OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 1. Samenvatting

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 1. Samenvatting"

Transcriptie

1 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 1 Samenvatting Door middel van optimale ondersteuning door de leerkracht (scaffolding), aangepast aan het niveau van de leerling kunnen kinderen uit het speciaal onderwijs (cluster 4) hetzelfde niveau halen als kinderen uit het regulier onderwijs. In het huidige onderzoek wordt gekeken naar wat de optimale scaffoldingtechnieken zijn voor kinderen uit het speciaal onderwijs en hoe die verschillen van die voor kinderen uit het regulier onderwijs. We zien dat bij kinderen uit het speciaal onderwijs meer scaffolding wordt ingezet dan bij regulier onderwijs en dat er verschillen zijn in de gebruikte scaffoldingtechnieken. Verder werd bij de groep kinderen uit regulier onderwijs de scaffolding in de loop van de tijd verminderd terwijl dit voor de kinderen uit speciaal onderwijs niet gunstig lijkt te zijn. Trefwoorden: scaffolding, gedragsproblemen, speciaal onderwijs, passend onderwijs

2 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 2 Onderzoeksdoel en hypothesen Kinderen in het speciaal onderwijs (cluster 4) presteren vaak op een lager niveau dan kinderen in het regulier onderwijs (Reid, Gonzalez, Nordness, Trout & Epstein, 2004). Recent onderzoek laat echter zien dat beide groepen kinderen hetzelfde niveau kunnen bereiken wanneer de leerkracht optimale ondersteuning (scaffolding) biedt, aanpast aan het niveau van de leerling (Van Der Steen, Steenbeek, Wielinski & Van Geert, 2012). Om leerkrachten in het speciaal onderwijs handreikingen te bieden, wordt in de huidige studie onderzocht wat de optimale scaffoldingstrategieën voor kinderen met gedragsstoornissen zijn. In een recent artikel (Van de Pol, Volman & Beishuizen, 2010) wordt een model gepresenteerd om scaffolding te beschrijven en te analyseren. Het model kent drie aspecten: contingentie (het inschatten van het huidige niveau van de leerlingen en de scaffolding daarop afstemmen), vervaging (geleidelijke vermindering van de scaffolding) en overdragen van de verantwoordelijkheid (voor het uitvoeren van de taak). Ook maken Van de Pol et al. (2010) een onderscheid tussen wat wordt gescaffold (intentie) en hoe dit gedaan wordt (middel). Zij onderscheiden vijf intenties (richting geven, cognitieve structurering, deel van de taak overnemen, enthousiast maken en beperken van frustratie) en zes middelen (feedback geven, hints geven, instructies, uitleg, voordoen en vragen stellen). Hoewel er weinig effectonderzoek naar scaffolding gedaan is zijn er enkele studies die de positieve effecten van scaffolding op leerresultaten aantonen (zie Van de Pol et al. (2010) voor overzicht van studies naar de effecten van scaffolding). Voor de huidige studie is een codeerboek opgesteld, gebaseerd op de indeling van Van de Pol et al. (2010), om scaffolding gegeven aan kinderen uit het regulier en speciaal onderwijs te coderen tijdens een aantal taken. De volgende hypothesen zijn opgesteld:

3 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 3 1. Omdat kinderen met gedragsstoornissen vaak lager presteren op schoolse taken, wordt verwacht dat kinderen in het speciaal onderwijs meer scaffolding nodig hebben dan de kinderen in het regulier onderwijs. 2. Omdat kinderen met gedragsstoornissen met autismespectrumstoornissen vaker problemen in sociale interacties ervaren, verwachten we minder de middelen voordoen en hints te zien bij de groep kinderen uit het speciaal onderwijs en meer feedback, instructies, uitleg en vragen stellen. Kinderen met ADHD hebben vaak meer moeite met concentreren, daarom verwachten we bij groep de leerlingen uit het speciaal onderwijs meer de intenties richting geven, enthousiast maken en beperken van frustratie en juist minder cognitieve structurering te zien. Verder verwachten we vaker te zien dat een deel van de taak wordt overgenomen omdat het voor deze leerlingen waarschijnlijk moeilijker is om de taak correct uit te voeren. 3. Omdat leerlingen uit het speciaal onderwijs vaker op een laag niveau presteren dan kinderen in het regulier onderwijs zal het voor de kinderen uit het speciaal onderwijs nog belangrijker zijn om eerst het huidige begrip van de taak in te schatten en daar de scaffolding op aan te passen (contingentie). We verwachten dan ook meer contingentie te zien in de groep kinderen uit het speciaal onderwijs vergeleken met kinderen uit regulier onderwijs. 4. We verwachten bij kinderen uit regulier onderwijs een afname van de scaffolding te zien bij elk volgend meetmoment. Ook verwachten we dat deze afname volgt op een toename in de mate waarin het kind de taak beheerst, en dat op deze manier de verantwoordelijkheid voor het uitvoeren van de taak steeds meer bij het kind komt te liggen. Bij kinderen uit speciaal onderwijs verwachten we deze afname niet. Onderzoeksmethode Er is gebruik gemaakt van videodata verzamelend voor het onderzoek van Van Der Steen et al. (2012). Kinderen uit het speciaal onderwijs (4 jongens, 1 meisje) en regulier

4 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 4 onderwijs (3 jongens, 2 meisjes) zijn vijf keer bezocht in 1,5 jaar tijd. Het relatief lage aantal vrouwelijke leerlingen in de groep kinderen uit het speciaal onderwijs is vergelijkbaar met de populatie in cluster 4 van het speciaal onderwijs in Nederland (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2011). De kinderen uit het speciaal onderwijs hadden diagnoses op het gebied van internaliserende problemen zoals vormen van autisme (2 kinderen) en externaliserende problemen zoals ADHD (3 kinderen). Binnen de populatie leerlingen van het cluster 4- onderwijs zijn ADHD en autismespectrumstoornissen de meest voorkomende diagnoses (Stoutjesdijk & Scholte, 2009). Voor een overzicht van de leeftijd, geslacht en eventuele diagnose op het gebied van gedragsstoornissen van de kinderen binnen deze studie zie tabel 1. De data van bezoek 1, 3 en 5 van vijf kinderen uit het speciaal onderwijs en vijf kinderen uit regulier onderwijs zijn gecodeerd en geanalyseerd. Elk bezoek kregen de kinderen wetenschappelijke taken over luchtdruk en zwaartekracht, deze taken werden elk bezoek moeilijker. De onderzoeker stelde de kinderen vragen om hen door de taak heen te leiden, daarnaast bood zij scaffolding. Voor deze vragen en scaffolding maakte zij gebruik van een adaptief scaffoldingprotocol waarbij steeds de startvraag vastligt en verdere vragen afhankelijk zijn van de reactie van het kind. Voor het huidige onderzoek is een codeersysteem ontwikkeld gebaseerd op het conceptuele model van scaffolding van Van de Pol et al. (2010). Elke uiting van de onderzoeker is gescoord op intentie en middel (zie boven voor de categorieën). Daarnaast is ook voor elke uiting gekeken of hiermee het niveau van de leerling werd ingeschat (bijvoorbeeld door middel van inhoudelijke vragen of concluderende parafrases), oftewel een diagnosestrategie. Voor de analyse is gebruik gemaakt van Monte Carlo-permutatietesten Deze analysemethode is bijzonder geschikt voor het analyseren van kleine en/of scheef verdeelde datasets (Van Geert, Steenbeek & Kunnen, 2012). Resultaten

5 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 5 Hypothese 1 Uit de resultaten blijkt dat hypothese 1 gedeeltelijk ondersteund wordt. De totale hoeveelheid scaffolding was groter voor de kinderen uit het speciaal onderwijs (M = SD = 1.65) dan voor kinderen uit het regulier onderwijs (M = 9.24 SD = 1.48) op meting 3 (p <.05). Dit geld ook voor meting 5 (speciaal: M = SD = 1.20 regulier: M = 9.51 SD = 1.02 p =.05). Op meting 1 werd dit verschil niet gevonden (speciaal: M = SD = 1.81 regulier: M = SD = 1.25 p =.20). Hypothese 2 Voor de analyse van deze resultaten hebben we een aantal middelen en intenties samengenomen. Voor een overzicht van de analyses van de individuele middelen en intenties zie tabel 2. Voor de middelen voordoen en hints vonden we het verwachte verschil alleen op meting 3 (p =.03), waarbij deze middelen minder werden gebruikt in de groep kinderen uit het speciaal onderwijs (M =.99 SD =.22) dan bij kinderen uit het regulier onderwijs (M = 1.32 SD =.32). Op meting 1 (speciaal: M = 1.12 SD =.29 regulier: M = 1.01 SD =.63 p =.62) en 5 (speciaal: M =.86 SD =.53 regulier: M =.72 SD =.39 p =.69) werd dit verschil niet gevonden. De middelen instructies, uitleg, feedback en vragen stellen werden, zoals verwacht, meer gebruikt in de groep kinderen uit het speciaal onderwijs op meting 3 (speciaal: M = 9.02 SD = 1.70 regulier: M = 6.65 SD = 1.39 p <.05) en 5 (speciaal: M = 9.81 SD = 1.50 regulier: M = 8.02 SD =.91 p <.05). Op meting 1 was dit niet het geval (speciaal: M = 8.35 SD = 2.02 regulier: M = 7.44 SD = 1.40 p =.19). De intenties richting geven, enthousiast maken en beperken van frustratie kwamen meer voor in de groep kinderen uit het speciaal onderwijs op meting 3 (speciaal: M = 8.51 SD = 1.25 regulier: M = 6.55 SD = 1.14 p <.05) en 5 (speciaal: M = 8.88 SD = 1.73 regulier: M = 7.37 SD =.51 p =.05). Op meting 1 vonden we dit verschil niet (speciaal: M = 8.69 SD = 1.50

6 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 6 regulier: M = 8.44 SD =.92 p =.35). Op geen enkele meting vonden we een verschil in cognitieve structurering (meting 1 speciaal: M = 1.77 SD =.17 regulier: M = 1.57 SD =.43 p =.84 meting 3 speciaal: M = 2.35 SD =.33 regulier: M = 2.35 SD =.36 p =.48 meting 5 speciaal: M = 1.86 SD =.43 regulier: M = 1.87 SD =.63 p =.49). Op meting 1 (speciaal: M =.10 SD =.10 regulier: M =.01 SD =.02 p <.05) en 5 (speciaal: M =.04 SD =.04 regulier: M = 0 SD = 0 p <.05) vonden we vaker de intentie deel van de taak overnemen voor de kinderen uit het speciaal onderwijs. Dit was niet het geval op meting 3 (speciaal: M =.06 SD =.04 regulier: M =.04 SD =.06 p =.23). Samenvattend ondersteunen deze resultaten hypothese 2 deels. Hypothese 3 We vonden meer diagnosestrategieën, en daarmee contingentie in de groep van kinderen uit het speciaal onderwijs (M = 6.02 SD =.41) vergeleken met kinderen uit het regulier onderwijs (M = 4.48 SD = 1.19) op meting 3 (p <.05). Op meting 5 vonden we geen significant verschil maar wel een trend in de verwachte richting (speciaal: M = 6.03 SD = 1.04 regulier: M = 5.22 SD =.51 p =.07). Op meting 1 werd geen verschil gevonden (speciaal: M = 6.05 SD = 1.53 regulier: M = 5.59 SD = 1.11 p =.28). Hypothese 3 wordt deels ondersteund door deze resultaten. Hypothese 4 De totale hoeveelheid scaffolding verschilde niet op de drie metingen voor kinderen uit het speciaal onderwijs (meting 1: M = SD = 1.81 meting 3: M = SD = 1.65 p =.59, meting 1: M = SD = 1.81 meting 5: M = SD = 2 p =.54, meting 3: M = SD = 1.65 meting 5: M = SD = 2 p =.45). Er was dus geen sprake van een afname in scaffolding voor de groep kinderen uit het speciaal onderwijs. Ook voor de kinderen uit het regulier onderwijs waren er geen significante verschillen tussen de drie metingen te zien maar was er wel een trend in de verwachte richting als we meting 1 met meting 3 en 5 vergeleken

7 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 7 (meting 1: M = SD = 1.25 meting 3: M = 9.24 SD = 1.48 p =.08, meting 1: M = SD = 1.25 meting 5: M = 9.51 SD = 1.02 p =.09, meting 3: M = 9.24 SD = 1.48 meting 5: M = 9.51 SD = 1.02 p =.64). Deze resultaten ondersteunen de hypothese dat er bij kinderen uit het speciaal onderwijs geen afname in scaffolding te zien is in scaffolding en bij kinderen uit het regulier onderwijs niet. De geconstateerde trend is echter wel in de richting van deze hypothese. In de groep van kinderen uit speciaal onderwijs zien we een verhoging (p <.05) van het taakbegrip op meting 5 (M = 3.26 SD = 1.32) als we deze vergelijken met meting 1 (M = 1.74 SD =.41). Als we meting 3 (M = 2.61 SD = 1.34) met meting 5 (M = 3.26 SD = 1.32) vergelijken zien we geen verschil (p =.21). Ook als we meting 3 (M = 2.61 SD = 1.34) met meting 1 (M = 1.74 SD =.41) vergelijken is er geen verschil (p =.09). In de groep van kinderen uit het regulier onderwijs zien we geen verschillen op taakbegrip tussen de verschillende metingen (meting 1: M = 2.06 SD = 1.16 meting 3: M = 2.37 SD = 1.16 p =.32, meting 1: M = 2.06 SD = 116 meting 5: M = 2.75 SD =.60 p =.13, meting 3: M = 2.37 SD = 1.16 meting 5: M = 2.75 SD =.60 p =.24). Om te kijken of de hoeveelheid scaffolding op de drie metingen het taakbegrip volgt hebben we de gemiddeldes van beide variabelen in kaart gebracht, zie figuur 1 en 2. Hierin zien we voor taakbegrip voor beide groepen een stijgende lijn. Voor de gemiddelde scaffolding zien we een dalende lijn in de groep kinderen uit het regulier onderwijs waarbij de lijn voor kinderen uit het speciaal onderwijs gelijk lijkt te blijven.

8 Scaffolding Taakbegrip OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 8 3,5 3 2,5 2 1,5 1 Regulier onderwijs Speciaal onderwijs 0, Meting Figuur 1. Gemiddeld taakbegrip op drie metingen Regulier onderwijs Speciaal onderwijs Meting Figuur 2. Gemiddelde scaffolding op drie metingen Als we naar de individuele kinderen kijken (zie tabel 3 en figuur 3, 4, 5 en 6) zien we in de groep kinderen uit het regulier onderwijs bij drie kinderen dat de hoeveelheid scaffolding omlaag gaat in de loop van de tijd terwijl het taakbegrip omhoog gaat. Voor één leerling lopen beide lijnen omlaag en voor één leerling lopen beide lijnen omhoog. In de groep kinderen uit het speciaal onderwijs zien we het patroon waarbij de scaffolding omlaag gaat en het taakbegrip omhoog slechts bij één leerling. Bij drie kinderen gaan beide lijnen omhoog en voor één leerling gaan beide lijnen omlaag. Deze grafieken lijken er op te wijzen

9 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 9 dat er in de groep kinderen uit het speciaal onderwijs minder sprake is van het overdragen van de verantwoordelijkheid voor het uitvoeren van de taak. Hoewel er voor zowel scaffolding als taakbegrip geen eenduidige significante verschillen gevonden zijn en de hypothese dus niet wordt ondersteund, liggen de gevonden patronen wel in lijn met de verwachtingen. Conclusie en discussie Het doel van deze studie was om uit te zoeken welke scaffoldingstrategieën het beste werken voor kinderen uit het speciaal onderwijs met gedragsproblemen (cluster 4). Eerder onderzoek toonde aan dat met behulp van scaffolding deze kinderen hetzelfde begripsniveau kunnen bereiken op wetenschappelijke taakjes als kinderen uit regulier onderwijs (Van Der Steen et al., 2012). Conclusie We vonden dat op meting 3 en 5 zoals verwacht de totale hoeveelheid scaffolding hoger was voor de groep kinderen uit het speciaal onderwijs dan voor de kinderen uit het regulier onderwijs. De middelen voordoen en hints werden zoals verwacht minder gebruikt in de groep van kinderen uit het speciaal onderwijs dan in de groep kinderen uit het regulier onderwijs op meting 3. De middelen instructies, uitleg, feedback en vragen stellen werden, zoals verwacht, meer gebruikt in de groep kinderen uit het speciaal onderwijs op meting 3 en 5. Wat betreft de intenties vonden we dat richting geven, enthousiast maken en beperken van frustratie meer voorkwamen in de groep kinderen uit het speciaal onderwijs op meting 3 en 5. Op geen enkele meting vonden we een verschil in cognitieve structurering. Op meting 1 en 5 vonden we zoals verwacht vaker de intentie deel van de taak overnemen voor de kinderen uit het speciaal onderwijs. In de groep kinderen uit het speciaal onderwijs vonden we zoals verwacht meer diagnosestrategieën, en daarmee contingentie op meting 3. Op meting 5 vonden we hierop geen significant verschil maar wel een trend in de verwachte richting. In de groep van kinderen uit het speciaal onderwijs was zoals verwacht geen sprake van een afname

10 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 10 in scaffolding. Ook bij de kinderen uit het regulier onderwijs was dit niet het geval maar was er wel de verwachte neergaande trend te zien als we meting 1 met meting 3 en 5 vergeleken. In de groep van kinderen uit speciaal onderwijs zien we een verhoging van het taakbegrip op meting 5 als we deze vergelijken met meting 1. In de groep van kinderen uit het regulier onderwijs zien we geen verschillen op taakbegrip tussen de verschillende metingen. Over het algemeen zien we voor taakbegrip voor beide groepen een stijgende lijn. Voor de gemiddelde scaffolding zien we een dalende lijn in de groep kinderen uit regulier onderwijs waarbij de lijn voor kinderen uit het speciaal onderwijs gelijk lijkt te blijven. Als we naar de individuele leerlingen kijken valt op dat in de groep kinderen uit het regulier onderwijs bij drie kinderen de scaffolding-lijn omlaag gaat en de taakbegrip-lijn omlaag, oftewel de verantwoordelijkheid voor de taak wordt overgedragen aan het kind. In de groep van kinderen uit het speciaal onderwijs zien we dit patroon slechts bij één kind keer terug. Discussie Wat opvalt aan de resultaten is dat verwachte verschillen in scaffoldingmiddelen en scaffoldingintenties vooral gevonden worden op latere metingen. Ook wat betreft de totale hoeveelheid scaffolding zijn beide groepen op meting 1 nog gelijk waarna er een verschil te zien is op meting 3 en 5 waarbij er meer scaffolding wordt geboden aan de kinderen uit het speciaal onderwijs. Dit lijkt er op te wijzen dat de optimale scaffolding in dit onderzoek bestond uit een initieel gelijke behandeling van de twee groepen waarna op latere metingen meer verschillen optraden in de scaffolding. Het verwachte patroon waarbij in de loop van de tijd de scaffolding omlaag gaat en het taakbegrip omhoog zagen we meer terug bij de groep kinderen uit het regulier onderwijs dan bij kinderen uit het speciaal onderwijs. Binnen de kaders van dit onderzoek was het daarmee optimaal om de kinderen uit het speciaal onderwijs steeds dezelfde hoeveelheid scaffolding te blijven aanbieden ook als zij in taakbegrip omhoog gingen.

11 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 11 In dit onderzoek vonden we dat de scaffoldingmiddelen instructies, uitleg, feedback en vragen stellen meer werden gebruikt in de groep kinderen uit het speciaal onderwijs op meting 3 en 5. Als we kijken naar de individuele middelen dan zijn het vooral instructies en vragen stellen die meer voorkomen in de groep uit het speciaal onderwijs vergeleken met de kinderen uit het regulier onderwijs. Het lijkt er op dat de middelen die het minst op de relatie tussen leerling en onderzoeker zijn gebaseerd en vooral een zakelijk en functioneel doel hebben meer voorkomen in de groep kinderen uit het speciaal onderwijs dan in de groep kinderen uit het regulier onderwijs. Dit wordt ondersteund door onderzoek van Barnes et al. (2008) waaruit bleek dat kinderen met autismespectrumstoornissen bij het leren weinig gebruik maken van aanwijzingen uit hun omgeving. Als we kijken naar de scaffoldingintenties dan valt op dat de intenties richting geven, enthousiast maken en beperken van frustratie op meting 3 en 5 meer voorkomen in de groep kinderen uit het speciaal onderwijs. Dit zou mogelijk te verklaren zijn doordat er in deze groep kinderen met ADHD-symptomen zitten die moeite hebben met het focussen op een taak (Brown, 2002). Op meting 1 en 5 vinden we dat de intentie deel van de taak overnemen meer voorkomt in de groep kinderen uit het speciaal onderwijs. Deze kinderen vinden het wellicht moeilijker om zelf een taak te volbrengen en hebben naast verbale hulp ook fysieke hulp nodig. Implicaties en verder onderzoek Dit onderzoek heeft een aantal implicaties die de resultaten mogelijk hebben beïnvloed. Ten eerste wist de onderzoeker of zij een kind uit het regulier of speciaal onderwijs voor zich had. Het is echter lastig om te voorkomen dat deze kennis beschikbaar is omdat aan het gedrag van kinderen vaak te zien is of zij uit het regulier of speciaal onderwijs komen. Om te voorkomen dat deze kennis de reacties op het kind en daarmee de scaffolding beïnvloede is gebruik gemaakt van een scaffoldingprotocol.

12 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 12 Als aanvulling op het originele onderzoek van Van Der Steen et al. (2012) zou het aan te bevelen zijn een conditie toe te voegen waarbij kinderen helemaal alleen aan de taken werken, dus zonder scaffolding. Wellicht komt het door het ontwerp van de taken dat de kinderen uit het speciaal onderwijs net zo goed of zelfs beter scoren hierop. Verder is het niet duidelijk of prestaties op de taken uit dit onderzoek samenhangen met prestaties op schoolse taken. De scores van de kinderen uit deze studie op gestandaardiseerde testen zoals die bijvoorbeeld in het leerlingvolgsysteem gebruikt worden hingen niet samen met de prestatie op de taken uit deze studie (Van Der Steen, 2014). Het zou daarom interessant zijn om dit onderzoek te herhalen met meer schoolse taken zodat aanbevelingen uit dit onderzoek nog meer toegespitst kunnen worden op dagelijkse situaties in de klas. In dit onderzoek werden op een aantal punten wel trends in de verwachte richting maar geen significante resultaten gevonden. Voor dit onderzoek werden van tien kinderen de data op drie metingen gecodeerd en geanalyseerd. Voor een sterkere fundering van de gevonden resultaten en een duidelijker beeld van de gevonden trends in de data zou het goed zijn om van meer kinderen en meer metingen de data te coderen en analyseren. Dat er geen duidelijke afname in scaffolding te zien was in de groep kinderen uit het regulier onderwijs komt wellicht doordat de taken elke meting steeds moeilijker werden en dezelfde hoeveelheid scaffolding dus nodig bleef. In een onderzoek waarbij de moeilijkheid van de taken gelijk blijft is dit verschil in afname van hoeveelheid scaffolding beter te onderzoeken. Verder zou het voor het huidige onderzoek interessant zijn om dieper in te zoomen op patronen van scaffolding en taakbegrip, en te kijken of verhogingen in taakbegrip steeds volgen op specifieke scaffoldinguitingen en of hier voor beide groepen verschillen in zijn.

13 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 13 Referenties Barnes, K. A., Howard Jr, J. H., Howard, D. V., Gilotty, L., Kenworthy, L., Gaillard, W. D., & Vaidya, C. J. (2008). Intact implicit learning of spatial context and temporal sequences in childhood autism spectrum disorder. Neuropsychology, 22(5), 563. Brown, T. E. (2002). DSM-IV: ADHD and executive function impairments. Advanced studies in medicine, 2(25), Centraal Bureau voor de Statistiek. (2011). Aantal leerlingen op speciale scholen groeit aanhoudend Verkregen op 6 juni, 2014, van NL/menu/themas/onderwijs/publicaties/artikelen/archief/2011/ wm.htm Reid, R., Gonzalez, J. E., Nordness, P. D., Trout, A., & Epstein, M. H. (2004). A metaanalysis of the academic status of students with emotional/behavioral disturbance. The Journal of Special Education, 38(3), Stoutjesdijk, R., & Scholte, E. (2009). Cluster 4 speciaal onderwijs. Een vergelijking tussen leerlingen op cluster 4-scholen en cluster 4-rugzakleerlingen. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 48(4), Van de Pol, J., Volman, M., & Beishuizen, J. (2010). Scaffolding in teacher student interaction: A decade of research. Educational Psychology Review, 22(3), Van Der Steen, S. (2014). How Does It Work? A Longitudinal Microgenetic Study On The Development Of Young Children s Understanding Of Scientific Concepts. Rijksuniversiteit Groningen, Groningen. Van Der Steen, S., Steenbeek, H., Wielinski, J., & Van Geert, P. (2012). A Comparison between Young Students with and without Special Needs on Their Understanding of Scientific Concepts. Education Research International, 2012.

14 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 14 Van Geert, P., Steenbeek, H., & Kunnen, S. (2012). Monte Carlo techniques: Statistical simulation for developmental data. A dynamical systems approach to adolescent development,

15 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 15 Tabel 1 Beschrijvingen van de twee groepen leerlingen (regulier en speciaal onderwijs) Groep Leeftijd op meting 1 Regulier onderwijs (in maanden) Geslacht Diagnose Leerling 1 38 M - Leerling 2 44 M - Leerling 3 49 V - Leerling 4 51 M - Leerling 5 63 V - Speciaal onderwijs Leerling 1 44 M Externaliserend Leerling 2 59 M Internaliserend Leerling 3 50 M Externaliserend Leerling 4 61 V Internaliserend Leerling 5 74 M Externaliserend

16 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 16 Tabel 2 Analyse van de individuele scaffoldingmiddelen en scaffoldingintenties Meting Middelen voordoen.speciaal < voordoen.regulier p =.38 p =.59 p =.77 hints.speciaal < hints.regulier p =.86 p =.01 p =.60 feedback.speciaal > feedback.regulier p =.40 p =.18 p =.03 instructies.speciaal > instructies.regulier p =.03 p =.09 p =.02 uitleg.speciaal > uitleg.regulier p =.85 p =.09 p =.70 vragenstellen.speciaal > vragenstellen.regulier p =.21 p =.01 p =.05 Intenties richtinggeven.speciaal > richtinggeven.regulier p =.27 p =.01 p =.10 enthousiastmaken.speciaal > p =.73 p =.42 p =.05 enthousiastmaken.regulier beperkenvanfrustratie.speciaal > p =.41 p =.15 p =.02 beperkenvanfrustratie.regulier deelvandetaakovernemen.speciaal > p =.04 p =.23 p =.03 deelvandetaakovernemen.regulier cognitievestructurering.speciaal < p =.84 p =.48 p =.49 cognitievestructurering.regulier

17 OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS 17 Tabel 3 Coëfficiënten van het verloop van het gemiddelde taakbegrip en de hoeveelheid scaffolding op drie metingen Groep Gemiddeld taakbegrip Scaffolding per minuut Regulier onderwijs β β 1 0, , ,8125-0, , , , , , , Speciaal onderwijs β β 1 0, , , , , , , , , ,

18 Taakbegrip Taakbegrip OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS Meting Regulier onderwijs 1 Regulier onderwijs 2 Regulier onderwijs 3 Regulier onderwijs 4 Regulier onderwijs 5 Gemiddelde Figuur 3. Taakbegrip voor de groep leerlingen uit het regulier onderwijs op drie metingen Meting Speciaal onderwijs 1 Speciaal onderwijs 2 Speciaal onderwijs 3 Speciaal onderwijs 4 Speciaal onderwijs 5 Gemiddelde Figuur 4. Taakbegrip voor de groep kinderen uit het speciaal onderwijs op drie metingen.

19 Scaffolding Scaffolding OPTIMALE SCAFFOLDING VOOR KINDEREN UIT HET SPECIAAL ONDERWIJS Meting Regulier onderwijs 1 Regulier onderwijs 2 Regulier onderwijs 3 Regulier onderwijs 4 Regulier onderwijs 5 Gemiddelde Figuur 5. Scaffolding voor de groep leerlingen uit het regulier onderwijs op drie metingen Meting Speciaal onderwijs 1 Speciaal onderwijs 2 Speciaal onderwijs 3 Speciaal onderwijs 4 Speciaal onderwijs 5 Gemiddelde Figuur 6. Scaffolding voor de groep kinderen uit het speciaal onderwijs op drie metingen.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Addendum A 173 Nederlandse samenvatting Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift was om de rol van twee belangrijke risicofactoren voor psychotische stoornissen te onderzoeken in de Ultra

Nadere informatie

Op weg naar effectiviteitonderzoek in het cluster 4 onderwijs

Op weg naar effectiviteitonderzoek in het cluster 4 onderwijs Op weg naar effectiviteitonderzoek in het cluster 4 onderwijs Een verkenning van de doelgroep en de werkwijze Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. Drs. H. Leloux-Opmeer Inhoudsopgave Introductie

Nadere informatie

Verbeteren van conceptueel denken in externe leeromgevingen. Carla Geveke, Henderien Steenbeek, Jeannette Doornenbal, and Paul van Geert

Verbeteren van conceptueel denken in externe leeromgevingen. Carla Geveke, Henderien Steenbeek, Jeannette Doornenbal, and Paul van Geert Verbeteren van conceptueel denken in externe leeromgevingen Carla Geveke, Henderien Steenbeek, Jeannette Doornenbal, and Paul van Geert Inhoud Introductie: Wetenschap & Technologie (W&T) onderwijs in externe

Nadere informatie

Risk factors for the development and outcome of childhood psychopathology NEDERLANDSE SAMENVATTING

Risk factors for the development and outcome of childhood psychopathology NEDERLANDSE SAMENVATTING Risk factors for the development and outcome of childhood psychopathology EDERLADSE SAMEVATTIG 157 Het komt regelmatig voor dat psychiatrische klachten clusteren in families. Met andere woorden, familieleden

Nadere informatie

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017)

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) Hechtingsrelatie Zelfregulatie en interactie tijdens de nacht Onderdeel van de discussie rond sensitief en responsief ouderschap richt zich

Nadere informatie

Cover Page. Author: Netten, Anouk Title: The link between hearing loss, language, and social functioning in childhood Issue Date:

Cover Page. Author: Netten, Anouk Title: The link between hearing loss, language, and social functioning in childhood Issue Date: Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/47848 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Netten, Anouk Title: The link between hearing loss, language, and social functioning

Nadere informatie

Figuur 1. Intelligentiescores (numerieke, spatiale, verbale en algemene) per geslacht

Figuur 1. Intelligentiescores (numerieke, spatiale, verbale en algemene) per geslacht Tweede luik "Het verschil in schools presteren tussen jongens en meisjes" (literatuurstudie en emprirsche studie) (Jan Van Damme & Agnes De Munter- K.U.Leuven) 1. Welke sekseverschillen in prestaties?

Nadere informatie

Symposiumvoorstel Onderwijs Research Dagen 2013

Symposiumvoorstel Onderwijs Research Dagen 2013 Symposiumvoorstel Onderwijs Research Dagen 2013 1. Auteurs Jaap Roeleveld, Kohnstamm Instituut, Universiteit van Amsterdam (jroeleveld@kohnstamm.uva.nl) Ed Smeets, ITS, Radboud Universiteit Nijmegen (e.smeets@its.ru.nl)

Nadere informatie

Onder- en overadvisering in beeld 2006/ /2009 Gemeente Helmond

Onder- en overadvisering in beeld 2006/ /2009 Gemeente Helmond Onder- en overadvisering in beeld 6/7-8/9 Gemeente Helmond November 9 Mevrouw drs. Marian Calis OCGH Advies Samenvatting Een goede aansluiting tussen het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs is in

Nadere informatie

Cerebrale parese en de overgang naar de adolescentie. Beloop van het functioneren, zelfwaardering en kwaliteit van leven.

Cerebrale parese en de overgang naar de adolescentie. Beloop van het functioneren, zelfwaardering en kwaliteit van leven. * Cerebrale parese en de overgang naar de adolescentie Beloop van het functioneren, zelfwaardering en kwaliteit van leven In dit proefschrift worden de resultaten van de PERRIN CP 9-16 jaar studie (Longitudinale

Nadere informatie

De ervaren leerzaamheid van Lesson Study Concept 3 juni 2015

De ervaren leerzaamheid van Lesson Study Concept 3 juni 2015 De ervaren leerzaamheid van Lesson Study Concept 3 juni 2015 Siebrich de Vries en Gerrit Roorda, Rijksuniversiteit Groningen, Faculteit Gedrag en Maatschappijwetenschappen, Lerarenopleiding Mail: s.de.vries@rug.nl;

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

Martine van Schaik

Martine van Schaik Martine van Schaik m.vanschaik@hsmarnix.nl Leerkrachten van 9 basisscholen en drie begeleiders vanuit Marnix en Saxion Deelnemers aan het project Deelnemers scholen regio Deventer: Deventer: De kleine

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De adolescentie is lang beschouwd als een periode met veelvuldige en extreme stemmingswisselingen, waarin jongeren moeten leren om grip te krijgen op hun emoties. Ondanks het feit

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg Spelen in het groen Effecten van een bezoek aan een natuurspeeltuin op het speelgedrag, de lichamelijke activiteit, de concentratie en de stemming van kinderen Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

AANDACHT VOOR EMOTIEREGULATIE BIJ KINDEREN EN JONGEREN MET ADHD

AANDACHT VOOR EMOTIEREGULATIE BIJ KINDEREN EN JONGEREN MET ADHD AANDACHT VOOR EMOTIEREGULATIE BIJ KINDEREN EN JONGEREN MET ADHD Prof. dr. Roeljan Wiersema Universiteit Gent Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Onderzoeksgroep Ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Het LOVS rekenen-wiskunde van het Cito

Het LOVS rekenen-wiskunde van het Cito Het LOVS rekenen-wiskunde van het Cito - de invloed van contexten in groep 3, 4 en 5 - Marian Hickendorff & Jan Janssen Universiteit Leiden / Cito Arnhem 1 inleiding en methode De LOVS-toetsen rekenen-wiskunde

Nadere informatie

Rapportage diepte-analyse LVS-toetsen

Rapportage diepte-analyse LVS-toetsen Rapportage diepte-analyse LVS-toetsen Naam basisschool: RK Josefschool Datum analyse: Juli 2014 Opgesteld door: Ryan van der Veer / Marieke Lindenborn Inleiding Voor u ligt het verslag van de diepte-analyse

Nadere informatie

UITGAAN VAN VERSCHILLEN; - WENS OF WERKELIJKHEID?- Henderien Steenbeek - Leren & Gedrag - UHD ontwikkelingspsychologie, RUG

UITGAAN VAN VERSCHILLEN; - WENS OF WERKELIJKHEID?- Henderien Steenbeek - Leren & Gedrag - UHD ontwikkelingspsychologie, RUG UITGAAN VAN VERSCHILLEN; - WENS OF WERKELIJKHEID?- Henderien Steenbeek - Leren & Gedrag - UHD ontwikkelingspsychologie, RUG Lectorinstallatie, 18 juni 2014 Lectorinstallatie, 18 juni 2014 DE KLAS ANNO

Nadere informatie

Samenvatting. Gezond zijn of je gezond voelen: veranderingen in het oordeel van ouderen over de eigen gezondheid Samenvatting

Samenvatting. Gezond zijn of je gezond voelen: veranderingen in het oordeel van ouderen over de eigen gezondheid Samenvatting Samenvatting Gezond zijn of je gezond voelen: veranderingen in het oordeel van ouderen over de eigen gezondheid 2 2 3 4 5 6 7 8 Samenvatting 161 162 In de meeste Westerse landen neemt de levensverwachting

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

De effectiviteit van technologie op verbetering van de leesprestaties: een meta-analyse Samenvatting voor onderwijsgevenden

De effectiviteit van technologie op verbetering van de leesprestaties: een meta-analyse Samenvatting voor onderwijsgevenden De effectiviteit van technologie op verbetering van de leesprestaties: een meta-analyse Samenvatting voor onderwijsgevenden Mei 2011 Nederlandse samenvatting door TIER op 28 juni 2011 Dit overzicht beoordeelt

Nadere informatie

Extreem weinig meisjes in de natuurkundeklas: slecht voor meisjes, goed voor jongens

Extreem weinig meisjes in de natuurkundeklas: slecht voor meisjes, goed voor jongens Extreem weinig meisjes in de natuurkundeklas: slecht voor meisjes, goed voor jongens Samenvatting In natuurkunde 12 liepen de prestaties van meisjes nog steeds achter bij die van jongens. Dit hangt samen

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23005 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Stoutjesdijk, Regina Title: Children with emotional and behavioral disorders in

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) 142 In dit proefschrift is de rol van de gezinscontext bij probleemgedrag in de adolescentie onderzocht. We hebben hierbij expliciet gefocust op het samenspel met andere factoren uit

Nadere informatie

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Behandelmogelijkheden bij kinderen met ADHD in de basisschoolleeftijd

Nadere informatie

Melatonin Treatment and Light Therapy for Chronic Sleep Onset Insomnia in Children A. van Maanen

Melatonin Treatment and Light Therapy for Chronic Sleep Onset Insomnia in Children A. van Maanen Melatonin Treatment and Light Therapy for Chronic Sleep Onset Insomnia in Children A. van Maanen Samenvatting Inslaapproblemen komen veel voor bij kinderen en hebben negatieve gevolgen voor gezondheid,

Nadere informatie

GROEPSSAMENSTELLINGS- EFFECTEN IN HET LAGER ONDERWIJS Een propensity score matching onderzoek. Barbara Belfi, Carla Haelermans & Bieke De Fraine

GROEPSSAMENSTELLINGS- EFFECTEN IN HET LAGER ONDERWIJS Een propensity score matching onderzoek. Barbara Belfi, Carla Haelermans & Bieke De Fraine GROEPSSAMENSTELLINGS- EFFECTEN IN HET LAGER ONDERWIJS Een propensity score matching onderzoek Barbara Belfi, Carla Haelermans & Bieke De Fraine GROEPSSAMENSTELLINGSEFFECTEN IN HET LAGER ONDERWIJS Een

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Effectiveness of a self-regulated remedial program for handwriting difficulties

Effectiveness of a self-regulated remedial program for handwriting difficulties Effectiveness of a self-regulated remedial program for handwriting difficulties Van Waelvelde, De Roubaix A, Steppe L, et al. (2017) Effectiveness of a self-regulated remedial program for handwriting difficulties.

Nadere informatie

EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN

EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN W E T E N S C H A P P E L I J K O N D E R Z O E K B I J H O O G F U N C T I O N E R E N D E K I N D E R E N E N J O N G E R E N Janneke de Ruiter, MSc FOCUS

Nadere informatie

Huiswerk, het huis uit!

Huiswerk, het huis uit! Huiswerk, het huis uit! Een explorerend onderzoek naar de effecten van studiebegeleiding op attitudes en gedragsdeterminanten en de bijdrage van de sociale- en leeromgeving aan deze effecten Samenvatting

Nadere informatie

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting Proefschrift Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems Merel Griffith - Lendering Samenvatting Het gebruik van cannabis is gerelateerd aan een breed scala van psychische problemen, waaronder

Nadere informatie

Marlies Baeten Centrum voor Professionele Opleiding en Ontwikkeling en Levenslang Leren

Marlies Baeten Centrum voor Professionele Opleiding en Ontwikkeling en Levenslang Leren STIMULEREN VAN LEREN IN STUDENTGERICHTE LEEROMGEVINGEN? Marlies Baeten Centrum voor Professionele Opleiding en Ontwikkeling en Levenslang Leren Probleemgestuurd leren Projectonderwijs Casusgebaseerd onderwijs

Nadere informatie

SAMENVATTING bijlage Hoofdstuk 1 104

SAMENVATTING bijlage Hoofdstuk 1 104 Samenvatting 103 De bipolaire stoornis, ook wel manisch depressieve stoornis genoemd, is gekenmerkt door extreme stemmingswisselingen, waarbij recidiverende episoden van depressie, manie en hypomanie,

Nadere informatie

Salarissen en competenties van MBO-BOL gediplomeerden: Feiten en cijfers

Salarissen en competenties van MBO-BOL gediplomeerden: Feiten en cijfers Research Centre for Education and the Labour Market ROA Salarissen en competenties van MBO-BOL gediplomeerden: Feiten en cijfers ROA Fact Sheet ROA-F-2014/1 Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt

Nadere informatie

WELKOM BIJ DE WORKSHOP!

WELKOM BIJ DE WORKSHOP! WELKOM BIJ DE WORKSHOP! Ga naar onderstaande website en log in met de cijfercode. Je kunt de vragen alvast beatwoorden. 1 HGZO Feiten en fabels over leerstrategieen FABELACHTIGE FEITEN OF FEITELIJKE FABELS?

Nadere informatie

Extreem weinig meisjes in de natuurkundeklas: slecht voor meisjes, goed voor jongens

Extreem weinig meisjes in de natuurkundeklas: slecht voor meisjes, goed voor jongens Extreem weinig meisjes in de natuurkundeklas: slecht voor meisjes, goed voor jongens Samenvatting In natuurkunde 12 liepen de prestaties van meisjes nog steeds achter bij die van jongens. Dit hangt samen

Nadere informatie

Examen Statistische Modellen en Data-analyse. Derde Bachelor Wiskunde. 14 januari 2008

Examen Statistische Modellen en Data-analyse. Derde Bachelor Wiskunde. 14 januari 2008 Examen Statistische Modellen en Data-analyse Derde Bachelor Wiskunde 14 januari 2008 Vraag 1 1. Stel dat ɛ N 3 (0, σ 2 I 3 ) en dat Y 0 N(0, σ 2 0) onafhankelijk is van ɛ = (ɛ 1, ɛ 2, ɛ 3 ). Definieer

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

We hopen. ouders. bedankt. nogmaals. Allen. hartelijk. drs. Anke. Scheeren. Autism. Research. Amsterdam. aan dit onderzoek.

We hopen. ouders. bedankt. nogmaals. Allen. hartelijk. drs. Anke. Scheeren. Autism. Research. Amsterdam. aan dit onderzoek. Vervolgonderzoek Wij zijn erg benieuwd hoe de leerlingen zich verder zullen ontwikkelen op school en op sociaal gebied. We hopen daarom in de toekomst een vervolgonderzoek te doen. Wij hopen van harte

Nadere informatie

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts Developmental Coordination Disorder Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts 11-06-2015 Inhoud Developmental Coordination Disorder Criteria Kenmerken Comorbiditeiten Pathofysiologie Behandeling Prognose

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

Samenwerking tussen docenten in onderwijsinnovaties in het hoger beroepsonderwijs: een case study

Samenwerking tussen docenten in onderwijsinnovaties in het hoger beroepsonderwijs: een case study Samenwerking tussen docenten in onderwijsinnovaties in het hoger beroepsonderwijs: een case study Remco Coppoolse, Elly de Bruijn, Gerhard Smid Onderzoeksdoel en theoretisch kader Onderwijsinnovaties leiden

Nadere informatie

Change Your Mindset! Petra Helmond & Fenneke Verberg Research & Development, Pluryn

Change Your Mindset! Petra Helmond & Fenneke Verberg Research & Development, Pluryn Change Your Mindset! Petra Helmond & Fenneke Verberg Research & Development, Pluryn Doel Change Your Mindset! Korte online interventie om jongeren te leren dat ze de potentie hebben om te veranderen! Theoretische

Nadere informatie

Samenvatting. Beloop van dagelijkse activiteiten bij adolescenten met cerebrale parese. Een 3-jarige follow-up studie

Samenvatting. Beloop van dagelijkse activiteiten bij adolescenten met cerebrale parese. Een 3-jarige follow-up studie * Samenvatting Beloop van dagelijkse activiteiten bij adolescenten met cerebrale parese Een 3-jarige follow-up studie Samenvatting Tijdens de periode van groei en ontwikkeling tussen kindertijd en volwassenheid

Nadere informatie

Samenvatting Nederlands

Samenvatting Nederlands Samenvatting Nederlands 178 Samenvatting Mis het niet! Incomplete data kan waardevolle informatie bevatten In epidemiologisch onderzoek wordt veel gebruik gemaakt van vragenlijsten om data te verzamelen.

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel

Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel Een onderzoek naar de invloed van cognitieve stijl, ziekte-inzicht, motivatie, IQ, opleiding,

Nadere informatie

De Groeifabriek! 3-11-2015. Korte online interventie om jongeren te leren dat ze de potentie hebben om te veranderen!

De Groeifabriek! 3-11-2015. Korte online interventie om jongeren te leren dat ze de potentie hebben om te veranderen! De Groeifabriek! Het ontwikkelen van een groeimindset Dr. Petra Helmond, UvA & Pluryn Fenneke Verberg, MSc, Pluryn Doel De Groeifabriek! Korte online interventie om jongeren te leren dat ze de potentie

Nadere informatie

The development of ToM and the ToM storybooks: Els Blijd-Hoogewys

The development of ToM and the ToM storybooks: Els Blijd-Hoogewys The development of ToM and the ToM storybooks: Els Blijd-Hoogewys Een reactie door Hilde M. Geurts Lezing Begeer, Keysar et al., 2010: Advanced ToM 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 Autisme (n=34) Controle

Nadere informatie

Wie zei nou dat het moeilijk was?

Wie zei nou dat het moeilijk was? 1 Wie zei nou dat het moeilijk was? Onderzoek naar gedrag en leren van kinderen met gedragsproblematiek Henderien Steenbeek In samenwerking met: Louise Jansen & Paul van Geert Groningen, 11 februari 2009

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) In dit proefschrift worden een aantal psychometrische methoden beschreven waarmee de accuratesse en efficientie van psychodiagnostiek in de klinische praktijk verbeterd kan worden. Psychodiagnostiek wordt

Nadere informatie

Een exploratieve studie naar de relatie tussen geïntegreerd STEM-onderwijs en STEM-vaardigheden op secundair niveau

Een exploratieve studie naar de relatie tussen geïntegreerd STEM-onderwijs en STEM-vaardigheden op secundair niveau Een exploratieve studie naar de relatie tussen geïntegreerd STEM-onderwijs en STEM-vaardigheden op secundair niveau dr. H. Knipprath ing. J. De Meester STEM Science Engineering Technology Mathematics 2

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014 : Socio-demografische gegevens

Jongeren en Gezondheid 2014 : Socio-demografische gegevens Resultaten HBSC 14 Socio-demografische gegevens Jongeren en Gezondheid 14 : Socio-demografische gegevens Steekproef De steekproef van de studie Jongeren en Gezondheid 14 bestaat uit 9.566 leerlingen van

Nadere informatie

1/04/2015. Kennis rond vruchtbaarheid in de Vlaamse populatie. Maternale leeftijd in Vlaanderen. Problemen bij uitgesteld moederschap

1/04/2015. Kennis rond vruchtbaarheid in de Vlaamse populatie. Maternale leeftijd in Vlaanderen. Problemen bij uitgesteld moederschap Kennis rond vruchtbaarheid in de Vlaamse populatie dr. Ilse Delbaere Maternale leeftijd in Vlaanderen SPE 13 Problemen bij uitgesteld moederschap Zwanger worden duurt langer (of lukt niet meer) Minder

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 100 Samenvatting Cognitieve achteruitgang en depressie komen vaakvooropoudere leeftijd.zijbeïnvloeden de kwaliteit van leven van ouderen in negatieve zin.de komende jaren zalhet aantalouderen in onze maatschappijsneltoenemen.het

Nadere informatie

Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme?

Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme? Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme? Mirjam Kouijzer, MSc Radboud Universiteit Nijmegen Het programma Controversiële behandelingen Wat is biofeedback? Mijn onderzoek naar de effecten

Nadere informatie

De Effectiviteit van het Daltononderwijs

De Effectiviteit van het Daltononderwijs De Effectiviteit van het Daltononderwijs Patrick Sins & Symen van der Zee Pedagogiek & Onderwijs, Saxion Hogescholen, Postbus 501, 7400 AM Deventer { p.h.m.sins, s.vanderzee}@saxion.nl Aanleiding en probleemstelling

Nadere informatie

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens 5. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens Relevante conclusies voor het beleid zijn pas mogelijk als de basisgegevens waaruit de samengestelde indicator berekend werd voldoende recent zijn. In deze

Nadere informatie

1 G>=>KE:G=L> Dutch summary

1 G>=>KE:G=L> Dutch summary 1 Dutch summary * - nederlandse samenvatting Alhoewel cerebrale parese (CP) wordt gezien als een non-progressieve aandoening treden er wel degelijk secundaire complicaties op zoals afname van beweeglijkheid,

Nadere informatie

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017)

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) 2. Introductie slaapproblemen Deze introductie beschrijft de definitie van slaapproblemen en slaapstoornissen, de prevalentie en de gevolgen

Nadere informatie

COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS

COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS NATIONALE DYSLEXIECONFERENTIE 3 APRIL 2013 Wilma Jongejan w.jongejan@vu.nl Onderwijscentrum VU (OCVU) DYSLEXIE: GEEN GEÏSOLEERD PROBLEEM Secundaire

Nadere informatie

'Inspectie en krimp: Perverse effecten'

'Inspectie en krimp: Perverse effecten' Datum 28-02-2014 1 'Inspectie en krimp: Perverse effecten' Dr. A. C. (Anneke) Timmermans Rijksuniversiteit Groningen, GION/Onderwijskunde Datum 28-02-2014 2 Overzicht Inspectie toezicht Opbrengsten van

Nadere informatie

Logopedische zorg in kaart gebracht: jaarcijfers 2012 en trendcijfers

Logopedische zorg in kaart gebracht: jaarcijfers 2012 en trendcijfers Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Logopedische zorg in kaart gebracht: jaarcijfers 2012 en trendcijfers 2008-2012 Gegevens in deze publicatie

Nadere informatie

Facts & Figures: de sportieve vrijetijdsbesteding van jongeren

Facts & Figures: de sportieve vrijetijdsbesteding van jongeren Facts & Figures: de sportieve vrijetijdsbesteding van jongeren Tal van onderzoek heeft uitgewezen dat de deelname van jongeren aan sportverenigingen ten goede komt aan hun algemene ontwikkeling en gezondheid.

Nadere informatie

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer?

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type of Dementia as Cause of Sexual Disinhibition Presence of the Behavior in Alzheimer s Type? Carla

Nadere informatie

22/11/2011. Inhoud LITERATUUR BRUSSEN. Gezonde kinderen

22/11/2011. Inhoud LITERATUUR BRUSSEN. Gezonde kinderen Een chronisch ziek kind in het gezin: Kwaliteit van leven van gezonde broers en zussen Trui Vercruysse Psychosociale oncologie, 25 november 2011 Inhoud Literatuur siblings/brussen Gezonde kinderen Zieke

Nadere informatie

Samenvatting. Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie

Samenvatting. Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie Overgewicht is een snel groeiend wereldwijd probleem en is geassocieerd

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Techniek? Dat is niks voor mij. Hoe kunnen scholen en bedrijven samen bijdragen aan een betere beeldvorming over en keuze voor bèta en techniek?

Techniek? Dat is niks voor mij. Hoe kunnen scholen en bedrijven samen bijdragen aan een betere beeldvorming over en keuze voor bèta en techniek? Techniek? Dat is niks voor mij. Hoe kunnen scholen en bedrijven samen bijdragen aan een betere beeldvorming over en keuze voor bèta en techniek? Juliette Walma van der Molen Center for Science Education

Nadere informatie

De ontwikkeling van de Nederlandse taalvaardigheid van kleuters met vroeg vreemde-taal onderwijs

De ontwikkeling van de Nederlandse taalvaardigheid van kleuters met vroeg vreemde-taal onderwijs 1 De ontwikkeling van de Nederlandse taalvaardigheid van kleuters met vroeg vreemde-taal onderwijs Sieneke Goorhuis-Brouwer, KNO, UMCG, Groningen Kees de Bot, Toegepaste Taalwetenschap RUG, Groningen April

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Genderdysforie in kinderen: Oorzaken en Gevolgen Chapter ELEVEN De studies, beschreven in dit proefschrift, richten zich op vier thema s. De eerste hoofdstukken beschrijven twee

Nadere informatie

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Executive and social cognitive functioning of mentally

Nadere informatie

Sleutels tot interventiesucces: welke combinaties van methodieken zorgen voor gezond beweeg- en voedingsgedrag?

Sleutels tot interventiesucces: welke combinaties van methodieken zorgen voor gezond beweeg- en voedingsgedrag? TNO-rapport TNO/LS 2012 R10218 Sleutels tot interventiesucces: welke combinaties van methodieken zorgen voor gezond beweeg- en voedingsgedrag? Behavioural and Societal Sciences Wassenaarseweg 56 2333 AL

Nadere informatie

TPACK-NL vragenlijst een toelichting

TPACK-NL vragenlijst een toelichting TPACK-NL vragenlijst een toelichting Petra Fisser & Joke Voogt Universiteit Twente Curriculumontwerp & Onderwijsinnovatie http://www.tpack.nl In dit document is de Nederlandse versie van de TPACK vragenlijst

Nadere informatie

Cognitieve flexibiliteitstaken bij autismespectrumstoornissen:

Cognitieve flexibiliteitstaken bij autismespectrumstoornissen: Cognitieve flexibiliteitstaken bij autismespectrumstoornissen: Kritische bespreking en klinische implicaties Lien Van Eylen VCKJPP 22 september 2011 Overzicht Neuropsychologische taken o Betrouwbaarheid

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38701 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Visschedijk, Johannes Hermanus Maria (Jan) Title: Fear of falling in older patients

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Presteren ijverige studenten beter? De complexe relatie tussen studentkenmerken, studietijd en studieresultaat.

Presteren ijverige studenten beter? De complexe relatie tussen studentkenmerken, studietijd en studieresultaat. Presteren ijverige studenten beter? De complexe relatie tussen studentkenmerken, studietijd en studieresultaat. VFO STUDIEDAG UNIVERSITEIT HASSELT 13 november 2008 A. Groenen, C. Masui, J. Broeckmans en

Nadere informatie

Fysieke activiteit en de cognitieve ontwikkeling van kinderen in het basisonderwijs

Fysieke activiteit en de cognitieve ontwikkeling van kinderen in het basisonderwijs Fysieke activiteit en de cognitieve ontwikkeling van kinderen in het basisonderwijs Wat is de relatie tussen fysieke activiteit en hersenfuncties, cognitieve functies en leerprestaties? Dagelijkse voldoende

Nadere informatie

GENERATIE 2020 E E N BLIK OP DE RESULTATEN

GENERATIE 2020 E E N BLIK OP DE RESULTATEN S TELLEN VOOR GENERATIE 2020 E E N BLIK OP DE RESULTATEN EVEN VOORSTELLEN.. M A RIE - L OTTE VA N BEVEREN K L I N I S C H P S YCHOLOOG, D OCTORAATSSTUDENT M A RIELOTTE.VA N B EVEREN@UGENT.BE DE ADOLESCENTIE

Nadere informatie

CHAPTER. Samenvatting

CHAPTER. Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting CHAPTER 9 Klachten aan pols en hand komen veel voor; bij 9 tot 12.5% van de Nederlandse volwassenen. Niet alle mensen bezoeken de huisarts voor pols- of handklachten. De huisarts

Nadere informatie

G0N11a Statistiek en data-analyse: project Eerste zittijd Modeloplossing

G0N11a Statistiek en data-analyse: project Eerste zittijd Modeloplossing G0N11a Statistiek en data-analyse: project Eerste zittijd 2007-2008 Modeloplossing Opmerking vooraf: Deze modeloplossing is een heel volledig antwoord op de gestelde vragen. Om de maximumscore op een vraag

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2010 : Socio-demografische gegevens

Jongeren en Gezondheid 2010 : Socio-demografische gegevens Jongeren en Gezondheid 2010 : Socio-demografische gegevens Steekproef De steekproef van de studie Jongeren en Gezondheid 2010 bestaat uit 10772 leerlingen van het vijfde leerjaar lager onderwijs tot het

Nadere informatie

Inhoudsopgave Samenvatting Summary Inleiding Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Samenvatting Summary Inleiding Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Evaluatieonderzoek naar de Effectiviteit van de Zomercursus Plezier op School bij Kinderen met Verschillende Mate van Angstig en Stemmingsverstoord Gedrag en/of Autistische Gedragskenmerken Effect Evaluation

Nadere informatie

Wat is er met motivatie aan de hand?

Wat is er met motivatie aan de hand? Wat is er met motivatie aan de hand? Hans Kuyper GION, mei 2011 Een op veel middelbare scholen voorkomend verschijnsel is dat de leerlingen aan het begin van de eerste klas behoorlijk gemotiveerd zijn

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19052 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Manti, Eirini Title: From Categories to dimensions to evaluations : assessment

Nadere informatie

Children with Emotional and Behavioral Disorders in Special Education: Placement, Progress, and Family Functioning. Introductie

Children with Emotional and Behavioral Disorders in Special Education: Placement, Progress, and Family Functioning. Introductie Children with Emotional and Behavioral Disorders in Special Education: Placement, Progress, and Family Functioning Proefschrift Regina Stoutjesdijk Nederlandse samenvatting Introductie Kinderen met specifieke

Nadere informatie

Michiel Kroon & Stijn Hulshof

Michiel Kroon & Stijn Hulshof IJBURGCOLLEGE.NL Profielproduct Verantwoording & 02-06-2012 Activiteiten Voor het tot stand komen van dit profielproduct zijn de volgende stappen doorlopen (zie ook figuur 1): 1. Literatuuranalyse van

Nadere informatie