Plek onder de zon. docentenhandleiding

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Plek onder de zon. docentenhandleiding"

Transcriptie

1 Plek onder de zon docentenhandleiding

2 Uitgave: ANMEC Plek onder de zon docentenhandleiding Tekst: Lay-out: Mirella Vierveijzer, Dieuwke de Vries (stagiaire opleiding PABO aan de Hogeschool Utrecht) Jolanda van der Heijden Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden voor gebruik op school en is gratis te downloaden van onze website Vermenigvuldiging voor overige doeleinden is uitsluitend toegestaan na toestemming van ANMEC. Telefoon Fax Website Januari 2014

3 Inhoud Inleiding 5 1 Water en Zon 6 2 Rekenen met energie 7 3 Proefjes met zonlicht 8 Gastles op school 10 Creatieve activiteit 10 Feestelijke afsluiting 10 Werkbladen Werkblad 1 Werkblad 2 Werkblad 3a Werkblad 3b Werkblad 4a Werkblad 4b Werkblad 4c Werkblad 4d Kijkopdracht Waar schijnt de zon vaker? Wat levert een zonnepaneel op? Energie- en geldbesparing Maak je eigen zonnegrill Maak je eigen waterwarmer Wat wordt er warmer? Zwart of wit? Maak je eigen zonne-oven Antwoorden werkbladen 23 a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n 3

4 4 a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n

5 Inleiding Binnenkort gaat u met uw klas van start met het zonneenergieproject Plek onder de zon. Dit project wordt u aangeboden door de Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam, de Alliantie, stichting PicoSol en ANMEC. Tijdens dit project krijgen de leerlingen uit de groepen 6 t/m 8, met hoofd, hart en handen inzicht in wat zonne-energie voor mogelijkheden biedt, zowel in Nederland als in ontwikkelingslanden. Het project daagt de leerlingen uit om op een praktische en speelse wijze aan de slag te gaan met zonne-energie. Met behulp van deze handleiding wordt u wegwijs gemaakt door het project. In deze handleiding zijn kopieerbare werkbladen, antwoordenbladen en beschrijvingen van de opdrachten opgenomen om er in de klas mee aan de slag te gaan. Naast deze handleiding ontvangt u ook een tas met de volgende materialen: tournsesols (voor iedere leerling 1 exemplaar) 1 DVD Water en Zon Leerdoelen van dit project De leerlingen weten dat zonne-energie omgezet kan worden in voor de mens bruikbare energie; De leerlingen kunnen voorbeelden geven waarvoor zonne-energie in zowel Nederland als in ontwikkelingslanden kan worden ingezet. (het oppompen van water en het opwarmen van de verwarmingsketel) De leerlingen weten dat zonne-energie een duurzame en schone manier van energieopwekking is en dat er ook nog andere duurzame energiebronnen zijn (zoals water- en windenergie); De leerlingen zijn zich bewust van hun eigen energieverbruik en gebruik; De leerlingen kunnen (zelfstandig) een proefopstelling bouwen aan de hand van een stappenplan; De leerlingen kunnen op een creatieve manier een product bedenken en ontwikkelen; De leerlingen kunnen hun gemaakte product zelf presenteren en verantwoorden. Praktische informatie De afsluiting van het project is op donderdag 12 of 19 juni Het programma zal ongeveer tot uur duren. Noteer deze datum alvast in uw agenda. Tijdens deze dag presenteren de leerlingen hun zelfgemaakte project aan de andere deelnemende groepen, een jury, politici en andere geïnteresseerden. De groep met de beste presentatie wint een uitstapje op vrijdagochtend 27 juni Veel plezier tijdens het project Plek onder de zon! a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n 5

6 1 Water en zon Doel De leerlingen weten dat zonne-energie een duurzame manier van energieopwekking is en kunnen voorbeelden noemen van zonne-energiegebruik. Benodigdheden: computer / digibord werkbladen 1 en 2 dvd Water en Zon bewoners uit het dorp. De stichtingen geven ondersteuning door middel van kennisoverdracht en materieel. Laat de leerlingen na het bekijken van de filmpjes de vragen van werkblad 1 beantwoorden. De leerlingen verwerken vervolgens bij werkblad 2 het gemiddelde aantal zonuren van Nederland en Indonesië, gemeten in 2011, in een staafdiagram. Afsluiting - 10 minuten Bespreek de antwoorden van beide werkbladen met de leerlingen en vul het woordweb verder aan. Voorbereiding Zorg ervoor dat de filmpjes klaar staan. Zorg ervoor dat werkbladen 1 en 2 gekopieerd zijn voor iedere leerling. Introductie - 10 minuten In deze les gaan de leerlingen een tweetal filmpjes bekijken over zonne-energie. Maak een woordweb rond het woord energie. Besteed in ieder geval aandacht aan de volgende begrippen: duurzame energie, zonne-energie, windenergie en waterenergie. U kunt als leerkracht er ook voor kiezen om het woordweb in groepjes of tweetallen te doen. Maak daarna met de leerlingen gezamenlijk één woordspin op het bord, die na het bekijken van de filmpjes eventueel verder kan worden aangevuld. Kern - 40 minuten De klas gaat nu een tweetal filmpjes bekijken over het gebruik van zonne- energie in Nederland en in ontwikkelingslanden. Bij elkaar duren deze filmpjes ongeveer 16 minuten. Hieronder vindt u een korte beschrijving van beide filmpjes. Laat als eerst het filmpje Energie van de toekomst! zien. Hierin zien de leerlingen dat je met de zon van alles kunt doen. Bijvoorbeeld bruin worden, maar ook koken. Zo heb je dus geen kolen, olie en gas meer nodig. Je hebt ook zonnepanelen. Zonnepanelen zetten het zonlicht om in elektriciteit. Dit is een vorm van schone energie. Om het filmpje te bekijken gaat u naar Zoek op zonne-energie en kies vervolgens het filmpje Energie van de toekomst!. Vervolgens bekijken de leerlingen het filmpje Water en Zon (bijgesloten DVD). Hierin zien de leerlingen hoe stichting Pico Sol en stichting Rajori afreizen naar Biak (Papua, Indonesië) om een duurzame oplossing uit te werken voor schoon drinkwater. Er wordt een water-systeem aangelegd waarbij zonnepanelen een belangrijke rol spelen. Dit wordt aangelegd door de 6 a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n

7 2 Rekenen met energie Doel De leerlingen weten hoe ze het energieverbruik in de klas kunnen meten en kunnen voorbeelden noemen van energiebesparende maatregelen. Benodigdheden: werkbladen 3a en 3b Voorbereiding Kopieer de werkbladen 3a en 3b voor iedere leerling. Introductie - 10 minuten De leerlingen weten nu dat zonne-energie een schone en duurzame bron van energie is. Ze gaan bij deze opdracht berekenen wat het kost om zonne-energie op te wekken en welke besparing ze dat eventueel oplevert. Hoeveel zal het kosten om een zonnepaneel aan te schaffen? Kern - 20 minuten De leerlingen maken werkblad 3a. Hierbij gaan ze berekenen wat een zonnepaneel oplevert en na hoeveel jaar ze de aanschaf- en installatiekosten terug hebben verdiend. Als de leerlingen daar mee klaar zijn gaan ze verder met werkblad 3b. Bij dit werkblad gaan de leerlingen berekenen wat er in hun klaslokaal aan energie wordt verbruikt per dag. Dit werkblad is extra. Afhankelijk van de tijd die u nog over heeft kunt u ervoor kiezen deze opdracht te laten maken of achterwege te laten. Deze opdracht is geïnspireerd op het landelijke project Energieke scholen. Afsluiting - 20 minuten Bespreek de gemaakte opdrachten met de leerlingen. Hebben de leerlingen besparingstips voor energiegebruik in de klas? a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n 7

8 3 Proefjes met zonlicht Voorbereiding Voer de proefjes uit op een warme en zonnige dag. Kies van tevoren welke proefjes de leerlingen gaan uitvoeren en op welke manier (klassikaal, in tweetallen, groepjes of in circuit vorm). U kunt er ook voor kiezen een aantal proefjes thuis te laten uitvoeren. Zorg ervoor dat alle materialen klaar staan en de werkbladen 4a t/m 4d zijn gekopieerd. Introductie - 15 minuten De leerlingen gaan aan de hand van 4 proefjes onderzoeken wat je met zonlicht allemaal kunt doen. Introduceer de proefjes klassikaal. Kern De leerlingen gaan de proefjes uitvoeren met behulp van de werkbladen 4a t/m 4d. De proefjes komen van de website Maak je eigen zonnegrill - ± 40 minuten Doel: de leerlingen ervaren dat de zon warmte (energie) uitstraalt en als je die tot 1 punt centreert je iets kunt verwarmen en/of laten smelten. Benodigdheden: werkblad 4a schoenendoos dun karton aluminiumfolie breinaald of een lange satéprikker marshmallows zonlicht lijm schaar De leerlingen maken hier een zonnegrill. Als de zonnegrill in de zon staat gaan de marshmallows smelten. Doordat het aluminiumfolie reflecteert krijgen de marshmallows extra zonnestralen, waardoor de marshmallows zacht zullen worden en zelfs gaan smelten. Maak je eigen waterverwarmer - ± 35 minuten Doel: de leerlingen ervaren dat de zon warmte (energie) uitstraalt en als je die tot 1 punt centreert de temperatuur hoger wordt. Benodigdheden: werkblad 4b een (oude) paraplu aluminiumfolie touwtje thermometer stopwatch of klokje plastic zakje met water zonlicht De leerlingen moeten ervoor zorgen dat de paraplu (bekleed met aluminiumfolie) recht in de zon ligt. Het zakje met water wordt warmer. Omdat de zon weerkaatst door het aluminiumfolie, hebben de zonnestralen meer kracht en zal het water sneller opwarmen. Wat wordt warmer, zwart of wit? - ± 35 minuten Doel: de leerlingen leren en ervaren dat wit en zwart, zonlicht weerkaatsen en absorberen. Benodigdheden: werkblad 4c 2 glazen jampotjes zwarte en witte verf (kan eventueel ook met zwart en wit papier) ijsklontjes zonlicht De leerlingen schilderen of beplakken de glazen potjes. Vervolgens vullen ze de potjes met ijsklontjes (let op: evenveel klontjes in beide potjes) en zetten deze in de zon. De leerlingen kijken wat er gebeurt. In welke potjes smelten de ijsklontjes als eerste? Ze zullen zien dat in het glazen zwarte potje de ijsklontjes als eerste zullen smelten. Dit komt omdat zwart, zonlicht (en dus warmte) absobeerd en wit, zonlicht weerkaatst. 8 a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n

9 Maak je eigen zonne-oven - ± 45 minuten Doel: leerlingen ervaren dat de zon warmte (energie) uitstraalt en dat je die warmte kunt gebruiken om iets mee op te warmen. Benodigdheden: werkblad 4d schoenendoos zwart papier aluminiumfolie doorzichtig huishoudfolie stukje touw punaise schaar lijm liniaal thermometer oven thermometer zonlicht De leerlingen maken een oven die werkt op zonlicht. Ze gaan onderzoeken of hun proefopzet daadwerkelijk leidt tot hogere temperaturen in de oven. Afsluiting - 30 minuten De leerlingen presenteren aan elkaar welk proefje ze hebben gedaan en leggen uit hoe het werkt. Wat hebben de leerlingen gezien en waren er misschien ook verschillen met de andere groepjes? Hoe kan dat? Heeft dat te maken met de proefopzet? Of de omstandigheden? Om ervoor te zorgen dat de presentaties duidelijk zijn voor iedereen, kunt u de leerlingen de volgende vragen laten beantwoorden. - Welk(e) proefje(s) hebben jullie gedaan? - Wat was de onderzoeksvraag? - Wat hadden jullie verwacht dat er zou gebeuren? - Hoe hebben jullie het aangepakt? - Wat was het resultaat? - Wat is jullie antwoord op de onderzoeksvraag? - Klopt het antwoord met wat jullie hadden verwacht? a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n 9

10 Gastles op school - 90 minuten Gedurende het project krijgt uw klas op school één gastles aangeboden door een educatief medewerker van het Amsterdams NME Centrum. De datum van de gastles heeft u, tenzij anders afgesproken, al tijdens de informatiebijeenkomst vastgelegd. Tijdens de gastles krijgen de leerlingen een korte presentatie in de klas over de werking van zonneenergie. Ook gaat de klas mee naar buiten, waar ze aan de hand van een proefopstelling en zelf meegebrachte apparatuur een echt zonnepaneel gaan bekijken en testen. Vervolgens gaan ze in de klas zelf de draaiende zonnebloemen (tournesols) in elkaar zetten. Deze heeft u bij de informatiebijeenkomst al ontvangen. Creatieve activiteit - tijdsinvestering zelf te bepalen Opdracht De klas maakt een product/ werkstuk dat werkt of kan werken op zonne-energie. Ideeën kunnen zijn: Een modelauto die rijdt op zonne-energie Een föhn die werkt op zonne-energie Een waterfilter (vooral in ontwikkelingslanden zeer bruikbaar) Voor materialen (zonnecellen) kijk dan op de website: Handige websites voor product ideeën: Feestelijke afsluiting - 1 dag De productie dient in 5 minuten gepresenteerd te kunnen worden tijdens de feestelijke afsluiting op donderdagochtend 12 of 19 juni in de Oude Lutherse Kerk aan het Spui en dingt dan mee voor de hoofdprijs. De winnende klas krijgt een leuke prijs! Per klas mag maar één presentatie ingezonden worden. De jury zal gaan beoordelen op: de wijze van presenteren, het product (en de werking daarvan), creativiteit en originaliteit. De prijs voor de winnende school is: de Plek onder de zon- Wisselbeker en een schoolreisje met de hele klas op vrijdagochtend 27 juni naar het Naardermeer. Daar maakt de klas een spannende vaartocht met de fluisterboot. Vervoer van en naar het Naardermeer zal volledig worden verzorgd. Ofschoon er -helaasnatuurlijk maar één klas kan winnen, vragen we u vrijdagochtend 27 juni alvast in de agenda te zetten. Ouders, familie en vrienden zijn uiteraard ook zeer welkom om de feestelijke afsluiting op 12 of 19 juni bij te wonen! 10 a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n

11 Werkbladen a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n 11

12 Werkblad Kijkopdracht 1 Waar zou je zonne-energie allemaal voor kunnen gebruiken? Noem 5 voorbeelden: Zonne-energie wordt ook wel een schone energiebron genoemd. Noem 3 vormen van niet schone energiebronnen: In welk land ligt het dorp Biak? Wat zijn ze aan het bouwen in Biak? Hoe lang zijn de bewoners in Biak onderweg om schoon drinkwater te halen? Waar zorgen de zonnepanelen voor? a n m e c w e r k b l a d p l e k o n d e r d e z o n

13 Hoeveel mensen kunnen nu, door de zonnepanelen, gebruik maken van schoon drinkwater? Waarom zouden ze gekozen hebben voor zonnepanelen? a n m e c w e r k b l a d p l e k o n d e r d e z o n

14 Werkblad Waar schijnt de zon vaker? 2 Dit heb je nodig: kleurpotloden (blauw en rood) Dit ga je doen: Bekijk de tabel hieronder. In de tabel staat het gemiddeld aantal uren direct zonlicht per dag in Nederland en Indonesië in Zet de gegevens in een staafdiagram. Januari is al voorgedaan. Gebruik voor Nederland het rode potlood en voor Indonesië het blauwe potlood. Gemiddeld aantal zonuren per dag in Nederland en Indonesië in 2011 Maand jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Gemiddeld aantal 2,2 2,4 6,0 8,3 8,1 7,0 5,1 4,5 5,3 4,9 3,3 1,7 zonuren in Nederland Gemiddeld aantal zonuren in Indonesië 6,2 6,6 7,8 8,6 8,4 8,6 9,2 9,6 9,8 9,0 7,8 7,0 Gemiddeld aantal zonuren per dag in Nederland en Indonesië in jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec bron: KNMI en a n m e c w e r k b l a d p l e k o n d e r d e z o n

15 Bekijk het staafdiagram goed. In welke maand scheen de zon in Nederland gemiddeld per dag het langst? In welke maand was dat in Indonesië? In welke maand scheen de zon in Nederland gemiddeld per dag het kortst? In welke maand was dat in Indonesië? In welk land scheen vaker de zon? Hoe komt dat eigenlijk? Maak eventueel gebruik van de wereldbol. a n m e c w e r k b l a d p l e k o n d e r d e z o n

16 Werkblad Wat levert een zonnepaneel op? 3a Dit heb je nodig: rekenmachine Stel: Een zonnepaneel van 1m 2 kost 700,00. Het installeren van een zonnepaneel kost 200,00. 1 zonnepaneel van 1m 2 levert per jaar 75,00 op. Hoeveel kost het om één zonnepaneel te kopen en hem te laten installeren? Na hoeveel jaar heb je de aanschafkosten en installatiekosten terugverdiend als je één zonnepaneel van 1m 2 koopt? En na hoeveel jaar is dat als je er 4 koopt? (let op: je hoeft maar één keer installatiekosten te betalen) a n m e c w e r k b l a d p l e k o n d e r d e z o n

17 Werkblad Energie- en geldbesparing 3b Dit heb je nodig: rekenmachine Dit ga je doen: Tel het aantal lampen, computers en eventueel digiborden in de klas. Vul deze gegevens in, onder het kopje aantal, in de tabel op de achterzijde van dit werkblad. Bekijk in de klas op de lampen hoeveel Watt ze zijn. Je ziet dit op de fitting van de lamp. Vul de gegevens in onder het kopje Watt. Als je het niet kunt vinden, staan in het schema hieronder een aantal voorbeelden. Vul de rest van de tabel in met behulp van het schema. Voorbeeld: Aantal Watt Aantal uur per dag in gebruik Aantal Watt per dag Aantal kwh Prijs Lampen ,240 0,05 Gloeilamp: Spaarlamp: TL lamp: Led lamp: 30 Watt per uur 10 Watt per uur 8 Watt per uur 4 Watt per uur Per schooldag doe je gewoon zo! Er hangen 3 gloeilampen in het lokaal. Die branden allemaal 8 uur per dag. 30 W x 8 uur = 240 Watt per dag 240 W : 1000 = 0,240 kwh 0,240 kwh x 0,22 = 0,05 Computer in gebruik: Computer op stand-by: Digibord: 1000 watt = 1 kwh 1 kwh kost 0, Watt per uur 150 Watt per uur 250 Watt per uur Per schoolweek (5 dagen) doe je gewoon zo! Totaalprijs x 5 dagen=? Verwarming: 0,58 eurocent per m 3 per dag a n m e c w e r k b l a d p l e k o n d e r d e z o n

18 Lampen Computer op stand-by Computer in gebruik Digibord Aantal Watt Aantal uur per dag in gebruik Aantal Watt per dag Aantal kwh Prijs Verwarming m 3 m 3 m 3 Totaal Wat kost het om één schoolweek (5 dagen) energie te gebruiken? Wat kost het om het hele schooljaar (40 weken/200 dagen) energie te gebruiken? Denk je dat de school op energiekosten kan besparen? Ja / nee, want Noem 3 manieren waarop jij denkt dat de school energie kan besparen: a n m e c w e r k b l a d p l e k o n d e r d e z o n

19 Werkblad Maak je eigen zonnegrill Dit heb je nodig: schoenendoos dun karton breinaald of een saté prikker aluminiumfolie 4a marshmallows (roze en wit) zonlicht lijm schaar Dit ga je doen: Knip een stuk karton uit dat iets korter is dan de lengte van de doos. Let op: het moet wel veel breder zijn dan de doos. Plak aluminiumfolie op het karton. lengte breedte Plak het karton, met aluminiumfolie, halfrond in de doos. Knip een sleuf aan beide korte zijkanten van de doos (in het midden). Knip het net zo ver dat als je de breinaald erin zou leggen dat hij de onderkant niet raakt. Steek verschillende kleuren marshmallows op de breinaald. Hang de breinaald in de gleuf. Zet de zonnegrill in de zon en zorg dat de zon er vol op schijnt. Welke kleur marshmallow smelt het eerste?... Hoe komt dat denk je?... Waarom moet je aluminiumfolie gebruiken? Denk je dat het proefje zonder aluminiumfolie ook lukt?... Doe het proefje nog een keer, maar nu zonder aluminiumfolie. Wat zie je nu? a n m e c w e r k b l a d p l e k o n d e r d e z o n

20 Werkblad Maak je eigen waterverwarmer 4b Dit heb je nodig: een (oude) paraplu aluminiumfolie touwtje thermometer stopwatch/klokje plastic zakje met water zonlicht Dit ga je doen: Bekleed de binnenkant van de paraplu met aluminiumfolie. Strijk de folie zo glad mogelijk. Richt de paraplu met de binnenkant naar de zon. Meet met de thermometer de warmste plek. Hang het zakje met water en een thermometer op die plek. Meet om de minuut de temperatuur. Maak daar een grafiek van. Wat gebeurt er met de temperatuur van het water in het zakje? Hoe komt dat denk je? Waarom moet je aluminiumfolie gebruiken? Denk je dat het proefje zonder aluminiumfolie ook lukt? Doe het proefje nog een keer, maar nu zonder aluminiumfolie. (Neem een nieuw zakje met water). Wat gebeurt er nu? Hoe komt dat denk je? a n m e c w e r k b l a d p l e k o n d e r d e z o n

21 Werkblad Wat wordt warmer? Zwart of wit? 4c Dit heb je nodig: 2 glazen jampotjes zwarte verf en witte verf ijsklontjes zonlicht Dit ga je doen: Beschilder één glazen potje met zwarte verf en het andere potje met witte verf. Als de verf opgedroogd is, doe je evenveel ijsblokjes in het witte potje als in het zwarte potje. Zet beide potjes in de zon. In welk potje smelten als eerste de ijsklontjes? Hoe komt dat?... Doe dit proefje ook in de schaduw. In welk potje smelten nu als eerste de ijsklontjes?... Hoe komt dat?... a n m e c w e r k b l a d p l e k o n d e r d e z o n

22 Werkblad Maak je eigen zonne-oven 4d Dit heb je nodig: schoenendoos zwart papier aluminiumfolie stukje touw doorzichtig huishoudfolie plakband schaar lijm liniaal punaise thermometer zonlicht Dit ga je doen: Beplak de binnenkant van de schoenendoos met zwart papier. Let op! Eén zijkant van de doos beplak je niet met papier. Dit wordt de deksel van je oven. Teken een deksel op de zijkant van de doos. Zorg ervoor dat je 3 cm van de kanten vrijhoudt. Snijd de deksel aan drie zijden uit. Vouw de vierde voorzichtig om, deze kant wordt het scharnier. Plak aluminiumfolie aan de binnenkant van de deksel. Klap de deksel open en leg de huishoudfolie onder de deksel. Zet je zonne-oven, met de deksel open, in de zon. Richt hierbij de oven op de zon en zorg ervoor dat de deksel zo ver openstaat, dat er zoveel mogelijk zonlicht in de oven valt (gebruik hiervoor het touwtje en de plakband). Wat denk je dat er gebeurt met de temperatuur in de oven? Meet de temperatuur buiten de oven en in de oven. De temperatuur buiten de oven is?... De temperatuur in de oven is?... Meet je een verschil tussen de temperatuur in en buiten de oven? Hoe komt dat?... Meet na 10 minuten de temperatuur in en buiten de oven. Wat is er veranderd?... a n m e c w e r k b l a d p l e k o n d e r d e z o n

23 Antwoorden Werkbladen Werkblad 1 Waar zou je zonne-energie allemaal voor kunnen gebruiken? Noem 5 voorbeelden: 1 Om te koken 2 Om auto te rijden 3 Om licht te laten branden 4 Om water te verwarmen 5 Om een zaklamp te laten branden 6 Als verwarming 7 Voor je rekenmachine Zonne-energie wordt ook wel een schone energiebron genoemd. Noem 3 vormen van niet schone energiebronnen: 1 kolen 2 olie 3 gas In welk land ligt het dorp Biak? In Indonesië. Wat zijn ze aan het bouwen in Biak? Ze gaan zonnepanelen plaatsen bij een natuurlijke waterbron om ervoor te zorgen dat de mensen in Biak niet zover meer hoeven te reizen voor schoon drinkwater. Hoe lang zijn de bewoners in Biak onderweg om schoon drinkwater te halen? 60 á 90 minuten Waar zorgen de zonnepanelen voor? De zonnepanelen zorgen dat er schoon drinkwater omhoog gepompt kan worden. Ook zorgen de zonnepanelen dat de geluidsinstallatie in de kerk het doet en dat de school een computer kan aansluiten. Hoeveel mensen kunnen nu, door de zonnepanelen, gebruik maken van schoon drinkwater? 1500 mensen Waarom zouden ze gekozen hebben voor zonnepanelen? Omdat daar de zon heel veel schijnt en ze geen geld hebben voor een elektriciteitscentrale. a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n 23

24 Werkblad 2 Bekijk het staafdiagram goed. In welke maand scheen de zon in Nederland gemiddeld per dag het langst? In april En in welke maand was dat in Indonesië? In september In welke maand scheen de zon in Nederland gemiddeld per dag het kortst? In december En in welke maand was dat in Indonesië? In januari In welk land scheen vaker de zon? In Indonesië Hoe komt dat eigenlijk? Maak eventueel gebruik van de wereldbol. Omdat Indonesië vlakbij de evenaar ligt Werkblad 3a Wat levert een zonnepaneel op? Stel: Een zonnepaneel van 1m 2 kost 700,00 Het installeren van een zonnepaneel kost 200,00 1 zonnepaneel van 1m 2 levert 75,00 op per jaar. Hoeveel kost het om één zonnepaneel te kopen en hem te laten installeren? 700, ,00 = 900,00 Het kost 900,00. Na hoeveel jaar heb je de aanschafkosten en installatiekosten terugverdiend als je één zonnepaneel van 1m 2 koopt? 900,00 : 75,00 = 12 Na 12 jaar heb je de kosten terugverdiend. En na hoeveel jaar is dat als je er 4 koopt? (let op: je hoeft maar één keer installatiekosten te betalen) 700,00 x 4 = 2.800, ,00 = 3.000,00 De aanschaf en installatie kosten zijn samen 3.000,00 75,00 x 4 = 300,00 Per jaar leveren de zonnepanelen samen 300,00 op ,00 : 300,00 = 10 Na 10 jaar heb je de aanschaf en installatiekosten terugverdiend. Werkblad 3b Noem 3 manieren waarop jij denkt dat de schoolenergie kan besparen: 1 minder lampen laten branden 2 minder electrische apparaten aan laten staan 3 aan het einde van de schooldag óók de standby knoppen van apparaten uitzetten 24 a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n

25 Werkblad 4a Welke kleur marshmallow smelt het eerste? De donkere marshmallow Hoe komt dat denk je? Omdat een donkere kleur het zonlicht beter opneemt Waarom moet je aluminiumfolie gebruiken? Omdat aluminiumfolie het zonlicht reflecteert op de marshmallow Denk je dat het proefje zonder aluminiumfolie ook lukt? Eigen mening... Doe het proefje nog een keer, maar nu zonder aluminiumfolie. Wat zie je nu? De marshmallows smelten niet Werkblad 4b Wat gebeurt er met de temperatuur van het water in het zakje? Deze stijgt Hoe komt dat denk je? Omdat aluminiumfolie het zonlicht reflecteert op het zakje water Waarom moet je aluminiumfolie gebruiken? Omdat dit het zonlicht weerkaatst op het zakje Denk je dat het proefje zonder aluminiumfolie ook lukt? Eigen mening Doe het proefje nog een keer, maar nu zonder aluminiumfolie. (Neem een nieuw zakje met water). Wat gebeurt er nu? In het begin niets. Na lange tijd zal het later wel warmer worden Hoe komt dat denk je? Omdat er geen aluminiumfolie is, wordt het zonlicht niet gereflecteerd Werkblad 4c In welk potje smelten als eerste de ijsklontjes? In het zwarte potje Hoe komt dat? Zwart houdt warmte beter vast dan wit In welk potje smelten nu als eerste de ijsklontjes? Zou niet moeten uitmaken Hoe komt dat? Er is geen zonlicht aanwezig, dus het maakt niet uit of het potje zwart of wit is a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n 25

26 Werkblad 4d Wat denk je dat er gebeurt met de temperatuur in de oven? Eigen bevinding Meet de temperatuur buiten de oven en in de oven? De temperatuur buiten de oven is... eigen bevinding De temperatuur in de oven is... eigen bevinding Meet je een verschil tussen de temperatuur binnen en buiten de oven? Hoe komt dat? De temperatuur in de oven is hoger dan buiten de oven. Dat komt doordat het aluminiumfolie de warmte weerkaatst in de doos Meet na 10 minuten de temperatuur binnen en buiten de oven. Wat is er veranderd? De temperatuur in de oven is gestegen t.o.v. de temperatuur buiten de oven. Dit komt omdat de aluminiumfolie de warmte weerkaatst op de huishoudfolie in de doos 26 a n m e c - h a n d l e i d i n g p l e k o n d e r d e z o n

27

28

Plek onder de zon. docentenhandleiding

Plek onder de zon. docentenhandleiding Plek onder de zon docentenhandleiding Uitgave: ANMEC Plek onder de zon docentenhandleiding Tekst: Lay-out: Mirella Vierveijzer, Sharyl van Harlingen en Dieuwke de Vries (stagiaire opleiding PABO aan de

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R LEKKER BAKKEN IN DE ZON! Nee niet zonnebaden, maar barbecuen zonder hout of kolen! Dat kan ook met zonlicht. Het lijkt een beetje op een oude truc met een sterk vergrootglas. Als de zon goed schijnt, en

Nadere informatie

Link naar leerkrachtgids www.c3.nl/onderwijsmiddelen/leerkrachtgids-ontwerpen

Link naar leerkrachtgids www.c3.nl/onderwijsmiddelen/leerkrachtgids-ontwerpen Lesbrief Ontwerpend Leren Gebruik de zon! Gebruik deze lesbrief bij de proef Zonneoven en de leerkrachtgids Ontwerpend leren met chemie. Deze lesbrief geeft verdieping en een lessuggestie rondom de ontwerpopdracht:

Nadere informatie

Energieverbruik Thema Onderwerp Leeftijd Vervoer Verwarming/Koeling Warm & koud water Verlichting. Algemene duurzame ontwikkeling Hernieuwbare energie

Energieverbruik Thema Onderwerp Leeftijd Vervoer Verwarming/Koeling Warm & koud water Verlichting. Algemene duurzame ontwikkeling Hernieuwbare energie ZONNEOVEN Energieverbruik Thema Onderwerp Leeftijd Vervoer Verwarming/Koeling Warm & koud water Verlichting Algemene duurzame ontwikkeling Hernieuwbare energie Wiskunde Wetenschap Aardrijkskunde Taalvaardigheid

Nadere informatie

Introductie. De kit bestaat uit verschillende materialen en een DVD. Op de DVD staan de volgende bestanden: Handboek over Gebouwen, met animaties;

Introductie. De kit bestaat uit verschillende materialen en een DVD. Op de DVD staan de volgende bestanden: Handboek over Gebouwen, met animaties; IUSES Toolkit Introductie Met deze experimentele toolkit kunnen experimenten uitgevoerd worden op het gebied van energie efficiency, energiebesparing en duurzame energie. Hij is ontwikkeld voor docenten

Nadere informatie

Het klimaat. Tip. Gebruik kleine bekers, dan heb je minder klei nodig.

Het klimaat. Tip. Gebruik kleine bekers, dan heb je minder klei nodig. Het klimaat GROEP 5-6 47 65 minuten 1, 23, 42 en 50 Zet voor de activiteit Verandert de waterspiegel? de bekers, de schoteltjes, de klei en de kannen water klaar. Maak een dag van tevoren ten minste 12

Nadere informatie

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Energie 5 en 6 2 Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Doelen Begrippen Materialen De leerlingen: begrijpen hoe elektriciteit en stroom ontstaan, als een brandstof wordt

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

TECHNIEK project LEERKRACHTENBUNDEL. Jeroen De Meutter Olivier Foets Jeroen Smets

TECHNIEK project LEERKRACHTENBUNDEL. Jeroen De Meutter Olivier Foets Jeroen Smets TECHNIEK project LEERKRACHTENBUNDEL Jeroen De Meutter Olivier Foets Jeroen Smets 2 INLEIDING ONDERZOEKSOPDRACHTEN De onderzoeksopdrachten, zijn kaarten die best geplastificeerd kunnen worden. De leerlingen

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R WELKOM! Een bezoeker die een science center binnenkomt, moet gelijk in de stemming komen om van alles te ontdekken. Dat kan doordat er iets verrassends gebeurt. Daar gaan jullie op een heel speciale manier

Nadere informatie

Natraject Toelichting voor de leerkracht Een Talentkrachtige les

Natraject Toelichting voor de leerkracht Een Talentkrachtige les Natraject Toelichting voor de leerkracht Ter afsluiting van het bezoek aan de Magneet zijn er twee lessen waaruit gekozen kan worden: Een korte les van 1 uur of een lesmiddag van 2 uur. Een Talentkrachtige

Nadere informatie

Themadag Energie op school

Themadag Energie op school De hele school doet mee aan Energie op school. De focus ligt op besparing door gedragsverandering. Leerlingen bedenken hoe je met zijn allen het energieverbruik kunt terugbrengen en ze ontwikkelen een

Nadere informatie

LESMODULE OVER WINDENERGIE

LESMODULE OVER WINDENERGIE YOUNG ENERGY PROJECT - STUDENTEN LESMODULE OVER WINDENERGIE Inhoudsopgave Instructiebladen Les 1 Module windenergie, Instructieblad 1.1 4 Les 1 Ontdek, Instructieblad 1.2 5 Les 2 Onderzoek, Instructieblad

Nadere informatie

Zonnepanelen op school. Team 1: Meten Onderzoek naar de opbrengst van zonnepanelen. Jullie gaan meten wat zonnepanelen aan energie opbrengen

Zonnepanelen op school. Team 1: Meten Onderzoek naar de opbrengst van zonnepanelen. Jullie gaan meten wat zonnepanelen aan energie opbrengen Zonnepanelen op school Team 1: Meten Onderzoek naar de opbrengst van zonnepanelen Jullie gaan meten wat zonnepanelen aan energie opbrengen 1. SAMENWERKEN IN EEN TEAM Jullie gaan samenwerken in een team.

Nadere informatie

Gastlessen Duurzaam Energie Gebruik

Gastlessen Duurzaam Energie Gebruik Gastlessen Duurzaam Energie Gebruik 17 en 19 november 2009 Strabrecht College, Geldrop HAVO/VWO-2 Het doel Het doel van deze gastlessen is om de leerlingen bewust te maken van energieverbruik. De gastles

Nadere informatie

2.5: WINDENERGIE GEBRUIKEN 2.6: ZONNEWARMTE GEBRUIKEN 2.7: ZONNESTROOM GEBRUIKEN 2.8: BIO-ENERGIE GEBRUIKEN

2.5: WINDENERGIE GEBRUIKEN 2.6: ZONNEWARMTE GEBRUIKEN 2.7: ZONNESTROOM GEBRUIKEN 2.8: BIO-ENERGIE GEBRUIKEN WERKBOEKJE LES 2: HOE KAN IK? Dit werkboekje is van TEAM Naam : Naam : Naam : Naam : Instructie: Doe de opdrachten om en om, kies steeds een andere kleur. Kruis aan als je een opdracht gedaan hebt. Zuinig

Nadere informatie

Donderdag 28-jan 6:30 8:27 11:54 12:54 15:34 17:23 19:20

Donderdag 28-jan 6:30 8:27 11:54 12:54 15:34 17:23 19:20 Januari 2016 Vrijdag 1-jan 6:44 8:50 11:41 12:44 14:55 16:41 18:45 Zaterdag 2-jan 6:44 8:50 11:41 12:45 14:56 16:42 18:46 Zondag 3-jan 6:44 8:50 11:42 12:45 14:57 16:43 18:47 Maandag 4-jan 6:44 8:49 11:42

Nadere informatie

MAAK JE EIGEN ZONNEBOILER

MAAK JE EIGEN ZONNEBOILER MAAK JE EIGEN ZONNEBOILER Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO2-zuinig vervoer Verlichting

Nadere informatie

lesbrieven avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel leerlingenbestand Lesbrief 1: Opdracht 1: Maak een energieweb

lesbrieven avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel leerlingenbestand Lesbrief 1: Opdracht 1: Maak een energieweb lesbrieven leerlingenbestand Lesbrief 1: Sunny Opdracht 1: Maak een energieweb Opdracht 2: Teken Sunny de elektrische auto Opdracht 3: De zonnetoren avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel Opdracht

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS EN HET ZONNEWIEL

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS EN HET ZONNEWIEL LESBRIEVEN LEERLINGENBESTAND LESBRIEF 1: SUNNY Opdracht 1: Maak een energieweb Opdracht 2: Teken Sunny de elektrische auto Opdracht 3: De zonnetoren AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS EN HET ZONNEWIEL Copyright

Nadere informatie

lesbrieven De ontdekking avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel leerlingenbestand Lesbrief 3: Verhaal deel 1: De laatste ansichtkaart

lesbrieven De ontdekking avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel leerlingenbestand Lesbrief 3: Verhaal deel 1: De laatste ansichtkaart lesbrieven leerlingenbestand Lesbrief 3: De ontdekking Verhaal deel 1: De laatste ansichtkaart Opdracht 1: Horizonverfraaiing Verhaal deel 2: De ontdekking Opdracht 2: Laat maar draaien Opdracht 3: Steentjes

Nadere informatie

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld Retourtje Water Uitgave: Amsterdams NME Centrum Retourtje Water Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum Auteur Mirella Vierveijzer Lay-out Agnes

Nadere informatie

Paddenstoelen in de klas alle groepen

Paddenstoelen in de klas alle groepen Paddenstoelen in de klas alle groepen werkbladen Uitgave: ANMEC Paddenstoelen in de klas Werkbladen Redactie Paula Wanner Lay-out Jolanda van der Heijden Met dank aan: De Hortus, Centrum voor Natuur en

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Meten = weten Instructie voor leerkrachten

Meten = weten Instructie voor leerkrachten Meten = weten Instructie voor leerkrachten Dit opdrachtenblad Meten = Weten is ontwikkeld als een voorproefje voor het lespakket Zonnepanelen op school. Het opdrachtenblad is zelfstandig te gebruiken.

Nadere informatie

Laat de kinderen ook opzoeken in een woordenboek en/of spreekwoorden boek

Laat de kinderen ook opzoeken in een woordenboek en/of spreekwoorden boek Voorbereiding: Materialen verzamelen Voor de les alles al klaarzetten. De tafels in groepjes van vier zetten zodat je elk proefje eventueel twee keer kan klaar leggen. De werkbladen kopiëren De opdrachtvellen

Nadere informatie

Kaart 10 Sneeuw en ijs

Kaart 10 Sneeuw en ijs Kaart 10 Sneeuw en ijs Informatiekaart Werkblad Proefjes: o Warme sneeuw? o Gesmolten sneeuw o Een koud kunstje Quiz: o http://natuur.ariena.com Voor de leerkracht: De kinderen leren de volgende begrippen:

Nadere informatie

Kleuren in licht? Licht

Kleuren in licht? Licht Kleuren in licht? Licht Hgroep 7-8 69 tijdsduur 60 minuten kerndoelen 1, 42 en 44 lesdoelen De leerling: weet wat een spectroscoop is weet dat wit licht uit meerdere kleuren bestaat weet dat de kleuren

Nadere informatie

weet dat een zonnepaneel net als een batterij energie levert weet waar een auto aan moet voldoen om op zonnepanelen een auto die op zonneenergie

weet dat een zonnepaneel net als een batterij energie levert weet waar een auto aan moet voldoen om op zonnepanelen een auto die op zonneenergie Gebruik de zon GROEP 7-8 72 65 minuten 1, 42, 44 en 45 De leerling: weet dat de zon gebruikt kan worden om bruikbare elektrische energie op te wekken kan voorbeelden noemen waarbij energie van de zon gebruikt

Nadere informatie

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS LESBRIEVEN LEERLINGEN WERKBLAD LESBRIEF 3: VLIEGEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier (deel 3) Vliegen Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Ontwerp een vliegmachine Proefvliegen: drijven op

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Ontdekdoos Drijven en zinken

Ontdekdoos Drijven en zinken Ontdekdoos Drijven en zinken groep 6 en 7 handleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Ontdekdoos Drijven en zinken Docentenhandleiding Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden voor gebruik op school

Nadere informatie

Ontdekdoos Geluid voor groep 5 en 6. docentenhandleiding

Ontdekdoos Geluid voor groep 5 en 6. docentenhandleiding Ontdekdoos Geluid voor groep 5 en 6 docentenhandleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Ontdekdoos Geluid Docentenhandleiding Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden voor gebruik op school en is gratis

Nadere informatie

HANDLEIDING SCHOOL op SEEF Schoolbrengdag

HANDLEIDING SCHOOL op SEEF Schoolbrengdag HANDLEIDING SCHOOL op SEEF Schoolbrengdag Op donderdag 21 september doet uw school mee aan de SCHOOL op SEEF Schoolbrengdag. Op deze dag lopen of fietsen zoveel mogelijk kinderen in deelnemende regio s

Nadere informatie

ENERGIE RONDGANG OP SCHOOL

ENERGIE RONDGANG OP SCHOOL ENERGIE RONDGANG OP SCHOOL Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO 2 -zuinig vervoer Verlichting

Nadere informatie

1. Wat is de temperatuur vandaag? Deze les levert een bijdrage aan kerndoel 1: de leerlingen leren hoeveelheidsbegrippen gebruiken en herkennen.

1. Wat is de temperatuur vandaag? Deze les levert een bijdrage aan kerndoel 1: de leerlingen leren hoeveelheidsbegrippen gebruiken en herkennen. 1. Wat is de temperatuur vandaag? Leeftijdsgroep Kerndoel Ongeveer 12-16 jaar Deze les levert een bijdrage aan kerndoel 1: de leerlingen leren hoeveelheidsbegrippen gebruiken en herkennen. En aan kerndoel

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

een spectroscoop 5 min.

een spectroscoop 5 min. Licht GROEP 7-8 69 60 minuten 1, 42 en 44 De leerling: weet wat een spectroscoop is weet dat wit licht uit meerdere kleuren bestaat weet dat de kleuren van licht een verschillende golflengte hebben een

Nadere informatie

Team 2: Wolken Onderzoek naar de invloed van wolken op zonnepanelen

Team 2: Wolken Onderzoek naar de invloed van wolken op zonnepanelen Zonnepanelen op school Team 2: Wolken Onderzoek naar de invloed van wolken op zonnepanelen Jullie gaan onderzoeken wat de invloed is van wolken op de opbrengst van zonnepanelen 1. SAMENWERKEN IN EEN TEAM

Nadere informatie

Kaartenbak SE-vorming Bron: Ideeën verzameld door Joy van Aalst. Instructiekaart

Kaartenbak SE-vorming Bron: Ideeën verzameld door Joy van Aalst. Instructiekaart Kaartenbak SE-vorming Bron: Ideeën verzameld door Joy van Aalst Instructiekaart Wind, regen, onweer, zon en sneeuw. Hoe onstaan deze eigenlijk? Door middel van deze kaarten kunt u de kinderen vertellen

Nadere informatie

Knutselen met Je knutsel Ei Kwijt

Knutselen met Je knutsel Ei Kwijt Het voorjaarszonnetje heeft zich de afgelopen paar dagen al vaak laten zien. Vergeet niet het is eigenlijk nog winter, maar tegen het einde van deze maand maart, begint officieel de lente! En dit gaan

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

Grafieken. 10-13 jaar. Rekenles over het maken van grafieken. Rekenen. 60 minuten. Weerstation, data, grafieken

Grafieken. 10-13 jaar. Rekenles over het maken van grafieken. Rekenen. 60 minuten. Weerstation, data, grafieken Grafieken Rekenles over het maken van grafieken 10-13 jaar Rekenen Weerstation, data, grafieken 60 minuten Op het digitale schoolbord bekijkt de leerkracht met de klas verschillende grafieken over het

Nadere informatie

Docentenhandleiding. O&O Project Duurzaamheid. CSG Liudger Waskemeer. Door: Naomi Spoelstra

Docentenhandleiding. O&O Project Duurzaamheid. CSG Liudger Waskemeer. Door: Naomi Spoelstra Docentenhandleiding O&O Project Duurzaamheid CSG Liudger Waskemeer Door: Naomi Spoelstra Inhoudsopgave Inleiding 3 Omschrijving van het project 4 Overzicht van de opdrachten 5 Instructie opdracht 1: Introductie.

Nadere informatie

Licht. Tip. De leerlingen maken in deze les allemaal een eigen periscoop. 10 min. 60 minuten

Licht. Tip. De leerlingen maken in deze les allemaal een eigen periscoop. 10 min. 60 minuten Licht GROEP 5-6 49 60 minuten 1, 32, 45 en 54 Tip. De leerlingen maken in deze les allemaal een eigen periscoop. U kunt ze dit ook in tweetallen of in groepjes laten doen. De leerling: weet dat licht altijd

Nadere informatie

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING STERREN DANSEN OP DE MUUR Als je op een onbewolkte avond naar de hemel kijkt zie je overal sterren. Net zoals je soms in wolken gekke figuren kunt ontdekken, kun je dat in sterren ook. Door lijnen te trekken

Nadere informatie

2.5: WINDENERGIE GEBRUIKEN 2.6: ZONNEWARMTE GEBRUIKEN 2.7: ZONNESTROOM GEBRUIKEN 2.8: BIO-ENERGIE GEBRUIKEN

2.5: WINDENERGIE GEBRUIKEN 2.6: ZONNEWARMTE GEBRUIKEN 2.7: ZONNESTROOM GEBRUIKEN 2.8: BIO-ENERGIE GEBRUIKEN ERKBOEKJE LES 2: HOE KAN IK? Dit werkboekje is van TEAM Naam : Naam : Naam : Naam : Instructie: Doe de opdrachten om en om, kies steeds een andere kleur. Kruis aan als je een opdracht gedaan hebt. Zuinig

Nadere informatie

Knutselen met Je knutsel Ei Kwijt November

Knutselen met Je knutsel Ei Kwijt November Dit is alweer onze derde editie van iknutsel magazine. In deze november editie een mix van de volgende thema s. Sinterklaas, Sint Maarten en herfst. De maand november, waar zullen we beginnen! Er zijn

Nadere informatie

Lespakket Zomerzon. Instructieblad groep 5 & 8. Inhoud pakket - Achtergrondinformatie. Lessuggesties:

Lespakket Zomerzon. Instructieblad groep 5 & 8. Inhoud pakket - Achtergrondinformatie. Lessuggesties: Lespakket Zomerzon Instructieblad groep 5 & 8 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie - Instructieblad groep 5 & 8 - Materialen van het pakket * Stuk karton * 4 potjes * Tuinkerszaden * Potgrond * 6 kievitsbonen

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HOE KUN JE BARBECUEN MET LICHTSTRALEN? Jullie gaan een exhibit ontwerpen waarbij jullie de bezoekers kennis laten maken met de zon als energiebron. Jullie maken een zonneoven! Met de exhibit kunnen de

Nadere informatie

Anders voeren. lesbrief

Anders voeren. lesbrief Anders voeren lesbrief Uitgave: ANMEC Anders voeren Lesbrief Een samenwerkingsproject van de Gemeentelijke Gezondheidsdienst Amsterdam en ANMEC. Redactie/layout: Mirella Vierveijzer, Jolanda van der Heijden

Nadere informatie

Haal de bliksem in huis!

Haal de bliksem in huis! Hiernaast zie je gravure van een bolbliksem, één van de vijf soorten bliksem die er zijn. Lange tijd dachten wetenschappers dat het een bestaan van de bolbliksem een fabeltje was maar tegenwoordig denkt

Nadere informatie

Afval scheiden. Yvonn van de Grootevheen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/75826

Afval scheiden. Yvonn van de Grootevheen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/75826 Auteur Yvonn van de Grootevheen Laatst gewijzigd 25 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/75826 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

bijlagen groep 7 en 8

bijlagen groep 7 en 8 bijlagen groep 7 en 8 bijlage 1 werkkaart Overzicht klussen Hieronder vind je een overzicht van alle klussen en activiteiten. De klussen: 1. Snoephuisje op het plein 2. Schommeltijd meten 3. Naar beneden

Nadere informatie

Ontdekdoos Kleuren groep 3 en 4. handleiding

Ontdekdoos Kleuren groep 3 en 4. handleiding Ontdekdoos Kleuren groep 3 en 4 handleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Ontdekdoos Kleuren Docentenhandleiding Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden voor gebruik op school en is gratis te downloaden

Nadere informatie

Zelf papier maken!? Hoe doe je dat?

Zelf papier maken!? Hoe doe je dat? Zelf papier maken!? Hoe doe je dat? Hoe belangrijk is papier? Wat voor heb je papier nodig? Met papier kan je bijvoorbeeld: schrijven, tekenen of boeken maken. Van oud papier zoals kranten, kun je zelf

Nadere informatie

Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer

Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer DE BAAN VAN DE ZON Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO 2 -zuinig vervoer Verlichting

Nadere informatie

aan het water koeler is dan op het land langzamer afkoelt dan aarde

aan het water koeler is dan op het land langzamer afkoelt dan aarde Het klimaat GROEP 3-4 27 45 minuten 1, 42 en 43 De leerling: aan het water koeler is dan op het land langzamer afkoelt dan aarde landklimaat en zeeklimaat blauwe kleurpotloden Zorg voor de activiteit De

Nadere informatie

WATER EN VUUR, EEN POP-POP-BOOTJE

WATER EN VUUR, EEN POP-POP-BOOTJE WATER EN VUUR, EEN POP-POP-BOOTJE Vooraf Het onderstaande is een bewerking van een artikel dat verschenen is in De Modelbouwer nr.1, 2013. In de beschrijving hebben we de jonge bouwer voor ogen gehad.

Nadere informatie

Lichtweerkaatsing Licht

Lichtweerkaatsing Licht Lichtweerkaatsing Licht Hgroep 5-6 49 tijdsduur 60 minuten kerndoelen 1, 32, 45 en 54 Tip. De leerlingen maken in deze les allemaal een eigen periscoop. U kunt ze dit ook in tweetallen of in groepjes laten

Nadere informatie

Groep 6 t/m 8. De regio zit vol energie! Informatieblad + Docentenhandleiding. Kaarsenmaken. www.natuurmilieuweb.nl

Groep 6 t/m 8. De regio zit vol energie! Informatieblad + Docentenhandleiding. Kaarsenmaken. www.natuurmilieuweb.nl Energieneutraal 2040 Aalsmeer - Amstelveen - Diemen - Ouder-Amstel - Uithoorn Groep 6 t/m 8 Informatieblad + Docentenhandleiding De regio zit vol energie! www.natuurmilieuweb.nl Overzicht Informatieblad:

Nadere informatie

Lesideeën groep 1 en 2

Lesideeën groep 1 en 2 2 Doelstellingen Na het project kunnen de kinderen vertellen hoe een tandarts en een tandheelkundige praktijk eruitzien. Ook kunnen de kinderen vertellen hoe, wanneer en hoe vaak ze tandenpoetsen. Werkwijze

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HIER EN DAAR EEN BUI Soms klopt de voorspelling van de weerman. Maar vaak ook helemaal niet. Donkere wolken in plaats van de hele dag zon. Kunnen jullie dat beter? Jullie gaan een eigen weerstation bouwen

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 3, 4, 5

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 3, 4, 5 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 3, 4, 5 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

STRANDBALLEN. Potlodenbakje ZELF SAMENGESTELDE CD

STRANDBALLEN. Potlodenbakje ZELF SAMENGESTELDE CD Hallo ik heb weer ideeën verzameld voor als u dochter/zoon jarig is of als afscheid van school of als er gevierd moet worden dat er een broertje of zusje geboren is. Mocht u door dit te zien zelf ook leuke

Nadere informatie

De lamp. Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden.

De lamp. Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden. De lamp Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden. De lamp Met lampen is het als met schoenen; ze zijn vanzelfsprekend en je ziet ze overal. Pas als de stroom een keer uitvalt, merk

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HET DUIZELT VOOR JE OGEN Maar je hersenen maken er een mooie film van. Met een speciale ronddraaiende trommel met spleetjes: een zoötroop, kunnen jullie je eigen bioscoop maken. Maak allebei een aantal

Nadere informatie

DOCENT. Thema: architectuur WONEN: TERUG IN DE TIJD! groep 5 en 6. Tip. Stadshagen

DOCENT. Thema: architectuur WONEN: TERUG IN DE TIJD! groep 5 en 6. Tip. Stadshagen DOCENT In het thema architectuur gaan op onderzoek uit naar de oude huizen die vroeger in en rondom het gebied stonden dat nu is. Ze vergelijken de bouwstijl van verschillende oude huizen met hun eigen

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Licht en donker Licht

Licht en donker Licht H Licht en donker Licht groep 1-2 09 tijdsduur 80 minuten kerndoelen 1, 32, 42 en 54 lesdoelen De leerling: weet dat licht nodig is om te zien kent een aantal lichtbronnen, waarvan sommige uit zichzelf

Nadere informatie

De zon in het zwembad

De zon in het zwembad De zon in het zwembad Inleiding Het zwembad Aquarius staat in de gemeente Tienhuizen. Toen het zwembad in 1963 gebouwd werd speelde de energiekosten en het milieu nog niet zo n belangrijke rol. Inmiddels

Nadere informatie

1. Het feest van de koning. Slingers maken. Nodig gekleurde strookjes papier touw gekleurde A4 tjes witte A4 tjes kleurpotloden of stiften schaar

1. Het feest van de koning. Slingers maken. Nodig gekleurde strookjes papier touw gekleurde A4 tjes witte A4 tjes kleurpotloden of stiften schaar 1. Het feest van de koning Slingers maken gekleurde strookjes papier touw gekleurde A4 tjes witte A4 tjes kleurpotloden of stiften schaar Op onderstaande site staan verschillende mogelijkheden om een feestelijke

Nadere informatie

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016,

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Beste, Bedankt voor het invu llen van de Energiescan. Voor u ligt het adviesrapport. Op basis

Nadere informatie

Team 5: Natuur. Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel

Team 5: Natuur. Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel Zonnepanelen op school Team 5: Natuur Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel Jullie gaan onderzoeken of de plant een zonnecel is en wie daar gebruik van maken 1. SAMENWERKEN IN EEN TEAM Jullie gaan samenwerken

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Kopieerbladen DE ZON. Sofie Seghers Jef Pazmany. Naam:... Klas:...

Kopieerbladen DE ZON. Sofie Seghers Jef Pazmany. Naam:... Klas:... Kopieerbladen DE ZON Sofie Seghers Jef Pazmany Naam:... Klas:... De zon overzicht van de kopieerbladen LES 1 / LES 2 Maak voor elke leerling een kopie van de kopieerbladen op p. 1-2. LES 3 Maak voor elke

Nadere informatie

Papier maken in de klas

Papier maken in de klas Energieneutraal 2040 Aalsmeer - Amstelveen - Diemen - Ouder-Amstel - Uithoorn Groep 5 t/m 8 Informatieblad + Docentenhandleiding De regio zit vol energie! www.natuurmilieuweb.nl Overzicht Colofon COLOFON

Nadere informatie

lesbrieven avonturenpakket de uitvinders en de verdronken rivier leerlingen werkblad Lesbrief 2:

lesbrieven avonturenpakket de uitvinders en de verdronken rivier leerlingen werkblad Lesbrief 2: lesbrieven leerlingen werkblad Lesbrief 2: RAVIJN OVERSTEKEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier (deel 2) Het ravijn Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Brainstorm ravijn oversteken Bruggen

Nadere informatie

Team 3: Het Zonnepaneel Onderzoek naar de werking van een zonnepaneel en de zonneboiler

Team 3: Het Zonnepaneel Onderzoek naar de werking van een zonnepaneel en de zonneboiler Zonnepanelen op school Team 3: Het Zonnepaneel Onderzoek naar de werking van een zonnepaneel en de zonneboiler Jullie gaan onderzoeken hoe een zonnepaneel en de zonneboiler werken 1. SAMENWERKEN IN EEN

Nadere informatie

Opdracht 1 Hoe werden mensen vroeger begraven? Je krijgt een fotoblad met oude grafmonumenten, zoals een piramide en een hunebed.

Opdracht 1 Hoe werden mensen vroeger begraven? Je krijgt een fotoblad met oude grafmonumenten, zoals een piramide en een hunebed. D S T R K C N T Opdracht 1 Hoe werden mensen vroeger begraven? Je krijgt een fotoblad met oude grafmonumenten, zoals een piramide en een hunebed. 1. Welk grafmonument staat op welke foto? Schrijf de goede

Nadere informatie

Leskist groene energie Pagina 11

Leskist groene energie Pagina 11 Leskist groene energie Pagina 11 Bouw een windmolen; en die moet zo hard mogelijk draaien. Omdat de ene plek op aarde warmer is dan de andere waait het altijd wel. Die wind kan een molen doen draaien.

Nadere informatie

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing:

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Deze lessenserie is niet helemaal door ons gemaakt maar gedeeltelijk afkomstig van www.webquests.nl Lesdoelen: kerndoelen leerdoelen 4,34,39 Leerlingen

Nadere informatie

ENERGIEZUINIG WONEN 10 tips

ENERGIEZUINIG WONEN 10 tips ENERGIEZUINIG WONEN 10 tips 1 Je woning isoleren en begin daar waar isoleren het meeste oplevert, dus waarmee je je energievraag zo veel mogelijk terugbrengt. Veel mensen kopen eerst zonnepanelen om energie

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

NME centrum Betuwe LES 3

NME centrum Betuwe LES 3 NME centrum Betuwe LES 3 les 3 COLOFON Deze handleiding hoort bij het project Energie?Zuinig! Dit project is een combinatie van de Leskist Energie? Natuurlijk Duurzaam! en het landelijke project Energieke

Nadere informatie

4 Vind me dan. Achtergrondinfo Planten en dieren hebben allerlei manieren om niet op te vallen. Deze kunnen onderverdeeld worden in:

4 Vind me dan. Achtergrondinfo Planten en dieren hebben allerlei manieren om niet op te vallen. Deze kunnen onderverdeeld worden in: 4 Vind me dan Er is altijd wel een verjaardag of een ander feestje om te vieren. En bij een feestje horen cadeautjes. Maar voor het zover is, wil je het cadeautje natuurlijk zo goed mogelijk verstoppen.

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R DE WILLIE WORTEL QUIZZZ Gaat er bij jou ook een lampje branden? Dan heb je het goede antwoord op de vraag gegeven. Maak een knotsgekke elektroquiz. Daarvoor gaan jullie zelf de quizvragen en antwoorden

Nadere informatie

Zon, aarde en maan. Expertgroep 3: De seizoenen. Naam leerling:... Leden expertgroep:...

Zon, aarde en maan. Expertgroep 3: De seizoenen. Naam leerling:... Leden expertgroep:... Expertgroep 3: De seizoenen Naam leerling:.... Leden expertgroep:... Voorbereiding Lente, zomer, herfst en winter zijn seizoenen met elk hun eigen karakter. Jullie gaan onderzoeken hoe het komt dat we

Nadere informatie

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science 1 2 3. 9 8 7 E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science N. B. De OPITEC bouwpakketten zijn gericht op het onderwijs. 1 Wat je nodig hebt: Voor de motorhouder: Voor de ventilator: 1 grote houten schijf

Nadere informatie

Opdracht: de kinderen gaan zelf een verhaal bedenken, prenten bij het verhaal ontwerpen en het verhaal presenteren.

Opdracht: de kinderen gaan zelf een verhaal bedenken, prenten bij het verhaal ontwerpen en het verhaal presenteren. Gruwelijk eng! Vertellen in De Kinderboekenweek Opdracht: de kinderen gaan zelf een verhaal bedenken, prenten bij het verhaal ontwerpen en het verhaal presenteren. Duur: 2 lessen van respectievelijk 50

Nadere informatie