TOT HIER EN NU VERDER

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "TOT HIER EN NU VERDER"

Transcriptie

1 TOT HIER EN NU VERDER Ruimtelijk ontwerp en historisch besef Prof. ir. Eric Luiten, 11 oktober 2006 Mijnheer de Rector Magnificus, leden van het College van Bestuur, Collegae hoogleraren en andere leden van de universitaire geme enschap, leden van het Belvedere projectbureau. Zeer gewaardeerde dames en heren toehoorders, Over de omgang met tijd en tijdservaring en over het belang van geheugen en verleden zijn zeer uiteenlopende standpunten ingenomen. Laten we twee stellingen reciteren en ons daarbij realiseren dat een kroonprins en een ondernemer in deze materie beiden recht van spreken hebben. Geschiedenis is onzin, zei Henry Ford en legde vervolgens de basis voor automobielindustrie, een van de meest invloedrijke bedrijfstakken in de wereldgeschiedenis. 1 Ford voelde de Amerikaanse tijdgeest in het begin van de 20 ste eeuw perfect aan: de auto was toen meer dan ooit het symbool van de vooruitgang, letterlijk en figuurlijk. Het verleden was geen optie, want besmet door de Amerikaanse burgeroorlog en van generatie op generatie overgedragen, onderdrukte heimweegevoelens naar het oude continent. Prince Charles van het Verenigd Koninkrijk kijkt daar heel anders tegenaan. Hij formuleerde in de jaren tachtig van de vorige eeuw in een beroemd geworden lezing voor de Engelse architectenbond en in een televisiedocumentaire over hedendaagse stedebouw en architectuur, zijn frontale kritiek op de in zijn ogen zielloze stadsvorming in Engeland. Zijn authentieke verontwaardiging betrof de architecten, de opdrachtgevers en de jury s die zich en masse hadden afgekeerd van de tijdloze schoonheid van de klassieke en neoklassieke bouwkunst. 2 Zijn boodschap in het kort: het verleden is een voortreffelijk gekalibreerd kompas. Architect Léon Krier veerde op uit zijn stoel en herkende de geestverwant; een paar jaar eerder had ook hij radicaal afgerekend met de stedebouw en de architectuur van de hele 20 ste eeuw. Er is geen reden om verder te zoeken, zei Krier: For classical architecture the notion of progress and innovation no longer exists, because it has solved all technical and artistic problems in solidity, in beauty, in permanence and commodity. 3 Los van persoonlijke meningsvorming over geschiedenis is er ook de realiteit van een samenleving die zich in meer of mindere mate tot het verleden verhoudt. Ook hier eerst de uitersten. Er bestaan samenlevingen die door dwang van bovenaf, door collectieve overtuiging of simpelweg door gebrek aan middelen, in het verleden worden vastgezet. En er zijn ook samenlevingen die zo jong zijn dat de

2 geschiedenis er niet of nauwelijks een rol speelt en waar het besef dat er elke dag geschiedenis wordt geschreven uitnodigt tot grootsheid en de daarbij behorende waan. De beste referentie voor Nederland en andere landen in de Europese zone is de open samenleving die de balans probeert te houden tussen reminiscentie en voortgang. Waarbinnen verschillende opvattingen en benaderingen over de cultuurgeschiedenis naast elkaar bestaan en waar de overheid met wet- en regelgeving en internationale verdragen de fysieke en sociaal-culturele transformaties bijstuurt door tradities en monumenten te beschermen. Die balans is niet statisch. Afhankelijk van allerlei factoren kan een samenleving ontvankelijker zijn voor Henry Ford of de Prince of Whales. Het kan u niet ontgaan zijn dat in Nederland het verleden momenteel een revival doormaakt. Dat is overal te zien, niet alleen in onze dagelijkse stedelijke leefomgeving, maar ook in de groeiende bezorgdheid over de kwaliteit van ons cultuurlandschap 4. Alle indicatoren wijzen dezelfde kant op. Historische verenigingen en de Bond Heemschut tonen een gestage aanwas van leden en donateurs. Mensen zijn fanatiek op zoek naar informatie over hun woonplaats en hun genealogie. Het Brabants Historisch Informatiecentrum meldt 5 voor 2006 een explosieve groei van het bezoek aan de website. De Open Monumentendagen in de zomer zijn de laatste jaren een doorslaand succes, hetgeen heeft geleid tot noodzakelijke spreiding: de jaarlijkse Fortenmaand in september en de Erfgoedmaand in oktober. Geschiedenis geniet ook een groeiende populariteit als format voor televisieprogramma s. En de productie- en verkoopcijfers van historische monografieën, (pseudo)biografieën en autobiografieën benaderen die van fictie. In mode-, product- en industriële vormgeving is retro een belangrijke trend. Een en ander heeft de regering er vorige maand toe doen besluiten mee te gaan in de wens van het parlement tot de oprichting van een museum voor nationale historie. De eerdaags te verschijnen Canon van Nederland zal voor de inrichting en programmering van dat museum de basis vormen. En niets is toevallig: uitgerekend vandaag komt de Volkskrant uit met de Geschiedenisbijlage! De achtergronden van deze belangstelling en de bijbehorende initiatieven worden door sociologen en historici onderzocht en beschreven. Het beeld lijkt zich te vast te zetten dat er sprake is van zowel een push als een pull factor, die de actuele historische appreciatie verklaart. We bevinden ons met zijn allen in een qua snelheid en effect ongeëvenaard proces van internationalisering en horizonverbreding. De reiziger in ons is best bereid in die versnelling mee te gaan maar de tuinman in ons heeft tegelijkertijd behoefte aan een referentiekader, een domein en een verhaal, die het mogelijk maken de snelle veranderingen te duiden en te internaliseren. Op het moment dat die tweede factor door de politiek, de wetenschap, de kunst onvoldoende wordt onderkend en geleverd, dan zoekt de burger dat zelf, op de

3 schaal van de mensen en de dingen die hem omgeven. En dan is het vooral de markt die daar op inspeelt. De globalisering duwt mensen dus in een richting van reflectie, van een actieve zoektocht naar vaste punten, van herinnering als stuurman van het proces. Maar geschiedenis heeft daarnaast ook aantrekkingskracht van zichzelf. Ik sprak elders in dit verband van de geheugensinus 6 die er kortweg op neer komt dat naarmate een periode van relatieve rust, gezondheid en voorspoed langer duurt de collectieve herinnering er een is van een positieve, geruststellende associatie met het verleden. In zo n goudomrande periode leven wij en dat verklaart op zijn minst voor een deel onze interesse in wat er vóór ons was. Het Belvederebeleid, op basis waarvan onder meer deze leerstoel mogelijk is geworden, is een kind van zijn tijd. Het beleid biedt tien jaar lang gelegenheid om ons op het niveau van de praktijk, theorievorming en onderwijs te concentreren op de verhouding tussen ogenschijnlijk onverenigbare grootheden: het verleden en de toekomst en hun betekenis voor ruimtelijke ontwikkeling. De hoofddoelstelling van het beleid luidt: de cultuurhistorische identiteit wordt sterker richtinggevend voor de inrichting van de ruimte, en het rijksbeleid zal daarvoor de voorwaarden scheppen. U zit hier nu en hoort mij aan als gevolg van subdoelstelling 4 uit de nota: het verspreiden en toegankelijk maken van kennis over cultuurhistorie, alsmede het stimuleren van de kansen van cultuurhistorie als inspiratiebron voor de ruimtelijke inrichting en het ontwerp. De essentie van wat Belvedere beoogt is drieledig: onroerend erfgoed duurzaam verankeren in de stad en het landschap (de materiële dimensie), verbindingen leggen tussen cultuurhistorie en ruimtelijke ontwikkeling (de instrumentele dimensie ) en de dialo og bevorderen tussen historici en archeologen aan de ene kant en ontwerpers en planologen aan de andere (de professionele dimensie ). Het Belvederebeleid ontmoet sinds het verschijnen in 1999 naast enthousiasme ook nogal wat nuancering, correctie soms, scepsis en ook opstand. Zowel van fundamentele als van praktisch aard. Omdat het van belang is mijn leerstoel een goede plek te geven in deze rijdende trein wil ik u eerst even meenemen in de receptie van de Nota Belvedere. Het beleid is met name door historici bepaald niet rimpelloos geadopteerd. Archeoloog en filosoof Jan Kolen laat niet na te wijzen op de fictie dat de geschiedenis bestaat en gekend kan worden. Niets is zo vluchtig als de geschiedenis, stelt hij. Hij is onderhevig aan vertraging, versnelling, verjonging en vervorming en zelfs verplaatsing. Belvedere roept daarentegen het beeld op van een onvoorspelbare, maar maakbare toekomst tegen de achtergrond van een gekende geschiedenis. Dat beeld is een onbetrouwbare, ja zelfs misleidende afspiegeling van de werkelijkheid.

4 Het zijn toonaangevende architectuurhistorici en als Taverne, Bosma, Colenbrander, Van der Woud en Wagenaar 7, allen met een voortdurende, wrijvingsvolle verhouding met de geïnstitutionaliseerde monumentenzorg, die weinig heil zien in de operationalisering van historische bouwkundige benaderingen en resultaten in de actuele ontwerppraktijk. Zij pleiten voor waarachtige gebouwen, steden en landschappen, wijzen ons op het feit dat elke architectonische creatie een actuele context en betekenis heeft, een opdrachtgever, een gebruiker, een ontwerper. Ze dagen de ontwerpers van nu uit tot een hoogwaardig contemporain antwoord op contemporaine opgaven. Ik word bang van die collectieve liefde voor alles wat er is, en de geringe belangstelling voor wat komen moet. We blijven maar bezig met het oppoetsen van het oude tafelzilver 8, zegt Van der Woud. Bosma plaatste ook, al kort na het uitbrengen, Vraagtekens bij de nota Belvedere 9. Hij neemt met name de identiteitsvraag, een belangrijke legitimatie van het Belvederebeleid, op de korrel. De architectuurhistoricus vraagt zich af in hoeverre de moderne Nederlander zich kan identificeren met de historiserende focus op dingen die voorbij zijn gegaan. Ik citeer: De helft van de Nederlandse bevolking heeft elders wortels. Van de andere helft heeft alleen het deel dat inmiddels in geriatrische oorden vertoeft nog (verdraaide) herinneringen aan Belvedere-tijden, terwijl de Wederopbouwgeneratie alles nog van horen zeggen heeft en voldoende heeft aan instant plattelandsomgevingen. De tijd stroomt maar één kant op: indien er nog identiteiten gevonden kunnen worden die bepalend zijn voor het gelaat van Nederland, dan zijn die in de twintigste eeuw gemaakt. Men kan ook stellen: in deze eeuw van enorme groeistuipen op een beperkt grondgebied is iedere generatie zijn fysieke omgeving vroeg of laat kwijtgeraakt. Einde citaat. Waarom gebruiken we niet de wezenlijke grote ruimtelijke opgaven van nu om actief identiteiten te construeren die door de volgende gene ratie herkend worden als relevant? zo vraagt Bosma zich af. Ook etnoloog Rooijakkers en historicus Schuurman voelen zich door de Belvederenota uitgedaagd hun standpunt over de bijdrage van de geschiedenis aan de ruimtelijke ordening te formuleren. Hun analyse is milder dan die van Bosma: Belvedere is een goed getimed beleidsinitiatief, dat ertoe moet bijdragen dat de dominantie van het economische en ecologische perspectief op ruimtelijke ontwikkeling wordt gecorrigeerd door een impuls gericht op sociaal-culturele aspecten. Het verleden is daarbij een belangrijke bron van informatie en inspiratie, maar Belvedere moet er niet toe leiden dat de behoefte aan een naadloze interface tussen het land van ooit en het land van straks, het verleden een gereduceerde collectie van veilige verhalen en heroïsche momenten wordt, waarin de ontwerper ongelimiteerd kan rondshoppen. Schuurman maakt in het voortreffelijke essay Vertel, muze, vertel.

5 Geschiedenis, ruimte en cultureel erfgoed 10 onderscheid tussen geschiedschrijving ten behoeve van de rangschikking en interpretatie van historische feiten, en erfgoedbeheer als uiting van historische betekenisverlening en waardetoekenning. Belvedere is volgens hem het zoveelste teken dat dat onderscheid aan vervaging onderhevig is. Van historici wordt verwacht dat ze meegaan in de erfgoedbelangstelling, wat impliceert dat de geschiedenis onderhevig wordt aan selectie. Schuurman situeert geschiedenis in de actualiteit als een cultureel doel om onszelf en anderen te begrijpen. Hij schrijft: Op die manier is verleden niet een alleen zaligmakend referentiepunt tegen elke verandering, maar helpt het een houding te versterken die veranderingen accepteert en begroet als een levend proces. Zijn benaderingswijze wordt getypeerd door begrippen als representatie, contextualiteit en differentiële historische analyse. In zijn oratie van een paar weken geleden op deze plek deed hoogleraar-architect Jo Coenen de in mijn ogen terechte observatie dat de komende decennia de praktijk van het bouwen en inrichten meer dan ooit te maken zal krijgen met interventies in de bestaande stad en het bestaande landschap. Grote stadsuitbreidingen en nieuwe polders maken is even niet meer aan de orde. En hij stelde ook dat de ontwerpers van morgen beter moeten worden voorbereid op die opgave; de transformatie van gebouwen, straten en panorama s is er een van creatieve empathie in plaats van ongeremde virtuositeit. Wat staat ons zoal te wachten? Hergebruik van een dagelijks aanzwellende voorraad afgeschreven kantoren, kerken en kloosters, kazernes en fabrieken; grootschalige en integrale verbetering van de naoorlogse woonwijken, intensivering van het wegen- en spoorwegennet, de ontwikkeling van een klimaatbestendige oppervlaktewaterhuishouding, de realisatie van de ecologische hoofdstructuur in een context van functieverbreding van het platteland, de revitalisering van grote historische structuren zoals defensielinies en Groene Hart. Het moge duidelijk zijn dat je als ontwerper zonder enig historisch besef de komende jaren niet meer aan de bak komt! Juist daarom is die experimentele situatie die door de Belvederesubsidies is mogelijk gemaakt zo belangrijk. Is er iets in algemene zin te zeggen over de wijze waarop er in de ontwerppraktijk met historisch gevoelige ple kken wordt omgegaan en op welke manier ontwerpers hun historisch bewustzijn tot expressie brengen? Allereerst valt op dat het onder ontwerpers not done is om elkaars voortbrengselen op dit aspect te bespreken, om elkaar ter verantwoording te roepen en om verifieerbaar verslag te leggen van de ontwerpbeslissingen. In een nauwelijks opgemerkte publicatie van het NIROV uit 2003 zijn 12 interviews met ontwerpers over dit onderwerp samengevat en van commentaar voorzien 11. Wat blijkt is dat de geïnterviewden waarnemen dat een toenemend aantal ontwerpers consciëntieus met historisch getinte opgaven bezig is maar dat er geen enkele uitwisseling

6 van ervaringen plaatsvindt. Het vakdebat over geschiedenis als ontwerpfactor op het niveau van de dagelijkse praktijk is domweg non-existent. In een andere overzichtspublicatie van het Stimuleringsfonds voor Architectuur wordt door Wallagh opgemerkt dat ontwerpen en ontwikkelen in dialoog met geschiedenis van doel tot middel is geworden. Opdrachtgevers en publiek blijken gevoelig voor een historisch of historiserend sausje over hun projecten. Cultuurhistorie is een attractieve animator geworden voor burgerlijke participatie bij planvorming en besluitvorming in complexe ruimtelijke omstandigheden. Maar de kwaliteit van het resultaat doet in veel gevallen niet meer ter zake. 12 In dezelfde publicatie komt Rijksadviseur voor het Landschap Sijmons tot een uiterst kritisch commentaar op de kwaliteit van historisch geladen ontwerpen. Hij stelt: grosso modo lijkt de omgang met het cultureel erfgoed stram en onwennig. Hij (de omgang, EL) blijft steken in het beperkte idioom van contrast tussen oud en nieuw, retro, musealiseren of het reproduceren van patronen zonder actuele betekenis. 13 Einde citaat. Ontwerpen met geschiedenis bevindt zich eigenlijk in een fase van trial and error. Die fase verloopt overigens buitengewoon productief. De oogst van recente, op historie geïnspireerde ruimtelijke plannen groeit snel. Ze lopen uiteen van enkelvoudige, bouwkundige tot regionale, integrale landschappelijke projecten en van sobere, utilitaire voorstellen tot artistieke, dromerige suggesties. Alleen al gesubsidieerd uit de goed gevulde Belvedereruif (dat wil zeggen tot stand gebracht in de laatste zes jaar) naderen we de 250 plannen. Slechts een paar van die plannen is direct op uitvoering gericht; het merendeel is gedoemd een papieren of digitaal bestaan te houden. Om de materie en de discussie voor u tot leven te roepen heb ik een aantal recente projecten op een rij gezet, respectievelijk uit het domein van de architectuur en van de landschapsarchitectuur. Niet de Belvedere -oogst dus (daar kom ik straks nog even op terug) maar projecten die juist wel fysiek tot stand zijn gebracht en die met elkaar gemeen hebben dat er door de ontwerpers een duidelijk stelling wordt ingenomen ten opzichte van de geschiedenis. Ik neem u eerst mee naar een nieuwe hype die ik voor het gemak my home is my castle heb genoemd. Ik plaats vijf recent gebouwde kastelen in een reeks en vraag u om stilletjes uw voorkeur te bepalen. U ziet achtereenvolgens: - kantoorkasteel Heemstede afgebrand in 1987 en volledig herbouwd conform de oude tekeningen in opdracht van projectontwikkelaar Phanos die er nu zijn hoofdkwartier heeft; het kasteel herbergt ook een restaurant met een Michelinster

7 - appartementenkasteel Leliënhuyze, onderdeel van het Bossche stadsuitbreidingsproject Haverleij en kroon op het werk van architect en projectsupervisor Sjoerd Soeters - hotelkasteel Almere, ooit geconcipieerd als hotel, maar halverwege de bouw failliet verklaard en nu zonder bestemming in staat van verval - het strokasteel, een tijdelijk gebouw naar een ontwerp van Robbert van der Horst, in het landelijk gebied van Veenhuizen voor theatervoorstellingen van de lokale Peergroup. - woon-, werk- en eetkasteel Huis de Wiers, ontworpen door architect Jaco de Visser op de fundamenten van het voormalige Huis de Wiers; ook hier een restaurant in het souterrain. Deze bonte reeks uiteenlopende interpretaties van het archetypische fenomeen kasteel, brengt de pluriformiteit van omgangsvormen met historische referenties treffend in beeld. Van de nauwgezet terugontworpen replica van het voormalige kasteel Heemstede is het een enorme stap naar het geestdriftig geconcipieerde Leliënhuyze. In het eerste geval is er een onwrikbare coherentie van historische vorm en plaats. Geen misverstand is er mogelijk; dit kasteel heeft hier altijd gestaan zij het dat de ruïne van 1987 onzichtbaar uit de geschiedenis is weggeretoucheerd. In het tweede geval ontbreekt elke historische, landschappelijke, geografische of bouwkundige relatie tussen plaats, vorm en functie. In kasteel Leliënhuyze is de geschiedenis geparodieerd. Landschap en huis zijn gevat in een ensemble dat bestaat omdat de architect, en de architect alleen, he t zo wilde maken. Omdat je je bij dit wooncomplex altijd zal blijven afvragen wie dit toch heeft kunnen verzinnen, zal steeds de architect en nooit het gebouw kunnen winnen. Maar het kan nog gekker. De lach-of-ik-schiet architectuur van kasteel Almere 14 brengt een heel ander aspect van historische beschouwing aan de oppervlakte, namelijk de vraag of je ongestraft ergens geschiedenis kunt maken. In haar onrustige zoektocht naar identiteit verkocht de gemeente Almere voor een appel en een ei grond aan een ontwikkelaar die de jonge stad in één klap een gebouwde pseudoouderdom zou leveren. Een monumentaal kasteel, als meeslepend, historiserend contrapunt in een zee van eigentijdsheid. Dat is evenwel nog steeds niet gelukt. Het project is onlangs voor de tweede keer failliet verklaard en de ironie wil dat nu ook de ruïnevorming zich vroegtijdig heeft ingezet. Dat komt ervan. Als je het verleden tart, pakt de toekomst je terug. Heemstede, Leliënhuyze en Almere zijn wat mij betreft maatschappelijk én architectonisch moeizame - en geheel in strijd met hun volumes - ondraaglijk lichte objecten omdat ze, om met Van der Woud te spreken wanneer hij het heeft over het belang van monumenten: weerspiegelen wat de huidige samenleving niet is en ook niet kan of wil zijn. Mag je dan geen kasteel meer bouwen? Jawel. Het

8 Strokasteel is naar mijn idee een zeer valide manier om een eigentijdse historisch-monumentale referentie als van een kasteel in omloop te brengen, namelijk als decor. De schoonheid van dit weinig pretentieuze bouwwerk is vooral gelegen in zijn tijdelijkheid. Na één seizoen is het gedoemd uit elkaar te vallen. Dat was ook de bedoeling, maar we kunnen in ons land erg slecht tegen verval. Geheel tegen de afspraken in wordt er geld gereserveerd om het kasteel minstens een jaar langer te conserveren Volledig ontsnapt aan de valkuilen van de geschiedenis is het intelligente commentaar dat het Huis de Wiers vormt op de historische achtergrond van deze locatie in het dorp Vreeswijk. Het huis heeft vorm gekregen op basis van een aantal onversneden eigentijdse afwegingen en keuzes, die elk historisch verankerd zijn. De identieke plek, de voormalige contouren van het pand, de zadeldakconstructie en de kwetsbaarheid van de oorspronkelijke fundamenten die de architect dwong om in hout te bouwen, de veelzijdige gebruikers; ze zijn alle van doorslaggevende betekenis geweest voor het ontwerp. Laat het op u inwerken, dit wordt vanzelf een mooi gebouw. Geschiedenis geactiveerd en gearticuleerd. Een van de grote hedendaagse uitdagingen voor de landschapsarchitectuur is de realisatie van de ecologische hoofdstructuur, een topografisch netwerk van kleine en grotere natuurgebieden en lijnvormige verbindingen. Deze grote operatie die in 2018 zijn beslag moet krijgen leidt tot een forse transformatie in het landelijk gebied: landbouwgrond wordt uit productie genomen en natuurlijke processen krijgen daar een kans. De idee dat de natuur actief kan worden ontwikkeld was vanaf het begin een verlossing voor ecologen maar een uiterst controversieel onderwerp voor cultuurhistorici. Het Nederlandse cultuurlandschap vertelt een intrigerend verhaal over de wijze waarop gedurende lange tijd een rurale topografie, tegen de natuurlijke beperkingen in kon worden opgebouwd. In één klap reconstrueren van de pre agrarische situatie verhoudt zich slecht tot een geschiedenis van 10 eeuwen gedifferentieerd inpolderen, aandijken en ontginnen. Deze spanning komt prachtig tot uiting in het ruimtelijk ontwerp van veel natuurprojecten. Ik toon u vier verschille nde benaderingen. De meest drastische inkadering (of misschien is onderwerping een beter woord) van het ecologische programma door de cultuurhistorie wordt bepleit door de nieuw opgerichte Vereniging Nederlands Cultuurlandschap. Met de actie Nederland weer mooi die in korte tijd een enorme schare steunbetuigingen heeft losgemaakt, zet de vereniging in op integraal herstel van het agrarisch cultuurlandschap zoals dat kan worden herleid uit topografische kaarten van rond Prince Charles goes rural, zou je kunnen zeggen. Het tweede voorbeeld zou daar een uitwerking van kunnen zijn, maar dan zonder de rechtgetrokken beek aan de rechterzijde van de foto. U ziet het beekdal van de Beerze in Midden-Brabant, waar de natuurontwikkelingsopgave op inrichtingsniveau is vertaald naar het opnieuw

9 uitgraven van de oude meanders van de beek. De ruilverkavelingsbeek rechts blijft zo te zien een centrale waterafvoerende functie houden, de meanders symboliseren de landschappelijke investering en vooruitgang. Historische verwarring ligt op de loer, want in welke volgorde is dit ensemble nu eigenlijk tot stand gekomen? En wat is de betekenis van het versneden oude beektraject tegen de achtergrond van de overigens volledig gewijzigde hydrologische situatie? Maar ook in deze categorie kan het nog gekker. In Twente wordt hard gewerkt aan en project dat De Doorbraak is gedoopt en dat is ontworpen om het schone water van beeksysteem 1 direct in contact te brengen met eveneens schone beeksysteem 3, zonder het vervuilde water van beeksysteem 2te hoeven raken. Over een traject van enige kilometers waar nooit een beek heeft gestroomd, laat staan een beekdal heeft gelegen, wordt iets wat doet denken aan een nieuw beeksysteem uitgegraven. U ziet op de luchtfoto rechtsonder de aanleiding voor deze inrichting: de oorspronkelijke rechte watergang die helemaal linksboven contact maakt met de natuurlijke beek. De inrichting van het nieuwe verbindingsstuk vertoont alle kenmerken van een ecologisch programma van eisen (snel en langzaam stromend en stilstaand water, kikkerpoelen, paaiplaatsen, meestromende nevengeulen en afwisselend voedselrijke en voedselarme delen) dat onbewerkt in de topografie is afgedrukt. Het fenomeen beekdal functioneert in het kader van dit ontwerp als een natuurontwikkelingstype dat uit zijn context kan worden gesneden en elders kan worden geïmplanteerd; net zoals we dat zagen bij Leliënhuyze. Het cultuurlandschap als catalogus van historische beelden die geheel naar de voorkeur van de opdrachtgever en de ontwerper kunnen worden toegepast. Het vierde en laatste voorbeeld is het plan dat adviesbureau Vista maakte voor de natuurontwikkeling van de voormalige zanderij Craijlo bij Hilversum. Voortbouwend op de geschiedenis van het ontzanden bepaalden de landschapsarchitecten eerst een samengestelde matrixvormige legenda van vier ontwateringsdiepten x drie natuurbeheersregimes en componeerden daar vervolgens een plattegrond bij. De kwaliteit van dit ontwerp in cultuurhistorisch opzicht is gelegen in de beslissing om de motieven voor de inrichting op een hoger abstractieniveau te zoeken. Niet de historische vorm maar de historische werking van de plek bood meer dan voldoende aangrijpingspunten voor nieuwe natuur. Dat die een rechthoekige layout heeft gekregen is vooralsnog slechts bijzaak. Wat de bespreking van de nieuwe kastelen en de nieuwe natuurgebieden laat zien is dat, onafhankelijk van de aard van de ruimtelijke ingreep, de dialoog van de ontwerpers met de geschiedenis tot vergelijkbare termen en benaderingen kan worden herleid. En juist daar gaat mijn belangstelling naar uit. Welke historische vragen, dilemma s, uitdagingen omgeven het ruimtelijk ontwerp in algemene zin?

10 Ontwerpers hebben in hun bewerking van de geschiedenis niet één maar minstens een tweeledige opgave te klaren: ik vat ze samen met de uitdaging van de gebiedgeschiedenis en de uitdaging van de repertoiregeschiedenis, cultuurhistorie met een kleine c en met een grote C, zo u wilt. Ten eerste zal in en door elk ruimtelijk ontwerp de historische eigenschappen van de locatie of het gebied in kwestie worden geïnterpreteerd en beoordeeld en in verhevigde of afgezwakte vorm opnieuw in roulatie worden gebracht. Er zijn ontelbaar veel manieren waarop de kennis over de ontwikkelingsgang van een gebied kan worden bewerkt en geactiveerd. Ik noem u twee bijdragen vanuit de architectuurtheorie die expliciet op deze probleemstelling ingaan. Christian Norberg -Schulz lanceerde in 1980 zijn beroemde boek Genius Loci, Towards a Phenomenology of Space waarin hij pleitte voor een correctie op de Moderne Beweging in de architectuur en de stedebouw. Hij schreef geen architectonische recepten voor, maar reikte, op basis van uitgebreid veldonderzoek, een idioom aan waarmee het gesprek over contextuele architectuur kon worden gevoerd. Het interessante van Norberg-Schulz benadering is de herintroductie van de regionale geschiedenis als ontwerpfactor. Het kwetsbare in de redenering is het belang dat wordt toegekend aan de architectonische intuïtie. Architectuurhistorici Tzonis en Lefaivre beschrijven in een aantal boeken en artikelen hun fascinatie voor een architectuur waarin een expliciete relatie met de identiteit van de regio wordt nagestreefd. Zij noemen die architectuur Kritisch Regionalisme as a bottom-up approach to design, that recognizes the value of the identity of a physical, social and cultural situation, rather than mindlessly imposing narcissistic formulas from the top down. 15 Belvedere is niet noodzakelijkerwijs regionaal van schaal en evenmin existentieel kritisch. Maar de beoogde intensivering van de uitwisseling tussen historisch-geografen en ruimtelijk ontwerpers brengt het perspectief van regionalistische planvorming (al of niet kritisch) nadrukkelijk dichtbij. Als dat perspectief niet alleen ontwerpers maar ook cultuurhistorici en archeologen interesseert heeft dat belangrijke implicaties voor hun werk. Het belangrijkste gevolg voor de wijze waarop historici hun onderzoeksobject zouden moeten ontsluiten is de notie van geschiedenis als onvoltooid verleden tijd, een open geschiedschrijving die mogelijkheden en kansen blootlegt. Ten tweede zal elke ontwerper met zijn plan impliciet of expliciet een reactie geven op of gebruik maken van het stilistische repertoire dat eerder en /of elders door vakgenoten is ingezet. Ontwerpers hebben de neiging hun werk te beschouwen als het ontwikkelen van unica. Maar dat is relatief. Na het samenstellen van zijn boek over de geschiedenis van landschapsarchitectuur schrijft Geoffrey Jellicoe in de inleiding: However new the circumstances may be, it is virtually impossible to create a work without antecedents. All design therefore derives from impressions from the past, conscious or

11 unconscious. 16 Als iets de hedendaagse ontwerppraktijk typeert dan is het wel pluriformiteit. De eerder getoonde voorbeelden illustreren dat. Er lijkt geen enkele basis te bestaan voor gezamenlijkheid, voor architectonische spelregels, recepten, canoniek. Stilistische overwegingen en motieven zijn de laatste decennia sterk geïndividualiseerd. De verdieping en uitbreiding van het persoonlijke of bureau-oeuvre is koersbepalend en doorslaggevend. We leven in een waarlijk neo-eclecticistische tijd. De architectuurgeschiedenis wordt gebruikt als een stilistisch reservoir waaruit je vrij kunt kiezen, niet als een dialectisch proces van opeenvolgende formele overtuigingen. Taverne verzucht in Blauwe Kamer van juni dit jaar: Architecten hebben een meerderwaardigheidscomplex tegenover de architectuurgeschiedenis. In Delft (en ik neem aan dat hij daarmee mijn faculteit Bouwkunde bedoelt) gaat het niet om architectuurgeschiedenis maar om architectengeschiedenis. De lange culturele lijnen en thema s blijven onderbelicht en er ontstaat een fatale scheiding tussen geschiedenis en ontwerp. 17 Ik wil proberen de contouren te schetsen van een benaderingswijze die in mijn ogen voorziet in de bedoeling van Belvedere. Doel is het overbruggen van de kloof tussen historisch onderzoek en ruimtelijk ontwerp. Vanwege mijn eigen achtergrond formuleer ik vanuit de invalshoek van de planvorming. Ik stel vast dat ontwerpers huiverig zijn voor hermetisch gesloten historische voorschriften. De diep ingesleten gewoonte in de praktijk van stad en landschapsontwikkeling om historisch onderzoek te laten uitmonden in historische -waardetoekenning en in de direct daarop volgende receptuur ter bescherming van die waarden, staat haaks op het streven naar waardevermeerdering dat elke ontwerper pretendeert te bereiken. Er bestaat spanning tussen de historisch-geografische preoccupatie met oude, zeldzame en gave fenomenen enerzijds en de intrinsieke ambitie van ontwerpers om altijd maar weer de geschiedenis te overtreffen. Mijn hypothese is dat het mogelijk moet zijn in welke ruimtelijke situatie dan ook historisch besef en ruimtelijk ontwerp tot convergentie te brengen. Het primaat ligt dan noch bij het retrospectief van historici, noch bij het prospectief van de ontwerpers, maar bij het plan zelf als enige vaste punt in de exploratie van historisch feitenmateriaal en toekomstgerichte scenario s. Gedurende het maken van een ruimtelijk ontwerp komen noties van verleden en toekomst van een gebied of een gebouw bij elkaar, omdat ze in mijn ideale model zonder elkaar helemaal niets betekenen. Alleen het plan, als getekend resultaat van ruimtelijke keuzes, geeft in een soort Nietzscheaans NU - uitsluitsel over de waarde die aan eigenschappen van het gebouw of gebied kunnen worden toegekend. Omdat het geen zin heeft waarde aan een object of een structuur toe te kennen zonder dat je weet wat er mee moet gebeuren en omdat het geen zin heeft virtuoos te zijn zonder historische verankering, is de enige raadgever het historisch geïnspireerde ontwerpproces zelf. Centrale begrippen voor een vruchtbare dialoog tussen conservering en progressie zijn volgens mij historische toekomstwaarde en erfgoedontwikkeling. Dat betekent nogal wat voor de aard van de

12 disciplinaire standpunten en betrekkingen, voor de wijze van werken, voor de taal die gebezigd wordt, voor het auteurschap van het plan. Factoren die ik voornemens ben uit te werken omdat de Nota Belvedere dat u heeft beloofd. Mijn laatste observaties en voornemen gaan over de feitelijke omgang met de historische eigenschappen van het ruimtelijk object en de eerder gedane constatering dat er onhelder, intuïtief, veelal terloops en vooral pragmatisch (om niet te zeggen opportunistisch) gebruik wordt gemaakt van geschiedenis in het ontwerpproces. Dat geldt zowel voor de interpretatie van de historische ontwikkelingsgang van de plek of het gebied in kwestie als voor het adequaat citeren uit de eigen ambachtelijke tradities. Er is grote behoefte aan een stelsel van begrippen, omgangsvormen - een soort grammatica, in woord en in beeld - die het mogelijk maakt het gesprek over de bewerking van geschiedenis te voeren. Van zo n grammatica, waarvoor ik de eerste inhoudelijke stappen heb gezet, zou in drieërlei opzicht een stimulerend effect moeten uitgaan. Allereerst wordt een scherper professioneel debat onder ontwerpers en historici mogelijk gemaakt en kan de legitimatie van ontwerper naar samenleving zorgvuldiger worden verwoord. Voorts krijgt de wereld van de ontwerpkritiek gereedschap aangereikt om plannen te beoordelen en zo nodig te veroordelen, en ten slotte zal het ontwerpproces zelf erdoor verdiept kunnen worden. Het aardige is dat ik op dit niveau niet bij nul hoef te beginnen. Zoals gezegd is er een fraaie collectie, buitengewoon goede gedocumenteerde experimenten beschikbaar: de 250 Belvedereplannen. Ik kan niet wachten daar mijn neus in te steken. Daarnaast zijn er de afgelopen jaren in verschillende ontwerp- en onderzoekscontexten aanzetten geleverd voor een operationeel vocabulaire, gericht op het bespreekbaar maken van de ruimtelijke bewerking van historische patronen. Ik citeer er drie: één die betrekking heeft op regionale ruimtelijke planvorming, één gericht op de mogelijkheden om een structuur van archeologische vindplaatsen ruimtelijk te benaderen en één gericht op de houding die ontwerpers innemen op de schaal van het gebouw. Een gelegenheidscombinatie van drie adviesbureaus maakte in 2001 studie van de mogelijkheden om historisch verantwoord om te gaan met het gebied tussen Utrecht en Katwijk, door hen aangeduid als De Strook 18. Tussen de onwenselijke uitersten van Overmoed en Weemoed plaatsten ze vier regionale benaderingswijzen waarin telkens verschillend wordt omgegaan met het spanningsveld tussen cultuur behouden en cultuur maken : moderniseren, regionaliseren, vermarkten en musealiseren. De waarde van deze begrippen geplaatst in deze mooie, bondige, graduele reeks is dat ze een koersbepalend gesprek mogelijk maken op een strategisch, planologisch niveau. Daar plaats ik Broesi naast, die in de Limes Atlas een tiental ontwerpstrategieën lanceert over de bewerking van de Romeinse archeologie 19. Hij onderscheidt achtereenvolgens conserveren, branding, statisch markeren, flexibel

13 markeren, reconstrueren, actualiseren, etaleren, inpassen, omhullen en als laatste materialiseren. Deze reeks heeft duidelijk betrekking op het inrichtingsniveau, op het domein van de ontwerper. De aard van de termen is plastisch en fysiek. Als laatste noem ik de inventarisatie van Crimson Architectural Historians, opgenomen in het boek Re-Arch 20. Zij onderscheiden, geïllustreerd met actuele voorbeelden uit de architectuur, acht zogenaamde retorische figuren die model kunnen staan voor het standpunt van de ontwerper jegens het historische artefact: ondergronds, 1+1=1, 1+1=2, continuïteit, palimpsest, heremietkreeft, recapitulatie en face-lift. Ik noem deze reeks niet zozeer vanwege de tot de verbeelding sprekende terminologie (die overigens geconcipieerd lijkt bij een groot glas goede wijn) maar vanwege de ontdekking van Crimson dat het gaat om retorische figuren, om een uitdaging aan de taal. Als binnen het eigen kennisdomein de oplossing voor een probleem als het onze niet kan worden gevonden is het zinvol even uit te wijken naar een andere kennisveld om je inzichten te verbreden en op te frissen. Mijn vermoeden is dat de literatuurwetenschap en daarbinnen het fenomeen van de stijlfiguren ons kan helpen bij het opbouwen van een begrippenkader dat de goede eigenschappen van de hierboven genoemde reeksen combineert en dat zich in abstracto met tekeningen laat verbeelden. Ook daar zult u mij de komende jaren mee bezig zien. Wat betekent een en ander op de werkvloer? Mijn opdracht is om les te geven in en onderzoek te doen naar de ontwerpopgave die voortkomt uit de ruimtelijke bewerking van de geschiedenis. Ik heb u verteld welke accenten ik daarin ga zetten. De Belvedereleerstoel is op twee manieren verankerd. Aan de ene kant weet ik mij onderdeel van de afdeling Urbanism van deze Bouwkundefaculteit. Aan de andere kant wordt van mij en mijn collega-hoogleraren in het Belvedere Onderwijsnetwerk verwacht dat we het Belvederevirus ook binnen andere instituten voor hoger onderwijs in Nederland verspreiden. Daarnaast worden we geacht de praktijk kritisch te volgen en wetenschappelijk onderzoek te entameren. Ik voorspel u: de agenda zal snel zijn overtekend. Het is voor mij van levensbelang dat ik slim inhaak op en meelift met de dingen die gebeuren. Met de recente komst van Radka Maratilova als universitair docent is mijn leerstoel in formatieve zin in één klap meer dan verdrievoudigd. Toch zijn we maar met zijn tweeën. Gelukkig gebeurt er hier bij Bouwkunde ontzettend veel en is er de laatste jaren snel meer aandacht ontstaan voor geschiedenis als ontwerpuitdaging. Ik ben inmiddels enigszins doorgedrongen in de samenstelling en ambities van de verschillende afdelingen en in de structuur van het curriculum en heb een deel van de natuurlijke bondgenoten van deze nieuwe, qua omvang buitengewoon overzichtelijke leerstoel al gevonden bij de afdelingen Architectuurgeschiedenis en R.MIT en een aantal andere kernleerstoelen, met name bij Urbanism. Ik hoop de komende tijd ook andere geestverwanten (binnen en buiten de universiteit) op te

14 sporen. Mijn boodschap aan u is: maakt u zichzelf bekend, dan zetten we een gemeenschappelijke lijn uit. Studenten roep ik op na te denken over de accenten die ze in hun opleiding willen zetten en wijs ik op de mogelijkheid bij het Bouwkundediploma een zogenaamde Belvedere-aantekening te bemachtigen. Het hoeft nu geen betoog meer dat het mijn stellige overtuiging is dat jullie daarmee in de praktijk van begin af aan een herkenbare meerwaarde zullen hebben. Dames en heren aanwezigen, voordat ik afrond wil ik de gelegenheid gebruiken een aantal mensen dank te zeggen. Allereerst de Rector Magnificus, hooggeleerde Fokkema, die door zijn aanwezigheid bij de start van het Belvedere Onderwijsnetwerk vorig jaar in Amsterdam blijk gaf van zijn betrokkenheid bij de Belvedere-impuls bij Bouwkunde. Ik heb zijn aanwezigheid daar bijzonder gewaardeerd. Ook voormalig Bouwkundedecaan hooggeleerde Hans Beunderman ben ik dank verschuldigd voor zijn alertheid toen de mogelijkheid zich voordeed het Belvedere -aanbod te honoreren. Hij doorzag en benutte op tijd deze window of opportunity. Ik heb inmiddels moeilijk mis te verstane signalen opgevangen dat ook zijn opvolger, hooggeleerde Wytze Patijn, de Belvedere-opgave als kans voor het Delftse curriculum zeer serieus neemt. Ik dank de voorzitter van het team van hoogleraren bij Urbanism, hooggeleerde Han Meyer voor zijn allerhartelijkste ontvangst en introductie in de afdeling. In het bijzonder gaat dank uit naar hooggeleerde Clemens Steenbergen voor de slimme wijze waarop hij kwartier heeft gemaakt voor de leerstoel. Zijn voorbereidende werk heeft me veel moeite en tijd bespaard. Ik dank ook het Belvedereteam van de Muntstraat in Utrecht voor de samenwerking tot nu toe, in het bijzonder bureauhoofd Frank Strolenberg en onderwijsnetwerksecretaris Monique Eerden. Ik ben verheugd me met hoge frequentie kunnen bevinden in het erudiete, kritische en energieke gezelschap van Jan Kolen, André van der Zande en Roel During, leden van de kern van het onderwijsnetwerk. De samenwerking smaakt naar meer. Ik dank in algemene zin mijn voormalige werkgevers, mijn opdrachtgevers en de collega-ontwerpers die de afgelopen jaren substantieel hebben bijgedragen aan mijn ontwerp- en advieservaringen in de wereld van de geactiveerde geschiedenis. Ik besef dat mijn benoeming op deze leerstoel een cadeau is dat ik met jullie allen deel. Generatiegenoten en vrienden in de landschapsarchitectuur: op de een of andere manier voel ik me ook schatplichtig aan jullie. Ik heb me de afgelopen twintig jaar altijd deel geweten van een grote groep gemotiveerde professionals waarbinnen de fascinatie voor die prachtige discipline wordt gedeeld. Een groep waar ik ook een belangrijk deel van mijn vriendschappen in heb gevonden. Wie ik ben en wat ik

15 kan heb ik deels verworven in professionele samenspraak met jullie. De benoeming op de Belvedereleerstoel heb ik dan ook mede aan jullie te danken; ik draag de stoel op aan mijn vakgenoten. Ik dank mijn ouders, beiden hier aanwezig, voor de stevige basis die ze me mee hebben gegeven, het grote vertrouwen, de expliciete belangstelling nog steeds - voor mijn activiteiten en resultaten. Ten slotte een groot woord van dank aan mijn vrouw die ook mijn vriendin is: Sonsoles. We hebben de laatste twee jaar een intensieve reeks life events doorgemaakt. Oscar is geboren, Clara is geboren, we zijn getrouwd, zijn weer eens van stad verhuisd en beleven de laatste loodjes van een ingrijpende verbouwing. En nu dit. Het was altijd intensief, soms ontregelend en vaak buitengewoon vermoeiend. Dankjewel voor je steun en je nabijheid. Ik heb gezegd.

16 1 Een stelling die hij met het anti-innovatieve ontwerp van de T-Ford overigens weer logenstrafte. De auto was in feite een paardenkoets met een motor. 2 Het bleef niet bij een documentaire. Hij richtte ook de Prince of Whales s Institute of Architecture op, een school waaraan onder anderen architect Léon Krier en historicus Dimitr i Porphyrios hun naam verbonden. 3 Krier, L. (1984): The Reconstruction of the European City in Architectural Design Zie onder meer het initiatief Nederland weer mooi van de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, opgericht in In de brochure Cultuur in Uitvoering van de Provincie Noord-Brabant van juni Op de nieuwjaarsbijeenkomst van de NVTL in januari 2006 in de vesting Naarden, gewijd aan het jaarthema Linielandschappen. 7 Allen wetenschappelijk gevormd door of in de nabijheid van Ed Taverne van de Rijksuniversiteit van Groningen. 8 Interview met Auke van der Woud in Neuvel, K.: De uniformering voorbij; een nieuwe romantiek voor stad en land. Zoetermeer, Bosma, K. (1999): Vraagtekens bij de nota Belvedere in ARCHIS 1999/10 blz Schuurman, A. (2003): Vertel, Muze, vertel. Geschiedenis, ruimte en cultureel erfgoed in: Gerding, M. (red.): Belvedere en de geschiedenis van de groene ruimte. Historiae Agriculturae 33, NAHI Heerema, P. en M. Woestenburg (2003): Interviews Belvedere. Verslaglegging gesprekken met 12 ontwerpers. NIROV, Den Haag. 12 Wallagh, G. (2005): Urgentie gezocht. Belvederebeleid t ever verwijderd van alledaagse realiteit in: Ontwerpen aan Geschiedenis. Een cultuur van ruimte ma ken. Stimuleringsfonds voor Architectuur, Rotterdam. 13 Sijmons, D. (2005): Goede bedoelingen. Ervaringen uit de praktijk in: Ontwerpen aan Geschiedenis. Een cultuur van ruimte maken. Stimuleringsfonds voor Architectuur, Rotterdam. 14 Aldus raak getypeerd door architectuurjournalist Jaap Huisman op Archined. 15 Lefaivre, L. and A. Tzonis (2003): Critical Regionalism. Architecture and Identity in a Globalized World blz Jellicoe, G. en S. (1975): The Landscape of Man, Shaping the Environment from prehistory to the Present Day. Thames and Hudson, London. 17 Steenhuis, M. (2006): De Hollandse Waterlinie is het groene goud voor de Randstad. Ed Taverne, emeritus hoogleraar architectuurgeschiedenis in: Blauwe Kamer nr 3, Wageningen. 18 H+N+S Landschapsarchitecten, MUST, NIO Stedelijk Onderzoek (2001): De Strook. Ruimtelijke Ordening in een Cultuur van Pluralisme Amsterdam. 19 Colenbrander, C. en MUST Stedebouw (2005): Limes Atlas, Rotterdam. blz 167 e.v. 20 CRIMSON (1995): Re-Arch. Nieuwe ontwerpen voor oude gebouwen. Stimuleringsfonds voor Architectuur, Rotterdam.

5 Inleiding. 9 Observaties vanuit de Belvederepraktijk Monique Eerden. 33 Tot hier en nu verder Eric Luiten

5 Inleiding. 9 Observaties vanuit de Belvederepraktijk Monique Eerden. 33 Tot hier en nu verder Eric Luiten 5 Inleiding 9 Observaties vanuit de Belvederepraktijk Monique Eerden 33 Tot hier en nu verder Eric Luiten 57 Landschap vol betekenissen André van der Zande 83 Een functionele geschiedenis Jan Kolen 105

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

Tien stellingen over landschap en water als publieke zaken

Tien stellingen over landschap en water als publieke zaken Tien stellingen over landschap en water als publieke zaken de overdracht 31 augustus 2016 Eric Luiten College van Rijksadviseurs Over landschappelijke fragmentatie als gegeven en landschappelijke samenhang

Nadere informatie

Integraal waarderen. Een (blijvende) discussie. Maartje de Boer. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Integraal waarderen. Een (blijvende) discussie. Maartje de Boer. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Integraal waarderen Een (blijvende) discussie Maartje de Boer Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 1 Presentatie Het probleem Voor wie is dit een probleem? RCE Kennisprogramma Wat is Erfgoed (een oplossing?)

Nadere informatie

Hoe ontwikkel ik. Lezing van Ineke Strouken op 19 maart in Nieuwegein. Geachte dames en heren, Volkscultuur

Hoe ontwikkel ik. Lezing van Ineke Strouken op 19 maart in Nieuwegein. Geachte dames en heren, Volkscultuur Hoe ontwikkel ik Ineke Strouken een ijzersterk volkscultuurproject? Geachte dames en heren, Welkom op deze studiedag Hoe ontwikkel ik een ijzersterk volkscultuurproject. Sinds een tweetal jaren staat volkscultuur

Nadere informatie

Herbestemming in het onderwijs

Herbestemming in het onderwijs Herbestemming in het onderwijs Overzicht opleidingen e s- f een sch 'Logo omgeving derden' op witte achtergrond 'Logo omgeving derden' op gekleurde of fotografisch achtergrond r oed alleen Uitzondering;

Nadere informatie

Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam

Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam 1 Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam Introductie (Ik ben..., werk bij...) Ik wil jullie iets vertellen over de Canon van de Nederlandse ruimtelijke ordening. Die Canon

Nadere informatie

JURYRAPPORT PRIJSVRAAG WATERLINIECENTRUM NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE FORT VECHTEN

JURYRAPPORT PRIJSVRAAG WATERLINIECENTRUM NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE FORT VECHTEN JURYRAPPORT PRIJSVRAAG WATERLINIECENTRUM NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE FORT VECHTEN Opdrachtgever: Provincie Utrecht Oktober 2011 2 Aanle id ing: Voor het ontwerp van het nieuw te bouwen Waterliniecentrum

Nadere informatie

Effectmeting. De geschiedenis van de stad

Effectmeting. De geschiedenis van de stad Effectmeting De geschiedenis van de stad Effectmeting Erfgoedbeleid en het verhaal over de geschiedenis van de stad 1 Korte omschrijving van het advies Rotterdam heeft veel erfgoed: museale collecties,

Nadere informatie

Reflectie Kasteelensemble Nederhemert -erf goed, al goed-

Reflectie Kasteelensemble Nederhemert -erf goed, al goed- Reflectie Kasteelensemble Nederhemert -erf goed, al goed- Naam: Leerstoel: Studio: Mentoren: Wouter Lanting 4086287 Landscape architecture Flowscapes infrastructure as landscape landscape as infrastructure

Nadere informatie

Er is steeds meer oog voor de culturele waarde van oude kerken, maar vooral het kerkinterieur loopt nog altijd groot gevaar.

Er is steeds meer oog voor de culturele waarde van oude kerken, maar vooral het kerkinterieur loopt nog altijd groot gevaar. 1 van 6 23-12-2015 11:51 Voorpagina /) Groningen /groningen/) Drenthe /drenthe/) Sport /sport/) Meer /archief/) Abonneren (https://abonneren.dvhn.nl) woldring@groningerkerken.nl Service /service/) (http://m.dvhn.nl)

Nadere informatie

R u i m t e l i j k Bewogen

R u i m t e l i j k Bewogen R u i m t e l i j k Bewogen Fascinatie Een ruimte is als een partner die ons uitdaagt tot actie, ons stimuleert tot dromen, ons in- spireert tot gedachten, gevoelens bij ons oproept, herinneringen naar

Nadere informatie

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Inez Sales Juni 2011 INHOUDSOPGAVE Leiderschap... 3 1. Leiderschap en management... 4 2. Leiderschapstijl ten behoeve van de klant... 5 3. Leiderschapstijl

Nadere informatie

Daarnaast hebben wij kennis genomen van het Revitaliseringsplan zelf. Onze zorgen hieromtrent zetten wij in het vervolg van deze brief nader uiteen.

Daarnaast hebben wij kennis genomen van het Revitaliseringsplan zelf. Onze zorgen hieromtrent zetten wij in het vervolg van deze brief nader uiteen. Aan de gemeenteraad van de gemeente Bloemendaal Postbus 201 2050 AE Overveen Haarlem, 09 december 2012 Betreft: Plannen landgoed Elswouthoek Geachte raadsleden, Met interesse volgen wij het proces rond

Nadere informatie

Overzicht opleidingen

Overzicht opleidingen Overzicht opleidingen Stand van zaken oktober 2013 Opleiding Onderwijsinstelling Deeltijd Voltijd Duur Kosten Overig Leegstand Post-MA NRP Academie (transformatie) NRP, ism TU Delft, Nyenrode en Hogeschool

Nadere informatie

D E G R A A N S I L O

D E G R A A N S I L O D E G R A A N S I L O t r a n s f o r m a t i e d o o r d i a l o o g Door K.K.J.E. van de Braak Technische Universiteit Eindhoven Faculteit Bouwkunde Bouwtechniek Design and Lifespan s a m e n v a t t

Nadere informatie

Lieven de Key Penning 2015. Rapport van de jury

Lieven de Key Penning 2015. Rapport van de jury Lieven de Key Penning 2015 Rapport van de jury Haarlem, 24 november 2015 Inleiding De Lieven de Key Penning is een prijs die in 2009 is ingesteld door de gemeente Haarlem op voorstel van de stadsbouwmeester

Nadere informatie

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht Voorbeeld Ondernemers van gezocht, een titel over die programma s twee regels en activiteiten Voorbeeld willen van leveren een subtitel voor een levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum

Nadere informatie

Voor de actualisering en modernisering van de Edese Welstandsnota wordt voorgesteld drie thema's nader te uit te werken:

Voor de actualisering en modernisering van de Edese Welstandsnota wordt voorgesteld drie thema's nader te uit te werken: Gemeente Ede Memo Aan : Raadcommissie Ruimtelijke Ontwikkeling Van : College van burgemeester en wethouders Datum : 30 oktober 2012 Registratienummer : 727161 Opgesteld door : Rob Luca Bijlage : Werkschema

Nadere informatie

ARCHITECTUUR. Reflectie op herbestemming van de Maassilo. Timme Vervloed april 2013. Reflectie afstudeerproces architectuur TU Delft Bouwkunde

ARCHITECTUUR. Reflectie op herbestemming van de Maassilo. Timme Vervloed april 2013. Reflectie afstudeerproces architectuur TU Delft Bouwkunde ARCHITECTUUR Reflectie op herbestemming van de Maassilo Timme Vervloed april 2013 Reflectie afstudeerproces architectuur TU Delft Bouwkunde Copyright Timme Vervloed, 2013 Overname en citeren van de inhoud

Nadere informatie

Regionaal Beeldverhaal Noord-Holland. Joris Pieter Neuteboom EZ/Toerisme

Regionaal Beeldverhaal Noord-Holland. Joris Pieter Neuteboom EZ/Toerisme Regionaal Beeldverhaal Noord-Holland Joris Pieter Neuteboom EZ/Toerisme Gebiedsgericht werken Ambitie Gemeenten/regio s ondersteunen bij het vaststellen van hun identiteit (IM) Behoud door ontwikkeling

Nadere informatie

Goud in handen. Gebruik het verleden, schep ruimte voor de toekomst

Goud in handen. Gebruik het verleden, schep ruimte voor de toekomst Goud in handen Gebruik het verleden, schep ruimte voor de toekomst Hoeveel aandacht besteedt u eigenlijk aan cultuurhistorie, monumenten, musea of archeologie? Of aan groen, religieus en industrieel erfgoed?

Nadere informatie

- Dossier 10.1: Globalisering en de behoefte aan versterking van de nationale identiteit

- Dossier 10.1: Globalisering en de behoefte aan versterking van de nationale identiteit 1 - Dossier 10.1: Globalisering en de behoefte aan versterking van de nationale identiteit (hoofdstuk 10, MtH) In het begin van de eenentwintigste eeuw bleek dat een groeiende groep Nederlanders behoefte

Nadere informatie

Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Stad als beleving

Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Stad als beleving Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Stad als beleving Erfgoed is in de nieuwe erfgoednota een breed begrip; de cultuurhistorie van Leiden uit zich op

Nadere informatie

In het open landschap van Oldambt is de geschiedenis nog zichtbaar. Als je er oog voor hebt en de kenmerken kunt herkennen laat het zich lezen als

In het open landschap van Oldambt is de geschiedenis nog zichtbaar. Als je er oog voor hebt en de kenmerken kunt herkennen laat het zich lezen als Werkgroep Oldambt In het open landschap van Oldambt is de geschiedenis nog zichtbaar. Als je er oog voor hebt en de kenmerken kunt herkennen laat het zich lezen als een boek. De Dollard is daarbij een

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2 Gebiedsanalyse

HOOFDSTUK 2 Gebiedsanalyse HOOFDSTUK 2 Gebiedsanalyse 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk zijn achtereenvolgens de ruimtelijke structuur en de functionele structuur van het plangebied uiteengezet. De ruimtelijke structuur is beschreven

Nadere informatie

Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Officiële Opening Studio Alijn - Gent

Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Officiële Opening Studio Alijn - Gent Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Officiële Opening Studio Alijn - Gent Mijnheer de burgemeester, meneer de schepen, Dames en heren,

Nadere informatie

Cultureel opdrachtgeverschap

Cultureel opdrachtgeverschap Cultureel opdrachtgeverschap De uitdaging aan de corporaties van Futura Tilburg 1 oktober 2009 1 Meerdere kanten van de tafel Architect HJ Snijder De Nijl Bewoner Met verbouwervaring Consultant BVR Overheid

Nadere informatie

M3H Werkwijzer Het bouwen

M3H Werkwijzer Het bouwen M3H Werkwijzer Het bouwen 1/7 Het bouwen M3H ontwerpt en bouwt al zeventien jaar in opdracht van woningcorporaties, ontwikkelende partijen en particulieren. M3H ontwerpt en begeleidt het gehele ontwerp-

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING

SAMENVATTING SAMENVATTING SAMENVATTING Hoe waardeert en beleeft de Nederlandse bevolking de ruimtelijke kwaliteit van haar leefomgeving? Deze nulmeting van de Belevingswaardenmonitor Nota Ruimte beschrijft hoe aantrekkelijk Nederlanders

Nadere informatie

Aanvullende informatie Nota van Uitgangspunten bestemmingsplan Buitengebied

Aanvullende informatie Nota van Uitgangspunten bestemmingsplan Buitengebied Memo AAN VAN Raadsleden M. Bonouvrié ONDERWERP Aanvullende informatie Nota van Uitgangspunten bestemmingsplan Buitengebied DATUM 11 september 2012 REGISTRATIENUMMER 1101280/4283 Geachte raadsleden, Naar

Nadere informatie

Curriculum Vitae & Projecten

Curriculum Vitae & Projecten Curriculum Vitae & Projecten Naam Geboortedatum Mojca Kuijpers-Ekart 27 april 1977 Maribor, Slovenië Opleidingen 2007-2008 Masteropleiding stedenbouw, Academie van Bouwkunst, Rotterdam 1996-2003 Landschapsarchitectuur,

Nadere informatie

4 Algemene welstandscriteria

4 Algemene welstandscriteria 74 4 Algemene welstandscriteria 4.1. Toelichting In dit hoofdstuk worden de algemene welstandscriteria genoemd, die bij iedere welstandsbeoordeling worden gehanteerd. Deze criteria zijn gebaseerd op de

Nadere informatie

Duurzaamheid. JSA / www.jsa-rotterdam.nl

Duurzaamheid. JSA / www.jsa-rotterdam.nl Introductie JSA mooi gezond bron meerwaarde kloek Het begrip Duurzaamheid gaat in relatie tot architectuur natuurlijk over de energiebalans van het gebouw, of de toepassing van duurzaam geproduceerde materialen.

Nadere informatie

Wordt vervolgd. Een reis van verwondering, humor en transformatie

Wordt vervolgd. Een reis van verwondering, humor en transformatie Belcrum Liniekwartier Faam Braakliggend terrein Station Breda Wanneer reizigers met de trein door Breda trekken, worden verschillende indrukken van de stad opgedaan. Eén van die indrukken zijn de braakliggende

Nadere informatie

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS LEARNING FROM LOWLANDS Dank voor je interesse in Learning from Lowlands. In dit document vind je meer informatie over de Expeditie; waarom we het organiseren,

Nadere informatie

Er heerst een Babylonische spraakverwarring over ruimtelijke kwaliteit. Het lijkt een begrip waar iedereen een andere mening over toegedaan is, wat

Er heerst een Babylonische spraakverwarring over ruimtelijke kwaliteit. Het lijkt een begrip waar iedereen een andere mening over toegedaan is, wat Mijn naam, functie. Vanaf begin af aan (verkenningenfase, Planologische Kernbeslissing) betrokken bij Ruimte voor de Rivier. Dit is een bijzonder programma, omdat naast de hoofddoelstelling het zorgdragen

Nadere informatie

Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria:

Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria: Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria: Regie Documentaire Weet in een door de student zelf gemaakte film al basaal te boeien

Nadere informatie

Nota archeologie gemeente Roermond 2011

Nota archeologie gemeente Roermond 2011 Inleiding In opdracht van de gemeente Roermond is in de periode 2006 2008 een archeologieatlas voor de gehele gemeente vervaardigd. Deze atlas vormt de basis voor het Roermondse archeologiebeleid dat transparant

Nadere informatie

CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018

CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018 Hoort bij raadsvoorstel 27-2012 BIJLAGE 2 APPENDIX 1. CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018 1. Doel van de opdracht Winnen van de titel Culturele Hoofdstad van Europa voor het project 2018Brabant

Nadere informatie

Bijlage 4. Advies RCE

Bijlage 4. Advies RCE Bijlage 4 Advies RCE Bestemmingsplan Uitbreiding Château St. Gerlach vastgesteld 11 mei 2015 Reactie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed inzake de voorgenomen bouw van een conferentiepaviljoen

Nadere informatie

Goud in handen. Oude plekken en scheppen ruimte voor nieuwe ideeën

Goud in handen. Oude plekken en scheppen ruimte voor nieuwe ideeën Goud in handen Oude plekken en scheppen ruimte voor nieuwe ideeën eën Hoeveel aandacht besteedt u eigenlijk aan cultuurhistorie, monumenten, musea of archeologie? Of aan religieus en industrieel erfgoed?

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

NAGELE. programmaboekje

NAGELE. programmaboekje NAGELE programmaboekje Januari 2013 GROEN Uit het ontwerp van Nagele en de beplantingsplannen valt af te leiden dat de groenstructuur van Nagele is opgebouwd uit verschillende typen beplantingen die elk

Nadere informatie

Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor

Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor Ambitie en Aanleiding Activiteiten Te realiseren waarden Onze werkwijze Ambitie Spoorzone met allure * Kwaliteitsverbetering

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

Ruimte creëren. kennis, p. 17). De oplettende lezer ziet dat in het schema van deze negen aspecten deze ruimte wordt aangeduid met de woorden

Ruimte creëren. kennis, p. 17). De oplettende lezer ziet dat in het schema van deze negen aspecten deze ruimte wordt aangeduid met de woorden VERSLAG REACTIE 20 Over vermeende tegenstellingen die irrelevant zijn In het stuk van Piet van der Ploeg Pabo s varen blind op constructivisme (zie artikel op pagina 13) worden veel tegenstellingen geschetst.

Nadere informatie

Binden, bewaren, bezielen en betalen

Binden, bewaren, bezielen en betalen EGH/ZHL november 2013 Binden, bewaren, bezielen en betalen voor landschap en erfgoed in Zuid-Holland Zuid-Holland heeft veel te bieden qua natuur, landschap en erfgoed. Er zijn talrijke partijen die zich

Nadere informatie

Bij de samenstelling van het programma wordt ernaar gestreefd om met het totaalprogramma een zo breed mogelijk publiek te bereiken.

Bij de samenstelling van het programma wordt ernaar gestreefd om met het totaalprogramma een zo breed mogelijk publiek te bereiken. ARCAM educatie ARCAM Het architectuurcentrum Amsterdam (ARCAM) is een culturele instelling die als doel heeft het draagvlak voor ruimtelijke kwaliteit te vergroten en verbreden, door het publiek te enthousiasmeren

Nadere informatie

Stipendium. Anne Vaandrager

Stipendium. Anne Vaandrager Stipendium Anne Vaandrager Introductie Afwijken van de norm Tegenwoordig kunnen we door middel van technologie radicaal ingrijpen op het ontwerp van ons lichaam. De centrale positie van de mens als maatstaaf

Nadere informatie

Op zoek naar verhalen van bewoners

Op zoek naar verhalen van bewoners Op zoek naar verhalen van bewoners Geplaatst op 16 december 2013 door Laurens Talsma Auteurs: Martin Liebregts en Roel Simons een serie over social design 3 De eigenheid van het verhaal De kwaliteitsaanpassing

Nadere informatie

Typisch gemert. Stedenbouwkundige hoofdstructuur en beeldkwaliteit geven Gemert een nieuwe impuls

Typisch gemert. Stedenbouwkundige hoofdstructuur en beeldkwaliteit geven Gemert een nieuwe impuls Typisch gemert gemert Stedenbouwkundige hoofdstructuur en beeldkwaliteit geven Gemert een nieuwe impuls RUIJSCHENBERGH DE STROOM NAZARETH RUIJSCHENBERGH NAZARETH DE STROOM Typisch Gemert Stedenbouwkundige

Nadere informatie

Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Stad van (internationale) kennis en collecties

Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Stad van (internationale) kennis en collecties Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Stad van (internationale) kennis en collecties Erfgoed is in de nieuwe erfgoednota een breed begrip; de cultuurhistorie

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Schouwburg de Kampanje Den Helder

Schouwburg de Kampanje Den Helder Schouwburg de Kampanje Den Helder van Dongen Koschuch Architects and Planners Inzending Arie Keppler Prijs 016 SCHOUWBURG DE KAMPANJE DEN HELDER INTRODUCTIE EEN MARITIEM ENSEMBLE Schouwburg De Kampanje

Nadere informatie

1: Definities 1 Introductie 2 Landschap 3 Architectuur 7 Samenvatting 9

1: Definities 1 Introductie 2 Landschap 3 Architectuur 7 Samenvatting 9 Inhoud 1: Definities 1 Introductie 2 Landschap 3 Architectuur 7 Samenvatting 9 2: Techniek 11 Introductie 12 Camera 12 Lenzen 13 Accessoires 27 Instellingen 38 RAW/JPEG 45 srgb/adobergb 45 Beeldschermkalibratie

Nadere informatie

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving BOUWNETWERK Kiezen en uitblinken Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving Kiezen en uitblinken Aan mevrouw Schultz van Haegen, minister van infrastructuur en milieu,

Nadere informatie

Inventarisatieformulier Stads- en dorpsgezichten gemeente Weert Gebied XI Kroonstraat e.o.

Inventarisatieformulier Stads- en dorpsgezichten gemeente Weert Gebied XI Kroonstraat e.o. Bijlage 3 bij regels Inventarisatie Stads- en dorpsgezicht Inventarisatieformulier Stads- en dorpsgezichten gemeente Weert Gebied XI Kroonstraat e.o. Omvang gebied Wilhelminastraat, Kroonstraat, Julianastraat

Nadere informatie

Gemeente Moerdijk. Monumentenwijzer. Informatie over gemeentelijke monumenten

Gemeente Moerdijk. Monumentenwijzer. Informatie over gemeentelijke monumenten Gemeente Moerdijk Monumentenwijzer Informatie over gemeentelijke monumenten Inhoudsopgave Woord van de Wethouder... 3 Hoe wordt een object een gemeentelijk monument?... 5 Moet ik een vergunning aanvragen?...

Nadere informatie

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Een toekomstvisie voor Leidschendam-Voorburg De voormalige gemeenten Leidschendam en Voorburg kennen elk een eeuwenlange historie. Als gefuseerde gemeente gaat Leidschendam-Voorburg

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Cultuurhistorie in bestemmingsplannen

Cultuurhistorie in bestemmingsplannen Cultuurhistorie in bestemmingsplannen Cultuurhistorische elementen en structuren zijn belangrijke aspecten van stad en landschap. Ze dragen bij aan de herkenbaarheid, ze vormen oriëntatiepunten en ze zorgen

Nadere informatie

Datum. Betreft. Geachte heer Rozendaal,

Datum. Betreft. Geachte heer Rozendaal, > Retouradres Postbus 20952 2500 EZ Den Haag COLLEGE VAN RIJKSADVISEURS Stuurgroep Zuidwestelijke Delta De heer Jan-Nathan Rozendaal Programmadirecteur Postbus 5014 4330 KA Middelburg Korte Voorhout 7

Nadere informatie

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen,

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Met grote interesse heb ik uw lezing gevolgd. Ik realiseer mij terdege dat wij vanuit de Koepel van WMO raden u haast een onmogelijk vraag hebben gesteld,

Nadere informatie

Alleen ter besluitvorming door het College. Collegevoorstel Openbaar. Onderwerp Beleidsplanning cultuurhistorie. BW-nummer -

Alleen ter besluitvorming door het College. Collegevoorstel Openbaar. Onderwerp Beleidsplanning cultuurhistorie. BW-nummer - Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Beleidsplanning cultuurhistorie Programma / Programmanummer Ruimte & Cultuurhistorie / 1031 BW-nummer - Portefeuillehouder H. Kunst Samenvatting Een aantal veranderingen

Nadere informatie

Toerisme en Recreatie

Toerisme en Recreatie Toerisme en Recreatie Wat speelt er? De vraagstukken over toerisme en recreatie zijn divers. Er zijn vraagstukken met betrekking tot de routestructuur, de kwaliteiten in het gebied en nieuwe functies.

Nadere informatie

Creatieregie. Van buiten naar binnen werken, in plaats van andersom VARIA ORGANISATIEVRAAGSTUK. Fer van den Boomen, Jos van Jaarsveld & Nanja Mol

Creatieregie. Van buiten naar binnen werken, in plaats van andersom VARIA ORGANISATIEVRAAGSTUK. Fer van den Boomen, Jos van Jaarsveld & Nanja Mol ORGANISATIEVRAAGSTUK Fer van den Boomen, Jos van Jaarsveld & Nanja Mol Van buiten naar binnen werken, in plaats van andersom Creatieregie Situatie De directeur van het mt van een zorgverlener benadert

Nadere informatie

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 PLAATJESKUNST Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 1 Het internet, nog nooit is er in mijn beleving zo n bijzondere uitvinding

Nadere informatie

HOLLANDSE NIEUWE 21 INTERIEURARCHITECTEN EN PROJECTMANAGERS. hollandse-nieuwe.com

HOLLANDSE NIEUWE 21 INTERIEURARCHITECTEN EN PROJECTMANAGERS. hollandse-nieuwe.com INTERIEURARCHITECTEN EN PROJECTMANAGERS We zijn 21 jaar onderweg! Nog steeds kan het beter, slimmer, anders. Vandaar ook geen retrospectief maar een korte update van het nu en wat ons morgen gaat brengen.

Nadere informatie

Reddingmuseum Dorus Rijkers

Reddingmuseum Dorus Rijkers Reddingmuseum Dorus Rijkers adres: Willemsoord 60G, Den Helder oplevering: september 2015 ontwerper: temp. contactpersoon: Maarten van Tuijl adres: Baarsjesweg 224, Amsterdam m: 06-45182968, info@temparchitecture.com

Nadere informatie

Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Fysieke Stad als Lab

Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Fysieke Stad als Lab Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Fysieke Stad als Lab Erfgoed is in de nieuwe erfgoednota een breed begrip; de cultuurhistorie van Leiden uit zich

Nadere informatie

5 Inleiding. 9 Observaties vanuit de Belvederepraktijk Monique Eerden. 33 Tot hier en nu verder Eric Luiten

5 Inleiding. 9 Observaties vanuit de Belvederepraktijk Monique Eerden. 33 Tot hier en nu verder Eric Luiten 5 Inleiding 9 Observaties vanuit de Belvederepraktijk Monique Eerden 33 Tot hier en nu verder Eric Luiten 57 Landschap vol betekenissen André van der Zande 83 Een functionele geschiedenis Jan Kolen 105

Nadere informatie

Kerkvader Augustinus: Het zijn slechte tijden, het zijn moeilijke tijden. (400 n. Chr.)

Kerkvader Augustinus: Het zijn slechte tijden, het zijn moeilijke tijden. (400 n. Chr.) leden van de Raad en overige belangstellenden, Kerkvader Augustinus: Het zijn slechte tijden, het zijn moeilijke tijden. (400 n. Chr.) We beleven momenteel turbulente tijden. De maatschappelijke onrust,

Nadere informatie

Expeditie Mooi Noord-Holland Den Helder

Expeditie Mooi Noord-Holland Den Helder Expeditie Mooi Noord-Holland Den Helder Processchema voor ruimtelijke ontwikkeling Is er behoefte aan ontwikkeling? (Bepalen op basis van prognoses en actuele trends en vastleggen in regionale afspraken)

Nadere informatie

Projectblad Regionaal Groenprogramma. 1. Naam project: Regionaal archeologisch park/ groene schakel Matilo. 2. Gegevens aanvrager

Projectblad Regionaal Groenprogramma. 1. Naam project: Regionaal archeologisch park/ groene schakel Matilo. 2. Gegevens aanvrager 1. Naam project: Regionaal archeologisch park/ groene schakel Matilo 2. Gegevens aanvrager Gemeente Leiden Postbus 9100 2300 PC Leiden Inhoudelijk contactpersoon: Joyce Langenacker (projectleider) Projectmanager

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM

AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM OPGAVE Tijdens het werken aan binnenstedelijke opgaven merken wij een grote betrokkenheid van inwoners en ondernemers. Zij spreken vaak vol passie over hun stad en komen met

Nadere informatie

Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming

Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming INITIATIEFNEMERS DIE EEN WAARDEVOL OUD GEBOUW EEN NIEUWE FUNCTIE WILLEN GEVEN, LATEN DE MOGELIJKHEDEN DAARTOE VAAK EERST ONDERZOEKEN. DAT STIMULEERT HET

Nadere informatie

JongZeeuw architecten - wie zijn we?

JongZeeuw architecten - wie zijn we? JongZeeuw architecten - wie zijn we? Grondslag bij de verbinding tussen verleden, heden en toekomst. Multidisciplinair bureau met deskundigheid op het vlak van architectuur, stedenbouw, interieur, energiezuinigheid,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten Generaal

Tweede Kamer der Staten Generaal Tweede Kamer der Staten Generaal Vergaderjaar 1988-1989 20 214 Hoger onderwijs en onderzoek plan Nr. 15 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS EN WETENSCHAPPEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

ontspanning en iets presteren

ontspanning en iets presteren ontspanning en iets presteren motieven en ambities van amateurkunstbeoefenaars Henk Vinken en Teunis IJdens Ontspanning, doelgericht leren, gezellig tijdverdrijf met anderen en de ambitie om een kunstzinnige

Nadere informatie

Nieuwe interpretaties van stad en landschap

Nieuwe interpretaties van stad en landschap Nieuwe interpretaties van stad en landschap Onderzoeksprojecten Heidi Linck beeldend kunstenaar Arnhem 2014 www.heidilinck.nl heidi@heidilinck.nl Residency in Kronstadt, Rusland: onderzoek naar de post-sovjet

Nadere informatie

Archiefinstellingen aan het woord: Van Nelle s vormgevingsarchief

Archiefinstellingen aan het woord: Van Nelle s vormgevingsarchief Archiefinstellingen aan het woord: Van Nelle s vormgevingsarchief Jantje Steenhuis, voorzitter BRAIN (Branchevereniging Archiefinstellingen Nederland) en directeur Gemeentearchief Rotterdam Die plaat voor

Nadere informatie

Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe

Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe Verordening vastgesteld: 26-06-2003 In werking getreden: 15-09-2003 COMPENSATIEVERPLICHTING Artikel 1 Voor de toepassing van deze verordening wordt verstaan

Nadere informatie

Almere en Amsterdam Hyperbereikbaar via de Hollandse Brug. Samenvatting van een onderzoek naar de regionale OV-bereikbaarheid van Almere

Almere en Amsterdam Hyperbereikbaar via de Hollandse Brug. Samenvatting van een onderzoek naar de regionale OV-bereikbaarheid van Almere Pagina 1 Almere en Amsterdam Hyperbereikbaar via de Hollandse Brug Samenvatting van een onderzoek naar de regionale OV-bereikbaarheid van Almere Milieufederatie Flevoland Milieufederatie Noord- Holland

Nadere informatie

My Name Is Spinoza MANIFESTATIE MEI - JUNI 2009

My Name Is Spinoza MANIFESTATIE MEI - JUNI 2009 My Name Is Spinoza MANIFESTATIE MEI - JUNI 2009 SKOR (Stichting kunst en openbare ruimte) en ASK (Amsterdamse Spinoza Kring) presenteren de plannen voor de manifestatie My name is Spinoza in samenwerking

Nadere informatie

De ARC14 Architectuurprijs

De ARC14 Architectuurprijs De ARC14 Architectuurprijs inzending bunkerq v.o.f. Utrecht, augustus 2014 bunkerq v.o.f. bureau voor erfgoedontwikkeling, restauratie en architectuur project: opdrachtgever: werkzaamheden bunkerq: hoofdaannemer:

Nadere informatie

Ecologie van het leren

Ecologie van het leren Ecologie van het leren Beneluxconferentie dr Manon C.P. Ruijters MLD Apeldoorn 17 oktober 2013 Ecologisch? Ecologie is verbindingen en samenhang diversiteit interacties tussen organismen en hun omgeving

Nadere informatie

Ontwerpdocument. Maarten Kolthof. NHL Hogeschool Opleiding Communication & Multimedia Design Ontwerpdocument - Maarten Kolthof

Ontwerpdocument. Maarten Kolthof. NHL Hogeschool Opleiding Communication & Multimedia Design Ontwerpdocument - Maarten Kolthof Ontwerpdocument Maarten Kolthof NHL Hogeschool Opleiding Communication & Multimedia Design Ontwerpdocument - Maarten Kolthof Inhoud Algemeen ontwerp 3 Icoon en kleurgebruik Animatie technieken ios 7 kenmerken

Nadere informatie

Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD. master city developer

Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD. master city developer Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD master city developer Ontwikkel een eigen visie Werk je in stedelijke gebiedsontwikkeling of herstructurering dan is de MCD opleiding voor jou een

Nadere informatie

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO Advies Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling 1. Inleiding Op 8 juni 2009 werd de SERV om advies gevraagd over de fiches ter invulling

Nadere informatie

HEILIG LAND STICHTING Het Kerkebos: een funeraire inrichtingsschets. April 2009

HEILIG LAND STICHTING Het Kerkebos: een funeraire inrichtingsschets. April 2009 HEILIG LAND STICHTING Het Kerkebos: een funeraire inrichtingsschets April 2009 1916 Plantekening 1913 Het Kerkebos een funeraire inrichtingsschets Rapporten: Holtland Dendroconsult; Het Kerkebos, opwaardering

Nadere informatie

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting Klassieke culturele vorming Staatsexamen vwo Programma van toetsing en afsluiting 2008 Inhoudsopgave Opzet van het examen... 3 Het examenprogramma... 3 Het commissie-examen... 3 Formaat praktische opdracht

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie