaren als informatie-analist gewerkt maar ook de Accountancy bleef mijn belangstelling houden en zeker de IT-Audit. Toen zich intern een mogelijkheid voordeed om binnen de Audit Rabobank Groep als IT-auditor aan de slag te gaan heb ik hier gebruik van gemaakt. Aangezien er in die tijd nog geen post-doctorale opleidingen op IT-audit gebied waren heb ik samen met een collega een training in Antwerpen gevolgd, gegeven door Wim Grembergen (dezelfde die nu de Cobittrainingen voor ons verzorgd), toen heb ik ook kennisgemaakt met de ISACA (Erik Guldentops was ook een van de docenten). In die tijd hebben we ook de CISA certificatie verkregen, toendertijd waren de CISA s in Nederland op een hand te tellen. In de jaren daarna ben ik binnen Audit oa verantwoordelijk geweest voor de audits binnen het rekencentrum van de Rabobank, later kwamen daar het Betalingsverkeer en de Produkt Markteenheden bij. In tussentijd ook nog de post doctorale opleiding IT-Audit aan de VU gevolgd. Ongeveer vier jaar geleden heb ik de overstap gemaakt naar Professional Practice en ben in die functie verantwoordelijk voor methoden/technieken, opleidingen, kennismanagement etc. ten behoeve van onze auditors. Prive ben ik getrouwd, drie kinderen, waarvan de oudste medicijnen studeert in Groningen, de andere twee zijn nog thuis en intensieve sporters. 2. Wat wil je worden? Interessante vraag als je inmiddels de 50 bent gepasseerd. Op dit moment heeft Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen mijn speciale aandacht. Voor de accountancy is dit nog een redelijk onontgonnen gebied. Binnen de Rabobank ben ik o.a. verantwoordelijk voor de werkzaamheden die we intern verrichten met betrekking tot de beoordeling van het Maatschappelijk Jaarverslag, dit hele gebied is nog in ontwikkeling. 3. Hoe en waarom bij ISACA? Bij de beantwoording van vraag 1 ben ik hier al deels op ingegaan. Vanuit mijn huidige functie heb ik nog veel te maken met het uivoeren van IT Audits wereldwijd. Dat laatste maakt het belangrijk dat onze methoden/technieken, standaarden wereldwijd geaccepteerd zijn. Een internationale organisatie als ISACA kan daar dus prima bij helpen. Ik zie hier ook veel parallellen met het IIA waar we als Rabobank ook bij aangesloten zijn. 6

7 4. Welke ambities heb je binnen ISACA? Als treasurer is mijn eerste taak natuurlijk het financiële beleid en zorgen voor een financieel gezonde chapter. Vanuit een financieel gezonde basis kan dan de toegevoegde waarde voor de leden verder vergroot worden. Hier liggen denk ik onze voornaamste ambities, naast de vele opleidingen en round tables die ISACA al organiseert de toegevoegde waarde voor de leden nog verder vergroten door handreikingen op diverse gebieden uit te brengen. Hiernaast vind ik het belangrijk om onze eigen organisatie verder te professionaliseren hiertoe zijn inmiddels stappen ondernomen via de aanpassingen rondom de Webside en de samenwerking met APPR als ondersteunende organisatie. Een ander belangrijk punt is mijn inziens de samenwerking met organisaties als IIA en Norea. 5. Wat wordt de komende periode het belangrijkste waarmee ISACA in Nederland naar buiten komt. Handhaven danwel verbeteren van de dingen die we nu al goed doen zoals de opleidingen voor CISA, CISM, Cobit etc en de Round tables. Ik verwacht veel van de werkgroepen die we willen gaan opstarten om handreikingen voor onze leden op te stellen. 6. Wat is je opmerkelijkste IT gebeurtenis. Nou ja opmerkelijk. Als je uit een tijdperk stamt waar nog geen was, een printje verkrijgen een dag duurde zijn er heel veel opmerkelijke gebeurtenissen. Ik weet nog dat ik zelf mijn eerste PC aanschafte, een APPLE IIe. In die tijd een flinke investering. Waarbij je op die PC nog zelf moest programmeren. Ik heb een teleac-cursus PASCAL gevolgd en kon daarna mijn eigen programma s schrijven. Meer recent is de introductie van onze audittool binnen Audit Rabobank Groep. Dit tool wordt wereldwijd door al onze auditors gebruik. Het ondersteunt bij de uitvoering van de audit en de vastlegging van de evidence. Vanuit Professional Practice kunnen bij direct meekijken met wat onze collega s all over the world hebben vastgelegd. Ontplooien initiatieven voor en door zelfstandig gevestigde professionals ISACA is voortdurend op zoek naar manieren waarop het haar diensten aan de leden kan optimaliseren. Binnen ISACA willen wij starten met een initiatief voor en door de groeiende groep van zelfstandig gevestigde professionals. Het doel is om zelfstandig gevestigde professionals binnen ISACA met elkaar in contact te brengen. Daarbij willen wij initiatieven ontplooien waar professionals elkaar kunnen coachen, kennis kunnen delen en door bundeling hun individuele succes kunnen vergroten. Ben je zelfstandig gevestigd professional en heb je interesse? Heb je zelf ideeën en vindt je het leuk om te helpen bij het ontplooien van één van de initiatieven? Neem dan contact op met Danny Onwezen 7

8 SAMENVATTING VAL-IT TRAINING OP 10 EN 11 SEPTEMBER IN BREUKELEN In navolging op het succes van de COBiT trainingen die ISACA sinds vorig jaar aanbiedt, vond in september de eerste VAL IT training plaats. De training had als subtitel: Hoe bedrijfswaarde te realiseren uit IT investeringen? en was bedoeld voor CIO s, IT Managers, IT-auditors, Controllers en IT Governance professionals. Docenten van de training waren Prof. dr. Chris Verhoef en Prof. dr. Wim van Grembergen en dr. Steven De Haes. Laatstgenoemden verzorgen tevens de COBiT trainingen van ISACA in Nederland. Ongeveer 20 ISACA-leden volgen de training, nagenoeg allemaal in business bij grote Nederlandse organisaties. Hieronder volgt een kort verslag. Realistisch investeren = kleine projecten De hete middag van 10 september werd verzorgd door Prof. Dr. Chris Verhoef, professor aan de VU in Amsterdam. Verhoef is guru op het gebied van het kwantificeren van IT Governance. Hij heeft een theorie ontwikkeld die probeert te verklaren waarom grote (overheids)projecten eigenlijk altijd over budget en streeftijd gaan. Dit leidde tot spraakmakende voorbeelden in de warme ruimte van het Van der Valk in Breukelen. Toen wij een ober vroegen of de airco wat hoger kon was zijn antwoord: dan moet u de ramen wat verder open zetten. Met het ietwat storende gezoem van de A2 vertelde Verhoef dat gewone economische modellen kunnen niet goed worden toegepast op IT (gerelateerde) projecten. Daarom heeft hij zijn theorie onderbouwd met een formule voor IT economics, die weer is afgeleid van functiepunt analyses uit de economische wetenschap. Doel: op voorhand beter inzicht krijgen in de haalbaarheid van business cases en projecten. Interessante opmerking van Verhoef is het fenomeen time compression. Wanneer een projectplanning wordt ingekort vanwege tijdsdruk leidt dat tot zoveel druk (stess?) dat een exponentiële budget overrun het gevolg is. Tot slot is het aardig te vermelden dat er in de VS een wet bestaat die grote overheidsuitgaven en projecten verbiedt. Staten en gemeentes zijn verplicht programma-initiatieven te verdelen in kleine, meetbare deelprojecten die op zichzelf waarde toevoegen. Dit alles om de uitgave van belastinggelden te verantwoorden. Iets voor de Nederlandse overheid om een te onderzoeken? Enterprise Governance of IT = COBiT + VAL IT De tweede dag werd verzorgd door Prof. dr. Wim van Grembergen en dr. Steven De Haes die beiden lesgeven aan de Universiteit van Antwerpen en onderdeel uitmaken van het COBiT ontwikkelteam. Deze dag had Van de Valk ons in een andere, ietwat koelere ruimte gepland. Dit 8

9 in overeenstemming met het doel van deze dag: de theorie rond VAL IT. Val IT Doen we de juiste dingen? Krijgen we wel de voordelen? Cobit Doen we ze op een goede manier? Worden ze goed uitgevoerd? VAL IT is een toevoeging aan de COBiT richtlijn met methoden voor meten, monitoren en maximaliseren van toegevoegde business waarde van IT investeringen. Daar waar VAL IT focust op de investeringsbeslissing (doen we de juiste dingen) en de realisatie van benefits (krijgen we de benefits?), focust CobiT op de uitvoering van IT investeringen (doen we de dingen goed en op de juiste manier?). VAL IT biedt net als COBiT een aardig raamwerk bestaande uit de volgende drie good practises: 1) establish Governance framework for Value Management, 2) manage the Investment Portfolio en 3) Manage the Investments. Deze drie practises vallen uiteen in processen en sub-processen en zijn op dezelfde manier als COBiT voorzien van Management COBIT Mapping: Mapping of NIST SP Rev. 1 With COBIT 4.1 This document contains a detailed mapping of NIST SP Rev 1 with COBIT 4.1 and also contains the classification of the standards discussed in this paper as presented in the overview document COBIT Mapping: Overview of International IT Guidance, 2nd Edition. NIST SP is a security-related technical standard issued by NIST. It is one of NIST s SP800-series of reports providing research, guidelines, and outreach efforts in information systems security, and its collaborative activities with industry, government, and academic organizations. Although this is a US federal government standard, it is applicable for all organisations interacting with the US federal government. More important, the standards included in NIST are good security practices for all organisations and therefore need to be looked at and used from that perspective. 9

10 Guidelines, Goals en Objectives. En ook voor VAL IT is het mogelijk voor organisaties om hun eigen volwassenheidsniveaus te scoren. Bij het invullen van de RACI chart voor de VAL IT processen komt het grote verschil naar boven: de accountability en responsibility voor nagenoeg alle processen ligt bij business functies. En dat is waar de discussie in het laatste deel van de dag - en de borrel achteraf - over ging. Push versus pull Dergelijke processen bestaan toch al? (IT) controllers in grote organisatie voeren dergelijke activiteiten ook uit. Is het IIA ook niet bezig met een zo n raamwerk? De toegevoegde waarde van de inrichting van de VAL IT processen lijkt evident. En een deel van de processen is doorgaans bij grote organisaties al geïmplementeerd. Maar naast ING, waar VAL IT in oorsprong vandaan komt, zijn er nauwelijks organisaties bekend die met het concept werken. Hoe dan verder? Gaan we weer pushen vanuit IT? Of blijft het wachten op de business om het Enterprise Governance for IT raamwerk te komen halen? Wellicht te beginnen bij een Value Management self- assessment makkelijk te vinden in de Getting Started with Value Management guide op pagina 15 (te downloaden op Wordt vervolgd Meer lezen van Chris Verhoef, ga naar Naast VAL IT wordt de COBiT richtlijn op korte termijn uitgebreid met COBiT Risk voor de aansluiting met Enterprise Risk Management, zie ook Door Suzanne Janse, Protiviti COBIT Mapping: Mapping of ITIL V3 With COBIT 4.1 This document contains the results of a detailed mapping of ITIL V3 with COBIT 4.1 as well as a classification of the standards discussed in this publication. 10

11 VAN IT GOVERNANCE NAAR ENTERPRISE GOV- ERNANCE OF IT Na het uiteenspatten van de dotcom bubble begin jaren 2000 was de ontnuchtering voor velen groot. Zeer ambitieuze e-business projecten hadden enorme winsten voorspeld en bedrijven hadden massaal geïnvesteerd in IT. Maar heel wat IT projecten bleken niet aan hun verwachtingen te kunnen voldoen. Enkele jaren later kwam bovendien Nicolas Carr van Harvard Business School uit met een boekje IT doesn t matter, waarin hij argumenteerde dat IT eigenlijk een commodity is geworden en dus geen competitief voordeel meer kan leveren. De argumentatie van Carr om minder te investeren in IT, kwam op een moment dat IT projecten al geen te best imago hadden (te laat, te duur, etc.) en wakkerde de discussie bij heel wat bedrijfsmensen aan wat nu eigenlijk de bedrijfswaarde was van IT en waarom de hoge investeringen in IT nodig waren. De essentie van de zaak is uiteraard dat waardecreatie niet zozeer komt uit de zuivere technologie, maar wel uit de veranderingen in de organisatie die het mogelijk maakt. Neem nu het eenvoudige voorbeeld van Customer Relationship Management (CRM): als IT er in slaagt om de nieuwe CRM applicatie binnen tijd, budget en functionaliteit op te leveren, dan nog is er geen bedrijfswaarde gerealiseerd. Er zal enkel waarde worden gerealiseerd als de verkoopsmensen effectief de applicatie gaan gebruiken om meer omzet, en dus bedrijfswaarde, te realiseren. Dit vergt echter, naast het opleveren van de technische applicatie, ook het uittekenen van een gepast bedrijfs/verkoopsproces, het opleiden van de verkoopsmensen om volgens dit nieuwe proces en applicatie te werken, enz. Zuivere IT investeringen bestaan dus eigenlijk niet (met uitzondering van bv. infrastructuurprojecten en dergelijke), het zijn eerder bedrijfsinvesteringen met een grote IT component. In literatuur spreekt men dan ook minder over IT investments maar meer en meer over IT enabled business investments. De nadruk op de verantwoordelijkheid van de business in de waardecreatie, is één van de kernpunten in het nieuwe raamwerk Val IT 2.0, dat in 2008 werd uitgegeven door ISACA. In dit raamwerk worden 22 businessprocessen uitgetekend die pleiten voor een geïntegreerde aanpak tussen business en IT als het gaat over IT value management. Hoewel de belangrijkheid van dit raamwerk buiten discussie staat, zal één van de uitdagingen zijn om de business te overtuigen van de noodzaak van deze 22 processen. Zolang we immers praten of IT Governance en Val IT, waarin het woord IT zeer centraal staat, zal de perceptie blijven bestaan dat dit raamwerk enkel en alleen gemaakt is voor de CIO of de IT manager. Er is in elk geval een sterke stroming aan de gang die tracht om deze mindset te veranderen. In 2008 kwam ISO uit met een nieuwe standaard onder de titel Corporate Governance of IT (ISO38:500), en ons eigen nieuwe boek wordt uitgeven onder de titel Enterprise Governance of IT (in januari 2009 beschikbaar bij Springer, New-York). In deze benamingen staat duidelijk niet meer IT, maar wel de Enterprise en Corporate centraal. Het lijkt voor sommigen misschien spelen met woorden, maar het duidt op een fundamentele evolutie in het denken omtrent waardecreatie. Een evolutie die langzaam verloopt, maar die met de uitgave van Val IT 2.0 door ISACA en de ISO38:500 standaard zeker een duw in de rug heeft Door Dr. Steven de Haes en Prof. Wim van Grembergen, Universiteit Antwerpen (UA) 11

12 VIRTUALISATIE Virtualization, een sterk groeiende ontwikkeling op IT gebied binnen de datacenters, is de aanduiding voor ondermeer softwarematige servers, werkstations of desktops. Door gebruik te maken van virtualisatiesoftware kan een host computer (de fysieke machine) verdeeld worden in meerdere virtuele computers met gelijke of verschillende besturingssystemen. De hardware van de host computer kan gebruikt worden om toegang te krijgen tot de virtuele computer. Zo worden beeldscherm, toetsenbord, muis en geluidskaart gebruikt om de virtuele computer te kunnen bedienen. Ook kan de virtuele computer door een softwarekoppeling met het netwerk verbonden worden. In het netwerk zal de computer gezien worden met een eigen hardware (mac) en netwerk (ip) adres. Hierin onderscheidt de virtuele computer zich dus niet van de fysieke computer. Voor het virtualiseren van servers in een datacenter, is dit aspect van groot belang. Waarom Server Virtualisatie? Het reduceren van het aantal servers. Meerdere besturingssystemen op een server kunnen draaien. Hogere beschikbaarheid door het eenvoudig kunnen verhuizen van draaiende applicaties van een Virtuele Machine op een slecht functionerende server naar een andere Virtuele Machine. Minder energie consumptie en dus ook minder warmteafgifte en kosten. Een lagere footprint, d.w.z. (minder vierkante meters). Lagere beheerskosten. Flexibel testen van nieuwe applicaties op Virtuele machines die eerst kunnen testdraaien alvorens deze in productie gaan nemen. Betere verdeling en benutting van processorcapaciteit: zonder servervirtualisatie worden serverprocessoren gemiddeld maar zo n 20% belast. Server virtualisatie maakt de weg vrij voor centralisatie en dus kostenverlaging; mede door connectie op centrale storage systemen, wordt een sterke kostenreductie bereikt. De sterke verglazing (dark FO) van Nederland versterkt de wens tot virtualisatie. Toepassing Er zijn vele manieren om virtualisatie-technieken toe te passen. De bovengenoemde toepassingen (servers, werkstations en desktops) worden achtereenvolgens behandeld. Server virtualization: in een datacenter wordt, om de continuïteit te kunnen waarborgen, voor iedere applicatie één fysieke server gebruikt. Er is bijvoorbeeld een server voor de mail, de * Dit artikel is ook gepubliceerd in IT Trends

13 bestandsopslag, de database, etc. De reden dat iedere applicatie op een server draait is, dat er bij een hardware defect, een software crash, of een reboot, slechts één applicatie niet beschikbaar is. Het nadeel is echter dat in een middelgrote onderneming het aantal servers algauw in de honderden loopt. Dit nadeel is echter niet het enige, ook het rendement en de utilisatie liggen laag. Wanneer servers gevirtualiseerd worden, blijven de systemen gescheiden, maar kunnen de fysieke resources toch gedeeld worden. De host computer hoeft alleen de virtualisatie-software uit te voeren en is daardoor optimaal ingericht. De systemen zijn daardoor minder vatbaar voor uitval, toch blijft het risico op een hardware defect van de fysieke computer bestaan. Deze single point of failure kan worden ondervangen door clustering, het groeperen van servers. De servers kunnen met deze techniek in aantal worden uitgebreid en de taken kunnen worden verdeeld. Workstation virtualization: deze vorm van virtualisatie wordt vaak gebruikt om op één werkstation met meerdere en tevens verschillende besturingssystemen te kunnen werken. Deze methode maakt het bijvoorbeeld mogelijk om in een test omgeving te kunnen werken zonder dat het nodig is dat er op de werkplek meerdere fysieke machines geplaatst worden. Een toepassingsvoorbeeld hiervan is het testen van de effecten van een virus zonder dat het host besturingssysteem wordt aangetast. Virtual Machine Desktops: bij deze methode worden er op een server meerdere virtuele computers geïnstalleerd met een single user desktop operating system (bijvoorbeeld Windows XP). Deze kunnen dan benaderd worden via het netwerk door middel van een zogenaamde thin client, beter bekend als terminal client. De reguliere toepassing van terminal clients heeft als nadeel dat een ieder op hetzelfde systeem werkt en er dus bij een software crash niemand meer kan werken. Bij virtual machine desktops heeft iedereen een eigen installatie en is dit probleem opgelost. Huidige situatie In de grotere IT-omgevingen begint server virtualization een bekend begrip te worden. Maar we zien toch dat er nog een grote grijze wolk omheen hangt, niet zozeer in de technische hoek, maar meer op bestuurlijk en beleidsniveau. De technici maken zich deze technologie snel eigen en zien de voordelen ervan. Binnen de business is de bekendheid met de mogelijkheden nog minder, waardoor het minder de voorkeur heeft. Workstation virtualization wordt op dit moment vooral gebruikt door technici, want er zijn niet veel toepassingsmogelijkheden voor de gewone gebruiker. Van de Virtual Machine Desktop wordt nog weinig gebruik gemaakt omdat het nog niet goed toepasbaar is in combinatie met een mobiele werkplek. De benodigde infrastructuur is nog onvoldoende; op sommige plaatsen is het netwerk niet beschikbaar, niet snel genoeg, of onvoldoende betrouwbaar om goed te kunnen werken. Microsoft heeft tevens een onderzoek laten verrichten door Marqit naar de stand van ITbeheer in Nederland. Driehonderd grote Nederlandse organisaties hebben te kennen gegeven de komende tijd te investeren in virutalisatie van het serverpark, constante controle van applicatie en hardwareprestaties, applicatievirtualisatie en confi guratiebeheer (zie onderstaand figuur). 13

14 Figuur 1 Investeringen van grote Nederlandse berijven (Bron: Marqit in opdracht van Microsoft) Ontwikkeling Eén van de grote drijfveren voor het gebruik van virtualisatie in datacenters, is het steeds schaarser worden van energiebronnen. Waar vroege de grootste vraagstukken voor een datacenterbeheerder nog lagen op het gebied van vloeroppervlak en koeling, is nu zijn grootste zorg de toevoer van voldoende energie. Door het beter benutten van hardware door middel van virtualisatie, kan het energieverbruik sterk verminderd worden en kan het hoofd geboden worden aan deze problematiek. Bij het bespreken van het onderwerp Green IT is virtualisatie ook een van de vaste punten op de agenda. Verder is zoals reeds besproken het verbeteren van de beschikbaarheid een belangrijke factor bij de keuze voor deze techniek Door deze voordelen zien we een sterke toename in de interesse voor deze technologie, deze toename zal in de toekomst alleen maar groter worden. Google trendlabs laat bij dit onderwerp een statistiek zien met een sterke stijging van zoekopdrachten sinds Kosten / baten De kosten-batenanalyse voor een virtuele server omgeving is relatief gemakkelijk te maken. De diverse ROI calculators op het internet laten op eenvoudige wijze zien wat de kosten en besparingen zijn door de tijd heen. Uiteindelijk blijken de baten de kosten te overtreffen, waarbij de winst vooral wordt behaald op het gebied van energie- en hardwarebesparingen. Verder worden voordelen behaald op het gebied van schaalbaarheid en flexibiliteit. De initiële kosten voor het inrichten van de virtuele omgeving en het aanschaffen van de benodigde hard- en software zijn relatief laag. Volgens analisten kan virtualisatie bedrijven helpen om miljoenen te besparen. (Onderzoek Butler groep.) Risico's Door de extra schakels in de architectuur, zijn er extra onderdelen die goed beveiligd moeten worden. Voorbeelden hiervan zijn de opslag van de virtuele computer en de beveiliging van de host computer. Daarbij is de technologie nog relatief nieuw waardoor de audit- en ITrichtlijnen nog niet altijd voldoende zijn bijgesteld. 14

15 Figuur 2 Architectuur van een virtuele omgeving. Bron: Figuur 3 Virtualisatie in de pers Door: Wouter Abma, Business Consultant Information Risk Management bij Atos Consulting N.V., 15

16 16

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Desktop Delivery: een zakelijke afweging

Desktop Delivery: een zakelijke afweging Desktop Delivery: een zakelijke afweging Client - Server, SBC, virtuele desktops, virtuele applicaties of een virtueel besturingssysteem? Er zijn genoeg mogelijkheden om desktop functionaliteit aan de

Nadere informatie

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management Offshore Outsourcing van Infrastructure Management an emerging opportunity dr. Erik Beulen Atos Origin/Tilburg University 1 Agenda Introductie Ontwikkelingen Risicovergelijking Best practices Conclusies

Nadere informatie

Wat is de cloud? Cloud computing Cloud

Wat is de cloud? Cloud computing Cloud The Cloud Agenda Wat is de cloud? Ontwikkelingen en trends in de markt Bedrijfsstrategie Voordelen en vraagtekens Werken in de cloud: Hoe? Veiligheid & privacy Toepasbaarheid in breder verband Demo Borrel

Nadere informatie

Vertrouwen in ketens. Jean-Paul Bakkers

Vertrouwen in ketens. Jean-Paul Bakkers Vertrouwen in ketens Jean-Paul Bakkers 9 april 2013 Inhoud Het probleem Onderlinge verbondenheid De toekomstige oplossing TTISC project Discussie Stelling Wat doet Logius al Business Continuity Management

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

Virtual Desktop Infrastructure Een alternatief SBC concept? Jacco Bezemer

Virtual Desktop Infrastructure Een alternatief SBC concept? Jacco Bezemer Virtual Desktop Infrastructure Een alternatief SBC concept? Jacco Bezemer Wat ga ik behandelen? Wat is VDI? Voordelen van SBC? VDI versus SBC De voor- en nadelen van VDI De techniek De componenten Use-cases

Nadere informatie

Van Virtualisatie naar Cloud Computing De roadmap voor de toekomst?

Van Virtualisatie naar Cloud Computing De roadmap voor de toekomst? Van Virtualisatie naar Cloud Computing De roadmap voor de toekomst? Louis Joosse Principal Consultant Alle intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot de inhoud van of voortvloeiende uit dit document

Nadere informatie

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009 Cross reference ISM - COBIT ME: Monitor & Evaluate Cross reference ISM - COBIT Management summary Organisaties gebruiken doorgaans twee soorten instrumenten

Nadere informatie

10 redenen om te virtualiseren. Met virtualisatie breek je de directe link tussen de fysieke infrastructuur en de applicaties die erop draaien.

10 redenen om te virtualiseren. Met virtualisatie breek je de directe link tussen de fysieke infrastructuur en de applicaties die erop draaien. 10 redenen om te virtualiseren Wat betekent virtualiseren? Met virtualisatie bij computers wordt over het algemeen bedoeld dat meerdere besturingssystemen tegelijkertijd op één computer kunnen draaien.

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie

Fors besparen op uw hostingkosten

Fors besparen op uw hostingkosten Whitepaper Fors besparen op uw hostingkosten Hoe kunt u een kostenvoordeel behalen zonder dat dat ten koste gaat van de kwaliteit van uw dienstverlening? INHOUD» De hostingmarkt» Cloud technologie» Uitbesteden

Nadere informatie

SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010

SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010 SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010 We staan aan de vooravond van de volgende Internetrevolutie De klassieke werkwijze van organisaties zal

Nadere informatie

Werkplek anno 2013. De werkplek; maak jij de juiste keuze?

Werkplek anno 2013. De werkplek; maak jij de juiste keuze? Werkplek anno 2013 Welkom Agenda Bas van Dijk & Peter Klix (EIC) Pauze HP Converged infrastructuur Johan Benning Presales consultant HP Diner Wie is wie Bas van Dijk Infrastructuurarchitect Specialisatie

Nadere informatie

Oplossingen overzicht voor Traderouter > 02/11/2010

Oplossingen overzicht voor Traderouter > 02/11/2010 Oplossingen overzicht voor Traderouter > 02/11/2010 Netconnex is opgericht in 2004 (Gezeteld in Belgie maar het hoofd datacenter gelegen in Nederland [omgeving Amsterdam]). Zeer gestaag groeiende onderneming

Nadere informatie

HET HOE EN WAT VAN ONLINE DIENSTEN DOOR: STEVEN ADEMA EN ANNEJENT HOEKSTRA

HET HOE EN WAT VAN ONLINE DIENSTEN DOOR: STEVEN ADEMA EN ANNEJENT HOEKSTRA HET HOE EN WAT VAN ONLINE DIENSTEN DOOR: STEVEN ADEMA EN ANNEJENT HOEKSTRA EVEN VOORSTELLEN AnneJent Hoekstra Teamleider/ Projectleider/Consultant SMART IT Services / CSN Groep Frieschepalen 45 reizen/fotografie

Nadere informatie

Werken zonder zorgen met uw ICT bij u op locatie

Werken zonder zorgen met uw ICT bij u op locatie Werken zonder zorgen met uw ICT bij u op locatie Naast de mogelijkheden om uw programmatuur en gegevens bij Drie-O via Evy 2.0 in de cloud te hosten hebt u ook de mogelijkheid om uw ICT omgeving bij u

Nadere informatie

Werkplekvisie. Hans van Zonneveld Senior Consultant Winvision

Werkplekvisie. Hans van Zonneveld Senior Consultant Winvision Werkplekvisie Hans van Zonneveld Senior Consultant Winvision De essentie De gebruiker centraal Verschillende doelgroepen Verschillende toepassingen Verschillende locaties Het beschikbaar

Nadere informatie

OpenText RightFax. Intuitive Business Intelligence. Whitepaper. BI/Dashboard oplossing voor OpenText RightFax

OpenText RightFax. Intuitive Business Intelligence. Whitepaper. BI/Dashboard oplossing voor OpenText RightFax OpenText RightFax Intuitive Business Intelligence Whitepaper BI/Dashboard oplossing voor OpenText RightFax Beschrijving van de oplossing, functionaliteit & implementatie Inhoud 1 Introductie 2 Kenmerken

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

25 11 2009 Spreker Olaf van Oord. Gebruikersvereniging Transport ICT

25 11 2009 Spreker Olaf van Oord. Gebruikersvereniging Transport ICT 25 11 2009 Spreker Olaf van Oord Gebruikersvereniging Transport ICT virtualisatie van systemen en back-up procedures 2 AGENDA Wie is PROXSYS? Welke vormen van virtualisatie? Server virtualisatie Online

Nadere informatie

REFERENCE CASE PZ GLM: VIRTUALISATIE ADMINISTRATIEF NETWERK

REFERENCE CASE PZ GLM: VIRTUALISATIE ADMINISTRATIEF NETWERK REFERENCE CASE PZ GLM: VIRTUALISATIE ADMINISTRATIEF NETWERK 10 Mei 2016 AGENDA LoB ICT Solutions: Wie zijn wij en wat doen wij? Behoeften van PZ GLM Oplossing voor de behoeften Voorgestelde oplossing Voordelen

Nadere informatie

3-daagse praktijktraining. IT Audit Essentials

3-daagse praktijktraining. IT Audit Essentials 3-daagse praktijktraining IT Audit Essentials Programma IT-Audit Essentials Door de steeds verdergaande automatisering van de bedrijfsprocessen wordt de beveiliging en betrouwbaarheid van de IT systemen

Nadere informatie

Welkom bij IT-Workz. Etten-Leur, 16 november 2010. Altijd en overal werken en leren. Applicatie en Desktop Delivery met Quest vworkspace

Welkom bij IT-Workz. Etten-Leur, 16 november 2010. Altijd en overal werken en leren. Applicatie en Desktop Delivery met Quest vworkspace Welkom bij IT-Workz Altijd en overal werken en leren Applicatie en Desktop Delivery met Quest vworkspace Etten-Leur, 16 november 2010 IT-Workz is de verzelfstandigde Dienst ICT van het ROC West-Brabant.

Nadere informatie

SYSTEEMEISEN VOOR FACET FEBR. 2013

SYSTEEMEISEN VOOR FACET FEBR. 2013 SYSTEEMEISEN VOOR FACET FEBR. 2013 Het nieuwe computerexamensysteem Facet kan zowel offline als online gebruikt worden. Bij een online-afname worden de opgaven rechtstreeks ingelezen via het internet van

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Topmanagement en IT Ontwikkelingen en trends voor 2008. in samenwerking met

Topmanagement en IT Ontwikkelingen en trends voor 2008. in samenwerking met Topmanagement en IT Ontwikkelingen en trends voor 2008 in samenwerking met Invloed op de IT-organisatie Welk van onderstaande ontwikkelingen zullen in de komende twee jaar grote invloed hebben op uw IT-organisatie?

Nadere informatie

DE BUSINESS CASE VOOR DE ASP OPLOSSING VAN CRM RESULTANTS VOOR ONDERWIJSINSTELLINGEN

DE BUSINESS CASE VOOR DE ASP OPLOSSING VAN CRM RESULTANTS VOOR ONDERWIJSINSTELLINGEN DE BUSINESS CASE VOOR DE ASP OPLOSSING VAN CRM RESULTANTS VOOR ONDERWIJSINSTELLINGEN Inleiding CRM Resultants biedt aan haar klanten de keuze om Microsoft Dynamics CRM in huis te installeren, of om de

Nadere informatie

EVO:RAIL VDI AANPAK Plaveit VMware EVO:RAIL de weg voor VDI?

EVO:RAIL VDI AANPAK Plaveit VMware EVO:RAIL de weg voor VDI? EVO:RAIL VDI AANPAK Plaveit VMware EVO:RAIL de weg voor VDI? APRIL 8, 2015 SLIDE 1 #Name: Verloigne Geert #Function: Technical Consultant #Email: geert.verloigne@realdolmen.com #UC: +32 2 801 51 81 Company:

Nadere informatie

MINIMALE SYSTEEMEISEN. Vakware 6

MINIMALE SYSTEEMEISEN. Vakware 6 MINIMALE SYSTEEMEISEN Vakware 6 INHOUDSOPGAVE INLEIDING... 3 1. BESTURINGSSYSTEMEN... 4 2. WEBAPPLICATIES... 5 2.1 Vakware Digitale Werkbon... 5 3. HARDWARE-EISEN... 6 3.1 Database server(s)... 6 3.2 Werkstation(s)/client(s)...

Nadere informatie

PGGM. Inkomensverzorger voor de sector zorg en welzijn. Hans de Harde Sr. ICT Architect Fysieke Infrastructuur

PGGM. Inkomensverzorger voor de sector zorg en welzijn. Hans de Harde Sr. ICT Architect Fysieke Infrastructuur PGGM Inkomensverzorger voor de sector zorg en welzijn Hans de Harde Sr. ICT Architect Fysieke Infrastructuur Wat doet PGGM Uitvoeringsorganisatie collectieve pensioenregelingen voor de sector zorg en welzijn

Nadere informatie

Cloud werkplek anno 2014. Cloud werkplek anno 2014

Cloud werkplek anno 2014. Cloud werkplek anno 2014 Introductie Peter Klix Infrastructuurarchitect Specialisatie networking en desktop concepts Peter.klix@eic.nl Cloud desktop Introductie Desktop concepten door de jaren Infrastructuur Cloud concepten Focus

Nadere informatie

Software Defined Datacenter Visie van Cisco. Erwin uit de Bos Datacenter Strategie Specialist NL euitdebo@cisco.com Versie: 5 februari 2015

Software Defined Datacenter Visie van Cisco. Erwin uit de Bos Datacenter Strategie Specialist NL euitdebo@cisco.com Versie: 5 februari 2015 Software Defined Datacenter Visie van Cisco Erwin uit de Bos Datacenter Strategie Specialist NL euitdebo@cisco.com Versie: 5 februari 2015 Tomorrow Starts Here. Make amazing things happen by connecting

Nadere informatie

Systeemeisen Exact Compact product update 406

Systeemeisen Exact Compact product update 406 1 van 6 08-10-2013 12:07 Exact Compact Systeemeisen Exact Compact product update 406 Een pressionele administratie moet bedrijfszeker zijn. U moet er in het dagelijks gebruik snel en zonder onderbrekingen

Nadere informatie

Windows 7 juist nu! Frank Spuls v-fspuls@microsoft.com 11 november 2009

Windows 7 juist nu! Frank Spuls v-fspuls@microsoft.com 11 november 2009 juist nu! Frank Spuls v-fspuls@microsoft.com 11 november 2009 Inspelen op veranderingen Hoofdkantoor Werkenop afstand Mobiele en flexibele medewerkers Bijkantoren 2 Slide 3 Voornaamste conclusies Er is

Nadere informatie

Profielschets. : Sander Daems. Infrastructure Consultant. Versie : 1.0. Datum bezoek : 28-02-2011. Pagina 1 van 7

Profielschets. : Sander Daems. Infrastructure Consultant. Versie : 1.0. Datum bezoek : 28-02-2011. Pagina 1 van 7 Profielschets Sander Daems Infrastructure Consultant Auteur : Sander Daems Versie : 1.0 Datum bezoek : 28-02-2011 Pagina 1 van 7 Ervaringsoverzicht Naam : Sander Daems Geboortedatum : 08/03/1987 Geslacht

Nadere informatie

Agenda 26-4-2009. Wat zijn de gevolgen van Cloud en Gridcomputing voor de gebruikersorganisatie en de beheersfunctie.

Agenda 26-4-2009. Wat zijn de gevolgen van Cloud en Gridcomputing voor de gebruikersorganisatie en de beheersfunctie. Wat zijn de gevolgen van Cloud en Gridcomputing voor de gebruikersorganisatie en de beheersfunctie. John Lieberwerth Agenda Even voorstellen Cloud Computing De tien Plagen Gebruikersorganisatie en ICT

Nadere informatie

Virtual Enterprise Centralized Desktop

Virtual Enterprise Centralized Desktop Virtual Enterprise Centralized Desktop Het gebruik van virtuele desktops en de licensering daarvan Bastiaan de Wilde, Solution Specialist Microsoft Nederland Aanleiding Steeds meer gebruik van Virtuele

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet projecten,

Nadere informatie

Cisco Cloud. Collaboration. Ronald Zondervan David Betlem September, 2011. Presentation_ID 2010 Cisco Systems, Inc. All rights reserved.

Cisco Cloud. Collaboration. Ronald Zondervan David Betlem September, 2011. Presentation_ID 2010 Cisco Systems, Inc. All rights reserved. Cisco Cloud Collaboration Ronald Zondervan David Betlem September, 2011 1 E Open architectuur Uitgangspunten Gebaseerd op Open Standaarden telefonie, video, desktop integratie, beschikbaarheidsstatus (presence)

Nadere informatie

MEER AMBACHT DAN FABRIEK Data-Analyse en Process Mining Support www.coney.nl

MEER AMBACHT DAN FABRIEK Data-Analyse en Process Mining Support www.coney.nl MEER AMBACHT DAN FABRIEK Data-Analyse en Process Mining Support www.coney.nl DE TOOLS DIE WIJ GEBRUIKEN DATA- ANALYSE TOOLS DATA- ANALYSE SUPPORT PROCESS MINING TOOLS PROCESS MINING SUPPORT DATA- ANALYSE

Nadere informatie

ICT-uitbestedingsdiensten en Software as a Service:

ICT-uitbestedingsdiensten en Software as a Service: ICT-uitbestedingsdiensten en Software as a Service: Betrouwbaardere ICT, minder zorgen! Maak kennis met Multrix Wilt u op maat gesneden ICT-diensten die volledig aan de wensen en behoeften van uw organisatie

Nadere informatie

Brochure COBIT 5.0 Foundation

Brochure COBIT 5.0 Foundation Brochure COBIT 5.0 Foundation Over Pink Elephant Bedrijfshistorie Pink Elephant is een Nederlandse IT onderneming die rond 1980 is ontstaan als bijverdienste van een drietal studenten aan de Technische

Nadere informatie

IT risk management voor Pensioenfondsen

IT risk management voor Pensioenfondsen IT risk management voor Pensioenfondsen Cyber Security Event Marc van Luijk Wikash Bansi Rotterdam, 11 Maart 2014 Beheersing IT risico s Het pensioenfonds is verantwoordelijk voor de hele procesketen,

Nadere informatie

Visie op co-sourcing

Visie op co-sourcing Visie op co-sourcing Ed Holtzer Manager Managed Services Meerdere functies bij diverse IT- en adviesorganisaties. O.a. sales manager, (business) consultant, projectleider en programmamanager in profit

Nadere informatie

De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders. Ervaringen met een Pilot

De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders. Ervaringen met een Pilot De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders Ervaringen met een Pilot 1 Even voorstellen Henk Plessius Hogeschool Utrecht o Onderzoeker o Docent o Projectleider Aandachtsgebieden:

Nadere informatie

Maturity van security architectuur

Maturity van security architectuur Renato Kuiper Principal Consultant LogicaCMG renato.kuiper@logicacmg.com LogicaCMG 2006. All rights reserved Over de spreker Renato Kuiper Principal consultant Information Security bij LogicaCMG Hoofdredacteur

Nadere informatie

Zelftest Informatica-terminologie

Zelftest Informatica-terminologie Zelftest Informatica-terminologie Document: n0947test.fm 01/07/2015 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE Deze test is een zelf-test, waarmee u

Nadere informatie

1 Dienstbeschrijving Lancom Workspace 365

1 Dienstbeschrijving Lancom Workspace 365 1 Dienstbeschrijving Lancom Workspace 365 2 Inleiding Lancom biedt haar klanten reeds sinds 2007 de mogelijkheid om te gaan werken van uit een Cloud model waarbij de servers in een datacenter van Lancom

Nadere informatie

Teveel IT in IT Governance. [white paper] een kritische kijk op beheer van ict. Prof. dr. Steven De Haes Prof. dr. Wim Van Grembergen

Teveel IT in IT Governance. [white paper] een kritische kijk op beheer van ict. Prof. dr. Steven De Haes Prof. dr. Wim Van Grembergen Teveel IT in IT Governance [white paper] een kritische kijk op beheer van ict Prof. dr. Steven De Haes Prof. dr. Wim Steven De Haes PhD, Antwerp Management School & Universiteit Antwerpen Wim PhD, Universiteit

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Controlling & Accounting De cursus Controlling & Accounting duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

iprova Suite 4.7 Systeemeisen server

iprova Suite 4.7 Systeemeisen server iprova Suite 4.7 Systeemeisen server Hardware Dualcore Pentium IV 2 Ghz of beter met 4GB RAM; 100 Mbit netwerkverbinding of sneller; 1 GB vrije ruimte voor programmabestanden van iprova; min. 10 GB capaciteit

Nadere informatie

Digital Independence. Plan Today to be ready for Tomorrow. Grip op uw continuïteit! Information Security and Continuity Services

Digital Independence. Plan Today to be ready for Tomorrow. Grip op uw continuïteit! Information Security and Continuity Services Digital Independence Grip op uw continuïteit! Plan Today to be ready for Tomorrow Information Security and Continuity Services Digital Independence Grip op uw continuïteit! Weet u welke risico s uw bedrijf

Nadere informatie

Enterprise SSO Manager (E-SSOM) Security Model

Enterprise SSO Manager (E-SSOM) Security Model Enterprise SSO Manager (E-SSOM) Security Model INHOUD Over Tools4ever...3 Enterprise Single Sign On Manager (E-SSOM)...3 Security Architectuur E-SSOM...4 OVER TOOLS4EVER Tools4ever biedt sinds 2004 een

Nadere informatie

ICT alignment en ICT governance: theorie en praktijk

ICT alignment en ICT governance: theorie en praktijk ICT alignment en ICT governance: theorie en praktijk lezing voor de MBO raad, dd. 21/1/2010. Dr.mr.ir. Th.J.G Thiadens, Lector ICT governance Fontys Hogeschool, Docent aan de UvA, Erasmus, UvT, RuG, OU

Nadere informatie

Slide 1. Slide 2 Introduktie. Slide 3 Deze les: 2 onderwerpen. Les 1 Definities en belang Informatie Technologie. Intro docent Opzet/tentamenstof

Slide 1. Slide 2 Introduktie. Slide 3 Deze les: 2 onderwerpen. Les 1 Definities en belang Informatie Technologie. Intro docent Opzet/tentamenstof Slide 1 Les 1 Definities en belang Informatie Technologie IT A Basics en toepassing Informatie Technologie Versie 4.1 Sept 2014 Slide 2 Introduktie Intro docent Opzet/tentamenstof Stof/vraagstukken behandeld

Nadere informatie

8-6-2010. Status van risicomanagement 2010. Risico, Innovatie & Verandering Implementatie van Risicomanagement in Organisaties als Project?

8-6-2010. Status van risicomanagement 2010. Risico, Innovatie & Verandering Implementatie van Risicomanagement in Organisaties als Project? Risico, Innovatie & Verandering Implementatie van Risicomanagement in Organisaties als Project? Status van 2010 Dr. Ir. Martin Th. van Staveren MBA Consultant, Auteur, Docent, Coach Naast ontwikkeling

Nadere informatie

Leones. Business Case Service Management Tool

Leones. Business Case Service Management Tool Leones Business Case Service Management Tool Inhoudsopgave 1. AFBAKENING... 3 1.1 DOEL... 3 1.2 AANNAMES... 3 1.3 HUIDIGE SITUATIE... 3 1.4 PROBLEEMSTELLING... 3 1.5 WAT ALS ER NIETS GEBEURT?... 3 2. OPTIES...

Nadere informatie

Lange cursus beschrijving van de cursus: ITIL basics

Lange cursus beschrijving van de cursus: ITIL basics Lange cursus beschrijving van de cursus: ITIL basics ALGEMEEN Het inrichten van een ICT Beheerorganisatie is een complexe en tijdrovende aangelegenheid. Het resultaat is afhankelijk van veel aspecten.

Nadere informatie

Bring it Secure. Whitepaper

Bring it Secure. Whitepaper Whitepaper Imtech ICT Communication Solutions, Rivium Boulevard 41 2909 LK Capelle a/d IJssel T +31 88 988 96 00, info.cs@imtech.nl, www.imtech.nl/cs Imtech Vandaag de dag moet security een standaard

Nadere informatie

End to End Virtualisation

End to End Virtualisation End to End Virtualisation Virtualisatie in een Citrix wereld Edwin van den Broek Valid ICT Uiteindelijk willen we allemaal hetzelfde De DSM visie Applicaties transparant aan gebruikers aanbieden, ongeacht

Nadere informatie

Duurzame software? Single- versus multi-tenant software. Erik Jagroep 10-04-2013

Duurzame software? Single- versus multi-tenant software. Erik Jagroep 10-04-2013 Duurzame software? Single- versus multi-tenant software Erik Jagroep 10-04-2013 Agenda Achtergrond Eerste experiment Resultaten Toekomstig onderzoek Centric Opgericht in 1992 door Gerard Sanderink Uitgegroeid

Nadere informatie

we keep your systems running

we keep your systems running we keep your systems running Apple dokters Apple dokters Apple dokters Sinds 1994 Centrale Apple Reparatie Dienst Landelijk dekkend Authorised Service Provider Apple Certified Professionals 97 Internet

Nadere informatie

2014 ITIL v3 Studerende. 2013 VMware Certified Associate - Data Center Virtualization Certtificaat

2014 ITIL v3 Studerende. 2013 VMware Certified Associate - Data Center Virtualization Certtificaat Personalia Naam: Rinco Geboortedatum: 05-01-1993 Woonplaats: Sint Annaparochie Nationaliteit: Nederlandse Rijbewijs: Ja + auto Inzetbaar als Profiel Rinco is in staat om zich snel aan te passen aan een

Nadere informatie

Continuous testing in DevOps met Test Automation

Continuous testing in DevOps met Test Automation Continuous ing in met Continuous testing in met Marco Jansen van Doorn Tool Consultant 1 is a software development method that emphasizes communication, collaboration, integration, automation, and measurement

Nadere informatie

BENT U ER KLAAR VOOR?

BENT U ER KLAAR VOOR? ISO 9001:2015 EN ISO 14001:2015 HERZIENINGEN ZIJN IN AANTOCHT BENT U ER KLAAR VOOR? Move Forward with Confidence WAT IS NIEUW IN ISO 9001:2015 & ISO 14001:2015 MEER BUSINESS GEORIENTEERD KERNASPECTEN "LEIDERSCHAP

Nadere informatie

Cerussa FIN Pre-requirements

Cerussa FIN Pre-requirements Pre-requirements Inhoudstafel A. Algemeen... 3 B. Type installaties... 3 C. Hardware en software vereisten... 4 1. PC Clients... 4 2. Terminal Server Clients (Thin Clients)... 4 3. Server... 4 D. Operating

Nadere informatie

BRAIN FORCE THE JOURNEY TO THE CLOUD. Ron Vermeulen Enterprise Consultant

BRAIN FORCE THE JOURNEY TO THE CLOUD. Ron Vermeulen Enterprise Consultant BRAIN FORCE THE JOURNEY TO THE CLOUD Ron Vermeulen Enterprise Consultant BRAIN FORCE Europe Europese Professional Services Provider Consultancy, Projects & Solutions, Staffing Belangrijkste Partnerships

Nadere informatie

Cloud Computing. Broodje IT: Cloud Computing. Agenda:

Cloud Computing. Broodje IT: Cloud Computing. Agenda: Broodje IT: Cloud Computing Agenda: Welkomstwoord door Jan Mudde Breedband Drechtsteden door Wico Lunch Cloud Computing door William Geluk Cloud Computing Agenda Opening (Jan Mudde) Breedband Drechtsteden

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management P3M3 DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. P3M3 -DIAGNOSTIEK (PROJECT PROGRAMMA PORTFOLIO MANAGEMENT MATURITY

Nadere informatie

Asset 1 van 17. Mobile Application Management en security. Gepubliceerd op 18 april 2015

Asset 1 van 17. Mobile Application Management en security. Gepubliceerd op 18 april 2015 Asset 1 van 17 Mobile Application Management en security Gepubliceerd op 18 april 2015 Veel organisaties hebben de afgelopen jaren hun eigen mobiele enterprise apps ontwikkeld. De data hierin is potentieel

Nadere informatie

BackupAgent Cloud Backup

BackupAgent Cloud Backup Vergroot uw toegevoegde waarde met een dienst voor veilige cloud backup en recovery Version 1.0 Disclaimer This document is compiled with the greatest possible care. However, errors might have been introduced

Nadere informatie

Plan van aanpak Meesterproef 2: Workflowbeheer Voorwoord

Plan van aanpak Meesterproef 2: Workflowbeheer Voorwoord Plan van aanpak Meesterproef 2: Workflowbeheer Voorwoord Dit is het PVA versie 2. Dit wil zeggen dat ik de informatie op het gebeid van de netwerk instellingen en de setup heb verwerkt en uitgebreid heb

Nadere informatie

ManualMaster Systeem 6.1 (ManualMaster Administrator, ManualMaster WebAccess en ManualMaster WebEdit)

ManualMaster Systeem 6.1 (ManualMaster Administrator, ManualMaster WebAccess en ManualMaster WebEdit) Let op: de versie op de gebruikerswebsite kan worden bijgewerkt! Het kan dus zijn dat uw geprinte versie verouderd is. Van toepassing op ManualMaster Systeem 6.1 (ManualMaster Administrator, ManualMaster

Nadere informatie

Na standaardisatie van haar vestigingen op Windows 7 en App-V ervaart Dekker Zevenhuizen een betere performance en eenvoudiger beheer

Na standaardisatie van haar vestigingen op Windows 7 en App-V ervaart Dekker Zevenhuizen een betere performance en eenvoudiger beheer Na standaardisatie van haar vestigingen op Windows 7 en App-V ervaart Dekker Zevenhuizen een betere performance en eenvoudiger beheer Organisatie Dekker Zevenhuizen is in Nederland marktleider op het gebied

Nadere informatie

Tools voor verdere versterking van examencommissies

Tools voor verdere versterking van examencommissies Tools voor verdere versterking van examencommissies 9 maart 2016 dr.ir. Ludo van Meeuwen mr. Esther de Brouwer Welkom Wat gaan we doen? voorstelronde trainers voorstelronde trainers/deelnemers naam functie

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Factsheet CLOUD MIGRATIE Managed Services

Factsheet CLOUD MIGRATIE Managed Services Factsheet CLOUD MIGRATIE Managed Services CLOUD MIGRATIE Managed Services We regelen een snelle en zorgeloze overstap naar een flexibele, veilige en stabiele cloud-omgeving. Een succesvol digitaal platform

Nadere informatie

hoogwaardige IaaS Cloudoplossingen

hoogwaardige IaaS Cloudoplossingen hoogwaardige IaaS Cloudoplossingen Exclusieve partnership Cloudleverancier NaviSite is als onderdeel van mediaconglomeraat Time Warner Cable één van de grootste wereldwijde providers van enterprise class

Nadere informatie

1 Client/Server. 2 Geschiedenis. 3 Toekomst

1 Client/Server. 2 Geschiedenis. 3 Toekomst Deel 1 Inleiding 1 Client/Server 2 Geschiedenis 3 Toekomst Het client-server model is een model voor de samenwerking tussen twee of meer programma's, die zich op verschillende computers kunnen bevinden.

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

Algemene Ledenvergadering 5 april 2012

Algemene Ledenvergadering 5 april 2012 Jaarplan 2013 Algemene Ledenvergadering 5 april 2012 Commissie Vaktechniek 1 Doel van de commissie De commissie Vaktechniek heeft tot doel de leden en het bestuur van IIA Nederland te ondersteunen op het

Nadere informatie

5/9 PlateSpin. 5/9.1 PlateSpin Portability Suite

5/9 PlateSpin. 5/9.1 PlateSpin Portability Suite Management Services 5/9 PlateSpin 5/9.1 PlateSpin Portability Suite PlateSpin Portability Suite is ontwikkeld voor physical-tovirtual migratie en nog veel meer manieren om werklasten om te zetten. U leest

Nadere informatie

HET GAAT OM INFORMATIE

HET GAAT OM INFORMATIE Aan leiding C OB IT HET GAAT OM INFORMATIE Informatie is belangrijk voor het functioneren van een organisatie Informatie wordt gegenereerd, gebruikt, bewaard, ontsloten, verwijderd Informatietechnologie

Nadere informatie

Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models

Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models 9 februari 2012 2011 - All rights reserved Noventum Service Management Consultants Ltd. 1 Low Cost High Value Service Delivery Models Low cost delivery

Nadere informatie

Professioneel beheer. Altijd kunnen vertrouwen op uw (bedrijfskritische) informatiesystemen

Professioneel beheer. Altijd kunnen vertrouwen op uw (bedrijfskritische) informatiesystemen Professioneel beheer Altijd kunnen vertrouwen op uw (bedrijfskritische) informatiesystemen Onze visie op professioneel beheer Als een applicatie eenmaal ontwikkeld en in productie genomen is, dan draait

Nadere informatie

Een werkplek op maat met desktopvirtualisatie

Een werkplek op maat met desktopvirtualisatie Een werkplek op maat met desktopvirtualisatie Rob van Megen Desktopvirtualisatie is hot. Organisaties grijpen de migratie naar Windows 7 aan om eens goed naar hun werkplek omgeving te kijken. Hoe kan het

Nadere informatie

Solution Dag 2015. refresh-it. Printing. Frits de Boer Frenk Tames 1 12.06.2015

Solution Dag 2015. refresh-it. Printing. Frits de Boer Frenk Tames 1 12.06.2015 Solution Dag 2015. refresh-it Printing Frits de Boer Frenk Tames 1 12.06.2015 Agenda. 1. Welkom Frits de Boer 2. Samsung Printing Frenk Tames 3. Rondleiding Tonerfabriek ARP Supplies 2 12.06.2015 Solution

Nadere informatie

Identify and mitigate your IT risk

Identify and mitigate your IT risk Identify and mitigate your IT risk ICT risico = bedrijfsrisico In de ontwikkeling die organisaties doormaken, speelt ICT een belangrijke rol. ICT heeft bedrijfsprocessen efficiënter en effectiever gemaakt.

Nadere informatie

Infrastructuur en platformen

Infrastructuur en platformen Infrastructuur en platformen Het Configuratie Management Team (CMT) binnen Centric volgt de ontwikkelingen op het terrein van infrastructuur en platformen. Bij elke ontwikkeling zal bepaald worden of dit

Nadere informatie

Propositie van de werkgroep Agile Architecting. Louis Stevens Niklas Odding Herman van den Berg Frank Langeveld

Propositie van de werkgroep Agile Architecting. Louis Stevens Niklas Odding Herman van den Berg Frank Langeveld Propositie van de werkgroep Agile Architecting Louis Stevens Niklas Odding Herman van den Berg Frank Langeveld Hanoi traffic Factsheet Werkgroep AA Probleem: Agile zijn is moeilijk. Behoefte aan praktijk

Nadere informatie

Shared Service Center. Elkaar ontmoeten in het Shared Service Center

Shared Service Center. Elkaar ontmoeten in het Shared Service Center Shared Service Center Elkaar ontmoeten in het Shared Service Center Programma Inleiding thema Het Shared Service Center Diner Het Shared Service Center (vervolg) Coach Opdrachtgever Studenten / medewerkers

Nadere informatie

Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011. Professionaliseren dienstverlening CMS

Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011. Professionaliseren dienstverlening CMS Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011 Professionaliseren dienstverlening CMS Agenda Introductie CIBER Waarom verder professionaliseren Tijdslijnen selectietraject Businesscase Scope implementatie Status

Nadere informatie

mobiel; Security; desktop; mobile; netwerken; migratie; Kostenbesparing; virtualisatie; datacenter; efficiency

mobiel; Security; desktop; mobile; netwerken; migratie; Kostenbesparing; virtualisatie; datacenter; efficiency Asset 1 van 7 Beheer de gebruiker, niet de device Gepubliceerd op 25 april 2012 Desktop transformatie is niet zozeer een chronologische serie gebeurtenissen die u van een fysieke naar een virtuele omgeving

Nadere informatie

Energiezorg management systeem. Symposium Groene ICT

Energiezorg management systeem. Symposium Groene ICT Energiezorg management systeem Symposium Groene ICT Voorstellen Marco Kappe Directeur Service Delivery Vancis 2 fysieke datacenters Housing van de (nationale supercomputer) Leveren van Co locatie Leveren

Nadere informatie

OpenX Hosting. Opties en Alternatieven

OpenX Hosting. Opties en Alternatieven OpenX Hosting Opties en Alternatieven Versie 1.0 Groningen, 9 juni 2009 Opgesteld door: Copyright 2009 ErikGeurts.com B.V. Niets uit dit document mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 14.00: Welkom Best Practice Seminar 14.10: Centraal PMO als middelpunt van projecten en programma s Yvonne Veenma, Stedin 14.50: Pauze 15.30: Governance in een Enterprise

Nadere informatie