Bedrijfsjuristen Monitor 2010

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bedrijfsjuristen Monitor 2010"

Transcriptie

1 Bedrijfsjuristen Monitor 2010 Een initiatief van

2 Cover (niet afdrukken)

3 inhoud Voorwoord 4 6 Management summary Suzanne Drion & Martijn Haks, interview 8 Loek Penders, interview Belang van opleiding & ontwikkeling algemeen erkend, onderzoek 26 Aniek Hos & Jean Schreurs, interview Verinnerlijking compliance in bedrijfscultuur is de uitdaging, onderzoek Jaap van Niekerk, interview Fred van der drift, interview Gera van Duijvenvoorde & Eric Dorrestijn, interview Efficiency: meer intern uitbesteden en kritisch op externe kosten, onderzoek Roland Notermans, interview Jan Schuchard, interview Waardering en verantwoording good practices colofon 3

4 SIMPELE DINGEN Voorwoord Voor bedrijfsjuristen is het belangrijk kennis en ervaringen met elkaar uit te wisselen. Dat geldt voor collega s binnen een onderneming, maar ook tussen bedrijfsjuristen die bij verschillende ondernemingen werkzaam zijn. De Houthoff Buruma Bedrijfsjuristen Monitor 2010 bundelt ervaringen van bijna 400 bedrijfsjuristen. Ruim 70 good practices zijn het resultaat! Voor u ligt de derde Bedrijfsjuristen Monitor. Verondersteld kan worden dat het samenstellen van zo n rapport eenvoudiger wordt naarmate de makers meer ervaring krijgen. In werkelijkheid is eerder het tegendeel het geval. In 2008 bracht Houthoff Buruma de eerste Bedrijfsjuristen Monitor uit. Op dat moment bestond er geen vergelijkbaar onderzoek. We konden als het ware met een blanco vel beginnen. De rest is geschiedenis. De eerste editie van de Bedrijfsjuristen Monitor was meteen een doorslaand succes. Ruim 7000 exemplaren werden verspreid. Een nieuwe standaard was gezet. Direct na het verschijnen van deze eerste editie, in het najaar van 2008, hebben we ons in de evaluatie met het NGB-bestuur afgevraagd wat er na deze eerste Bedrijfsjuristen Monitor nog te onderzoeken zou zijn. Toch slaagden we daar in 2009 in: we maakten een verdiepingsslag die de tweede Bedrijfsjuristen Monitor een net zo warm onthaal bezorgde. Ook van dit rapport vonden vele duizenden exemplaren hun weg in de markt. En nu is het 2010 en hebben we voor een heel andere aanpak gekozen. Voordat we daar dieper op ingaan, eerst even terug naar de kern. Waarom zou de Bedrijfsjuristen Monitor in twee jaar tijd zijn uitgegroeid tot een instituut? Ik denk dat het komt omdat bedrijfsjuristen enorm serieus met hun vak bezig zijn. Sprekend met bedrijfsjuristen word ik steeds getroffen door hun professionaliteit en de gedrevenheid waarmee wordt gezocht naar verbetermogelijkheden. Er is een zekere honger naar informatie en kennis over het vak. Voortdurend zoekt de bedrijfsjurist naar mogelijkheden om met de vaak beperkte - beschikbare tijd en middelen een zo optimaal mogelijke bijdrage te leveren aan de business. De Bedrijfsjuristen Monitor helpt daarbij, evenals het lidmaatschap van het NGB. Dit jaar is de Bedrijfsjuristen Monitor anders van insteek en opzet. Het accent ligt op het delen van good practices. Op basis van de uitkomsten van de Bedrijfsjuristen Monitor 2008 en 2009 hebben we in overleg met het NGB drie thema s vastgesteld die we verder hebben uitgediept. Het gaat om kennisontwikkeling, compliance en efficiencyverbetering. Binnen die thema s zijn we op zoek gegaan naar good practices (niet best practices, want daarmee ligt de lat wel heel erg hoog). Om die practices te vinden is diepgaand met 21 general counsel gesproken. De reden daarvoor is dat deze mensen leiding geven aan goed georganiseerde bedrijfsjuridische afdelingen van grote ondernemingen. Die gesprekken leverden tientallen leerzame en interessante good practices op. Maar ook in het schriftelijk onderzoek, waaraan ruim 300 bedrijfsjuristen deelnamen, is naar voorbeelden van good practices gevraagd. Lang niet alle bedrijfsjuristen werken bij een groot bedrijf op een grote afdeling met veel collega s. Heel veel bedrijfsjuristen werken alleen. Dat zijn overigens niet alleen bedrijfsjuristen bij kleine en middelgrote bedrijven; vaak betreft het de bedrijfsjurist bij de Nederlandse vestiging van een grote buitenlandse onderneming. Jaap van Niekerk van Mercedes-Benz is hiervan een voorbeeld. De alleen werkende bedrijfsjurist loopt tegen andere problemen aan dan zijn vakgenoten die met anderen op een afdeling zitten. Daarom is in deze Bedrijfsjuristen Monitor ook specifiek onderzoek gedaan onder deze groep. In totaal bevat deze Bedrijfsjuristen Monitor ruim 70 Good Practices. Daarnaast komen in acht interviews elf bedrijfsjuristen aan het woord. Zij delen met u als lezer een deel van hun kennis en 4 Houthoff Buruma Bedrijfsjuristen Monitor 2010

5 ervaring. Dit alles gecombineerd levert een schat aan unieke, inspirerende en leerzame informatie op. Informatie waarmee iedere bedrijfsjurist direct voordeel kan doen, maar die het zeker ook waard is om samen verder over te spreken. Voortbouwend op het rapport zal door Houthoff Buruma en het NGB een aantal round tables en workshops worden georganiseerd waaraan u als bedrijfsjurist kunt deelnemen. Het is overigens allerminst zo dat de good practices die we hebben gevonden overwegend sophisticated, ingewikkeld of kostbaar zijn. Er zitten vaak verrassend eenvoudige en snel te realiseren oplossingen tussen, zoals een leesmap ter inspiratie met adviezen van collega s die de deur uitgaan. Ook het verbeteren van de efficiency door het plaatsen van FAQ s op het intranet is een eenvoudig over te nemen idee Het zit hem niet in de complexiteit van de oplossing of van de vraag, maar in de dialoog en de uitwisseling van ervaring en kennis. Ik vind het een bemoedigende gedachte dat we al kunnen leren van simpele dingen. Jaap Bosman, hoofd Marketing Houthoff Buruma SIMPLE THINGS FOREWORD In 2008, Houthoff Buruma published the first In-house Counsel Monitor. At the time there was no such research conducted in the market. We could begin with a blank sheet and together with the Nederlands Genootschap van Bedrijfsjuristen (Dutch Association for In-house Counsel: NGB) decide which areas we wanted to investigate. The rest is history. The first edition of the In-house Counsel Monitor was an immediate success. Over 7000 copies were distributed and a new standard was set for the sector. In 2009, we delved significantly deeper into some interesting areas, with the result that the second In-house Counsel Monitor was equally warmly received. In 2010 we have gone for a very different approach. Three themes are explored: knowledge development, compliance and efficiency improvement. Within these themes we looked for examples of good practice (not best practice, as that sets the bar very high). This report contains over 70 examples of good practice. In addition, there are eight interviews with eleven in-house counsel who share with you some of their knowledge and experience. Taken as a whole, it amounts to a wealth of unique, inspiring and instructive information. Information that any in-house counsel can put to immediate use, but that is also worth discussing with others. Building on the findings in the report, Houthoff Buruma and the NGB will run a number of roundtables and workshops in which you, as an in-house counsel, can participate. There are many surprisingly simple and easy-to-implement solutions amongst the good practice examples. The secret apparently lies not in the complexity of a problem or its solution, but in the discussion and exchange of experience and knowledge. I find it a comforting thought that we can all learn from simple things. JAAP BOSMAN, HEAD OF MARKETING HOUTHOFF BURUMA 5

6 Leren van elkaar Management Summary Het onderzoek voor de Bedrijfsjuristen Monitor 2010 is geen herhaling van 2009 en De opzet is anders en concentreert zich op drie thema s waarbij de dagelijkse praktijk en de per bedrijf verschillende werkwijzen centraal staan. De doelstelling is te kunnen leren van elkaar. Zoals in het voorwoord valt te lezen is dit jaar gekozen voor een uitgebreide inventarisatie van bestaande good practices op drie terreinen die van essentieel belang voor bedrijfsjuristen zijn: compliance, efficiency en ten slotte onderzoek en opleiding. De Bedrijfsjuristen Monitor 2010 laat zien hoe bedrijfsjuristen omgaan met deze thema s, welke afwegingen worden gemaakt en wat uiteindelijk goed lijkt te werken in de praktijk. Compliance Compliance is een thema dat in grote bedrijven zeer nadrukkelijk aanwezig is. De meerderheid van de bedrijfsjuristen kiest ervoor om compliance zowel centraal als decentraal in te richten. Dit hybride organisatiemodel beoogt een optimale ondersteuning van de business (dicht bij de business zitten) en een centrale (onafhankelijke) coördinatie van het beleid, het toezicht en de rapportage over compliance. Uit de gesprekken met de general counsel blijkt dat compliance pas echt toegevoegde waarde kan bieden wanneer zij integraal onderdeel wordt van de bedrijfsvoering. Dit vergt een cultuurverandering. Een heldere communicatiestrategie is een noodzakelijke voorwaarde voor een op compliance gerichte cultuur. De belangrijkste resultaten van het kwantitatieve onderzoek over het thema compliance zijn: in bijna 80% van de gevallen blijkt compliance centraal georganiseerd te zijn. Een derde van de juristen die compliance decentraal heeft georganiseerd is daar niet tevreden over. De helft van de bedrijfsjuristen is al geruime tijd (twee tot zeven jaar) met compliance bezig. Bijna driekwart van de bedrijven die meer dan zeven jaar met compliance bezig is, heeft daar een aparte afdeling voor. 87% van de ondervraagden zegt ja op de vraag of het belang van compliance de laatste drie jaar belangrijker is geworden. Good practices binnen het thema compliance laten onder meer zien hoe compliance in te richten in de organisatie, welke communicatiemiddelen in te zetten om de compliance awareness te verhogen en op welke manier adequaat toezicht te organiseren. Compliance vraagt erom moeilijke afwegingen te maken waarbij kritisch naar de eigen organisatie zal moeten worden gekeken. De good practices van bedrijven die deze stappen al hebben doorlopen, helpen om deze afwegingen beter te maken. Efficiency Bij het hoofdstuk efficiency komt de relatie met de interne klant en de externe adviseur aan de orde. Intern wordt vooral in grotere bedrijven steeds meer gewerkt met interne doorberekening van kosten. Bedrijfsjuristen zijn zich steeds meer gaan concentreren op de gebieden waar zij de meeste waarde kunnen toevoegen. Dat gebeurt door meer te mikken op hoogwaardiger werk, onder meer middels standaardisatie. Steeds vaker wordt gewerkt met lijsten met FAQ s en het beschikbaar stellen van standaard modellen. Meer dan voorheen wordt onderhandeld over tarifering met externe juridische adviseurs, in de meeste gevallen advocatenkantoren. De fixed fee wordt door bedrijfsjuristen steeds meer als wenselijk ervaren. Ook lijkt one-stopshopping steeds meer een verschijnsel uit het verleden te worden. Uit het kwantitatief onderzoek blijkt dat een kleine meerderheid van de bedrijfsjuristen de afgelopen drie jaar meer zelf is gaan doen. 80% van de ondervraagden is niet gestopt met werkzaamheden die voorheen wel werden verricht. Een minderheid (45%) geeft aan eenvoudige werkzaamheden uit te besteden aan supporting professionals. In het overzicht van good practices dat is gegenereerd over de relatie tussen bedrijfsjurist en externe advocaat staan goede voorbeelden van hoe meer grip kan worden behouden op advocatenkantoren, op welke manier een beter inzicht in advieskosten kan worden verkregen en hoe de bedrijfsjurist zelf aan goed verwachtingsmanagement kan doen. 6 Houthoff Buruma Bedrijfsjuristen Monitor 2010

7 Opleiding en ontwikkeling Het belang van goede opleiding en ontwikkeling wordt algemeen erkend. Uit gesprekken met general counsel blijkt dat bedrijven veelal een duidelijke visie hebben op dit onderwerp. Enerzijds is er noodzaak om bij te blijven, bijvoorbeeld door periodiek op de hoogte te worden gesteld van gewijzigde wet- en regelgeving. En anderzijds wordt een goed opleidingsplan als een belangrijk argument gezien om mensen aan de eigen organisatie te binden door ze ontwikkelen doorgroeiperspectieven te geven. Bedrijfsjuristen geven aan het lastig te vinden een weg te vinden in het woud van opleidingen en trainingen. Het blijkt in de praktijk ingewikkeld vooraf te bepalen of de opleiding wel goed aansluit bij het dagelijkse werk. Uit het onderzoek komen de volgende gegevens naar voren: ongeveer tweederde van de bedrijfsjuristen kent geen specifiek opleidingsbudget. Als er sprake is van een budget dan bedraagt dit in 30% van de gevallen meer dan euro per jaar. Externe opleidingen worden door bedrijfsjuristen het hoogst gewaardeerd. De helft van de bedrijfsjuristen maakt gebruik van digitale media en databanken. Vooral de jongere bedrijfsjurist raadpleegt in geringe mate de traditionele vakliteratuur. Dezelfde groep besteedt ook de minste tijd aan het bijhouden van kennis: minder dan tweeënhalf uur per week. Bedrijfsjuristen noemen een groot aantal knelpunten met betrekking tot de opleidingssituatie. Het gaat dan met name over het ontbreken van respectievelijk een duidelijke focus en een formulering van prioriteiten. Het good practices overzicht geeft antwoorden op hoe hiermee om te gaan, hoe te komen tot opleidingsprogramma s voor Legal en op welke manier kennisdeling te stimuleren. LEARNING FROM ONE ANOTHER MANAGEMENT SUMMARY This report contains a comprehensive inventory of existing good practices in three areas critical to in-house counsel: compliance, efficiency, and training and development. The In-House Monitor 2010 shows how in-house counsel deal with these issues, the judgments made and what ultimately seems to work in practice. COMPLIANCE Most in-house counsel organise compliance both centrally and decentrally. This hybrid model aims for optimal support of the business, together with centralized policy coordination, monitoring and reporting on compliance. Half the in-house counsel have been addressing compliance for some time (two to seven years). Nearly three quarters of those businesses that have been addressing compliance for more than seven years have a separate compliance department. Good practice examples show, amongst other things, how to set up compliance within an organization, how to organize adequate supervision, and which communication media to adopt in order to raise awareness of compliance. EFFICIENCY The chapter Efficiency looks at the relationship between internal customers and external advisors. Internally, especially in larger companies, increasing attention is paid to internal cost allocation: in-house counsel increasingly concentrate on areas where they can add most value, by focusing on higher quality work, made possible by, among other things, the use of standardization. More than half of in-house counsel have over the past three years increased the amount of work they do in-house. 80% of respondents still do the same work they were carrying out previously. The overview of good practice has good examples of how to achieve better control over law firms, how to get a better overview of advice costs, and how in-house counsel can themselves better manage expectations. TRAINING AND PROFESSIONAL DEVELOPMENT There is a recognised need to keep up-todate on amendments to legislation and regulations. A good training plan is seen as an important way to retain people within the organization by offering them good professional development and personal growth prospects. However, the research revealed that some two thirds of in-house counsel have no specific training budget. Where there is a budget, in only 30% of cases does it exceed 5,000 euros a year. In-house counsel value external training highest. The good practice overview provides answers on to how to deal with the key problems about training, how to develop training programs for Legal, and how to encourage knowledge sharing. 7

8 Het NGB: hét platform voor netwerken en kennisdelen voor de bedrijfsjurist interview met Suzanne Drion en Martijn Haks Opleidingen organiseren, kennis delen, een uitgebreid netwerk bieden en ervaringen uitwisselen met andere bedrijfsjuristen. Dat is waar het Nederlands Genootschap van Bedrijfsjuristen (NGB) voor staat. Meer dan 1200 bedrijfsjuristen, waarvan meer dan 250 advocaten in dienstbetrekking, weten de weg naar het NGB te vinden. De bedrijfsjurist van tegenwoordig ziet zich geconfronteerd met een aantal ontwikkelingen in de markt en in de maatschappij. Denk aan de kredietcrisis, meer (Europese) en complexere wet- en regelgeving, digitalisering, toename van vraag naar en aanbod van relevante en (soms moeilijk) toegankelijke informatie en daarmee meer aandacht voor kennismanagement en knowhow, specialisering van juridische vakgebieden en groeiende focus op compliance en control. Maar wat betekenen deze ontwikkelingen nu concreet voor mijn werk? Hoe blijf ik goed op de hoogte van relevante juridische ontwikkelingen? Hoe organiseer ik mijn juridische afdeling en mijn werk op een professionele en efficiënte manier? Hoe blijf ik mijzelf ontwikkelen en hoe benut ik mijn beperkte tijd zo optimaal mogelijk (ook vanuit kostenperspectief)? Hoe anticipeer of reageer ik op ontwikkelingen in markt en bedrijf? Allemaal vragen die de bedrijfsjurist zichzelf met enige regelmaat stelt. Opleiding en uitwisseling van actuele kennis, ervaringen en good practices met andere bedrijfsjuristen leveren een waardevolle concrete bijdrage aan de beantwoording van voorgaande vragen. Het Nederlands Genootschap van Bedrijfsjuristen (NGB) biedt zijn leden hiervoor een uniek kennisplatform en uitgebreid netwerk. DIVERS PROFIEL Het NGB telt ruim 1200 bedrijfsjuristen van circa 450 verschillende ondernemingen. Het profiel van de bedrijfsjurist is divers. Het kunnen generalisten, maar ook specialisten zijn, eenpitters of juristen op een grote juridische afdeling. Daarnaast kunnen de bedrijven verschillen beursgenoteerd of niet, nationaal of internationaal actief net als de sectoren, bijvoorbeeld logistiek, transport, handel, financieel, technisch, farmaceutisch, et cetera. Met andere woorden, zegt algemeen NGB-bestuurslid Martijn Haks, het NGB heeft een enorm potentieel aan ervaring en denkkracht. Dat potentieel wordt goed benut. Maar dat kan beter. Naar schatting de helft van het aantal bedrijfsjuristen is in Nederland lid van het NGB. Een flink aantal bedrijfsjuristen is dus nog geen lid. Doodzonde, meent Suzanne Drion, secretaris van het NGB en werkzaam bij VNO-NCW als secretaris Ondernemingsrecht en Corporate Governance. En zij kan het weten. In 1987 werd ze het 500e lid van het NGB; elf jaar later trad ze toe tot het bestuur. Eerst als algemeen lid, later als vicevoorzitter en tegenwoordig is Drion actief als secretaris. Als geen ander weet zij wat het NGB te bieden heeft. Het NGB is de enige beroepsorganisatie voor bedrijfsjuristen in Nederland. We bieden onze leden vakinhoudelijke updates door kwalitatief hoogwaardige bijeenkomsten over actuele onderwerpen te organiseren. Voor meer specialistische onderwerpen gebeurt dat in secties die zich richten op specifieke vakgebieden. Daarnaast kunnen bedrijfsjuristen die advocaat in dienstbetrekking zijn, door deelname aan onze bijeenkomsten opleidingspunten halen. OPLEIDING EN KENNISDELING Voor de individuele ontplooiing van een bedrijfsjurist én om het werk goed te kunnen blijven uitvoeren in een veranderende omgeving, zijn opleiding en kennisdeling van essentieel belang. Tegelijkertijd is er in veel bedrijven een toenemende druk op beschikbare tijd en het opleidingsbudget. Het NGB heeft daarop voor veel bedrijfsjuristen een passend antwoord: een goedkoop, praktisch, actueel en kwalitatief hoogwaardig aanbod van bijeenkomsten en workshops. 8 Houthoff Buruma Bedrijfsjuristen Monitor 2010

9 9

10 De bijeenkomsten van het NGB kennen een praktische insteek. De leden moeten bij voorkeur na een bijeenkomst naar huis gaan met het gevoel dat ze het gehoorde direct in hun praktijk kunnen toepassen, vertelt Drion. Daarop kiezen we ook onze sprekers uit. Zo sprak professor Hartlief over actualiteiten in het aansprakelijkheids- en schadevergoedingsrecht en juridische experts zoals Hendrik Jan Biemond over onaangekondigde bezoeken van toezichthouders of opsporingsdiensten en Rieme-Jan Tjittes over uitleg van commerciële contracten. Een verslag van de bijeenkomsten verschijnt in het ledenbulletin, als geheugensteuntje en voor degenen die niet aanwezig waren. ONTWIKKELING Opleiding over en kennisdeling van juridisch vakinhoudelijke onderwerpen voorzien in een behoefte. Maar volgens Haks is het net zo belangrijk voor leden om zich te blijven ontwikkelen op andere gebieden die ook nodig zijn voor de uitoefening van het beroep. De bedrijfsjurist wordt immers steeds meer bij het hele bedrijfsproces betrokken. (Pro)actief en klantgericht meedenken wordt als vanzelfsprekend verwacht. Tegelijkertijd moet de bedrijfsjurist er ook voor zorgen voldoende draagvlak te verkrijgen voor de juridische dienstverlening binnen de eigen organisatie. Haks geeft aan: Deze verandering in denken en doen is uitdagend, maar vraagt vooral ook om het versterken van andere dan strikt juridische vaardigheden. Uit enquêtes onder de NGB-leden blijkt dat er veel behoefte is om Compliance is van iedereen. Het gaat om een bepaalde normconforme mindset en het gedrag van ieder individu dat binnen een bedrijf werkt deze vaardigheden te trainen. Op hun verzoek organiseren we sinds dit jaar workshops over niet-juridische onderwerpen die uitsluitend voor leden toegankelijk zijn. De onderwerpen zijn divers, maar altijd praktisch van aard, legt Drion uit. Zo gaat een van deze workshops bijvoorbeeld over de positionering van de bedrijfsjurist in de organisatie en hoe dat op een impactvolle manier kan worden gedaan. In andere workshops staan bijvoorbeeld het managen van outside counsel, timemanagement, persoonlijke effectiviteit en management en leiderschap voor bedrijfsjuristen centraal. resources, zodat de prestaties van het bedrijf en, niet te vergeten, de werkvreugde toenemen. Maar wat houdt efficiency nou precies in? En concreter: welke acties kun je nemen? Hoe realiseer en meet je een betere efficiency? Haks licht toe: Er is niets op tegen natuurlijk om daarbij gebruik te maken van de inzichten en successen van andere bedrijfsjuristen. Waarom het wiel twee keer uitvinden? Het NGB biedt een prachtig platform waar bedrijfsjuristen hierover met elkaar in contact kunnen komen. COMPLIANCE Compliance heeft een zwaardere rol binnen bedrijven gekregen. Dit is een trend die al eerder is ingezet en die ook werd bevestigd in eerder onderzoek. Compliance is van iedereen. Het gaat om een bepaalde normconforme mindset en het gedrag van ieder individu dat binnen een bedrijf werkt, zegt Haks. Bedrijfsjuristen kunnen een belangrijke rol spelen in het tot stand brengen van die juiste mindset door met kennis van het bedrijf te begrijpen welke wet- en regelgeving relevant is voor de bedrijfsvoering. En door een bewustzijn te creëren wat normconform is en wat niet en zelf het goede voorbeeld te geven. Dit brengt een verbreding en verzwaring van de verantwoordelijkheid van de bedrijfsjurist mee. Haks en Drion verwachten dat de resultaten van de Bedrijfsjuristen Monitor 2010 het NGB een goede basis geven om hierin een functie te gaan vervullen. Dat kan bijvoorbeeld door te faciliteren dat tussen bedrijfsjuristen concrete ervaringen op het gebied van compliance worden uitgewisseld. MET ELKAAR IN CONTACT Zoals gezegd, de markt en de maatschappij blijven zich ontwikkelen. En de prioriteiten en aandachtsgebieden van bedrijfsjuristen zijn divers. Het NGB vindt het daarom van belang dat het onderzoek doet én blijft doen naar wat er concreet speelt bij bedrijfsjuristen en waar hun specifieke vraag ligt. Zoals nu met de Bedrijfsjuristen Monitor 2010, die in samenwerking met Houthoff Buruma tot stand is gekomen. Dat levert waardevolle informatie op. Het stelt het NGB in staat om goed in te spelen op wat er bij de bedrijfsjurist leeft en zijn aanbod aan de leden daarop aan te passen. Hoe beter het aanbod aansluit bij de behoeften van de leden, hoe beter de netwerkfunctie van het NGB kan worden benut. Er is altijd wel iemand binnen het NGB die zijn kennis of ervaring kan delen of de bedrijfsjurist op weg kan helpen. Voor een individuele bedrijfsjurist is het soms niet eenvoudig om de juiste persoon met de relevante ervaringen te vinden. Het NGB biedt het platform om dat nu juist te vergemakkelijken; het NGB brengt de bedrijfsjuristen met elkaar in contact. EFFICIENCY In toenemende mate wordt gefocust op een efficiëntere organisatie van de juridische functie in het bedrijf. Doel is een betere, meer gerichte en goedkopere benutting van de beschikbare (human) Meer weten over het Nederlands Genootschap van Bedrijfsjuristen? Kijk op 10 Houthoff Buruma Bedrijfsjuristen Monitor 2010

11 NAAM Martijn Haks FUNCTIE Directeur NS Legal Nederlandse Spoorwegen Algemeen bestuurslid NGB WERKZAAMHEDEN Leiding geven aan tien juristen bij de Nederlandse Spoorwegen en advisering van de directie en bedrijfsonderdelen van NS Groep EERDERE LOOPBAAN Advocaat (Stibbe), senior bedrijfsjurist Juridische Zaken (Corporate Finance) Rabobank, hoofd Juridische zaken en directiesecretaris bij Rabo Vastgoed NAAM Suzanne Drion FUNCTIE Secretaris Ondernemingsrecht en Corporate Governance bij VNO-NCW en MKB-Nederland Secretaris NGB WERKZAAMHEDEN Behartigen van de gemeenschappelijke belangen van de leden van genoemde organisaties op juridisch gebied bij de politiek EERDERE LOOPBAAN Bedrijfsjurist bij Shell, Borsumij Wehry/Hagemeyer en KBB/Vendex KBB THE NGB: THE PLATFORM FOR NETWORKING AND KNOWLEDGE SHARING. Organizing training courses, knowledge sharing, offering an extensive network and the opportunity to exchange experiences with other in-house counsel. That s what the Nederlands Genootschap van Bedrijfsjuristen (Dutch Association for In-house Counsel: NGB) stands for. More than 1,200 in-house counsel, including over 250 practising lawyers, have become members of the NGB. Today s in-house counsel is faced by a number of developments in both the market and society. These include: the credit crisis; more and increasingly complex, (European) legislation and regulations; greater digitalization; the specialization of legal fields; and a growing focus on compliance and control. But what do these developments mean in practical terms for your work? How do you stay up-to-speed on relevant legal developments? How do you organize your legal department and work in a way that s professional and efficient? These are all questions that in-house counsel regularly ask themselves. Training, along with the exchange of knowledge, experience and good practice with other in-house counsel, greatly helps to provide some of the answers. And the NGB offers members a unique knowledge platform and extensive network with which to do it. VARIED PROFILE The NGB s 1,200-odd in-house counsel come from around 450 different companies, and the profile of the in-house counsel varies considerably. In other words, explains NGB Board Member, Martin Haks, the NGB has huge potential in terms of experience and brainpower. A potential that is exploited well, but it could be even better. Roughly half the in-house counsel in The Netherlands are NGB members. But that means a significant number are not yet members. A pity, thinks Suzanne Drion (NGB s secretary. The NGB is the only professional organization for in-house counsel in The Netherlands. We offer our members professionally-relevant updates by organizing meetings on the current hot topics. For more specialized areas, there are subdivisions that focus on specific disciplines. Additionally, in-house counsel who are also practicing lawyers can acquire Continuing Professional Training points by attending our meetings. TRAINING AND KNOWLEDGE SHARING NGB meetings are very pragmatic in their approach. Members should preferably go home after a meeting with the feeling that they can apply what they have just heard directly in their practice, Drion feels. It s on that basis that we select our speakers. Training and knowledge sharing on topics of professional interest meet a need. But it is equally important that members continue to develop in other areas that are also necessary for their work. After all, today s in-house counsel are increasingly involved with all aspects of the business, which requires other skills. That s why, explains Drion, since this year we ve been organizing exclusive members workshops on non-legal subjects. IN CONTACT WITH ONE ANOTHER Market and society continue to evolve. And the priorities and concerns of the in-house counsel remain diverse. The NGB therefore considers it important to continue to research what the key topics are for in-house counsel and what specifically they are looking for. This In-house counsel Monitor 2010 is a prime example. It provides invaluable information that gives the NGB a useful insight into what the live issues are for the in-house counsel and how to adapt what it offers members. The more closely the NGB s offerings meet its member s requirements, the more effectively the networking aspects of the NGB will be, because there is always someone within the NGB with the knowledge or experience to share that is being sought. Initially it isn t easy for an individual in-house counsel to find the right person with the relevant experience. The NGB offers a platform that facilitates just that, by bringing in-house counsel into contact with one another. 11

12 Belang van opleiding en ontwikkeling algemeen erkend HOOFDSTUK OPLEIDING, ONTWIKKELING EN KENNISSYSTEMEN Net als andere kenniswerkers zijn bedrijfsjuristen in hoge mate geïnteresseerd in hun eigen ontwikkeling en opleiding. Kennis bijhouden en verwerven binnen het bedrijf als geheel en/of binnen de juridische afdeling zelf blijkt in de praktijk lastig. Uit de Bedrijfsjuristen Monitor 2009 bleek al dat de aandacht voor opleiding en ontwikkeling van bedrijfsjuristen niet altijd even hoog op de agenda staat bij bedrijven. De helft van de bedrijfsjuristen gaf toen aan dat de organisatie nauwelijks oog heeft voor hun loopbaanplanning en begeleiding. Uit de gesprekken met general counsel komt het beeld naar voren dat zij de opleiding en ontwikkeling van hun medewerkers als een belangrijk aspect van de interne bedrijfsvoering zien. Een kenmerkend citaat: Juristen zijn kenniswerkers. Je moet dus willen investeren in opleiding. Ook vanuit de bedrijfsjuristen zelf komt de vraag: Wat we merken is dat er veel behoefte is aan groeimogelijkheden op de juridische afdeling. Velen denken: ik ga dit niet tien jaar doen. Een aantal general counsel geeft aan opleiding ook in te zetten als middel om mensen zich te laten ontwikkelen binnen het bedrijf en aan de afdeling te binden. Er moeten doorgroeimogelijkheden zijn: Hoe houd je de mensen in hun functie? Uit deze citaten komt direct de dubbele motivatie naar voren die de basis vormt voor een degelijk opleidingsplan: enerzijds is er noodzaak om bij te blijven, bijvoorbeeld door periodiek op de hoogte te worden gesteld van gewijzigde wet- en regelgeving. En anderzijds wordt een goed opleidingsplan als een belangrijk argument gezien om mensen aan de eigen organisatie te binden door ze ontwikkel- en doorgroeiperspectieven te geven. Via opleiding en ontwikkeling kunnen juristen verder in het bedrijf, dus ook naar de business. Het is voor mij ook interessant om een aantal voormalig bedrijfsjuristen elders in de business te hebben zitten. Dat is ook goed voor Legal. De resultaten van een goed opleidingsprogramma zijn volgens de general counsel zeker ook terug te zien op het gebied van medewerkertevredenheid. Een degelijk opleidingsplan kan ook als wervingsinstrument worden ingezet. Zo merkt een general counsel op dat medewerkers die uit de advocatuur komen meer opleiding gewend zijn en ook meer opleiding wensen dan juristen uit het bedrijfsleven. Het ligt dus voor de hand dat als een bedrijf dergelijke medewerkers wil aantrekken een goed opleidingsplan een vanzelfsprekendheid moet zijn. Toch is het zeker niet dat zo bij bedrijven alles tot in de puntjes is geregeld, zo blijkt uit de gesprekken met de general counsel. Over het algemeen wordt juristen opvallend veel ruimte geboden om zich te ontwikkelen. Onderling overleggen we waar het accent moet liggen, de ene keer inhoudelijke kennis, de andere keer skills/competenties om zo verder te kunnen groeien en meer senior te worden. Een ander: Ik ga er vanuit dat mensen die zijn aangesteld zelf zorgen dat ze up-to-date blijven en dat ze het gewoon ook lokaal regelen. En ook: Ik ben blij als mensen op eigen initiatief opleidingen doen. En vooral zelfstudie, hier blijkt motivatie uit. Kennisverwerving stuit soms op praktische problemen. Een general counsel zegt hierover: Soms komt het gewoon niet uit. Ze moeten niet net een cursus gaan doen tijdens een belangrijke overname of zo. Het volgen van opleiding en bijscholing is vaak een zaak die afhangt van het initiatief van de jurist zelf. Als bedrijfsjuristen behoefte hebben aan cursussen en verdieping, bespreken ze dit met de directie en vervolgens wordt er veelal op ad hoc basis ruimte en budget voor vrijgemaakt. Ook bij de bedrijfsjuristen die alleen werken wordt het meestal aan hen zelf overgelaten of en hoe zij invulling geven aan hun opleidingsbehoefte. Uit de online discussie blijkt dat eenpitters veelal zijn 12 Houthoff Buruma Bedrijfsjuristen Monitor 2010

13 Good Practices opleiding & ontwikkeling O.1: Puntensysteem stimuleert ontwikkeling Organisatie: Transportsector Een puntensysteem stimuleert de voortdurende ontwikkeling van juristen. Deze onderneming neemt alleen ervaren juristen aan met een behoorlijke juridische basiskennis. Desalniettemin moeten zij zich continu blijven ontwikkelen. Ieder jaar moet een aantal punten behaald worden, enigszins vergelijkbaar met wat de Orde oplegt. Dat is maatwerk per jurist. De ene keer wordt inhoudelijke kennis vergaard, de andere keer skills of competenties zoals onderhandelen of legal English. A points system encourages continued professional development by lawyers. O.2: Trainingen naar behoefte en als beloning Organisatie: Logistieke Dienstverlener Het opleidingsbudget van deze logistieke dienstverlener is ad hoc te noemen. Iedere bedrijfsjurist mag tussen de en euro per jaar uitgeven aan de eigen ontwikkeling. Er worden ook eenmalige collectieve cursussen aangeboden. Eens in de twee à drie jaar krijgt de jurist de kans iets meer doen, als een soort beloning voor goed gedrag. Dan ligt het te besteden bedrag aan opleidingen hoger, rond de tot euro. Doordat het hoofd Juridische zaken een globaal opleidingsbudget voor de afdeling hanteert, blijft er ruimte om in te springen op specifieke persoonlijke behoeften en kan het opleidingsbudget deels als beloningsinstrument worden ingezet. If the general counsel has a global training budget for their department, there is still space to meet specific personal needs and the training budget can be partly used as a rewards tool. O.3: Assessment brede vaardigheden loont Organisatie: Productiebedrijf Durables Bij dit bedrijf wordt van de bedrijfsjuristen verwacht dat zij zelf hun opleidingsbehoefte aangeven. Naast vakinhoudelijke ontwikkeling trekt het bedrijf geld uit voor algemene ontwikkeling. Doel is een verbeterde samenwerking met de business en persoonlijke ontwikkeling. In een driedaags programma met op maat gemaakte opdrachten per functiegebied worden specifieke vaardigheden getest, resulterend in een uitgebreid persoonlijk competentierapport. Een intensieve en kostbare brede vaardighedentraining, draagt bij aan de ontwikkeling van de persoon en een verbeterde relatie met de business. An intensive and costly comprehensive skills training programme contributes to that person s development and to their enhanced relationship with the business. 13

14 aangewezen op bijeenkomsten van het NGB, het curriculum van externe opleidingsinstituten en het aanbod van seminar- en opleidingsprogramma s van advocatenkantoren. Die laatste variant wordt hoger gewaardeerd door eenpitters dan door bedrijfsjuristen die met meer collega s werken. Ook general counsel zijn positief over trainingen die advocatenkantoren bieden en nodigen kantoren zelf ook uit om hun bedrijfsjuristen over specifieke onderwerpen te informeren. Het zijn hele krachtige cursussen. Zeker in tijden van crisis zijn general counsel ook enthousiast over dit soort trainingen omdat ze vaak gratis zijn. Ook over nieuwsbrieven van advocatenkantoren zijn zowel general counsel als eenpitters te spreken: Daar zie je toch de hoofdlijnen van de ontwikkelingen en op het moment dat je denkt dat je daar meer van moet weten, dan kun je daar natuurlijk zelf nog achteraan gaan. Academie, de NGB-opleiding voor bedrijfsjuristen in de beginfase en de beroepsopleiding advocatuur van de NOvA. Anders dan bijvoorbeeld bij advocaten geldt voor bedrijfsjuristen geen reglementaire verplichting om elk jaar een minimum aantal uren te besteden aan kennisontwikkeling. Uit de gesprekken met de general counsel blijkt dat er steeds meer stemmen opgaan voor een vergelijkbaar systeem voor de eigen bedrijfsgroep. In het good practices overzicht staat een voorbeeld van een dergelijk systeem. De general counsel die het heeft opgezet heeft standaarden vastgesteld vergelijkbaar met de advocatuur en aan de hand daarvan voor bedrijfsjuristen targets geformuleerd. Elke bedrijfsjurist moet een bepaald aantal punten behalen. Teamleiders en een interne opleidingscoördinator sturen daarop aan. Organisatie van Opleiding & Ontwikkeling In het kwantitatieve onderzoek is door bedrijfsjuristen een groot aantal knelpunten genoemd met betrekking tot de opleidingssituatie in hun organisatie. De meeste kritiek richt zich op een gebrekkige organisatie. Een duidelijke focus, formulering van prioriteiten en structurele voorzieningen ontbreken. Opleidingsprogramma s die zijn toegespitst op de juridische afdeling zijn er niet. Er is vaak slechts een algemeen programma. Ook voelt menig bedrijfsjurist zich een beetje een onderschoven kind: Legal is voor het management geen onderdeel van de core business, het begrip en het commitment om mogelijkheden te bieden voor kennisontwikkeling ontbreekt bij het topmanagement, de prioriteitsstelling door het bestuur ligt elders; er is geen bereidheid om budget beschikbaar te stellen; het belang van Juridische Zaken wordt erkend maar het mag niet te veel geld kosten. Uit het kwantitatieve onderzoek blijkt dat in de meeste organisaties (91%) geen opleidingsmanagers of coördinatoren aanwezig zijn. Een enkele general counsel spreekt over coördinatoren die bij Legal zijn aangesteld om de opleidingen binnen de afdeling te organiseren: Dat zijn juristen die gewoon professioneel werk doen en zich daarnaast richten op de opleidingswerkzaamheden. Opleiding en ontwikkeling is in bedrijven in de meeste gevallen de verantwoordelijkheid van de afdeling HRM. Eén general counsel zegt dit bewust buiten het juridische te houden: Ze moeten juist bredere skills opdoen. Kennisontwikkeling wordt in organisaties vooral gerealiseerd door externe cursussen/trainingen/workshops (24%), seminar- en opleidingsaanbod van advocatenkantoren (22%) en interne cursussen/ trainingen/workshops (20%). Een verplichting tot het volgen van (beroeps)opleidingsprogramma heeft de bedrijfsjurist veelal niet. Bij 22% van de bedrijfsjuristen is er hier wel sprake van. Hier gaat het om het verplicht volgen van opleidingen als: de beroepsopleiding bedrijfsjuristen van de Grotius In een meerderheid van de gevallen (67%) blijken bedrijfsjuristen ook geen eigen opleidingsbudget te hebben. De manier waarop opleidingsbudgetten tot stand komen verschilt. Soms is sprake van een persoonsgebonden budget. Ook komt het voor dat het budget een percentage is van de loonsom van de afdeling. Uit het kwantitatieve onderzoek blijkt dat bij 33% van de bedrijfsjuristen die een eigen opleidingsbudget heeft dit gemiddeld euro per jaar bedraagt. Ruim de helft van de bedrijfsjuristen met een eigen budget moet het doen met minder dan euro per jaar. Bijna een derde van de bedrijfsjuristen met budget mag meer dan euro per jaar uitgeven. Maar ook de opleidingen ontkomen niet aan de bezuinigingen. Zo is er de afgelopen tijd kritischer naar cursussen gekeken. In een aantal gevallen vragen general counsel zich af: Is die cursus echt wel nodig? Opmerkelijk is dat uit de gesprekken met general counsel blijkt dat juridische afdelingen er vrijwel geen administratie op nahouden waarin wordt bijgehouden wie welke opleiding volgt. Hierdoor hebben de general counsel weinig inzicht of de medewerkers wel voldoende opleidingen op een bepaald gebied volgen. De meesten zien hiervan ook niet direct de toegevoegde waarde in. Een aantal general counsel verlangt, vergelijkbaar met de advocatuur, van iedere jurist dat hij elk jaar een bepaald aantal opleidingspunten behaalt. Deze opleidingsvereisten zijn ook onderdeel van de individuele doelstellingen van de jurist en dus is de jaarlijkse beoordelingsronde deels gebaseerd op de prestaties op dit gebied. Bijhouden van kennis Uit het kwantitatieve onderzoek blijkt dat de bedrijfsjurist gemiddeld 2,4 uur per week besteedt aan het bijhouden en uitbreiden van zijn kennis van jurisprudentie en wetgeving en daarnaast gemiddeld 1,2 uur per week besteedt aan het bijhouden en uitbreiden van niet 14 Houthoff Buruma Bedrijfsjuristen Monitor 2010

15 MEERDERHEID BEDRIJFSJURISTEN HEEFT GEEN SPECIFIEK OPLEIDINGSBUDGET BIJ BIJNA 1/3 VAN DE BEDRIJFSJURISTEN DIE EEN SPECIFIEK OPLEIDINGSBUDGET HEBBEN, BEDRAAGT DIT BUDGET GEMIDDELD MEER DAN EURO PER JAAR 35% 33% 30% 25% 20% 15% 31% 67% Ja Nee 10% 5% 0% minder dan meer dan * Totaal gemiddeld opleidingsbudget bedraagt 3.659,- KENNISONTWIKKELING BINNEN ORGANISATIES VOORAL GEREALISEERD DOOR EXTERNE CURSUSSEN/TRAININGEN/WORKSHOPS 22% 20% Interne cursussen/trainingen/ workshops Externe cursussen/trainingen/ workshops Externe opleidingen 16% 24% Bijeenkomsten/vergaderingen van vakgroepen/beroepsorganisaties 18% Seminar- en opleidingsaanbod van advocatenkantoren BEDRIJFSJURIST VINDT EXTERNE OPLEIDINGEN HET BELANGRIJKST vormen van kennisontwikkeling Seminar- en opleidingsaanbod van advocatenkantoren Bijeenkomsten/vergaderingen van vakgroepen/beroepsorganisaties Externe opleidingen Externe cursussen/ trainingen/workshops Interne cursussen/ trainingen/workshops 2,6 2,7 3,1 3,6 Gemiddelde score van alle respondenten op de verschillende vormen van kennisontwikkeling 3,8 0,0 1,0 2,0 3,0 4,0 gemiddelde schaal 1-5 (onbelangrijk-meest belangrijk) 15

16 juridische kennis. Bedrijfsjuristen ouder dan 45 jaar besteden hier in vergelijking met jongere bedrijfsjuristen (< 35 jaar) zichtbaar meer tijd aan. Opvallend is dat jongere generatie minder vaak vakliteratuur (25%) raadpleegt en sterk digitaal (64%) is georiënteerd. In het algemeen blijkt de bedrijfsjurist voor het bijhouden van vakkennis vooral een voorkeur te hebben en gebruik te maken van digitale media (51%). Zo bleek uit de online discussie met eenpitters: Tijdschriften lees ik in verband met de actualiteit. Van digitale bronnen maak ik gebruik omdat de kennis rond een onderwerp praktisch is gegroepeerd met doorklikmogelijkheden naar andere bronnen. Een ander voegt hieraan toe: Wachten tot in de vakliteratuur een selectie is gemaakt is veel comfortabeler, maar het kan een maand duren voor de jurisprudentie op de deurmat valt. Ook vorig jaar bleek uit de Bedrijfsjuristen Monitor dat bedrijfsjuristen gemiddeld twee uur per week afdoende vinden om bij te blijven. Met name eenpitters geven aan te worstelen met het bijblijven en actueel houden van hun kennis. In hoofdlijnen blijven ze wel bij, maar ze hebben veelal het gevoel dat dit te weinig is. Uit de online discussies blijkt dat veel eenpitters zoeken naar een antwoord op de vraag hoe actueel je moet zijn om je vak goed te kunnen uitoefenen. Een van hen: Er zijn altijd vakgebieden die raken aan het mijne, dat is inderdaad niet bij te houden. Daarnaast: wat is bijblijven? Het verschilt per onderwerp hoe actueel mijn kennis moet zijn. Soft skills Bedrijfsjuristen volgen vrijwel allemaal ook niet-juridische cursussen. 95% geeft aan gemiddeld zes dagen per jaar te besteden aan het volgen van interne en externe trainingen ter ontwikkeling van competenties. Als voorbeelden worden genoemd: time management, onderhandelen, leiderschapsprogramma s, algemene managementtrainingen, legal English en coachingstrainingen. Vorig jaar bleek uit de gesprekken met general counsel dat men zich met name focust op ontwikkeling van competenties en niet zozeer op de juridische kant. Het gaat erom hoe een bedrijfsjurist zich ontwikkelt als persoon en als adviseur richting de business. Dit jaar zien we dat de relatie met de business aanleiding geeft tot meer aandacht voor vaardigheidstrainingen om deze samenwerking te verbeteren. Zo zegt een general counsel: Ik geloof niet dat wij behoefte hebben aan wetboekenkauwers; die huur ik wel van buiten in. Ik heb gewoon veel liever iemand die een goed Fingerspitzengefühl heeft. Een aantal general counsel gaat hierin nog verder en laat juristen een assessment doen om de sterke en minder sterke punten van hun succesvol functioneren onder de loep te nemen. Op basis hiervan wordt voor de betreffende juristen een individueel ontwikkelingsplan geschreven. Een dergelijke systematische aanpak van het aanleren van soft skills is voor eenpitters een illusie, zo blijkt uit de online discussie. De meeste eenpitters zeggen dit soort vaardigheden on the job te leren. Indien mogelijk wordt gebruik gemaakt van bedrijfsbrede trainingen. Good practices op dit gebied staan in het overzicht weergegeven. Een van de general counsel organiseert één keer in de zes weken een legal café, waar in een ongedwongen sessie praktijksituaties besproken kunnen worden, zoals omgaan met lastige cliënten, ervaringen met advocatenkantoren et cetera. Een andere general counsel laat bedrijfsjuristen een driedaags programma met op maat gemaakte opdrachten volgen, waarbij specifieke vaardigheden worden getest. Dit resulteert in een uitgebreid persoonlijk competentierapport. Opleidingen Bedrijfsjuristen vinden het lastig om een weg te vinden in het woud van opleidingen en trainingen. Het blijkt in de praktijk ingewikkeld vooraf te bepalen of de opleiding wel goed aansluit bij het dagelijkse werk. Centrale vraag die daarbij steeds weer wordt gesteld is of het geleerde wel effectief omgezet kan worden in de praktijk. Relatief dure opleidingen zoals de Grotius Academie worden wel gevolgd, maar niet heel vaak. De beslissing om die te volgen hangt veelal af van de groeipotentie van de betrokken jurist. Wel moet er dan vooraf iets worden getekend: Niet dat ze dan morgen vertrekken. Een andere opleiding die door bedrijfsjuristen wordt genoemd is de opleiding van het Nederlands Genootschap voor Bedrijfsjuristen voor bedrijfsjuristen in de beginfase. Een eenpitter meldt over deze opleiding: De NGB-opleiding bevalt goed. Omdat ik heel breed werk (in alle disciplines) heb ik aan de meeste onderdelen zeker iets. De meeste casus zouden wel iets praktischer kunnen. Bedrijfsjuristen blijken een voorkeur te hebben voor externe opleidingen. Deze kregen in het kwantitatieve onderzoek een score van 3,8 op een schaal van één tot vijf. Bijeenkomsten en vergaderingen van vakgroepen en beroepsorganisatie scoren veel lager (2,6) evenals interne opleidingen (2,7). Opvallend is dat het aanbod van advocatenkantoren er gunstig uitspringt met een gemiddelde waardering van 3,1. KENNISSYSTEMEN Uit de gesprekken met general counsel bleek vorig jaar al dat een goed systeem voor kennismanagement vaak ontbreekt. Ook dit jaar blijkt wederom uit de gesprekken dat een duidelijke strategie met betrekking tot het ontsluiten en vastleggen van kennis in centrale knowhow-systemen nog zeker niet in alle gevallen aanwezig is. Uit het kwalitatieve onderzoek blijkt dat ruim een derde van de bedrijfsjuristen niet beschikt over een elektronisch knowhow-systeem. Deze 16 Houthoff Buruma Bedrijfsjuristen Monitor 2010

17 MEERDERHEID EENPITTERS BESCHIKT NIET OVER EEN ELEKTRONISCH KNOWHOW-SYSTEEM Overige bedrijfsjuristen 65% Eenpitters 0% 20% 40% 60% 80% 100% 62% Er is een elektronisch knowhow-systeem Er is geen elektronisch knowhow-systeem VOOR HET BIJHOUDEN VAN VAKKENNIS MAAKT DE BEDRIJFSJURIST MET NAME GEBRUIK VAN DIGITALE MEDIA EN DATABANKEN 13% 36% 51% Vakliteratuur (boeken en tijdschriften) Digitale media en databanken Mondelinge informatie (bijvoorbeeld jurisprudentiebijeenkomsten) JONGERE BEDRIJFSJURIST MAAKT MINDER GEBRUIK VAN VAKLITERATUUR ouder dan 45 jaar 40% jaar jonger dan 34 jaar 64% Vakliteratuur (boeken en tijdschriften) Digitale media en databanken 0% 20% 40% 60% 80% 100% Mondelinge informatie (bijvoorbeeld jurisprudentiebijeenkomsten) TIJDSBESTEDING AAN JURIDISCHE EN NIET-JURIDISCHE KENNIS 3 2,5 aantal uren 2 1,5 1 0,5 0 Eindverantwoordelijken Eenpitters NGB leden Leeftijd: jonger dan 34 jaar Leeftijd: jaar Leeftijd: 45 jaar en ouder Geslacht: Man Geslacht: Vrouw Gemiddeld aantal uren per week aan juridische kennis Gemiddeld aantal uren per week niet-juridische kennis Gemiddeld aantal uren per week alle respondenten 17

18 bedrijfsjuristen (89%) zijn hier duidelijk ontevreden over. Van de bedrijfsjuristen die wel beschikken over een knowhow-systeem (65%), is ruim 41% niet tevreden over dit systeem. Vrijwel alle general counsel geven aan in de gesprekken op een of andere manier bezig te zijn met het opzetten en uitbreiden van kennissystemen. De bedrijfsjuristen bevestigen dit in het kwantitatieve onderzoek. Zij geven aan dat het inrichten en uitbreiden van knowhow-systemen voor het ontsluiten van kennis, het vastleggen daarvan en het toegankelijk maken van deze kennis in de organisatie prioriteit heeft. Als voordelen voor een centraal systeem worden genoemd: door kennis te centraliseren en toegankelijk te maken voor de betrokken bedrijfsjuristen kan efficiënter worden gewerkt, goedkoper informatie worden ingekocht en kunnen bijvoorbeeld ook best practices simpeler worden gedeeld. Een ander vaak genoemd argument is het borgen van kennis in het geval er mensen wegvallen. Voor het ontwikkelen van een kennissysteem zijn in veel gevallen werkgroepen binnen de afdeling opgezet. Deze groepen worden verantwoordelijk gemaakt voor het bijhouden van de eigen informatie (content). Deze content bestaat onder meer uit belangrijke regelgeving, beleidsregels, jurisprudentie en clausules. Een general counsel spreekt over global sharing : Een intranet voor alleen juristen waar alle practice groups hun eigen site hebben waar ze relevante informatie op zetten en delen met elkaar. Als kritische succesfactoren voor een kennissysteem worden genoemd de gebruikersvriendelijkheid, acceptatie door de organisatie, het up-to-date houden van de informatie en duidelijkheid over de vraag wie verantwoordelijk is. Een general counsel merkt hierover op: Je moet wel zorgen dat het actueel is. Daar heb je dan wel mensen voor nodig. Ook is een vraag waar men mee worstelt of het systeem alleen toegankelijk moet zijn voor juristen, of voor het hele bedrijf. Eén general counsel geeft aan een groot probleem te hebben met de overkill aan informatie: Het moet dus wel selectief zijn, het moet nut hebben. Ik zit niet te wachten op allerlei alerts. Hoewel ook eenpitters het belang van kennismanagement onderstrepen, beschikken zij niet over een geautomatiseerd kennisysteem. Bij de meerderheid (62%) van de bedrijfsjuristen die alleen werken ontbreekt een elektronisch knowhow-systeem. Het gestructureerd en systematisch verzamelen van modellen is ook nauwelijks aan de orde bij de solo jurist. Databanken zijn voor eenpitters te duur, dit gaat veelal van houtje touwtje. Dat betekent in de praktijk dat de bedrijfsjuristen zelf informatie uit diverse bronnen verzamelen en deze opslaan in memo s, zowel digitaal als geprint. Kennisdeling General counsel geven aan dat met enige regelmaat jurisprudentiebesprekingen plaatsvinden waarin de laatste ontwikkelingen in de verschillende vakgebieden en van de verschillende teams worden besproken. Voor het uitwisselen van kennis over teams, praktijkgebieden en regio s heen is de laatste tijd meer aandacht: Tot voor kort werd er bij ons, en dat geldt voor meer organisaties, toch redelijk verkokerd gedacht. Dat is gewoon jammer. Dit begint onder druk van de buitenwereld toch wel te veranderen. Al dan niet informele overlegstructuren en informatie-uitwisseling moet uiteraard wel relevant zijn, zo vinden de general counsel. Om kosten te besparen, wordt kritisch gekeken naar de frequentie van (internationaal) overleg. Waar mogelijk is dit verminderd. Ook wordt vaker gebruik gemaakt van videoconferencing Uit de online discussie blijkt dat eenpitters graag deelnemen aan bijeenkomsten van specialisatieverenigingen of brancheorganisaties. Eenpitters hechten grote waarde aan het met anderen kunnen sparren, en kennis en formats delen. Netwerken zijn zeker voor eenpitters daarom van groot belang. Een belangrijke vraag voor eenpitters is hoe weet je of je alles onder controle hebt? Logisch gezien de breedte van het speelveld waarop zij als generalist actief zijn. Ik mis een sparring partner, een jurist op de gang bij wie je kunt aankloppen voor advies en overleg. Dit resulteert soms in een gevoel van onzekerheid: Er zijn veel verschillende aspecten waar je als bedrijfsjurist van op de hoogte moet zijn. Er is altijd te weinig tijd om alles goed op orde te krijgen en te houden. 18 Houthoff Buruma Bedrijfsjuristen Monitor 2010

19 Good Practices opleiding & ontwikkeling O.4: Leesmap en lunch ter inspiratie Organisatie: Financiële Dienstverlener Op de juridische afdeling van deze financiële dienstverlener gaat dagelijks een soort leesmap rond met adviezen die op die dag de deur uitgingen. Daarnaast is er elke twee weken een jurisprudentielunch. Beide hebben tot doel elkaar op de hoogte te houden en te inspireren. Een leesmap met adviezen ter inspiratie maakt dat kennis delen niet op houdt bij een wekelijkse lunchmeeting, maar dagelijks plaatsvindt. A further-reading folder with inspirational advice means knowledge sharing is not confined to weekly lunch meetings, but is something that continues on a daily basis. O.5: Matrix biedt inzicht in aanwezige en ontbrekende kennis Organisatie: Financiële Instelling Het invullen van een matrix geeft deze organisatie inzicht in de aanwezige en ontbrekende kennis. Bij deze financiële instelling is 3% van de loonsom gereserveerd voor opleidingen. Na een beoordelingsgesprek volgt een planningsgesprek voor onder meer het inplannen van opleidingen. Om goed te kunnen bepalen welke kennis in huis is, heeft de organisatie onlangs een matrix gemaakt met opleiding x individuen. Deze biedt het juiste overzicht en inzicht in eventuele lacunes bij sollicitatieprocedures. Completing a matrix gives the organisation insight into the knowledge available, and what is missing. O.6: Opleiding als doorgroei-instrument Organisatie: IT Dienstverlener Op de juridische afdeling van dit IT bedrijf is afgesproken dat elke bedrijfsjurist dertig of veertig uur per jaar externe opleidingen mag volgen, op het eigen vakgebied. Dat gebeurt naast seminars die kantoren op uitnodiging in huis komen geven. Daarnaast mag een aantal high potentials een bredere, meerwekelijkse leadership development training volgen, die hen doorgroeimogelijkheden biedt binnen de organisatie. Een aparte opleidingsmanager houdt wereldwijd in de gaten wie welke opleidingen volgt. Dit IT bedrijf investeert bewust in brede management skills en niet alleen in het bijhouden van vakkennis. Zo blijven bepaalde juristen met een veranderende belangstelling behouden voor een carrière binnen de organisatie. This IT company consciously invests in broader management skills, and not just the upkeep of professional expertise. In this way, lawyers whose interests evolve can still progress their career within the organisation. 19

20 Good Practices opleiding & ontwikkeling O.7: Kennisupdate en naleving compliance regels via e-learning Organisatie: Detailhandel concern Een online e-learning tool is geschikt om zowel kennis over te brengen als kennis te testen. Dit bedrijf zet e-learning in om bijvoorbeeld nieuwe compliancethema s onder de aandacht te brengen. Via intranet wordt een verplichte cursus aangeboden en het systeem houdt bij of medewerkers, tot aan de leden van de raad van bestuur, dit op tijd doen. Zo niet, dan volgt een brief van de CFO. Verder zijn medewerkers bij indiensttreding verplicht om bepaalde e-learning modules te volgen en te behalen in het eerste half jaar. An online e-learning tool works for both knowledge transfer and knowledge testing. O.8: Betere afstemming door opleidingsplan en coördinatoren Organisatie: Transportsector De juridische afdeling van deze organisatie kent een vast budget voor opleiding, een zeker percentage van de loonsom, zonder dat dit een individueel budget is. Onlangs benoemden zij binnen de afdeling twee coördinatoren en stelden een opleidingsplan op. De coördinatoren bezoeken advocatenkantoren, universiteiten en instituten, bekijken de inhoud van cursussen en bespreken specifieke behoeften die niet in het standaardprogramma zitten en onderhandelen over de prijs. Door de benoeming van twee legal coördinatoren, is een betere en meer structurele wijze van afstemmen van vraag en aanbod van opleiding en ontwikkeling ontstaan en stijgt de medewerkertevredenheid. The appointment of two legal coordinators is a better and more structured way of matching the existing Education and Professional Development supply and demand. It also increases employee satisfaction. O.9: Online tool voor delen van regelgeving met branchegenoten Organisatie: FinanciËle instelling Deze organisatie deelt kennis door een publiek toegankelijke tool, voorzien van een goed werkende zoekmachine. Deze financiële instelling heeft op haar website een publieke Open Boek tool met een zoeksysteem, waarin onder meer belangrijke regelgeving en beleidsregels staan. Het betreft archiefstukken, waarvan het beheer bij een ieder binnen de organisatie ligt. Verder wordt kennis gedeeld tijdens een één- of tweewekelijks jurisprudentieoverleg met de kennisgroepen. This organisation shares knowledge through an open access tool with a good search engine. 20 Houthoff Buruma Bedrijfsjuristen Monitor 2010

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Heb je vragen of geef je mening en reactie op deze presentatie via

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam Operations research bij strategische capaciteitsbeslissingen in de zorg Ger Koole 26 mei 2008 Wat is Operations research? operations research (O.R.) is the discipline of applying advanced analytical methods

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

Prof. Dr Ir Eric van Heck (RSM) Dr Marcel van Oosterhout (RSM) Utrecht, 22 Juni 2012

Prof. Dr Ir Eric van Heck (RSM) Dr Marcel van Oosterhout (RSM) Utrecht, 22 Juni 2012 Platform Mobiliteit.NU als Smart Business Network Prof. Dr Ir Eric van Heck (RSM) Dr Marcel van Oosterhout (RSM) Utrecht, 22 Juni 2012 Menu 1. Het platform Mobiliteit.NU als Smart Business Network 2. New

Nadere informatie

Marketing & Communications DNS.be 2010 & 2011. 28 april 2011

Marketing & Communications DNS.be 2010 & 2011. 28 april 2011 Marketing & Communications DNS.be 2010 & 2011 28 april 2011 CENTR Marketing Workshop April 2011 - Helsinki 2 Agenda Campaign 2010: Goal Campaign Results & Learnings Market research: Goal Outcome Learnings

Nadere informatie

Verstevigen van je positie als MD adviseur

Verstevigen van je positie als MD adviseur Verstevigen van je positie als MD adviseur Workshop voor de NFMD 21 november 2013 Monique van der Meer en Jessica Godijn Agenda 9.00 9.15 Opening NFMD door Myrte Ferwerda 9.15 9.45 Veranderingen en gevolgen

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie 1 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technische hype cycles 2 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technologische trends en veranderingen Big data & internet

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Presentator: Remko Geveke Start webinar: 08:30 uur Agenda Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Verticaal Toezicht vs. Horizontaal Toezicht

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING COALITIE GEMEENTE AMSTERDAM RANDSTAD GOOD HOTEL AMSTERDAM PREFERRED PARTNER PROGRAM Create Beauty, Do Good WHY Create Beauty, Do Good 2009 2012 2014

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 DUURZAAM overheidsgebouw Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 AGENDA : duurzaamheidscriteria 2 Grontmij Belgium NV part of Sweco Interactieve presentatie met twee kernvragen : 1. Wat is

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Kennismanagement en innovatie. Gorinchem, 13 december 2011

Kennismanagement en innovatie. Gorinchem, 13 december 2011 Kennismanagement en innovatie Hans Berends (TU Eindhoven) Gorinchem, 13 december 2011 Innovation, Technology Entrepreneurship & Marketing Group School of Industrial Engineering (TU/e) Research: one of

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig)

ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig) ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig) LEERDOELEN 1. Inzicht krijgen in de waarde van creatief ondernemerschap door de marktwaarde van je kunst te leren waarderen. 2. Het ontwikkelen van fundamentele marketing-

Nadere informatie

Investors in People. Willem E.A.J. Scheepers MBA

Investors in People. Willem E.A.J. Scheepers MBA Investors in People. Willem E.A.J. Scheepers MBA LINCOLN STEFFENS I have seen the future and it works IiP = Meer dan Opleiden! (veel meer.) Recent Onderzoek Informeel Leren ( Research voor Onderwijs &

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

Welkom! Michael Sourbron.

Welkom! Michael Sourbron. Make IT personal Welkom! Michael Sourbron Michael.Sourbron@callexcell.be François Gysbertsen François.Gysbertsen@callexcell.be GertJan Coolen GertJan.Coolen@frontline.nl Agenda Introductie Engage uw klant

Nadere informatie

Visie vanuit de BIG-5 op Standard Business Reporting

Visie vanuit de BIG-5 op Standard Business Reporting www.pwc.nl SBR Programma Visie vanuit de BIG-5 op Standard Business Reporting Amersfoort, Inhoud 1. Introductie en disclaimer 2. Rol binnen het SBR programma 3. Samenwerken of concurreren? 4. Bijzondere

Nadere informatie

$%& ' ( $) $) * + " $) "

$%& ' ( $) $) * +  $) !" !" %& ' ( ) ) * " ) ", ) %& - *./ 0 1%% ) 34!5)!56 3 4 7 )!85 95: )!95;55:!" ) < ) ) ) ) = !5 > '. '>& 43! )3. %?= = = % > * 1 % ) = .) " & & @9558 /"AA AA57;598BC77;!9!;;@550 '! 7: & " Figure 1 DE

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN

ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN PETS D1570 Groei door Inspiratie ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN Frank van der Meijden Public Image Coordinator zone 13A&C, 18B OPLOSSING? Alternatieve vormen Club bijeenkomsten: Oplossing voor

Nadere informatie

SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren

SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren Els De Paepe Hans Vandenberghe 1 OVER BARCO 90+ 3,250 +1 billion Presence in more than 90 countries Employees Sales for 4 consecutive years

Nadere informatie

De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse. Maakindustrie

De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse. Maakindustrie De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse Maakindustrie The effects of Informal Workplace Learning on Employability in the Dutch manufacturing sector Jochem H.

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Rode Leeuw missie!!de Rode Leeuw biedt een moedertaalprogramma aan voor kinderen vanaf 4 tot 16 jaar bestaande uit kwalitatief goed NTC-onderwijs

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

Investment Management. De COO-agenda

Investment Management. De COO-agenda Investment Management De COO-agenda Vijf thema s 1) Markt 2) Wet- en regelgeving 3 5) Rol van de COO 5 3) Operations 4) Technologie 2012 KPMG Accountants N.V., registered with the trade register in the

Nadere informatie

Tools voor verdere versterking van examencommissies

Tools voor verdere versterking van examencommissies Tools voor verdere versterking van examencommissies 9 maart 2016 dr.ir. Ludo van Meeuwen mr. Esther de Brouwer Welkom Wat gaan we doen? voorstelronde trainers voorstelronde trainers/deelnemers naam functie

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Roadmaps Ben Linders Jan Jaap Cannegieter. 4 maart 2009 1

Roadmaps Ben Linders Jan Jaap Cannegieter. 4 maart 2009 1 Roadmaps Ben Linders Jan Jaap Cannegieter 4 maart 2009 1 Geschiedenis van de roadmaps 2001 2006: ervaring opgedaan met continue representatie 15 september 2005: moeilijke discussie bij een opdrachtgever

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Hoe vergroot ik het lerend vermogen van mijn organisatie? Continue verbeteren, accelerated learning

Hoe vergroot ik het lerend vermogen van mijn organisatie? Continue verbeteren, accelerated learning Aad Streng Jean In het Panhuis Hoe vergroot ik het lerend vermogen van mijn organisatie? Continue verbeteren, accelerated learning Werkwijze workshop Onze visie op leren en continu verbeteren. Deze visie

Nadere informatie