Ústav germanistiky, nordistiky a nederlandistiky. Magisterská diplomová práce

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ústav germanistiky, nordistiky a nederlandistiky. Magisterská diplomová práce"

Transcriptie

1 Masarykova univerzita Filozofická fakulta Ústav germanistiky, nordistiky a nederlandistiky Magisterská diplomová práce 2011 Mária Partilová 1

2 Masarykova univerzita Filozofická fakulta Ústav germanistiky, nordistiky a nederlandistiky Nizozemský jazyk a literatura Mária Partilová Tour de France: Het belang en de functie van de gekozen vertaaltheorieën en vertaalstrategieën in de praktijk Magisterská diplomová práce Vedoucí práce: Mgr. Marta Kostelecká

3 Prehlasujem, že som diplomovú prácu vypracoval/a samostatne s využitím uvedených prameňov a literatúry... Podpis autora práce 3

4 Hiermee wil ik Mgr. Marta Kostelecká, de begeleidster van mijn scriptie, Mgr. Sofie Rose-Anne W. Royeaerd, M.A.van de Afdeling van nederlandistiek en Mgr. Jochen Van Vlem bedanken voor hun ontzettend grote hulp bij deze scriptie. God schiep de dag, en jullie sleepten mij erdoorheen. 4

5 5

6 Inhoudsopgave 1 Inleiding De helaasheid der dingen: het boek en de methodologie van het vertalen Vertaaltheorieën Belangrijkste vertaaltheorieën volgens Libuša Vajdová, Edita Gromová a Jana Rakšányiová Israëlische school van het vertalen Polysysteemtheorie Binaire opposities Conflicteren Polysysteem en de vertaling Descriptieve vertaalwetenschap van Gideon Toury Belgisch-Nederlandse school van het vertalen Systeemtheorie Systeemtheorie van José Lambert Systeemtheorie van André Lefevere Functionalistische benaderingen Skopos-theorie Culturologische benaderingen in vertaalwetenschap Vertalen in postkoloniaal perspectief Feministische benadering Belangrijke termen Intertekstualiteit Equivalentie

7 4.4 Vertaalproblemen en onvertaalbaarheid Vertaalstrategieën Indelingen van vetraalstrategieën Vertaalstrategieën van Andrew Chesterman- de analyse Syntactische strategieën Semantische strategieën Pragmatische strategieën Conclusie Bibliografie Bijlage

8 1 Inleiding In deze scriptie wil ik op het voorbeeld van de vertaling van De ronde van Frankrijk (2006) van Dimitri Verhulst vanuit het Nederlands naar het Slowaaks het belang en het gebruik van enkele vertaaltheorieën en vertaalstrategieën tijdens het vertalen bespreken. Mijn hoofdvraag is gericht op het gebruik en de rol van de gekozen vertaaltheorieën en vertaalstrategieën in het oplossen van taal- en cultuurgerelateerde problemen tijdens het vertalen. Vanuit de reeks van vertaalstrategieën heb ik met behulp van het boek Myslenie o preklade 2007) de polysysteemtheorie, de systeemtheorie, de Skopos-theorie, de descriptieve vertaalwetenschapstheorie, de postkoloniale vertaalwetenschapsbenadering en feministische benadering gekozen. Voor de analytische gedeelte heb ik de vertaalstrategie van Andrew Chesterman gekozen. Mijn doel is aldus het belang van deze vertaaltheorieën en vertaalstrategieën in het proces van het vertalen van De ronde van Frankrijk te bewijzen en aansluitend hun functie daarin te analyseren. Het vertalen is volgens André Lefevre een soort herschrijven 1 van de originele tekst. Alle herschrijvingen reflecteren een soort ideologie en poëtica. Op die manier manipuleren ze de originele tekst zodat het in een gegeven maatschappij op een gegeven manier functioneert. De vertaaltheorieën helpen de vertaler om deze manipulatie van de tekst te kunnen beseffen en begrijpen. Enkel en alleen dan kan de vertaler kiezen op welke wijze hij met de tekst omgaat. De vertaalstrategieën helpen in de praktijk om de tekst op een functionele manier te kunnen vertalen. Daarom is het volgens mij belangrijk voor een vertaler om zowel de vertaaltheorieën als de vertaalstrategieën te kennen en ermee te kunnen werken. Ik heb voor deze scriptie om twee redenen mijn eigen vertaling van De ronde van Frankrijk van Dimitri Verhulst gekozen. De eerste reden is puur persoonlijk: ik wou altijd tijdens mijn studies van de Nederlandse taal en literatuur deze novelle vertalen. Het is volgens mij een droom en tevens een nachtmerrie voor een vertaler. Wat deze novelle zo specifiek maakt en waarom het als ingewikkeld kan beschouwd worden zal in het eerste hoofdstuk over De ronde van Frankrijk behandeld worden. De tweede reden van mijn keuze is nauw verbonden met de eerste reden. Omdat deze tekst zo specifiek en ingewikkeld is, is het ook perfect materiaal om verschillende vertaalstrategieën te laten zien en de specifica van de tekst te kunnen bespreken. Mijn hoofdvraag is dus gericht op het gebruik en de rol van de gekozen vertaalstrategieën tijdens het vertalen van een tekst. Maar om de analytische kern van het vertalen, de vertaalstrategieën, het ontstaan, de systematiek en eigenlijk de kern ervan te begrijpen moet men eerst het uitgangspunt ervan kennen: de vertaaltheorieën. De vertaalstrategieën zijn de weerspiegeling van de vertaaltheorieën in de praktijk. Daarom denk ik dat het van nut is het theoretische gedeelte, de geschiedenis en de ontwikkeling van de vertaalwetenschap te bespreken. Dat zal in het tweede hoofdstuk aan bod komen. 1 Edwin Gentzler: Contemporary Translation Theories, p. 9 8

9 In het tweede hoofdstuk wordt dus een keuze van de basisvertaaltheorieën besproken, volgens de indeling van Libuša Vajdová, Edita Gromová en Jana Rakšányiová in Myslenie o preklade. Deze theorieën zijn nauw met elkaar verbonden, ze reageren op elkaar en beïnvloeden elkaar ook. In dit hoofdstuk neem ik de methodologie en terminologie van Vajdová, Gromová en Rakšányiová grotendeels over. In het derde deel worden de belangrijkste termen van de vertaalwetenschap en dus van de vertaaltheorieën en van de vertaalstrategieën beschreven. Deze termen keren terug in de theoretische en praktische beschouwing van de vertaling en het vertalen en zijn oorspronkelijk in de syllabus van vertaalwetenschap van professor Aline Remael (2008) samengevat. Tot slot komen er naast het analytische gedeelte de verschillende indelingen van de vertaalstrategieën en het praktisch gebruik ervan voor. Ik wou een plastisch beeld van de nauw verbonden wereld van vertaalstrategieën laten zien. Deze indelingen zijn uitgelegd in het boek K teorii a praxi překladu (2003) van Dagmar Knittlová, docente aan de Palacky Universiteit in Olomouc. Voor de analyse zelf heb ik de indeling van Andrew Chesterman in het boek Denken over vertalen: tekstboek vertaalwetenschap (2004) van Ton Naaikens gekozen omdat die volgens mij het meest bruikbaar in de vertaalpraktijk is. De vertaling van de novelle De ronde van Frankrijk uit het boek De helaasheid der dingen van Dimitri Verhulst zal als een case-study voor het praktische gebruik van deze vertaalstrategieën dienen. Op het voorbeeld van een aantal vertaalproblemen die ik terecht kwam en met behulp van vertaalstrategieën van Chesterman opgelost heb zou ik graag het praktisch nut ervan laten zien. Dit zal dus de kern van deze scriptie zijn waarop zal het laatste concluderende gedeelte aansluit. 9

10 2 De helaasheid der dingen: het boek en de methodologie van het vertalen "God schiep de dag en wij slepen ons doorheen." (Dimitri Verhulst, De helaasheid der dingen) Zo begint De helaasheid der dingen, het boek dat als een van de belangrijkste Vlaamse boeken van eenentwintigste eeuw wordt beschouwd. Auteur, Dimitri Verhulst, beschrijft daar zijn kindsheid en jeugd met zijn dysfunctionele familie in een klein dorp in het Oosten van Vlaanderen. In het beschrijven van de gebeurtenissen in het alledaagse leven van zijn gezin balanceert hij op de nauwe grenz tussen de tragedie en de hilariteit. Hij lacht om wat treurig is en huilt bij wat grappig is. Dat is volgens mij wat zijn boek zo bekend en populair maakt. Tevens is dit een van de dingen die het moeilijk vertaalbaar maakt. De stijl van het schrijven van Dimitri Verhulst valt moeilijk te beschrijven. Hij mengelt de zinnen die soms tientallen van nevengeschikte bijzinnen bevatten met korte bondige passages. Daar beschrijft hij de afschuwelijkste en de mooiste ervaringen van zijn jeugd, waar de liefde, de haat, de alcohol en het vloeken samen met de natuur en filosofie van het leven mengelen. Zijn stijl past in de literaire traditie van grotesk realisme waar de nadruk op een open lichaam ligt. 2 De groteske van open lichaam betekent het onderstrepen van de delen van het niet-exclusief menselijke lichaam die open staan voor de wereld, bijvoorbeeld de mond, de neus en de genitaliën. Daarnaast behoren er de lichamelijke activiteiten to de groteske van open lichaam: het geboren worden, sterven, eten, drinken, vrijen enzovoort. Het groteske realisme wordt in de werken van Verhulst geroerd met een soort nostalgie en poëtica. Moeilijk vertaalbaar en complex is niet alleen zijn stijl, maar ook zijn taal. In 'De helaasheid der dingen' (Contact) zoekt dertiger Dimitri Verhulst naar de mooiste woorden voor het lelijkste Vlaanderen. [...] Als weinig andere Vlaamse schrijvers slaagt Verhulst erin dialect te laten klinken als Nederlands, dat bovendien rijmt met zijn nostalgische, soms wat hooggestemde inborst. 3 In dit citaat worden twee van de drie belangrijkste specifieke aspecten van dit boek aangehaald. Het eerste is dat Dimitri Verhulst er in De helaasheid der dingen geen doekjes om windt. 4 Hij beschrijft de lelijkst denkbare dingen maar bedient zich hiervoor van de poëtische taal. Dat maakt het soms moeilijk voor een vertaler om zijn taalbeelden juist te interpreteren. Het taalgebruik van Verhulst is complex en moeilijk overzetbaar naar een andere taal. 2 Mikhail Bakhtin: Rabelais and his words. online 3 An.1.: Dimitri Verhulst: De helaasheid der dingen. online 4 Frank Hellemans: Dimitri Verhulst: De helaasheid der dingen. online 10

11 Het tweede aspect is dat Verhulst naast het Belgisch Nederlands heel veel Oost-Vlaams dialect gebruikt. Dit verhoogt de moeilijkheidsgraad aanzienlijk voor de vertaler. Oost- Vlaamse benamingen, aanspreekvormen en andere schatten van het Oost-Vlaams komen in zijn tekst vaak voor. Het derde aspect is zijn aparte zin voor humor. Verhulst gebruikt veel ironie, sarcasme, eufemismen en overdrijft vaak. Zoals vanuit het bovenstaande citaat blijkt, doet het denken aan stand-up comedy of stomme films. Verhulst heeft een verteltoon die doet denken aan de jonge Herman Brusselmans en de jonge Gerard Reve, en ook Boontje is niet ver uit de buurt. Met een uitgestreken, clownesk gezicht bericht het ik-personage als een volleerde stand-upcomedian over de meest uitzinnige situaties. Soms gaat hij daarbij over de schreef en wordt het te grotesk, maar meestal weet hij de laconieke registratie van diepdroevige taferelen zo lang vol te houden tot de somberheid kantelt in luchtige, haast superieure vrolijkheid. Een beetje zoals bij de slapstickscènes in de stomme komische film van vroeger. 5 Alle drie deze aspecten maken De helaasheid der dingen een van de meest besproken en gelauwerde werkstukken van het voorbije decennium in de Vlaamse literatuur. Tevens maken deze aspecten zoals eerder aangehaald de tekst moeilijk vertaalbaar. Daarom heb ik de hulp bij de vertaaltheorieën en de vertaalstrategieën gezocht. Eerst heb ik de vertaling gemaakt gebaseerd op mijn eigen kennis van het Nederlands en daarbij gebruik makend van standaard woordenboeken, maar dit bleek niet voldoende te zijn en leidde niet tot een bevredigend vertaalresultaat. Ik sluitte op het hele resem vertaalproblemen in verband met het dialect en de poëtische taal in Verhulsts tekst. Deze problemen heb ik met behulp van de gekozen vertaalstrategieën opgelost. De oplossingen zijn te vinden in het analytische gedeelte van deze scriptie. Daarnaast kwamen ook ideologische, cultuurgerelateerde problemen voor. Als een vertaalster was ik bezig met het vertalen van een heel mannelijke, open lichaam-soort tekst, waar het vaak over kotsen, vrijen en zuipen ging. Deze tekst is ook in een ontzettend hoge mate Vlaams. Ik moest me realiseren of ik deze afwijkingen van gewone taal wel in de doeltekst wil zien zitten of niet en ook hier hebben de vertaaltheorieën mee geholpen. De theorieën zijn in de eerste helft van mijn scriptie beschreven. 5 Frank Hellemans: Dimitri Verhulst: De helaasheid der dingen. online 11

12 3 Vertaaltheorieën Wat is een vertaaltheorie? Hoe kwam ze tot stand? Wat zijn de basiskenmerken ervan? Om dit te kunnen begrijpen, zijn er twee dingen nodig. Eerst moet men begrijpen wat het woord vertaaltheorie betekent en daarna moet men het kunnen plaatsen in de context van de vertaalwetenschap. In het Grieks betekent het woord theorie de manier van kijken aan iets, het gezichtspunt 6. De vertaaltheorie is dus een soort interpretatie van de vertaling, een soort van het begrijpen wat het vertalen is. Andrew Chesterman beschrijft het in het onderstaande citaat als het instrument en de vorm van het begrijpen. This is an instrumental notion of theory : a theory is an instrument of understanding. Good theories are useful instruments; bad ones are eventually discarded in favour of better ones. But theories are also goals or ends in their own right, in the sense that they are conceptual structures that need to be designed, formulated and tested. In other words, theories themselves are also forms of understanding. If understanding is the final goal, constructing a theory is an intermediate goal which can then serve as an instrument to that end, at the same time as it gives this understanding a form. 7 De vertaaltheorie is dus het instrument en vorm van het denken over het vertalen en de vertaling samengevat op het veld van vertaalwetenschap. Het is vanzelfsprekend dat de kennis van het systeem van het denken over vertalen voor de theoretische grondslag van elke vertaler van groot belang is. Het bewijzen van het belang van vertaaltheorieën in de praktijk van het proces van het vertalen is het doel van deze scriptie. De opkomst van de vertaalwetenschap als aparte discipline begon in de jaren tachtig. Hand in hand ermee begon ook de opkomst van vertaaltheorieën.vertaalwetenschap met haar theorieën is dus een vrij jonge discipline en is ook geen zuivere discipline. Ze verzamelt verschillende werken uit vele disciplines zoals linguïstiek, literatuurwetenschap, geschiedenis, antropologie, psychologie en economie. Het ligt dus op de periferie van elke van deze disciplines zoals de vertaling op de periferie van twee en meer nationale literaturen ligt. Het beseffen van deze specifieke positie van de vertaaltheorieën en de vertalingen zelf kan een belangrijke rol spelen in het vertalen. Het wordt in het volgende hoofdstuk verder toegelicht. Vertaaltheorieën vormen het theoretische deel van vertaalwetenschap, de vertaalstrategieën en het vertalen op zichzelf vormen het praktische deel. Vertaaltheorieën bestaan dus om de praktische kant van de vertaalwetenschap te verklaren en te ondersteunen. Vertaaltheorieën zijn bezig met een bepaald soort relatie tussen talen en literaturen en formt dus een onderdeel van comparatieve linguïstiek. De relaties tussen talen kunnen in het algemeen worden beschouwd als een tweerichtingsrelatie hoewel niet altijd symmetrisch. 6 Andrew Chesterman: On the idea of a theory, in Across Languages and Cultures 8, p. 1 7 ibid, p.1 12

13 Het proces van het vertalen is altijd een eenrichtingsrelatie: het is altijd uitgevoerd in een bepaalde richting, van een Source Language naar een Target Language. 8 De kern van deze relatie beschrijft John Catford verder in zijn A Linguistic Theory of Translation: An essay in Applied Linguistics: Translation may be defined as follows: the replacement of textual material in one language [...] by equivalent textual material in another language [...] 9. Wat is dan moderne vertaaltheorie? Edwin Gentzler beschrijft in zijn Contemporary Translation Theories de indeling van Roman Jacobs, die de de vertaaltheorie in drie verschillende richtingen verdeelt: de intralinguale vertaling, een herschrijving van de tekens van een taal in de tekens van dezelfde taal; de interlinguale vertaling, of de interpretatie van de tekens van één taal met de tekens van één andere taal ( proper vertaling); en de intersemiotische vertaling, of de transmutatie van de tekens van een taal naar de niet-verbale systeem van tekens (richting uit de taal naar de muziek bijvoorbeeld). 10 Een andere belangrijke poging om de verschillende onderzoeksgebieden van de vertaalwetenschap in kaart te brengen en de studies van vertalingen en vertalen tot een zelfstandige status te verheffen, werd ondernomen door James S. Holmes in The Nature of Translation: Essays on the Theory and Practice of Literary Translation. Hij verdeelt vertaalwetenschap in zuivere (pure translation studies) en toegepaste (applied translation studies) vertaalwetenschap. 11 De zuivere vertaalwetenschap is volgens hem een onderzoek dat terwille van zichzelf bedreven wordt en niet gericht is op praktische toepassing buiten eigen wereld 12. Met andere woorden een algemene vertaalpraktijk die verder verdeeld wordt in deelstrategieën zoals medium-gebonden, gebied-gebonden, tekstsoort-gebonden, niveau-gebonden en tijdgebonden vertaalstrategieën. De toegepaste vertaalwetenschap behelst het gebied van vertaalbeleid. De functie ervan is eenvoudig: het geven van deskundig advies waar het gaat om plaats en rol van vertalers, vertalen, en vertalingen in de samenleving 13. Holmes verdeelt de toegepaste vertaalwetenschap in vier velden: vertaaldidactiek samen met vertaalopleiding, vertaalhulpmiddelen, vertaalbeleid en vertaalkritiek. Hiermee beschrijft Holmes de basisonderdelen van de vertaalwetenschap. De vertaalstrategieën zijn volgens deze indeling een onderdeel van zuivere vertaalwetenschap, omdat die binnen de wereld van vertaalwetenschap functioneren. De vertaaltheorieën zijn een deel van de toegepaste, de theoretische vertaalwetenschap John C. Catford: A Linguistic Theory of Translation: An essay in Applied Linguistics, p ibid., p Edwin Gentzler: Contemporary Translation Theories, p James S. Holmes: The Nature of Translation: Essays on the Theory and Practice of Literary Translation, p ibid., p ibid., p ibid., p

14 3.1 Belangrijkste vertaaltheorieën volgens Libuša Vajdová, Edita Gromová en Jana Rakšányiová Dit hoofdstuk is op de indelingen van de vertaaltheorieën van Libuša Vajdová en Edita Gromová in Myslenie o preklade gebaseerd. De notie van belang en basis wordt ook van hun gezichtspunt overgenomen. In de laatste decennia van de twintigste eeuw transformeerden volgens Vajdová de vertaaltheorieën van de oriëntatie naar de linguïstiek, de microstilistiek en de literatuur via communicatiemodellen en informatietheorie tot de hedendaagse oriëntatie naar de sociologie, de cultuur en de ideologie. 15 Dit proces heeft in heel Europa plaatsgevonden, maar na de losmaking van ideologische grenzen tussen het westen en het oosten werd het intensiever. De basistheorieën van de westerse vertaalwetenschap zijn op dezelfde tijd in drie verschillende ruimtes ontstaan: in de Lage Landen, in het Midden-Europa en in Israël. Deze drie gebieden deelden multiculturele en multilinguale omstandigheden, dus ze waren vatbaar voor de formele en structuralistische methodes. De Belgische school van het vertalen concentreerde zich op de ruimere translatologie [...] het Israëlische centrum probeerde de problematiek van de taal en het vertalen te begrijpen via literatuur en dus als een deel in de literaire systeemtheorie. De Belgische en de Israëlische school hebben samengewerkt en overeengestemd in de uitgangspunten en in de theoretische richting. 16 Deze twee scholen van vertaalwetenschap worden door Vajdová in haar werkstuk over de vertaaltheorieën als twee de meest belangrijke beschouwd Israëlische school van het vertalen Het ontstaan van de Israëlische school van het vertalen is begonnen met het onderzoek naar moderne Israëlische literatuur aan de Universiteit in Tel Aviv in de jaren zeventig. Dit onderzoek stelde vast dat het grooste gedeelte van de Israëlische literatuur afkomstig is uit de vertalingen en ook dat de oorspronkelijke Hebreeuwse literatuur op verschillende plaatsen tot stand gekomen is. Toch maakte ze een deel van de Israëlische literatuur uit. 17 Daarom probeerde de Israëlische school een model van functioneren van de taal en de literatuur gebaseerd op de wederkerige interacties daarvan te vormen. De onderdelen zoals literaire werken of richtingen waren niet meer van belang. Wat er belang kreeg was een innerlijk verbonden en variabel complex van relaties en elementen dat de beweging integreerde, een systeem dus. 18 Zo is de polysysteemtheorie van Itamar Even-Zohar ontstaan. 15 Libuša Vajdová: Teória polysystémov a preklad, in Myslenie o preklade, p ibid. p ibid. p ibid. p

15 Polysysteemtheorie Polysysteemtheorie is een cultuurtheorie, 19 een cultureel-semiotische benadering van menselijke activiteit in het algemeen, niet alleen van vertaalactiviteiten. Een cultuurtheorie kan vertaalwetenschappers van dienst zijn voor het beschrijven van de vertalingen en van de vertaalactiviteiten als een culturele activiteit. Op zo n manier voegt de polysysteemtheorie vertaalactiviteiten toe binnen een socio-economische context. De polysysteemtheorie bekijkt alle vormen van menselijke activiteit als een vorm van verwerken, uitwisselen en opslaan van informatie, uitgedrukt in tekens, en cultuur als een web van functionele verbanden tussen verschillende tekensystemen, bijvoorbeeld het literaire systeem. 20 Een polysysteem-benadering van culturele fenomenen heeft een volgend voordeel. Artefacten worden niet meer op zich bekeken. In plaats daarvan worden de verbanden tussen de verschillende kunstvormen, hoe ze zich tot elkaar verhouden en hoe ze ontwikkelen, evenals hun relatie tot het grotere socio-economische geheel waarin ze geproduceerd worden onderzocht. De polysysteemtheorie noemt de cultuur een polysysteem omdat iedere cultuur, of ieder cultureel systeem uit subsystemen bestaat, bijvoorbeeld het economische systeem, het politieke systeem, het literaire systeem... Cultuur wordt in ruimelijke zin geïnterpreteerd, het begrip omvat niet enkel kunstuitingen. Systeem zelfs is een open historisch begrip. Dat wil zeggen dat een cultureel systeem nooit een gegeven is, het is veranderlijk 21 en er kunnen steeds nieuwe elementen toetreden en andere elementen kunnen als verouderd afgeschreven zijn. De polysysteemtheorie is niet alleen geïnteresseerd in de factoren die culturele systemen binnen één periode bepalen. Het is ook in de evolutie van culturele systemen, in hun diachrone karakter geïnteresseerd. Een cultureel systeem is heterogeen, dat wil zeggen dat het uit verschillende soorten elementen en verschillende lagen bestaat. Door de wisselwerking tussen deze elementen ontwikkelt het systeem. Een gedeelte van polysysteemtheorie is het model van het systeem-werken van de literatuur. Oorspronkelijk zou het voor het linguïstische onderzoek dienen omdat het gebaseerd op het bestuderen van de lagen van de taal en taalregisters werd. Later bleek het slechts bruikbaar te zijn voor de ruimere fenomenen, bijvoorbeeld voor de geschiedenis van literatuur, literatuurwetenschap of voor het bestuderen van sociale systemen. De vertaalactiviteiten werden niet apart bestudeerd 22 omdat ze als een concreet voorbeeld van de literaire beweging beschouwd werden en als een deel van een universele systeem dienden. 19 Aline Remael: Vertaalwetenschap. p Libuša Vajdová: Teória polysystémov a preklad, in Myslenie o preklade, p ibid. p ibid. p

16 De polysysteemtheorie van literatuur kan in enkele basispunten, die de constructiemomenten genoemd worden, samengevat worden. Het eerste constructiemoment is dat het systeem met behulp van de relaties tussen de elementen en functies daarvan georganiseerd wordt. Deze relaties en functies veranderen permanent. Het tweede constructiemoment is dat de basisrelaties een vorm van binaire opposities hebben. Het derde constructiemoment beschouwt dat de veranderingen zich in het systeem als een conflict of als een soort druk afspelen. Het vierde constructiemoment beweert dat een grotere aantal systemen een polysysteem vormt en dit polysysteem de grenzen van de taal, genres, kunst of cultuur overschrijdt. 23 De conceptie van polysysteem van Even-Zohar wordt op de relaties en functies tussen de elementen gebaseerd om de reële veranderlijkheid en veerkracht van het geheel en de elementen van het geheel te laten zien. Even-Zohar begrijpt het systeem als een web van relaties. Op de voorgrond plaatst hij de relaties en de functies van het fenomenen, niet het fenomenen zelf. Tijdens het bestuderen worden deze relaties, zogenaamde activiteiten, in hun wisselwerking bekeken en daardoor wordt het karakter van fenomenen bestudeerd. De elementen van het systeem verplaatsen zich, veranderen constant en hun eindvorm is het resultaat van dat veranderen en bewegen. Van belang is de functie van deze beweging, positie en relaties in het systeem. Alles in het systeem is veranderlijk 24 : de relaties, de hiërarchie, de functie, de activiteiten en eindelijk ook de vorm van het fenomenen. Polysysteem zelf is flexibel en variabel. Het word gevormd van de afzonderlijke systemen, die hiërarchisch geordend zijn, maar de relaties en posities ervan kunnen veranderd worden, precies zoals bij de elementen ervan. Deze relaties veronderstellen dat de systemen de oorspronkelijke polysystemen binnenkomen en verlaten zullen. Zo ontstaan de intrasysteemrelaties en intersysteemrelaties. 25 Bijvoorbeeld in het literaire polysysteem mengen zich op verschillende niveaus de andere systemen en dat betekent dat het vertalen een inkomst van een element vanuit een ander systeem is. Daardoor is een vertaling één van de vormen van intersysteemrelaties. De systeemordening kan op verschillende niveaus bestudeerd worden, bijvoorbeeld als het literair geheel (een moeilijker soort van polysysteem ), maar ook op het niveau van andere, makkelijkere soorten systemen (literaire werk, genre, stijl) Binaire opposities De kern van polysysteemtheorie zijn binaire opposities. [...] Ze vormen de relaties binnen het systeem en ze zijn ook aanwezig tijdens het veranderen van deze relaties en het veranderen van de onderdelen van het systeem Aline Remael: Vertaalwetenschap. p Libuša Vajdová: Teória polysystémov a preklad, in Myslenie o preklade, p Aline Remael: Vertaalwetenschap. p Libuša Vajdová: Teória polysystémov a preklad, in Myslenie o preklade, p Libuša Vajdová: Teória polysystémov a preklad, in Myslenie o preklade, p

17 Vajdová onderscheidt drie basisopposities voor de polysysteemtheorie: gecanoniseerde en niet-gecanoniseerde, centrale en perifere, primaire en secundaire. 28 De oppositie tussen gecanoniseerde en niet-gecanoniseerde (in genre, vorm, norm, activiteit...) licht de oppositie tussen de hoge en de lage toe. 29 In de canon wordt een gecanoniseerd product als legitiem beoordeeld, in één gegeven tijd en één gegeven omgeving. Het proces van canonisatie gebeurt binnen het systeem niet op zichzelf. Een gegeven literair middel wordt gecanoniseerd als deze functie of eigenschap er toegeschreven wordt volgens de visies en normen van iemand. 30 De niet-gecanoniseerde activiteiten en producten staan tegenover de canon maar tegelijkertijd willen ze de positie van de gecanoniseerde krijgen. Binnen een systeem kunnen er meerdere dominante kringen van verschillende niveau coexisteren, zich veranderen en verplaatsen. De niet-gecanoniseerde activiteiten en modellen zijn niet dominant maar ze kunnen wel dominant worden als ze de overhand over de oorspronkelijke canon krijgen. 31 De polysystemen worden ingedeeld in het centrum en de periferie. Het centrum is een sterk gecanoniseerd repertoire van regels. De periferie is de tegenovergestelde, een vrij, variabel repertoire van regels. Het repertoire zijn de regels, die het ontstaan van de literaire teksten, de artefacten, de richtingen enzovoort leiden. Deze regels dienen om de normen van het centrum omtrent de waarde, de aestheticitiet, het literair zijn en het niveau van het centrum te behouden. Deze normen worden dominant in de literaire situatie. Tegenover het centrum staat de periferie. De normen van de periferie zijn niet gecanoniseerd en staan niet in de dominante positie en zijn ook niet zo sterk verbonden. De positie van het centrum tegenover de periferie is aan het veranderen vanwege de derde binaire oppositie, primaire versus secundaire activiteiten. De secundaire activiteiten behouden de status-quo bevestigen de structuur en de hiërarchie in het systeem. 32 Secundaire activiteiten leiden tot de consolidatie van de normen, maar later, als ze uitgeput worden, worden ze conservatief en niet effectief.in tegenstelling daartoe leiden de primaire activiteiten tot de ontbinding, de ontleding van de oorspronkelijke relaties, de functies, de groeperingen, de normen en daardoor ook de innovaties daarvan. Terwijl de secundaire activiteiten het gecanoniseerde centrum beheersen, ontstaan de primaire activiteiten en hun modellen in de perifere delen van het systeem. 33 Primaire activiteiten brengen de verandering naar het systeem mee. Ze vergroten en herstructueren het normenrepertoire en staan voor de innovatie, de creativiteit en de originaliteit. Later stoppen de oorspronkelijk primaire activiteiten innovatief resultaat mee te brengen en worden de canon, de conventies ibid., p ibid., p ibid., p ibid., p ibid., p ibid., p ibid., p. 19, 20 17

18 Conflicteren In het systeem ontstaat tussen het niveau van de gecanoniseerde en niet-gecanoniseerde activiteiten en modellen een soort van spanning. Om in de dominante kringen te grijpen produceren de primaire activiteiten de druk en veroorzaken de conflicten, waardoor de oorspronkelijke hiërarchieën verstoord worden. De verandering van de modellen en de normen is in de woorden van Even-Zohar een gevecht (struggle) Polysysteem en de vertaling De theorie van polysystemen is afkomstig van het idee dat de vertalingen uitgevoerd en ingevoerd kunnen zijn en de vertaling een vorm van import van culturele waarden of bezittingen naar het systeem is. 36 Volgens Vajdová, begreep Even-Zohar de vertaling als een algemeen verschijnsel, één van de gewone storingen van de grenzen van systemen van meerdere soorten literaturen of culturen. Een vertaling kan onderzocht worden als een gedeelte van verschillende systemen: als één afzonderlijk systeem (vertaalde literaire werk, vertaalliteratuur), in de relatie tot andere systemen (oorspronkelijke literatuur,vreemde literatuur, cultuur, sociologie) enzovoort. Als een afzonderlijk systeem heeft het eigen centrum en periferie, eigen primaire (innovatieve) en secundaire (consolidatie-) activiteiten. 37 Polysystem theory has been concerned with the causes and the effects of mainly literary translations, at the level of whole cultures rather than specific clients or readers. It has perhaps been most successful in outlining the various major socio-cultural forces that impinge upon a translator s textual choices, forces that exist mainly in the target culture but also include the client and aspects of the source text and culture. The starting point has been the target text itself, not the position of the translator. Toury has proposed two hypothetical laws (of interference and growing standardization), accompanied by a number of variants in empirically testable form. With respect to our three basic views of TS, polysystem theory represents a blend between literary studies and empirical science, but the latter approach has become more prominent in recent work. 38 Het vertalen is een secundaire activiteit omdat de vertaling het systeem door de periferie binnenkomt en omdat het sterk gecanoniseerde centrum van het literaire systeem de vertalingen niet nodig heeft. 39 Een vertaling is een vreemd element en alleen soms fungeert het als een innovatiemiddel. 35 Libuša Vajdová: Teória polysystémov a preklad, in Myslenie o preklade, p Aline Remael: Vertaalwetenschap. p ibid., p Andrew Chesterman: What constitutes progress in Translation Studies?, in Översättning och tolkning. Rapport från ASLA:s höstsymposium, Stockholm, 5-6 november online 39 ibid., p

19 In any case, as the translation activity partivates, whend it assumes a primary question, in the process of creating new models, the translator s main concern is not to look for ready-made models in his home stock, into which the original text should be transferable; instead he is prepared to violate the home conventions. 40 In het geval van innovatie is dat de vertaalliteratuur een functie is gegeven van een primaire activiteit en deel neemt aan het proces van het veranderen van de canon van het centrum en het verschil tussen de vertaalliteratuur en de oorspronkelijke literatuur in het systeem verdwijnt. Dan wordt de vertaling meer als de oorspronkelijke creatie waargenomen. Dit fenomeen komt volgens Even-Zohar alleen onder sommige omstandigheden voor. 41 De eerste omstandigheid is dat het polysysteem nog niet afgerond is, dus de ontvangstliteratuur is jong (literatuur van de zogenaamde jonge volkeren en staten). De tweede omstandigheid voorkomt als de ontvangstliteratuur de literatuur van de periferie of zwak is (bijvoorbeeld in het geheel van Asiatische literatuur). De derde situatie komt tot stand als de ontvangstliteratuur in de nood van nieuwe modellen of oplossingen zit. Dit is volgens Even-Zohar kenmerkend voor het voorkomen van zogenaamde vacua. Het vacuüm ontstaat op het moment wanneer het systeem beseft dat het iets nodigs heeft, wat het systeem niet kan realiseren (poëtica, techniek, dichterlijk middel). Vacuüm zelf definiërt het ontvangstsysteem. 42 Volgens Vajdová is dit het bewijs dat de vertaalliteratuur nooit helemaal primair of helemaal secundair systeem kan zijn. Sommige delen van vertaalliteratuur doen de primaire, sommige delen doen de secundaire activiteiten voor. Welke positie zal de vertaalliteratuur nemen in het literatuursysteem hangt volgens theoretici vanuit het statuut [in het ontvangssysteem]van de vertaling af. 43 In de open onvangstsystemen krijgt de vertaling een innovatieve functie. Daarentegen in de conservatieve systemen krijgt de vertaling een secundaire positie. Daarom bewijst Even-Zohar dat het verschil tussen origineel en vertaald hangt van de functie af die de vertaling op gegeven moment in gegeven positie krijgt. 44 Als de vertaling de primaire functie afspeelt nadert het tot de originele werk. Dan [...]kunnen de vertalers onder het voorwendsel van een vertaling de grenzen van de ontvangsttaal en de ontvangstpoëtica overschrijden. Samen met de nieuwe trend in het literatuursysteem verspreidt zich ook de vertaalcode en het vertalen wordt meer flexibel. 45 Omgekeerd geldt dat in een conservatief systeem de innovatieve functie van de vertaling onderdrukt wordt vanwege de onmogelijkheid van de verandering binnen het conservatieve systeem Edwin Gentzler: Contemporary Translation Theories. p ibid., p. 21, ibid., p Libuša Vajdová: Teória polysystémov a preklad, in Myslenie o preklade, p ibid. p Adequacy: In terms of functional approaches to translation, adequacy (German: Adäquatheit ) is used to describe the appropriateness of a translated text for the communicative purpose defined in translation brief. Adequacy is thus a dynamic concept related to the process of translational action. (Christiane Nord: Translating as s Purposeful Activity: Functionalist Approaches Explained. p. 112), zie scriptie pg Libuša Vajdová: Teória polysystémov a preklad, in Myslenie o preklade, p

20 Descriptieve vertaalwetenschap van Gideon Toury Gideon Toury is de opvolger van Itamar Even-Zohar op het veld van polysysteemtheorie, maar hij heeft deze theorie met de betrekking tot de vertaling nog verder uitgewerkt in de samenwerking met de Belgische en Nederlandse school. Hij nam afstand van de oorspronkelijke studies van de vertaling, die de importactiviteiten van de vertaling vanuit het standpunt van de uitvoerende literatuur besproken. 47 Hij maakte ook het onderscheid tussen het vertalen als activiteit, de vertaalbaarheid als principe en de vertaling zelf. Toury gelooft dat het mogelijk is, op basis van descriptieve studies, vertaalwetten te formuleren die vergelijkbaar zouden zijn met de natuurwetten uit de positieve wetenschappen. De studie van de vertaalnormen zou hierin de eerste stap zijn. 48 Volgens hem botsen in de cultuur met elkaar tegenovergestelde of verwante normen, waardoor ze stabieler worden. De vertaling is ook een herhaalde activiteit. Op basis daarvan formuleerde hij de normen, die het vertaalprocedé leiden. Die heeft hij in drie groepen ingedeeld: de preliminaire normen, de initiale normen en de operationele normen. 49 De initiale normen beïnvloeden de onderliggende logica van de vertaling en de beslissingen op het lagere niveau. Anderzijds is vertalen een complexe activiteit, dus het is zeker niet uitgesloten dat een vertaler op één of ander niveau zal van zijn beslissingspatroon moeten afwijken. De preliminaire normen hebben te maken met de vertaalpolitiek en vertaaltradities van culturen. Vertaalpolitiek verwijst naar de factoren die bepalen welke teksttypes of zelfs teksten er überhaupt vertaald en ingevoerd worden naar een bepaalde cultuur. Vertaaltradities verwijzen naar de graad van tolerantie ten opzichte van bijvoorbeeld van indirecte vertalingen binnen een bepaalde cultuur. De preliminaire normen zijn dus door de instellingen en het land van de doelliteratuur gesteld. De operationele normen zijn de regels waar de vertaler zich aan houdt tijdens het vertalen zelf. Deze normen bepalen de equivalentierelaties die tussen de bron- en de doeltekst zullen bestaan, op alle niveaus, inclusief wat onveranderd blijft. Operationele normen vormen een soort vertaalmodel dat enerzijds beperkingen oplegt en anderzijds de oplossingen biedt. En dat hetzij adequate, hetzij acceptabele vertalingen produceert, of een tussenvorm. 50 Toury heeft de systeemtheorie verder gebracht met zijn descriptieve (het zoeken van de algemeen geldige normen) invalshoek. Hij heeft verder ook naar de flexibele relatie tussen het origineel en de vertaling verwezen. Een andere bevinding van hem is het feit dat het voor het bestuderen van de vertaling het origineel niet van belang is omdat het origineel tot een ander systeem behoort en dit systeem zich van de ontvangssysteem verschilt. 47 Libuša Vajdová: Teória polysystémov a preklad, in Myslenie o preklade, p ibid. p Edwin Gentzler: Contemporary Translation Theories. p ibid. p

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

identificeert de betekenis van woorden en de verbanden ertussen.

identificeert de betekenis van woorden en de verbanden ertussen. 1 Geschreven boodschappen verwerken neemt geschreven boodschappen door om inzicht te krijgen in de structuur en de inhoud. Hij identificeert de tekstsoort en vertaalproblemen zodat hij zijn vertaalstrategie

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Het huis met de zeven kamers

Het huis met de zeven kamers Het huis met de zeven kamers Hans van Ewijk Hans.vanewijk@uvh.nl www.hansvanewijk.nl Zeven ramen van sociaal werk Domein Theorieën Ethiek Disciplines Beleid en organisatie Methodes Professionalisering

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

Revision Questions (Dutch)

Revision Questions (Dutch) Revision Questions (Dutch) Lees pagina s 1-44 van New Media: A Critical Introduction (2008). Maak bij het lezen de onderstaande vragen. Print je antwoorden uit en lever deze in bij de Vergeet niet je naam

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg

Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg 1 2 wat ga ik behandelen? wat is mediasociologie bij CMDA/IAM? wat gaan we doen en hoe doen we dat? wat is sociologie eigenlijk en hoe zien wij

Nadere informatie

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF ==> Download: VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF - Are you searching for Van Het Vagevuur In De Hel Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem. Anja Declercq

De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem. Anja Declercq De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem Anja Declercq Inhoud 1. Wat zijn complexe adaptieve systemen? 2. Waarom zou dat toepasbaar zijn op de geestelijke gezondheidszorg? 2 Chaos en

Nadere informatie

TERMINOLOGICAL VARIATION IN

TERMINOLOGICAL VARIATION IN FACULTEIT Letteren en Wijsbegeerte Vakgroep Toegepaste Taalkunde TERMINOLOGICAL VARIATION IN MULTILINGUAL EUROPE. THE CASE OF ENGLISH ENVIRONMENTAL TERMINOLOGY TRANSLATED INTO DUTCH AND FRENCH Proefschrift

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Standaarden in het (digitaal) beschrijven van vormgevingsarchieven Bernadine Ypma, zelfstandig onderzoeker

Standaarden in het (digitaal) beschrijven van vormgevingsarchieven Bernadine Ypma, zelfstandig onderzoeker Standaarden in het (digitaal) beschrijven van vormgevingsarchieven Bernadine Ypma, zelfstandig onderzoeker Deze samenvatting geeft de resultaten van een onderzoek naar ontsluitingsmethoden van vormgevingsarchieven

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

INHOUD. Inleiding. Wisselende verhoudingen in het literaire systeem 11 Een chronisch debat 14

INHOUD. Inleiding. Wisselende verhoudingen in het literaire systeem 11 Een chronisch debat 14 5 INHOUD Inleiding. Wisselende verhoudingen in het literaire systeem 11 Een chronisch debat 14 Hoofdstuk 1. Theoretisch kader 19 1.1 De polysysteemtheorie 19 Object van onderzoek 21 Het repertoire 23 1.2

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Strategisch management theoretisch kader

Strategisch management theoretisch kader 1 Strategisch management theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1 1. Strategisch management Strategisch management ligt ten grondslag aan bewust en verantwoord handelen.

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

TIS 050583. The one page strategy een strategie die werkt!

TIS 050583. The one page strategy een strategie die werkt! TIS 050583 The one page strategy een strategie die werkt! ONE PAGE STRATEGY LEREND NETWERK Technologiemarketing Prof. Simonne Vermeylen www.suntzu.be Sun.tzu@telenet.be br@ins.trust confidential 3 NIETS

Nadere informatie

Uitwerking oefeningen hoofdstuk 7

Uitwerking oefeningen hoofdstuk 7 Uitwerking oefeningen hoofdstuk 7 2 Feedback en commentaar: a. Waar wil de auteur antwoord op geven en hoe doet hij dat? - Introduction Op basis van de opbouw van de tekst kun je - What is multimedia?

Nadere informatie

0503 FIRST LANGUAGE DUTCH

0503 FIRST LANGUAGE DUTCH CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education MARK SCHEME for the May/June 2013 series 0503 FIRST LANGUAGE DUTCH 0503/01 Paper 1 (Reading), maximum raw mark

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Gesprekken zonder einde

Gesprekken zonder einde Gesprekken zonder einde sociale media vanuit interactieperspectief Nijmegen, 2 oktober 2010 Noelle Aarts, Universiteit van Amsterdam Wageningen Universiteit Enkele cijfers 82 % van alle dertigers in Amerika

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Arbeid, systeemintegratie en inclusie. 1. Systeemtheorie: auteurs (#1)

Arbeid, systeemintegratie en inclusie. 1. Systeemtheorie: auteurs (#1) Arbeid, systeemintegratie en inclusie 1. Systeemtheorie 2. Arbeid integratie 4. Inclusie 5. Drie soorten ruilverhoudingen 1. Systeemtheorie: auteurs (#1) Algemeen: Bertalanffy, jaren 1930 (organismic system

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Overzicht van tabellen en figuren

Overzicht van tabellen en figuren Overzicht van tabellen en figuren Tabellen Tabel 1: Drie abstractieniveaus in de sociologie en in de taalkunde 117 Tabel 2: Uitkomsten van de inhoudsanalyse van de narratieven van Salinas de Gortari en

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

College 4: Gegeneraliseerde Kwantoren

College 4: Gegeneraliseerde Kwantoren Semantiek CKI/CAI Utrecht, herfst 2008 College 4: Gegeneraliseerde Kwantoren Onderwerpen: NP denotaties als verzamelingen van verzamelingen, monotoniciteit bij kwantoren, determiner denotaties als relaties

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg

Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg De revanche van het systeemdenken: wat is de waarde voor de sociale psychiatrie? Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg SYMPOSIUM SOCIALE PSYCHIATRIE: REVANCHE VAN HET SYSTEEMDENKEN 6 november

Nadere informatie

Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW

Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW Voorbeeldlesmateraal maakt vernieuwingen Maatschappijwetenschappen concreet en uitvoerbaar In het kader van haar afstudeerproject voor de eerstegraads lerarenopleiding

Nadere informatie

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN)

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) [Type text] NL: Verkoopt u producten die niet aan jonge bezoekers verkocht mogen worden of heeft uw webwinkel andere (wettige) toelatingscriteria? De Webshophelpers.nl

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Deel I Kritische discoursanalyse. Overzicht van tabellen en figuren Tabellen Figuren Voorwoord Inleiding en verantwoording Inleiding

Inhoudsopgave. Deel I Kritische discoursanalyse. Overzicht van tabellen en figuren Tabellen Figuren Voorwoord Inleiding en verantwoording Inleiding Inhoudsopgave Overzicht van tabellen en figuren Tabellen Figuren Voorwoord en verantwoording Verantwoording Dankbetuiging Over de auteurs Summary 13 13 13 15 19 19 21 27 28 29 Deel I Kritische discoursanalyse

Nadere informatie

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten Systeemdenken De wereld waarin ondernemingen bestaan is bijzonder complex en gecompliceerd en door het gebruik van verschillende concepten kan de werkelijkheid nog enigszins beheersbaar worden gemaakt.

Nadere informatie

Rik Teuben Leren behangen tegen de wind in

Rik Teuben Leren behangen tegen de wind in Titel, samenvatting en biografie Rik Teuben Leren behangen tegen de wind in Samenvatting: De technische component overheerst in de huidige opvattingen en theorie over testen. Begripsvorming over bijvoorbeeld

Nadere informatie

Intermax backup exclusion files

Intermax backup exclusion files Intermax backup exclusion files Document type: Referentienummer: Versienummer : Documentatie 1.0 Datum publicatie: Datum laatste wijziging: Auteur: 24-2-2011 24-2-2011 Anton van der Linden Onderwerp: Documentclassificatie:

Nadere informatie

Verantwoord Bijbelgebruik

Verantwoord Bijbelgebruik Deze beknopte samenvatting heeft tot doel een indruk te geven van de cursus Verantwoord Bijbelgebruik. Het boek Verantwoord Bijbelgebruik van John Boekhout is prima geschikt om als basis in de cursus gebruikt

Nadere informatie

Literatuurwetenschap (Ma) Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Letteren - M Literatuurwetenschap - 2011-2012

Literatuurwetenschap (Ma) Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Letteren - M Literatuurwetenschap - 2011-2012 Literatuurwetenschap (Ma) Vrije Universiteit Amsterdam - - M Literatuurwetenschap - 2011-2012 Vrije Universiteit Amsterdam - - M Literatuurwetenschap - 2011-2012 I Na afsluiting van de bachelorfase kan

Nadere informatie

Denken over literair vertalen

Denken over literair vertalen UNIVERZITA KARLOVA FILOZOFICKÁ FAKULTA Ustav germánskych studii N ederlandistika Diplomová práce Denken over literair vertalen Een geschiedenis van het denken over literair vertalen in Nederland en Vlaanderen

Nadere informatie

Afstudeertraject. Het schrijven van een scriptie. hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen

Afstudeertraject. Het schrijven van een scriptie. hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen Afstudeertraject Het schrijven van een scriptie hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen Soorten afstudeerproject Onderzoek - op de beroepspraktijk georienteerd en verwerkt in een

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

1.1 DE OPDRACHT IN HET KORT

1.1 DE OPDRACHT IN HET KORT Opdracht 03: een formulier ontwerpen Versie voor studenten v5.0 2010.04.28 James M. Boekbinder Skype: jboekbinder3641 E-mail: james.boekbinder@gmail.com Blog: http://www.razormind.info/infoconstructor

Nadere informatie

Junior College Taal EEN INITIATIEF VAN

Junior College Taal EEN INITIATIEF VAN Junior College Taal EEN INITIATIEF VAN Junior College Taal is een initiatief van de KU Leuven en KU Leuven Kulak om wetenschap op hoog niveau tot in de klas te brengen. Dit programma daagt gemotiveerde

Nadere informatie

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah Is de bijbel een openbaring van God ] لونلدية - dutch [ nederlands - auteur: Shabir Ally revisie: Abdul-Jabbar van de Ven revisie: Yassien Abo Abdillah Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) 2013-1434 Islam

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Y.S. Lubbers en W. Witvoet

Y.S. Lubbers en W. Witvoet WEBDESIGN Eigen Site Evaluatie door: Y.S. Lubbers en W. Witvoet 1 Summary Summary Prefix 1. Content en structuur gescheiden houden 2. Grammaticaal correcte en beschrijvende markup 3. Kopregels 4. Client-

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Transfer en toegang tot Universele Grammatica in tweedetaalverwerving door volwassenen

Transfer en toegang tot Universele Grammatica in tweedetaalverwerving door volwassenen Samenvatting Transfer en toegang tot Universele Grammatica in tweedetaalverwerving door volwassenen Negen casestudies naar de verwerving van het Engels, Duits en Zweeds door volwassen moedertaalsprekers

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

De energetische essenties van jouw persoonlijkheid. Ontdek de oorsprong van jouw gedrag en ervaringen.

De energetische essenties van jouw persoonlijkheid. Ontdek de oorsprong van jouw gedrag en ervaringen. De energetische essenties van jouw persoonlijkheid. Ontdek de oorsprong van jouw gedrag en ervaringen. Je dagelijkse gedrag en keuzes komen voort uit 7 verschillende energieën die in jou aanwezig zijn.

Nadere informatie

Weg met de olifant in de porseleinen kast

Weg met de olifant in de porseleinen kast Workshop Indirect leren communiceren met LMR model van Lewis - Stop talking or leave Wanneer: Symposium woensdag 16 oktober Waar: Universiteit Tilburg Door wie: Natascha Zoutewelle Weg met de olifant in

Nadere informatie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Barend van van der der Meulen 11 KiviNiria Rathenaulezingen Rathenau Institute: Introductie Missie Improve public

Nadere informatie

Bedrijfsprocessen theoretisch kader

Bedrijfsprocessen theoretisch kader Bedrijfsprocessen theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. Bedrijfsprocessen Het procesbegrip speelt een belangrijke rol in organisaties. Dutta en Manzoni (1999) veronderstellen

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1983 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur (NL for English see bellow) Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challenge Voor Volvo Design Challenge bundelden we onze

Nadere informatie

DEEL B van de onderwijs- en examenregeling voor de bacheloropleiding Duitse taal en cultuur, 2014-2015

DEEL B van de onderwijs- en examenregeling voor de bacheloropleiding Duitse taal en cultuur, 2014-2015 DEEL B van de onderwijs- en examenregeling voor de bacheloropleiding e taal en cultuur, 2014-2015 1 - Algemene bepalingen Artikel 1.1 Toepasselijkheid van de regeling Deze regeling bestaat uit deel A en

Nadere informatie

1.3.1. De samenleving is organisch 26 1.3.2. De nationalistische correctie van het sociaal contract 28

1.3.1. De samenleving is organisch 26 1.3.2. De nationalistische correctie van het sociaal contract 28 Inhoud Over deze analyse 13 De structuur van dit onderzoek 14 De bronnen en citaten 16 Referenties 17 Dankwoord 17 1. Inleiding. De Wever en de schaduw van Burke 19 1.1. Edmund Burke, een moderne held?

Nadere informatie

Alle opgaven tellen even zwaar, 10 punten per opgave.

Alle opgaven tellen even zwaar, 10 punten per opgave. WAT IS WISKUNDE (English version on the other side) Maandag 5 november 2012, 13.30 1.30 uur Gebruik voor iedere opgave een apart vel. Schrijf je naam en studentnummer op elk vel. Alle opgaven tellen even

Nadere informatie

Effectieve Communicatie

Effectieve Communicatie Effectieve Communicatie Coachen een veelzijdig vak Groningen, 30 september 2011 MARTIJN DOELEN Basiselementen communicatie en vaardigheden Communicatie filosofie Johan Cruyff Institute for Sport Studies

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Lexicografie en lexicologie

Lexicografie en lexicologie Lexicografie en lexicologie Basisliteratuur: Piet van Sterkenburg (ed.) (2003), A Practical Guide to Lexicography. John Benjamins Publishing Company, Amsterdam/Philadelphia. + aanvullende literatuur op

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie Is Orthopedische Manuele Therapie nog Orthopedische Manuele Therapie? Zijn de huidige paradigma shifts wenselijk?

Nadere informatie

Prediker 3 en 2 Petrus 3, 8 en 9-31 december Oudejaarsavond 2011 Wehl

Prediker 3 en 2 Petrus 3, 8 en 9-31 december Oudejaarsavond 2011 Wehl Prediker 3 en 2 Petrus 3, 8 en 9-31 december Oudejaarsavond 2011 Wehl Thema: Onze tijd Gods tijd. Lieve Gemeente Het jaar 2011,, nog een paar uur, dan is het voorbij en wordt het bijgeschreven in de jaarboeken,

Nadere informatie

Juist in het openbaar onderwijs

Juist in het openbaar onderwijs Juist in het openbaar onderwijs Over de aandacht voor levensbeschouwing op de openbare school Legitimatie MARLEEN LAMMERS Wie denkt dat het openbaar onderwijs geen aandacht mag besteden aan levensbeschouwing,

Nadere informatie

BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE?

BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE? BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE? Marketing, Big Data en privacyregels Jitty van Doodewaerd Compliance officer -DDMA - 14 november 2013 - Big data & marketing (Energieverbruik, KNMI data en bouwjaar

Nadere informatie

Van vertellen naar schrijven Effec%eve schrijfdidac%ek op de basisschool

Van vertellen naar schrijven Effec%eve schrijfdidac%ek op de basisschool Van vertellen naar schrijven Effec%eve schrijfdidac%ek op de basisschool Symposium Vertel Vaardig! 28 november 2015 Suzanne van Norden S%ch%ng Taalvorming / pabo Marnix Academie Inhoud Taal leren in interac%eve

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Adviseren over onderzoeksmethoden: Data analyse

Adviseren over onderzoeksmethoden: Data analyse Adviseren over onderzoeksmethoden: 19 november 2004 Exploratief versus confirmatief Initial Data Analysis Working data set Main analyses Intermediate results Establishing structure (modelling) Results

Nadere informatie

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT Ready for customization according to your companies wishes? The Royal Blue Collection a Custom Made collection. This is the perfect combination of

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Samenvatting Dit proefschrift beschrijft een aantal onderzoeken op het gebied van gehechtheid en psychosociaal functioneren in de volwassenheid. In hoofdstuk 1 wordt een overzicht gegeven van de gehechtheidstheorie.

Nadere informatie