O vergewicht is allang geen particulier. Het opgepompte probleem van overgewicht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "O vergewicht is allang geen particulier. Het opgepompte probleem van overgewicht"

Transcriptie

1 Corbis Het opgepompte probleem van overgewicht Kilootje meer kan gezond zijn Dik zijn is ongezond en dikkerds zijn zondaars, zo leert het evangelie van de experts. Maar overgewicht en gezondheid gaan juist vaak samen, betoogt sociologe Abigail Saguy in What s wrong with fat? De strijd tegen obesitas brengt diepgewortelde vooroordelen tegen arme en gekleurde mensen naar boven. DOOR MARCO VISSCHER O vergewicht is allang geen particulier probleem meer. In de samen - leving dijen we zodanig uit te veel ongezond eten, te weinig beweging dat er volgens experts sprake is van een epidemie. De gezondheidszorg bezwijkt inmiddels onder de extra medische zorg die nodig is. Obesitas of zwaarlijvigheid, de ernstige vorm van overgewicht, leidt onder meer tot een grotere kans op kanker, hart- en vaatziekten en diabetes. Overgewicht is niet langer voor - behouden aan rijke, welvarende landen. Wereldwijd wordt het gezien als een van de meest serieuze problemen voor de volksgezondheid. De Wereldgezondheidsorganisatie voorspelt dat over - gewicht, meer nog dan ondervoeding en infectieziekten, binnenkort zal gelden als de voornaamste oorzaak van een gebrekkige gezondheid. Abigail Saguy, een Amerikaanse sociologe die doceert aan de Universiteit van Californië in Los Angeles, raakte gefascineerd door de maatschappelijke commotie rondom ons gewicht. Twaalf jaar onderzocht ze zowel academische als politieke debatten over SEPTEMBER 2014

2 Mensen overschatten de gezondheidsrisico s van een hoger gewicht en onderschatten de risico s van een lager gewicht. overgewicht en zwaarlijvigheid, en analyseerde ze nieuwsberichten over het onderwerp. Daarover schreef Saguy een uiterst origineel boek: What s wrong with fat?, uitgegeven door de Oxford University Press en in augustus verschenen in paperback. Met de titel van uw boek lijkt u de problemen rondom overgewicht in twijfel te trekken. ABIGAIL SAGUY: Ik betwijfel niet dat een zwaarder lichaam bepaalde risico s meebrengt. Maar ik geloof ook dat ondergewicht risico s heeft. En ik weet ook dat je met een normaal gewicht nog altijd heel ongezond kunt zijn. U bagatelliseert. Bestrijdt u als sociologe de wetenschappelijke consensus onder medische experts? SAGUY: De voortdurende aandacht voor de gezondheidsrisico s van overgewicht zegt iets over de selectieve aandacht van onderzoekers en journalisten. Wat mij intrigeert, is dat we er altijd van uitgaan dat zwaardere lichamen ongezonde lichamen zijn. Mensen overschatten de gezondheidsrisico s van een hoger gewicht en onderschatten de risico s van een lager gewicht. Maar het is een onomstotelijk feit dat een beetje extra gewicht juist beschermt tegen bepaalde kwalen en ziekten. Waar baseert u dat op? SAGUY: Als je alle sterfgevallen neemt en kijkt naar de categorieën waarin mensen worden ingedeeld op de zogeheten body mass index (BMI, die de verhouding tussen lengte en gewicht weergeeft en wordt gebruikt om te kijken of er sprake is van overgewicht, nvdr) valt allereerst op dat mensen met ondergewicht met afstand de grootste kans hebben om vroeg te overlijden. Maar ook zie je dat mensen met overgewicht langer leven dan mensen met een normaal gewicht. Abigail Saguy beseft heel goed dat ze uitspraken doet die, zacht gezegd, de wenkbrauwen in beweging zetten. Diverse malen tijdens ons gesprek belooft ze linkjes te sturen naar de wetenschappelijke bronnen waarop ze zich baseert. Die linkjes volgen later keurig via . Een van de studies waarop ze zich beroept voor bovenstaande uitspraken komt uit een artikel uit 2005, geschreven door Katherine Flegal, een van de meest geciteerde onderzoekers op het gebied van obesitas, verschenen in Journal of the American Medical Association (JAMA), een gerenommeerd medisch vakblad. Ze laat ook zien dat onder epidemiologen bekend is dat het risico op sterfte een U-vorm volgt, met het laagste risico in het midden van de verdeling, dat in de Verenigde Staten, zo meldt Saguy fijntjes, in de categorie overgewicht valt, net zoals in België. Maar ook in andere landen hebben talrijke studies bevestigd dat er onder mensen die net iets zwaarder zijn dan wat wordt verstaan onder normaal een verlaagd of geen noemenswaardig hoger sterfte - risico bestaat. Saguy steekt veel moeite in haar bronmateriaal. Naast een uitvoerige methodologische appendix bevat What s wrong with fat? 682 noten op 40 pagina s, aangevuld met 26 pagina s literatuurverwijzingen. We moeten heel voorzichtig zijn met statistieken, zegt ze tijdens ons gesprek. 17 SEPTEMBER

3 Die statistieken zullen vast een meer genuanceerd beeld geven dan u nu schetst. SAGUY: Dat klopt. Als u meer nuance wilt, kan ik u melden dat epidemiologische studies laten zien dat mensen met overgewicht een grotere kans hebben te sterven aan hart- en vaatziekten, zoals u vermoedelijk al dacht. Ze laten ook zien dat zij juist een lágere kans hebben te sterven aan infectieziekten en astma. Maar hoort u ooit over de risico s van een normaal gewicht, omdat het de kans vergroot om te overlijden aan een infectie? Intussen sterven veel meer mensen aan hart- en vaatziekten dan aan infectieziekten en astma. SAGUY: Oké, maar ik wil maar aangeven dat het simpelweg verkeerd is om te stellen dat het altijd beter en gezonder is om slanker te zijn. De relatie is troebeler dan we willen toegeven. Nog een voorbeeld: bij patiënten met een hartziekte blijkt dat de groep met overgewicht, inclusief obesitas, juist een kleinere kans heeft om eraan te sterven dan mensen met ondergewicht of een normaal gewicht. Een vrouw met overgewicht loopt vóór de menopauze een hoger risico op borstkanker, erna is dat risico juist lager. Wilt u dat ik nog even doorga? Waarom lezen we zo weinig over dergelijke nuances? SAGUY: Omdat er stevige vooroordelen over dikke mensen zijn. Niemand is daarvan vrijgesteld. In welvarende landen is het met name vanuit de elite een wijdverbreide aanname dat dik slecht is. Dik zijn wordt alom gezien als onaantrekkelijk. Je hoeft alleen maar door een vrouwen- of mannentijdschrift te bladeren om te zien dat schoonheid en goedheid worden verbeeld door slanke of juist gespierde modellen, maar zeker niet door mollige types. Dik zijn is een teken van gulzigheid, zelfzuchtigheid en luiheid. De huidige medische zorgen zijn heel duidelijk óver onze morele zorgen heen gelegd. Dus als ABIGAIL SAGUY Het is een onomstotelijk feit dat een beetje extra gewicht juist beschermt tegen bepaalde kwalen en ziekten. De lobby van de farmaceut Roche overtuigde de Wereld gezond - heidsorganisatie van het belang van de BMI. we vernemen van een gezondheidsrisico dat is geassocieerd met overgewicht wordt ons vooroordeel bevestigd. De veelgebruikte body mass index halverwege de negentiende eeuw bedacht door de Gentse statisticus Adolphe Quetelet ziet Saguy als een groot probleem. Geen arts gebruikt de rekensom (uw gewicht in kilo s gedeeld door het kwadraat van uw lengte in meters) als de enige methode om overgewicht of zwaarlijvigheid vast te stellen. Toch wordt de index door instellingen als de Inspectie voor de Gezondheidszorg ge - bruikt om hele populaties in te delen in de categorieën ondergewicht (BMI onder 18,5), normaal gewicht (tot aan 25), overgewicht (tussen 25 en 30) en obesitas (hoger dan 30). Zo ontstaat volgens Saguy een verkeerd beeld, want lang niet iedereen met een BMI die hoger is dan 25 heeft een ongezond lichaam. Wat zijn volgens u de bezwaren van zo n indeling? SAGUY: Mensen denken dat de BMI een magische formule is, maar eigenlijk zegt hij niets. Allereerst neemt de index geen enkele andere factor in overweging die een rol zou kunnen spelen bij je gezondheid. Ook maakt je lichaamsbouw niets uit, dus sportieve mensen met een atletisch lichaam en veel spiermassa kampen allemaal met over - gewicht, terwijl ze vermoedelijk heel gezond zijn. Een rapport van de Wereldgezondheidsorgani - satie uit 1995 gaf ook al eens aan dat de BMI een nietszeggende en onbruikbare maatstaf is. Veel experts erkennen overigens dat de BMI een ruwe maatstaf is. Waarom is het dan toch zo n belangrijke maatstaf geworden? SAGUY: Het is erg eenvoudig en goedkoop. Eind jaren negentig was er een lobbygroep, de International Obesity Task Force, die financieel werd ondersteund door Roche, een farmaceut die destijds een middel voor gewichtsverlies ontwikkelde. Dat is onder meer gebleken uit een artikel in The BMJ (voorheen British Medical Journal, nvdr). Deze lobbygroep overtuigde de Wereld - gezondheids organisatie van het belang van de BMI. Dat klinkt wat samenzweerderig, vindt u niet? SAGUY: Sterker nog, deze lobbygroep zorgde er bovendien voor dat de ondergrens op de index werd verlaagd. Daardoor hadden miljoenen mensen van de ene op de andere dag overgewicht. Die verandering in de definitie zorgde in de grafieken voor een ogenschijnlijk dramatische toename van overgewicht, die de samenleving nog te gronde zou richten. Maar er zíjn toch ook meer zwaardere mensen? SAGUY: Jawel, maar zo ontstond het frame van een crisis in de volksgezondheid. Een zwaar lichaam was niet langer slechts ongezond op het persoonlijke niveau, maar met zo ontzettend veel zware lichamen werd het een maatschappelijk probleem, een number one killer. 17 SEPTEMBER

4 Wat ons ziek maakt, stelt u in uw boek, is het idéé dat overgewicht ons ziek maakt. Legt u dat eens uit. SAGUY: Diverse studies tonen aan dat zwaardere vrouwen de dokterspraktijk ervaren als een vijandige omgeving. Ze komen er voor medisch advies en hulp, maar ze voelen zich bekritiseerd en gestraft voor hun gewicht. Ze hebben het gevoel dat ze zich moeten schamen, dat hun kwalen aan zichzelf te wijten zijn en komen vervolgens niet meer terug. Waar kan dat toe leiden in de praktijk? SAGUY: Zwaardere vrouwen lopen een hoger risico op baarmoederhalskanker dan vrouwen met een normaal gewicht. Dat is deels verklaarbaar doordat zwaardere vrouwen niet zo vaak een uitstrijkje krijgen als slankere vrouwen. Waarom is dat zo? Veel zwaardere vrouwen krijgen te horen dat het technisch erg gecompliceerd of zelfs onmogelijk is om bij hen een uitstrijkje te doen, wat helemaal niet waar is. Hier zien we dat onze vooroordelen over dikke mensen een negatieve impact hebben op hun toegang tot gezondheidszorg en hoe het hen ziek maakt. Mensen gaan er vaak van uit dat zij zelf dik is, merkt Saguy op tijdens ons gesprek. Dat is niet zo. Ze zit juist aan de onderkant van de normale categorie. Nog ietsje afvallen, merkt ze wat cynisch op, en dan bevindt ze zich tussen de heiligen in onze moderne samenleving. Immers, bij diverse analyses van de verschillen in nieuwsberichten over Overgewicht en obesitas Obesitas of zwaarlijvigheid, ofwel extreem overgewicht, wordt gezien als een medische aandoening, die de kans op ernstige gezondheids problemen vergroot. Het opgehoopte lichaamsvet kan allerlei oorzaken hebben. Vaak worden een keuze voor ongezonde voeding, een teveel aan voeding of een gebrek of tekort aan lichamelijke beweging verantwoordelijk gehouden. Bijna de helft van de Belgische volwassenen heeft overgewicht, zo blijkt uit cijfers uit 2010 van het Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid. Veertien procent kampt met obesitas. Sinds 1997 zijn deze percentages voortdurend toegenomen. Het aandeel van mensen met overgewicht en obesitas is op zijn hoogst in de leeftijdsgroepen tussen 45 en 65 jaar. obesitas en anorexia kwam niet alleen naar voren hoezeer dikke mensen worden beschuldigd, bespot en weggezet als onverantwoordelijk. Ook werd duidelijk dat extreem dunne vrouwen worden omschreven als slachtoffers, ten prooi gevallen aan een agressief opgelegd schoonheidsideaal. Anorexiapatiënten zijn altijd goed, op zoek naar morele perfectie, maar buiten hun schuld te ver doorgeschoten, zegt Saguy, en vervolgt cynisch: Nee, dan dikke mensen: zij denken alleen aan zichzelf... Haar interesse in het onderwerp komt voort uit haar verbazing over de slaafse acceptatie van de medicalisering van overgewicht en het gebrek aan kritiek op het idee dat zware lichamen leiden tot een crisis in de volksgezondheid. Bovendien is er bij dikke mensen sprake van allerlei sociale stigma s: zwaardere vrouwen krijgen minder snel een baan, ze verdienen minder, ze trouwen minder vaak, ze worden vaker gepest. Dat vraagt volgens haar om een so - ciologische verklaring. En daarin gaat ze zover te stellen dat, althans in de Verenigde Staten, het vooroordeel over zwaardere mensen een politiek c o r r e c t e m a n i e r i s geworden om uiting te geven aan je afkeer van arme, zwarte mensen, met name arme, zwarte vrouwen. In progressieve kringen, zegt ze, is het door de jaren heen minder geaccepteerd geworden om openlijk racistisch te zijn en gelukkig maar, voeg ik toe maar in dezelfde kringen is het heel gewoon geworden om neer te kijken op mensen die te veel eten. Ze zien dat als een gebrek aan zelfbeheersing en discipline. Dus de strijd tegen obesitas brengt zo diepgewortelde vooroordelen tegen arme mensen en gekleurde mensen naar boven. Gaat dat niet wat ver? SAGUY: Nee. Ik meen zelfs dat de strijd tegen obesitas in feite een strijd tegen dikke mensen is. Junk food als eufemisme voor junk people? SAGUY: Zoiets. Dat is geheel in lijn met het neoliberalisme, waarin de staat zich terugtrekt en waarin van individuen wordt verlangd dat ze verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen leven, dus ook voor hun gezondheid en voor hun financiële situatie. In zo n klimaat krijg je dus discussies in het Amerikaans Congres over de vraag of er nog wel voedselbonnen moeten worden verstrekt aan arme mensen, omdat ze al dat eten toch overduidelijk niet nodig hebben. Obesitas wordt dan een thema waaruit politieke munt wordt geslagen. SAGUY: Precies. Obesitas wordt een rechtvaardiging voor minder overheidssteun aan de meest achtergestelde bevolkingsgroepen in onze samenleving. Dikke mensen worden voortdurend gebruikt als een handige zondebok voor allerlei maatschappelijke kwalen: van de betaalbaarheid van onze gezondheidszorg tot over consumptie en milieuvervuiling. Ik las ergens dat dikke mensen extra bijdragen aan klimaatverandering! Telkens wordt de schuld afgeschoven op arme, dikke mensen. Ik vind het triest dat dit gebeurt. Intussen zijn er allerlei programma s om meer te bewegen en gezonder te eten. Reclame voor te vet en te zoet eten moet worden beperkt. Mogelijk komt er een belasting op ongezond eten. Wat vindt u daarvan? SAGUY: Ik heb geen probleem met het inperken van persoonlijke vrijheden als er goede redenen zijn om dat te doen. Mijn zorg is dat de vooroordelen worden bevestigd. Misschien voelen mensen zich gerechtvaardigd om zware mensen de schuld te geven. Wat moeten we volgens u doen aan obesitas? SAGUY: (denkt even na) Dat is zo n beladen vraag. De vraag gaat ervan uit dat er een enorm probleem is en dat er iets aan moet worden gedaan. En eerlijk gezegd ben ik daar niet zo zeker van. 17 SEPTEMBER

Eet vet word slank. Eet vet word slank. Bescherm jezelf tegen kwalen en ziekten door de goede vetten te eten. Barry Groves

Eet vet word slank. Eet vet word slank. Bescherm jezelf tegen kwalen en ziekten door de goede vetten te eten. Barry Groves Eet vet word slank Bescherm jezelf tegen kwalen en ziekten door de goede vetten te eten Barry Groves II III Eet vet word slank Bescherm jezelf tegen kwalen en ziekten door de goede vetten te eten Originele

Nadere informatie

Moet alles wat kan? Vragen rond medische beslissingen bij het begin en einde van het leven. Signalement

Moet alles wat kan? Vragen rond medische beslissingen bij het begin en einde van het leven. Signalement Moet alles wat kan? Vragen rond medische beslissingen bij het begin en einde van het leven Signalement Colofon ZonMw stimuleert gezondheidsonderzoek en zorginnovatie. Vooruitgang vraagt om onderzoek en

Nadere informatie

Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt?

Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt? Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt? Monique Heijmans Geeke Waverijn Lieke van Houtum ISBN 978-94-6122-248-0

Nadere informatie

Goed handelen in preventie: over ethiek en filosofie van en in preventie, professionaliteit en public health

Goed handelen in preventie: over ethiek en filosofie van en in preventie, professionaliteit en public health Goed bemoeien? Goed handelen in preventie: over ethiek en filosofie van en in preventie, professionaliteit en public health Johan M. Melse Rijksinstituut Volksgezondheid en Milieu - Centrum voor Volksgezondheid

Nadere informatie

JONGEREN RAPPORTEREN OVER KINDERRECHTEN IN NEDERLAND

JONGEREN RAPPORTEREN OVER KINDERRECHTEN IN NEDERLAND Inhoudsopgave Inleiding Praat mee met je rechten! Jonge vluchtelingen Kinderen in armoede Gehandicapte kinderen Jongeren in de jeugdzorg 1 Inleiding Dit is een rapport waarin jongeren in Nederland hun

Nadere informatie

Meebetalen aan de zorg

Meebetalen aan de zorg Meebetalen aan de zorg Meebetalen aan de zorg Nederlanders over solidariteit en betaalbaarheid van de zorg Sjoerd Kooiker en Mirjam de Klerk (scp) Judith ter Berg en Yolanda Schothorst (Bureau Veldkamp)

Nadere informatie

ONSCHADELIJK GEMAAKT

ONSCHADELIJK GEMAAKT niet iedereen wil het geloven, maar toch is het zo: als je hiv onmeetbaar is omdat je je medicijnen goed slikt en je hebt geen soa, kun je het niet meer overdragen. en dat is goed nieuws: het stigma wordt

Nadere informatie

Wat als mijn kind een eetstoornis heeft?

Wat als mijn kind een eetstoornis heeft? Wat als mijn kind een eetstoornis heeft? Handleiding door ouders voor ouders 2 / Handleiding eetstoornissen voor ouders / Buro PUUR Sponsoren Deze handleiding is gesponsord door : TDS Schiedam www.tds.nu

Nadere informatie

Het borstvoedingsdebat. Meer emotie dan feiten

Het borstvoedingsdebat. Meer emotie dan feiten Het borstvoedingsdebat Meer emotie dan feiten Over borstvoeding lijkt nauwelijks rustig gesproken te kunnen worden. Vrouwen die de fles geven, krijgen het verwijt dat hun kind daarvan ziek en dom wordt,

Nadere informatie

Steun voor ouder(s) en kind(eren) na zelfdoding van een gezinslid

Steun voor ouder(s) en kind(eren) na zelfdoding van een gezinslid Steun voor ouder(s) en kind(eren) na zelfdoding van een gezinslid Handleiding voor organisatie en begeleiding survivalkid.nl Monique van t Erve, Rouw na zelfdoding Petra Windmeijer, Indigo Drenthe Beilerstraat

Nadere informatie

Heeft u Reumatoïde Artritis en bent u regelmatig moe?

Heeft u Reumatoïde Artritis en bent u regelmatig moe? Heeft u Reumatoïde Artritis en bent u regelmatig moe? Inhoud 1. Voor wie is deze brochure?...4 2. Introductie...5 3. Vermoeidheid een klacht?...5 4. Geen gewone vermoeidheid...5 5. Oorzaken van vermoeidheid...11

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker

Vermoeidheid na kanker Vermoeidheid na kanker Inhoud Voor wie is deze brochure? 3 Geen gewone vermoeidheid 5 Herkent u dit ook? 6 Omgaan met vermoeidheid 8 Erkenning 12 Waar komt die vermoeidheid vandaan? 14 Wat kunt u zelf

Nadere informatie

Zorg dragen, het minste wat je (terug) kan doen

Zorg dragen, het minste wat je (terug) kan doen Zorg dragen, het minste wat je (terug) kan doen Ervaringen van familieleden van mensen ouder dan 50 jaar met kanker en van Turkse of noordwest Afrikaanse origine Gids voor zorgverleners Ineke van Eechoud,

Nadere informatie

DEPRESSIE, EEN GIDS VOOR FAMILIELEDEN

DEPRESSIE, EEN GIDS VOOR FAMILIELEDEN DEPRESSIE, EEN GIDS VOOR FAMILIELEDEN Prof. Dr. Pim Cuijpers, VU Amsterdam Oorspronkelijke uitgave december 1996, hoofdstuk 4 herzien door dr. Tara Donker in 2014 Momenteel is professor Pim Cuijpers hoofd

Nadere informatie

Divers en ongedeeld. Waarom Amsterdam zich niet zomaar laat tweedelen. Divers en ongedeeld 1

Divers en ongedeeld. Waarom Amsterdam zich niet zomaar laat tweedelen. Divers en ongedeeld 1 Divers en ongedeeld Waarom Amsterdam zich niet zomaar laat tweedelen Divers en ongedeeld 1 Februari 2014 Inhoudsopgave Divers en ongedeeld... 3 Opbouw advies... 4 Gedeeld versus ongedeeld... 10 Sociaal/culturele

Nadere informatie

Laaggeletterdheid te lijf

Laaggeletterdheid te lijf Laaggeletterdheid te lijf Signalering ethiek en gezondheid 2011 CENTRUM VOOR ETHIEK EN GEZONDHEID Laaggeletterdheid te lijf Uitgave van het Centrum voor ethiek en gezondheid ISBN 978-90-78823-00-1 Auteursrecht

Nadere informatie

Nederlanders & Draagvlak voor. onderzoeksreeks 16. onderzoeksreeks 16 - Nederlanders & Draagvlak voor Ontwikkelingssamenwerking

Nederlanders & Draagvlak voor. onderzoeksreeks 16. onderzoeksreeks 16 - Nederlanders & Draagvlak voor Ontwikkelingssamenwerking Nederlanders & Draagvlak voor Ontwikkelingssamenwerking Een verdiepende studie onderzoeksreeks 16 1 NCDO is het Nederlandse kennis- en adviescentrum voor burgerschap en internationale samenwerking. NCDO

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker

Vermoeidheid na kanker Vermoeidheid na kanker Inhoud Voor wie is deze brochure? 3 Geen gewone vermoeidheid 5 Herkent u dit ook? 7 Gevolgen 9 Erkenning 12 Factoren die vermoeidheid beïnvloeden 14 Wat kunt u zelf doen? 18 Onderzoek

Nadere informatie

HOE THUISZORGORGANISATIES SAMENWERKING ORGANISEREN: VISIES, PRAKTIJKEN EN DILEMMA S

HOE THUISZORGORGANISATIES SAMENWERKING ORGANISEREN: VISIES, PRAKTIJKEN EN DILEMMA S HOE THUISZORGORGANISATIES SAMENWERKING ORGANISEREN: VISIES, PRAKTIJKEN EN DILEMMA S Rapportage over de samenwerking van thuiszorgmedewerkers met mantelzorgers en andere organisaties Marieke van Wieringen

Nadere informatie

Kanker... in gesprek met je arts

Kanker... in gesprek met je arts Kanker... in gesprek met je arts Inhoud Voor wie is deze brochure? 3 Het eerste contact met uw arts 4 Artsen zijn ook mensen 8 Begrijpen en onthouden 10 Vragen vóór de diagnose 13 Vragen over diagnose

Nadere informatie

Krijg ik dat later ook? Praten met kinderen over ziekte en erfelijkheid

Krijg ik dat later ook? Praten met kinderen over ziekte en erfelijkheid Krijg ik dat later ook? Praten met kinderen over ziekte en erfelijkheid een handreiking voor risicodragers en hun partners Inhoudsopgave Voorwoord 3 Leeswijzer 4 Inleiding 5 1 Wat kan aanleiding zijn om

Nadere informatie

Iedereen zei dat het onmogelijk was, totdat er iemand langs kwam die dat niet wist

Iedereen zei dat het onmogelijk was, totdat er iemand langs kwam die dat niet wist ERVARINGSPROFESSIONALS IN EETSTOORNISSEN Iedereen zei dat het onmogelijk was, totdat er iemand langs kwam die dat niet wist Kennismaken met Human Concern 1 Als je een muur opricht, denk dan aan wat er

Nadere informatie

Controle houden over de uitgaven: administratie en verleidingen. Onderdeel van de reeks: Het financiële gedrag van consumenten

Controle houden over de uitgaven: administratie en verleidingen. Onderdeel van de reeks: Het financiële gedrag van consumenten Controle houden over de uitgaven: administratie en verleidingen Onderdeel van de reeks: Het financiële gedrag van consumenten Controle houden over de uitgaven: administratie en verleidingen Onderdeel van

Nadere informatie

Utrecht November 2009. Bagaimana hoe gaat het? een verkenning van kwetsbaarheid bij oudere migranten

Utrecht November 2009. Bagaimana hoe gaat het? een verkenning van kwetsbaarheid bij oudere migranten Utrecht November 2009 Bagaimana hoe gaat het? een verkenning van kwetsbaarheid bij oudere migranten 2 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 7 Hoofdstuk 1 Wie zijn de oudere migranten? Hoofdstuk 2 Levensterrein

Nadere informatie

LANGER GEZOND LEVEN. Ook een kwestie van gezond gedrag. Oktober 2003

LANGER GEZOND LEVEN. Ook een kwestie van gezond gedrag. Oktober 2003 LANGER GEZOND LEVEN Ook een kwestie van gezond gedrag Oktober 2003 2 Inhoudsopgave Leeswijzer Deel I Volksgezondheid en gezond leven 1. Waarom een nota preventiebeleid? 1.1 Gezondheid belangrijk voor burger

Nadere informatie

Essay door Jojanneke Scheepers

Essay door Jojanneke Scheepers Waarom is er (nog steeds) op grote schaal honger en armoede in de wereld en hoe kunnen armoede en onderontwikkeling worden bestreden in een globaliserende wereld? Essay door Jojanneke Scheepers September

Nadere informatie

De invloed van de consument op het gebruik van zorg

De invloed van de consument op het gebruik van zorg De invloed van de consument op het gebruik van zorg Achtergrondstudie uitgebracht bij het advies Gepaste zorg Zoetermeer, 2004 De invloed van de consument op het gebruik van zorg 1 Inhoudsopgave Voorwoord

Nadere informatie

ER IS GENOEG VOOR IEDEREEN KIEZEN VOOR RECHTVAARDIGHEID

ER IS GENOEG VOOR IEDEREEN KIEZEN VOOR RECHTVAARDIGHEID ER IS GENOEG VOOR IEDEREEN KIEZEN VOOR RECHTVAARDIGHEID ER IS GENOEG VOOR IEDEREEN KIEZEN VOOR RECHTVAARDIGHEID Tenzij anders vermeld, is op de inhoud van deze publicatie de Creative Commons NaamsvermeldingNiet

Nadere informatie

Symposium: Sturen op kosten in de zorg. Patiënt, professional, politiek?

Symposium: Sturen op kosten in de zorg. Patiënt, professional, politiek? Symposium: Sturen op kosten in de zorg Patiënt, professional, politiek? Symposium: Sturen op kosten in de zorg Patiënt, professional, politiek? 6 september 2013 4 NFU & RVZ Inhoud 1 Inleiding 6 2 Patiënt

Nadere informatie