Energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving binnen de Benelux en in Noordrijn-Westfalen URBISCOOP

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving binnen de Benelux en in Noordrijn-Westfalen URBISCOOP"

Transcriptie

1 Energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving binnen de Benelux en in Noordrijn-Westfalen URBISCOOP

2 Dit rapport is tot stand gekomen dankzij de inzet en ondersteuning van: Secretariaat-Generaal Benelux European Urban Knowledge Network (EUKN) Kenniscentrum Vlaamse Steden Agentschap voor Binnenlands Bestuur Team Stedenbeleid Colofon: Dit rapport Energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving binnen de Benelux vormt onderdeel van het Benelux actieprogramma dat is geïnitieerd binnen het samenwerkingsverband Urbiscoop. Het Vlaams Agentschap voor Binnenlands Bestuur, Team Stedenbeleid heeft de totstandkoming van dit rapport financieel ondersteund. Echter de inhoud van dit rapport is niet noodzakelijkerwijs de zienswijze van het Agentschap en valt onder verantwoordelijkheid van de auteurs. Dit rapport werd vastgesteld op 15 juni

3 Inhoudsopgave Inleiding Europees beleid Kerndocumenten Europese Commissie Stedelijke initiatieven in Europa Relevante Europese instituten, initiatieven en programma s Vooruitblik nieuwe Structuurfondsen Conclusie Nationaal en regionaal beleid Stimuleren bewustwording en actiebereidheid gericht op energie-efficiënt gedrag Financieel instrumentarium en multi-level governance benadering inzake energie-efficiëntie Cross-sectorale samenwerking stimuleren om schaalvergroting te realiseren Overige relevante beleidsdoelstellingen Samenwerken in Beneluxverband op het gebied van energie-efficiëntie Conclusie Stedelijk beleid Stimuleren bewustwording en actiebereidheid gericht op energie-efficiënt gedrag Financieel instrumentarium en multi-level governance benadering inzake energie-efficiëntie Cross-sectorale samenwerking stimuleren om samenwerking te vergroten Samenwerking tussen steden en hogere overheden Conclusie Conclusies en aanbevelingen Stimuleren bewustwording en actiebereidheid gericht op energie-efficiënt gedrag Financieel instrumentarium en multi-level governance benadering inzake energie-efficiëntie Cross-sectorale samenwerking stimuleren om samenwerking te vergroten Bijlagen 3

4 Inleiding Begin 2010 is op initiatief van het Secretariaat-Generaal Benelux samenwerking op het gebied van stedelijk beleid opgestart onder de naam Urbiscoop. Deze samenwerking beoogt een brede waaier van onderwerpen aan te pakken. Dit rapport richt zich op een van de onderwerpen vastgesteld binnen de Urbiscoop, namelijk: Energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving binnen de Benelux Dit thema is zeer actueel binnen de Benelux en de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen, die tevens deelneemt aan dit project. Dat het onderwerp energie-efficiëntie hoog op de agenda staat blijkt uit de vele beleidsinitiatieven op nationaal, regionaal en lokaal niveau. Tegelijkertijd blijven er grote uitdagingen bestaan, die het energiezuiniger maken van de bestaande woningbouw bemoeilijken. Om opschaling te realiseren, waarbij woningen op grote schaal per straat of per wijk - worden geïsoleerd is een brede gezamenlijke aanpak van belang. Deze gezamenlijke aanpak omvat samenwerking met burgers en bewoners en samenwerking met het (lokale bedrijfsleven) en woningbouwcorporaties 1. Zeker in een tijd van beperkte publieke middelen zijn innovatieve financierings- en governance modellen van belang. Dit rapport is geen wetenschappelijk onderzoek, maar dient als basis voor de beleidsexpert bijeenkomst op 24 januari in Brussel. Het rapport is nog een concept en zal pas na 24 januari worden vastgesteld. Dit rapport streeft de volgende doelstellingen na: Het geven van een overzicht van interessante beleidsinitiatieven, om kennisuitwisseling tussen overheden in de Benelux te stimuleren Het geven van een overzicht van knelpunten die opschaling van energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving belemmeren Het formuleren van beleidsaanbevelingen die centraal zullen staan tijdens het bestuurlijk overleg dat in 2013 gehouden zal worden Aan dit project nemen 19 steden vanuit de Benelux en Noordrijn-Westfalen deel: voor België gaat het om Antwerpen, Genk, Gent, Leuven, Luik, Moeskroen, Oostende en Roeselare, in Nederland om Assen, Breda, Den Haag, Deventer, Enschede en Hardenberg, vanuit Luxemburg nemen Beckerich en Esch-sur-Alzette deel en namens Noordrijn-Westfalen zijn de steden Aken, Bottrop en Gelsenkirchen betrokken. Met de deelnemende steden, verantwoordelijke centrale overheden en overige betrokken partijen zijn diepte-interviews gehouden (zie bijlage voor overzicht). Sommige van deze interviews zijn als focus group discussies georganiseerd, waarbij er meerdere personen vanuit één organisatie tegelijk deelnamen aan het interview. Andere interviews vonden telefonisch of schriftelijk plaats. 1 Sociale huisvestingsmaatschappijen 4

5 In aanvulling op de interviews zijn relevante beleidsdocumenten geraadpleegd. Een aantal steden heeft gehoor gegeven aan het verzoek om ook interessante praktijkvoorbeelden aan te leveren. Deze zijn opgenomen in de bijlagen 2. Dit rapport is mede tot stand gekomen door de inbreng vanuit een integraal Benelux team bestaande uit: het Secretariaat-Generaal Benelux, het European Urban Knowledge Network (EUKN) en het Kenniscentrum Vlaamse Steden. Het Vlaams Agentschap voor Binnenlands Bestuur (Team Stedenbeleid) heeft de totstandkoming van dit rapport ondersteund. EUKN heeft het uiteindelijke rapport opgesteld. Afbakening van het thema Energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving binnen de Benelux Het thema energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving is zeer breed. Om het thema af te bakenen en richting te geven aan het rapport is ervoor gekozen de nadruk te leggen op de bestaande woningbouw. Om knelpunten en kansen op gestructureerde wijze aan bod te laten komen is de volgende driedeling aangehouden: 1. Stimuleren bewustwording en actiebereid gericht op energie-efficiënt gedrag. Binnen dit thema wordt aandacht besteed aan: burgerparticipatie en energie efficiëntie;doelgroepen en bewustwording en interactieve informatievoorziening 2. Financieel instrumentarium en multi-level governance benadering inzake energieefficiëntie. Binnen dit thema wordt aandacht besteed aan: subsidiemogelijkheden, financiële hefbomen (lokaal/gewestelijk maar ook op EU niveau), fiscale wetgeving en business modellen met betrekking tot energie efficiëntie maatregelen (toolkit). 3. Cross-sectorale samenwerking stimuleren om schaalvergroting op gebied van energieefficiëntie te realiseren. Binnen dit thema wordt aandacht besteed aan: Hoe zorgt een stad ervoor dat partners elkaar vinden (vormen van consortia met marktpartijen en woningbouwcorporaties); multi-level governance; public-private partnerships; stimuleren van knowhow bij lokale ondernemingen; Energy Service Companies (ESCO s) Centraal staat het opschalen van individuele acties van geëngageerde bewoners naar een gebiedsgerichte aanpak op stadsniveau. Met andere woorden welke rol kunnen steden spelen in het energie-efficiënt maken van grote delen van de stad (of zelfs de gehele stad) in tegenstelling tot relatief geïsoleerde acties van particuliere eigenaren? Het zoeken naar geïntegreerde beleidsmaatregelen en alternatieve financiële vormen om beleidsambities te verwezenlijken zijn de kern van deze inzet. 2 Deze bijlagen zijn niet vertaald. 5

6 Leeswijzer: De discussie nota is als volgt opgebouwd: Hoofdstuk 1: In het eerste hoofdstuk wordt de Europese context van energie-efficiëntie toegelicht. De centrale Europese doelstellingen en richtlijnen komen aan bod, en de implicaties hiervan voor nationale en regionale overheden. Verder worden relevante Europese programma s genoemd, waarvan steden gebruik kunnen maken om lokale initiatieven op het gebied van energie-efficiëntie te financieren. Hoofdstuk 2: Het tweede hoofdstuk gaat in op de nationale en regionale beleidscontexten, waarbij relevant beleid in België, Nederland, Luxemburg en Noordrijn-Westfalen beschreven wordt. Dit hoofdstuk volgt de eerder beschreven driedeling: 1) stimuleren bewustwording en actiebereidheid, 2) financieel instrumentarium, 3) cross-sectorale samenwerking. Hoofdstuk 3: In hoofdstuk drie zal de stedelijke context centraal staan. Verscheidene innovatieve voorbeelden worden beschreven. Hoewel dit hoofdstuk ook is opgebouwd rondom de drie pijlers, is het belangrijk te vermelden dat vele lokale initiatieven een geïntegreerd karakter kennen, waardoor ze meerdere pijlers beslaan. Thema s die door een aantal steden genoemd werden zoals gezondheid en tegengaan van energiearmoede zijn opgenomen in dit hoofdstuk. Hoofdstuk twee en drie sluiten af met prangende vraagstukken die een transformatie naar een energie-efficiëntie stedelijke omgeving bemoeilijken. Deze vraagstukken zullen centraal staan tijdens de expertbijeenkomst. Hoofdstuk4: In hoofdstuk vier is een eerste analyse gemaakt van de belangrijkste knelpunten en beleidsaanpakken in de Benelux op het gebied van energie-efficiëntie. Het is het expliciete doel, met name dit hoofdstuk verder aan te scherpen tijdens de expertbijeenkomst van 24 januari en gezamenlijk de belangrijkste aanbevelingen weer te geven ten behoeve van het Bestuurlijk Overleg dat zal plaatsvinden in Wij ontvangen graag uw aanvullingen, suggesties of verdere concrete beleids- of praktijkvoorbeelden. U kunt deze sturen aan: 6

7 Hoofdstuk 1. Europees beleid De Europese Unie neemt de strijd tegen klimaatverandering zeer serieus en spant zich zowel op Europees als internationaal niveau in om klimaatverandering tegen te gaan. In december 2008 hebben de Europese regeringsleiders afgesproken dat de uitstoot van het broeikasgas CO2 in 2020 met 20 procent moet zijn verminderd. Tijdens de Europese Raad van december 2008 hebben de Europese regeringsleiders een uitgebreid pakket van maatregelen (het 'klimaatpakket') vastgesteld om de doelstellingen te kunnen behalen. Het klimaatpakket is een complex compromis waarin voor bepaalde landen en industrieën uitzonderingsposities zijn opgenomen 3. De drie hoofddoelstellingen zijn: Het reduceren van 20% in de uitstoot van broeikasgassen ten opzichte van 1990; Een toename in het gebruik van hernieuwbare energiebronnen tot een aandeel van 20%; Een afname van 20% in energiegebruik ( ten opzichte van de verwachtingen zoals die in 2007 leefden ten aanzien van het verbruik in 2020 Deze strategische maatregelen staan bekend als de doelstellingen. Energie-efficiëntie is dus één van de drie kern doelstellingen. Om deze doelstellingen te realiseren heeft de Europese Commissie regelgeving opgesteld. Deze regelgeving vormt het juridisch kader waarbinnen lidstaten hun beleid en regelgeving opstellen en uitvoeren. Het blijkt dat de realisatie van de doelstelling gericht op een afname van 20% energieverbruik, achter blijft. Als de huidige trend zich voortzet wordt in 2020 slechts een afname van 9% à 10% in energieverbruik gerealiseerd (t.ov. 2007). Bron afbeelding: ec.europa.eu/energy/efficiency Een grootschalige aanpak gericht op het energiezuiniger maken van de gebouwde omgeving (overheidsgebouwen, kantoorpanden, retail en woningen), kan deze trend keren. Dit komt omdat een groot aandeel ongeveer 40% van het totale energieverbruik in de Europese Unie - voor rekening 4 komt van gebouwen. Daar komt bij dat slechts 1% tot 3% van de bestaande woningbouw jaarlijks vervangen wordt. Dit betekent dat de bebouwde omgeving van vandaag, grotendeels dezelfde zal zijn als in Hierbij spitst het energieverbruik van woningen zich met name toe op het verwarmen van het huis. Het heeft dus een groot (positief) effect als de energie-efficiëntie van bestaande woningen substantieel wordt vergroot. 3 Bron: europa-nu.nl 4 Richtlijn 2010/31/EU 7

8 1.1 Kerndocumenten Europese Commissie De Europese Commissie heeft een duidelijke visie op energie-efficiënte en deze visie is vastgelegd in de volgende drie kerndocumenten: I. In maart 2011 heeft de Commissie een nieuw Energy Efficiency Action Plan gepubliceerd 5. Dit plan is een strategische verkenning van mogelijke maatregelen om de energie-efficiëntie te vergroten. Het Energie-efficiëntie plan is niet bindend van aard. II. Het Energy Efficiency Action Plan is opgevolgd door een nieuwe (herziene) richtlijn 6 Energy Efficiency 7, waarin bepaalde elementen uit het Action Plan tot bindende maatregelen worden verheven: bijvoorbeeld de voorbeeldfunctie van de publieke sector, slimme meters en energie audits. Op 11 september 2012 stemde het Europees Parlement (EP) in Straatsburg in met het voorstel voor de herziene richtlijn. De Raad heeft het voorstel op 4 oktober 2012 goedgekeurd. Europese lidstaten moeten de nieuwe richtlijn binnen één jaar omzetten in nationale wetgeving. III. Daarnaast is de EU richtlijn On the Energy performance of Buildings 8 ook een belangrijk richtinggevend kader. Deze richtlijn (uit 2002) is in 2010 herzien en in januari 2012 is de richtlijn opnieuw aangevuld. Deze richtlijn bepaalt bijvoorbeeld dat alle gebouwen en woningen een energielabel moeten hebben. In de paragrafen hieronder wordt dieper ingegaan op de verschillende kerndocumenten. I) Energie-efficiëntie plan 2011 Het energie-efficiëntie plan 2011 bouwt voort op zowel het rapport over energie-efficiëntie van het Europees Parlement 9, als op de ervaring die is opgedaan met het energie-efficiëntieplan van Het plan heeft een brede scope en richt zich ondermeer op: Overheden Private partijen (bouwsector) Energie bedrijven Industrie MKB s/kmo s 5 COM (2011) Een Europese richtlijn stelt doelstellingen vast die de EU-landen moeten bereiken, maar laat hen de keuze van de middelen. Richtlijnen kunnen tot één, meerdere of alle EU-landen gericht zijn. De beginselen uit de richtlijn hebben voor de burgers pas gevolgen nadat de nationale wetgever zijn wetgeving heeft aangepast. 7 COM (2011) Directive 2002/91/EC /2107 (INI) 8

9 De Europese Commissie onderschrijft het belang om energie-efficiëntie te stimuleren bij consumenten. Hierbij ligt de nadruk op het verbeteren van communicatie en voorlichting richting consumenten over energie-efficiëntie. Daarnaast wordt het belang van instrumenten onderschreven die consumenten meer inzicht geven in hun energieverbruik, zoals bijvoorbeeld slimme meters. Aangezien overheden een groot aandeel van de Europese gebouwenvoorraad bezitten, stimuleert het plan een voortrekkersrol van de publieke sector. De Commissie doet dit door bindende streefcijfers vast te stellen. Lidstaten dienen hun energie-efficiëntiestreefcijfers en programma s eerst zelf vast te stellen. De ingediende streefcijfers en de geplande inspanningen zullen vervolgens in 2013 worden geëvalueerd door de Commissie. Belangrijke toets is of de Europese 20%-doelstellingen gehaald worden op basis van de inspanningen van de lidstaten. Mocht blijken dat met de door de lidstaten vastgestelde streefcijfers dat niet het geval is, dan zal de Commissie zelf bindende nationale streefcijfers voorschrijven voor Het energie-efficiëntieplan stelt voor dat overheden (die 12% van de totale oppervlakte van het gebouwenpark in de EU in bezit hebben 10 ) : 1) Jaarlijks minimaal 3% van hun gebouwen renoveren. Dit percentage is het dubbele van het huidige renovatiepercentage. Verder zou elke renovatie ertoe moeten leiden dat het gebouw tot de hoogste energieprestatieklasse behoort (top 10%) 2) Overheden dienen systematisch in hun aankoop beleid voor de energiezuinigste variant te kiezen (verplichte keuze voor Europees A-label). Omdat overheden een groot aandeel hebben in het BNP (ongeveer 17% als Europees gemiddelde 11 ), voorziet de Commissie dat bovenstaande maatregelen als een katalysator fungeren op het gebied van werkgelegenheid en ontwikkeling van diensten gericht op energie- efficiëntie. Naast het stimuleren van de renovatie van overheidsgebouwen, biedt het energie-efficiëntieplan van 2011 ook enkele maatregelen op het gebied van aanbesteden. Energieprestatiecontracten worden in dit kader bijvoorbeeld gezien als een belangrijk instrument bij renovatie van gebouwen.deze contracten kunnen aanzet geven tot een structurele renovatie van overheidsgebouwen en verbetering van het energie-efficiëntieniveau van de openbare infrastructuur. Volgens de Commissie wordt het gebruik van energieprestatiecontracten in veel lidstaten echter belemmerd door dubbelzinnigheden in de nationale regelgeving en door het ontbreken van betrouwbare energieverbruiksgegevens die als baseline kunnen dienen bij het meten van de energieprestatie. De Commissie voorziet een rol voor Energy Services Companies (ESCO s) in het vergroten van de energie efficiëntie van de gebouwde omgeving. Een ESCO biedt klanten een integraal aanbod aan van energiediensten gericht op energiebesparing. In hoofdstuk 3 wordt nader ingegaan op de rol die ESCO s kunnen spelen in de lokale context gericht op bestaande woningbouw. 10 (Ecorys, Ecofys & Biointelligence, 2010) 11 Bron: Europa.eu/Reference: MEMO/11/149 Event Date: 08/03/2011 9

10 Energie Prestatie Contract Een Energie Prestatie Contract (EPC) is een prestatiegerichte overeenkomst tussen een klant en een Energy Services Company (ESCO), die de klant de mogelijkheid biedt om de energie-efficiëntie van een gebouw te verbeteren, zonder voorafgaande investering. Het geld dat wordt bespaard door verminderd energie verbruik, wordt door de ESCO geïnvesteerd in maatregelen om de energie efficiëntie van het gebouw te verbeteren. II) Herziene Europese Richtlijn Energie-efficiëntie (4 oktober 2012) De Europese Commissie heeft de Richtlijn Energie-efficiëntie herzien omdat de 20% reductie in energieverbruik niet gehaald dreigt te worden. Deze nieuwe richtlijn vervangt de bestaande richtlijn (2006). De herziening van de richtlijn richt zich op: Kosteneffectieve verbetering van de energie-efficiëntie bij het eindgebruik van energie Het scheppen van gunstige voorwaarden voor de ontwikkeling en bevordering van een Europese interne markt voor energiediensten Beperking van het primaire energieverbruik (zoals olie, steenkool en aardgas) Terugdringing van de CO 2 -emissie en andere broeikasgassen Een verbetering van de leveringszekerheid van energie 12 De richtlijn formaliseert de plannen voorgesteld in het energie-efficiëntie plan (2011). De belangrijkste componenten zijn: Lidstaten worden verplicht om plannen op te stellen gericht op energiebesparing Energieleveranciers worden verplicht om elk jaar een besparing van 1,5% (volume) op hun energielevering te realiseren, dmv energiebesparende maatregelen Slimme meters moeten consumenten gemakkelijk en gratis toegang geven tot gegevens over hun energieverbruik. De energierekening moet gebaseerd worden op het daadwerkelijk gebruik van energie, zoals dat blijkt uit de slimme meter Incentives worden gecreëerd voor MKB/KMO om energie audits uit te voeren en goede voorbeelden uit te dragen. Grotere bedrijven worden ertoe verplicht om een energie audit uit te voeren, zodat gekeken worden waar mogelijkheden bestaan voor energiebesparing Het efficiënter energie opwekken wordt gestimuleerd, maar ook het ontwikkelen van nationale warmte en koude infrastructuur, waarbij restwarmte efficiënt wordt hergebruikt Bron: 13 Bron: 10

11 Gevolgen voor lokale overheden Het Europees Parlement heeft bepaalde voorstellen in de concept richtlijn gewijzigd. Zo heeft het de verplichting om 3% van de overheidsgebouwen te renoveren (en tot de hoogste energieklasse te laten behoren), beperkt tot de nationale overheid. Dit geldt ook voor het voorgestelde inkoopbeleid. De richtlijn voorziet er wel in dat centrale overheden, de lokale en regionale overheden en andere publieke instanties (waaronder woningcorporaties/sociale huisvestingsmaatschappij) moeten aanmoedigen om: lokale en regionale duurzame energie-efficiëntie plannen op te stellen met het oog op de voorbeeldrol van de overheid lokale en regionale energiemanagementsystemen op te zetten en energie audits uit te voeren; duurzaam producten en diensten in te kopen naar het voorbeeld van de nationale overheid. III) Europese Richtlijn betreffende de energieprestatie van gebouwen (2010/31/EU) In Europa nemen de huishoudelijke en de dienstensector meer dan 40% van het energieverbruik voor hun rekening (huishoudens 26.7%). Zowel het aantal gebouwen als het energieverbruik per gebouw stijgt nog altijd. Het verbeteren van de energieprestaties van gebouwen kan een vrij grote energiebesparing opleveren en dus ook een vermindering van de C02-emissie. Dwingende en specifieke maatregelen om de uitstoot van C02 door gebouwen effectief te verminderen werden vastgelegd in de Europese richtlijn betreffende de energieprestaties van gebouwen (EPBD of Energy Performance of Buildings Directive/December 2002). Omdat de richtlijn aan herziening toe was, is deze in 2010 aangepast. In januari 2012 is de Richtlijn van 2010 opnieuw aangevuld met een vergelijkend methodologisch kader voor het berekenen van kostenoptimale niveaus van minimum energieprestatie-eisen voor gebouwen en onderdelen van gebouwen (Gedelegeerde Verordening 244/2012). De EPBD is een richtlijn die alle EU-landen verplicht tot een vijftal concrete activiteiten om de energieprestatie van gebouwen in Europa te verbeteren: de richtlijn geeft een algemeen methodisch kader om de geïntegreerde energieprestatie van gebouwen te berekenen (energieprestatieadvies); de richtlijn stelt minimumeisen voor de energieprestatie van nieuwe gebouwen; de richtlijn stelt minimumeisen voor de energieprestatie van bestaande grote gebouwen, die ingrijpend gerenoveerd worden; de richtlijn stelt maatregelen voor t.a.v de energiecertificering van gebouwen (energielabel); de richtlijn bevat richtlijnen voor de regelmatige keuring van cv-ketels en airconditioningsystemen in gebouwen en een eenmalige totale keuring van verwarmingsinstallaties waarvan de ketel ouder is dan 15 jaar. 11

12 Lidstaten zijn verplicht om deze maatregelen uit te voeren. Om gestalte te geven aan de verplichting, stellen lidstaten nationale plannen op. Deze plannen dragen zorg voor een toename van het aantal bijna-energieneutrale gebouwen. Daarnaast moeten lidstaten regelmatig verslag uitbrengen aan de Europese Commissie over de gemaakte plannen. Een bekend onderdeel van de Europese Richtlijn Energie Prestatie van Gebouwen is het energieprestatie certificaat of energielabel. Een energieprestatiecertificaat bevat een analyse van de energieprestatie van een gebouw, plus een door een deskundige opgesteld advies om het gebouw zuiniger, comfortabeler en gezonder te maken. Een energielabel is 10 jaar geldig en moet opgesteld worden door een gecertificeerde adviseur. Om de kwaliteit van de energieprestatiecertificaten in de hele European Unie te garanderen, dient in iedere lidstaat een onafhankelijk controlemechanisme te worden opgezet. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de energie labels in de verschillende landen. 1.2 Stedelijke initiatieven in Europa In Europees en internationaal verband bestaan er meerdere stedelijke initiatieven op het gebied van duurzame energie en klimaat verandering. Enige van deze initiatieven zijn Clinton Climate Initiative, ICLEI (Local Governments for Sustainability) en Concerto Cities. Maar het meest bekend in Europa is wellicht het Covenant of Mayors. Meer dan tweeduizend steden hebben zich bereid verklaard maatregelen voor duurzame energie te nemen in het kader van het door de EU ondersteunde Covenant of Mayors of Convenant van Burgemeesters, dat in 2008 getekend is. Dit convenant is een formele verbintenis om de CO2-emissies van de aangesloten partijen tegen 2020 met meer dan 20% te verminderen dankzij op hun grondgebied genomen maatregelen voor duurzame energie. Deze ambitie wordt geconcretiseerd door lokale actieplannen. De Europese Commissie wil deze lokale aanpak van energie-efficiëntie ondersteunen en zal partnerschappen bevorderen tussen EU- en niet- EU steden die dezelfde doelen nastreven. 12

13 1.3 Relevante Europese instituten, initiatieven en programma s Er bestaat een rijkdom aan Europese initiatieven en programma s op het gebied van energieefficiëntie in de gebouwde omgeving. De onderstaande lijst is daarom ook niet uitputtend, maar beoogt een indruk te geven. Algemene informatie vanuit de Europese Commissie over energie gerelateerde zaken kan gevonden worden op: ec.europa.eu/energy Er zijn diverse Europese financiële instrumenten en maatregelen ingevoerd om energie-efficiëntie te verbeteren, sommige zijn specifiek gericht op energie-efficiënte zoals het European Energy Efficiency Fund (EEEF) bij andere is energie-efficiënte één van de onderwerpen. Dit laatste geldt bijvoorbeeld 14 voor de Europese Fondsen voor Regionale Ontwikkeling, het zevende kaderprogramma voor onderzoek, het Europese programma voor ondernemerschap en innovatie (CIP) en faciliteiten zoals JEREMIE. Ook de Europese Investeringsbank verstrekt kapitaal om maatregelen in verband met energie-efficiëntie te stimuleren en is bij een aantal van onderstaande initiatieven en programma s betrokken. Intelligent Energy for Europe II (onderdeel CIP) Het doel van het programma Intelligent Energy for Europe (IEE-II) is het vergroten van het aandeel van duurzame energie door niet-technische barrières op te heffen, de toegang tot de markt te verbeteren en de kennisuitwisseling te bevorderen, ook op gebied van energiebesparing. Voorbeelden van activiteiten zijn: ontwikkeling van trainingen, promotie en bewustwordingscampagnes en het uitwisselen van kennis en ervaringen tav duurzame energie en verlaagd energieverbruik. Het budget voor IEE II bedraagt 727 miljoen euro voor de periode Deelnemers krijgen 75% van de subsidiabele kosten vergoed in projecten die bijdragen aan specifieke EU-doelstellingen uit het jaarlijkse werkprogramma. In het IEE-II werken bedrijven, kennisinstellingen, ngo's, overheden en intermediairs in Europees verband samen. Gemiddeld krijgt een consortium circa 1 miljoen euro 15 subsidie. Intelligent Energy for Europe bestaat uit de volgende sub-programma onderdelen: SAVE - het verbeteren van energie-efficiëntie; ALTENER - het stimuleren van hernieuwbare energiebronnen; STEER - ondersteuning voor energieaspecten voor transport; Integrated initiatives - projecten die in meer dan één terrein thuishoren 16. PassREg aims to trigger the successful implementation of Nearly Zero Energy Buildings (NZEBs) throughout the EU, using Passive House supplied as much as possible by renewable energies as the foundation. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is Frontrunner in dit programma. ec.europa.eu/energy/intelligent 14 Hierbinnen vallen de programma s Interreg, URBACT en ESPON 15 Bron: agentschap.nl 16 Bron: agentschap.nl 13

14 European Energy Efficiency Fund (EEEF) De Europese Commissie heeft op 1 juli 2011 een fonds gelanceerd voor investeringen in energiebesparing, energie-efficiëntie en hernieuwbare energieprojecten. Decentrale overheden kunnen aanspraak maken op het fonds voor het promoten van investeringen in duurzame energie. Het Europees Energie Efficiëntie Fonds (EEEF) is onderdeel van het Europees energieprogramma (IEE- II). Er is 265 miljoen beschikbaar in de vorm van een beleggingsfonds voor projecten op het gebied van energiebesparing, met name in de stedelijke omgeving. Mogelijke voorbeelden van projecten zijn onder meer energiebesparende maatregelen in openbare en particuliere gebouwen, investeren in gedecentraliseerde hernieuwbare energiebronnen, schoon stedelijk vervoer en de modernisering van de infrastructuur, zoals straatverlichting en smart grids 17. Het EEE-F gebruikt hetzelfde model als de bestaande faciliteit ELENA. Maar ELENA ondersteunt alleen de voorbereidingsfase van projecten. Het EEE-F kan ook de investering in het project financieren. ELENA Bij ELENA (European Local ENergy Assistance) gaat het om een subsidie voor het uitwerken van een projectplan voor een grootschalige investering om vervolgens een lening aan te gaan. ELENA is bedoeld als een extra push om lokale en regionale overheden te steunen in het beter uitwerken (bijv. met een uitgebreider businessplan) van een groot energieproject. 90% van de kosten voor deze uitwerking wordt vergoed. De prioriteiten van ELENA betreffen o.a. publieke en private gebouwen, transport en infrastructuur en staan vermeld in het jaarlijkse werkprogramma van IEE onder Market Replication Projects. De Europese Investeringsbank (EIB) is uitvoerder van de regeling. Het 2020 European Fund for Energy, Climate Change and Infrastructure Het 2020 European Fund ("Marguerite") is opgericht door zes grote financiële instellingen gericht op grootschalige infrastructurele investeringen. Elk van de zes instellingen heeft 100 miljoen euro gecommitteerd. Daarnaast hebben drie andere investeerders, waaronder de Europese Commissie in totaal een bedrag van 110 miljoen euro bijdragen, wat de totale grootte van het fonds op 710 miljoen euro brengt. Het doel is om in 2012 zo n 1,5 miljard beschikbaar te hebben gesteld via het fonds. SMART Cities initiative Met Smart Cities wil de Europese Commissie dat Europese steden zich ontwikkelen tot slimme, duurzame en intelligente steden. Het doel is om in 2020 een reductie van 40% CO2uitstoot te hebben gerealiseerd door middel van duurzame opwekking en duurzaam gebruik van energie. Het SMART Cities Initiative biedt de mogelijkheid aan ambitieuze steden om financiering te ontvangen in de vorm van leningen (waarbij in sommige gevallen risico s gezamenlijk gedragen worden). Daarnaast kunnen steden die zich echt als pionier willen opstellen en grote(re) risico s nemen door te kiezen voor experimentele technologieën en organisatieprocessen, subsidie krijgen om deze uit te voeren. Het SMART Cities initiatief is verbonden met het Covenant of Mayors. 17 Bron: VNG.nl 14

MEMORANDUM OF UNDERSTANDING ENERGIE-EFFICIËNTIE IN DE GEBOUWDE OMGEVING IN DE BENELUX EN AANGRENZENDE GEBIEDEN

MEMORANDUM OF UNDERSTANDING ENERGIE-EFFICIËNTIE IN DE GEBOUWDE OMGEVING IN DE BENELUX EN AANGRENZENDE GEBIEDEN MEMORANDUM OF UNDERSTANDING ENERGIE-EFFICIËNTIE IN DE GEBOUWDE OMGEVING IN DE BENELUX EN AANGRENZENDE GEBIEDEN MEMORANDUM OF UNDERSTANDING Energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving in de Benelux en

Nadere informatie

OP WEG NAAR 2020 Bijna-Energieneutrale gebouwen?

OP WEG NAAR 2020 Bijna-Energieneutrale gebouwen? OP WEG NAAR 00 Bijna-Energieneutrale gebouwen? Maarten De Groote Vlaams Energieagentschap 4 oktober 0 Brugge Inhoud Evolutie energieprestatie Vlaanderen Aanpassingen wetgeving EPB Aanpassingen wetgeving

Nadere informatie

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele Regio-overleg milieu HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding Ingelmunster 14 maart 2013 Dominiek Vandewiele agenda 8:30 onthaal en inleiding 8:45 Inleiding: Europese, Vlaamse en lokale beleidsprioriteiten

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Wonen & energie. Beleidsinstrumenten op federaal en gewestelijk niveau. Provinciehuis Vlaams-Brabant Bart Martens 26 juni 2006

Wonen & energie. Beleidsinstrumenten op federaal en gewestelijk niveau. Provinciehuis Vlaams-Brabant Bart Martens 26 juni 2006 Beleidsinstrumenten op federaal en gewestelijk niveau Provinciehuis Vlaams-Brabant Bart Martens 26 juni 2006 ANIMO Winteruniversiteit LEEFMILIEU & ENERGIE 18 februari 2006 Energiezuiniger wonen: heel wat

Nadere informatie

CIR-Isolatie Raad vzw

CIR-Isolatie Raad vzw 15 de ISOLATIEDAG energetisch renoveren bestaande gebouwen Georges Timmermans gti@skynet.be CIR-Isolatie Raad vzw koepel Belgische isolatiesector Duurzame Bouwsystemen 1 CIR-Isolatie Raad vzw jaarlijkse

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

EER 2012/27/EU artikel 5: verplichtingen voor overheidsgebouwen

EER 2012/27/EU artikel 5: verplichtingen voor overheidsgebouwen EER 2012/27/EU artikel 5: verplichtingen voor overheidsgebouwen Vastgoedforum 27 februari 2015 Ellen Moons Vlaams Energieagentschap Overzicht Inhoud artikel 5 Toepassingsgebied entiteiten - gebouwen Besparingsdoelstelling

Nadere informatie

Energie-efficiëntierichtlijn. Ann Collys Vlaams Energieagentschap - 13/02/2014 - VAC Gent

Energie-efficiëntierichtlijn. Ann Collys Vlaams Energieagentschap - 13/02/2014 - VAC Gent Energie-efficiëntierichtlijn Ann Collys Vlaams Energieagentschap - 13/02/2014 - VAC Gent Inhoud Algemene inleiding Artikel 5: Voorbeeldfunctie van de gebouwen van overheidsinstanties Standaardaanpak Alternatieve

Nadere informatie

Nieuwe Energiepremies 2007. «Om onze energierekening te verlichten en het klimaat te beschermen!»

Nieuwe Energiepremies 2007. «Om onze energierekening te verlichten en het klimaat te beschermen!» PERSCONFERENTIE 17 JANUARI 2007 Evelyne Huytebroeck Brusselse Minister van Leefmilieu en Energie Nieuwe Energiepremies 2007 «Om onze energierekening te verlichten en het klimaat te beschermen!» 1 Context

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

BIJNA ENERGIENEUTRALE GEBOUWEN Welke Europese doelstellingen in Vlaanderen?

BIJNA ENERGIENEUTRALE GEBOUWEN Welke Europese doelstellingen in Vlaanderen? BIJNA ENERGIENEUTRALE GEBOUWEN Welke Europese doelstellingen in Vlaanderen? Maarten De Groote - Vlaams Energieagentschap Energiedag voor lokale besturen, 19 maart 2013, Gent Openbare gebouwen en EPB-vereisten

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn.

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn. Programma Energiebesparing & Betonkernactivering Energiebesparing Europa Nederland Besparingspotentieel Specialisten gevraagd? Betonkernactivering Publicatie Leergang Kees Arkesteijn 1 2 Energiebesparing

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Investeren in klimaatactie, investeren in LIFE

Investeren in klimaatactie, investeren in LIFE istock Investeren in klimaatactie, investeren in LIFE Overzicht van het nieuwe LIFE-subprogramma Klimaatactie 2014-2020 Klimaat Wat is het nieuwe LIFE-subprogramma Klimaatactie? De Europese staatshoofden

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Belfius Smart City Award 2015

Belfius Smart City Award 2015 Belfius Smart City Award 2015 «Stadslab2050 Energie voor het Antwerpse hart» Stad Antwerpen Stadslab2050 (http://stadslab2050.be/) is een stedelijk laboratorium dat de omslag naar een duurzaam Antwerpen

Nadere informatie

ENERGIEOPLOSSINGEN. De bekendste organisaties van de wereld rekenen op ons om hun energiebeloften te realiseren

ENERGIEOPLOSSINGEN. De bekendste organisaties van de wereld rekenen op ons om hun energiebeloften te realiseren ENERGIEOPLOSSINGEN De bekendste organisaties van de wereld rekenen op ons om hun energiebeloften te realiseren Vandaag de dag kunnen we onze verplichtingen inzake energie-efficiëntie niet meer naast ons

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING'

FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING' FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING' INHOUDSOPGAVEN INTRODUCTIE 2 BREEAM NL 3 MEERJARENAFSPRAKEN 5 ENE RGIE-AUDIT 7 ENERGIELABEL VOOR WONINGEN 9 Introductie FedEC

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie

Verplichtingen voor kantoorgebouwen op vlak van energie

Verplichtingen voor kantoorgebouwen op vlak van energie Verplichtingen voor kantoorgebouwen op vlak van energie Een overzicht van maatregelen in een aantal Europese lidstaten Sven Wuyts, Factor4 27 februari 2015 Inhoud Hinderpalen Verplichtingen vanuit Europa

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Discussienota Residentiële Sector. BAU+ studie: Energie- en broeikasgasscenario s voor het Vlaamse gewest verkenning beleidsscenario s tot 2030

Discussienota Residentiële Sector. BAU+ studie: Energie- en broeikasgasscenario s voor het Vlaamse gewest verkenning beleidsscenario s tot 2030 Discussienota Residentiële Sector BAU+ studie: Energie- en broeikasgasscenario s voor het Vlaamse gewest verkenning beleidsscenario s tot 2030 Nele Renders 1 Inhoud Inleiding Aannames Beleidsdoelstellingen

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie energieprestatiecertificaat straat Hoogstraat nummer 570 bus postnummer 9235 gemeente Fruitrode bestemming eengezinswoning type open bebouwing softwareversie 1.0 berekend energieverbruik (kwh/m²): 380

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

2. Zijn er scholen die voor hun isolatie werken met een derdebetalersysteem? Zo ja, hoeveel? En wat zijn daar de bevindingen?

2. Zijn er scholen die voor hun isolatie werken met een derdebetalersysteem? Zo ja, hoeveel? En wat zijn daar de bevindingen? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 125 van MERCEDES VAN VOLCEM datum: 27 november 2014 aan HILDE CREVITS VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS Isolatie schoolgebouwen Investeringen

Nadere informatie

SBRCURnet Bouwlokalen. Samen Nul op de meter, bij woning renovatie. Henk Wegkamp 14-4-2015 vs1.1. 31 maart 2015

SBRCURnet Bouwlokalen. Samen Nul op de meter, bij woning renovatie. Henk Wegkamp 14-4-2015 vs1.1. 31 maart 2015 1 SBRCURnet Bouwlokalen Samen Nul op de meter, bij woning renovatie Henk Wegkamp 14-4-2015 vs1.1 Wat betekent Nul-op-de-meter? 4 Veel termen in gebruik Energieneutraal Energie-nota-nul EPC = 0 nzeb (nearly

Nadere informatie

Energiezorg. Een zorg voor de toekomst. Wettelijke en aanvullende dienstverlening voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest

Energiezorg. Een zorg voor de toekomst. Wettelijke en aanvullende dienstverlening voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest WG Energiezorg. Een zorg voor de toekomst Wettelijke en aanvullende dienstverlening voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Naar een rationeel energiebeleid De klimaatsverandering zet ons aan om maatregelen

Nadere informatie

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid"

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid" Inleiding! Wat zijn de plannen van de politieke partijen op gebied van duurzaamheid en wat betekent het voor de bouw?" Dit document zet de verschillende

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Europese Structuurfondsen Betty De Wachter

Europese Structuurfondsen Betty De Wachter Europese Structuurfondsen Betty De Wachter Politieke Academie 2013 Europese cohesiebeleid Doel: economische, sociale en territoriale samenhang of cohesie in de Europese Unie Principes: ontwikkeling herverdeling

Nadere informatie

EU subsidies voor KRW opgaven

EU subsidies voor KRW opgaven EU subsidies voor KRW opgaven Themabijeenkomst op 26 november 2015 Govert Kamperman en Wimjan van der Heijden Waar staan we bij stil Kerndoelstellingen Europa Europa 2020-strategie EU subsidies, waar begint

Nadere informatie

Cultura Creative (RF) / Alamy Stock Photo

Cultura Creative (RF) / Alamy Stock Photo Cultura Creative (RF) / Alamy Stock Photo DE EUROPESE STRUCTUUR- EN INVESTERINGSFONDSEN (ESI-FONDSEN) EN HET EUROPEES FONDS VOOR STRATEGISCHE INVESTERINGEN (EFSI) HET VERZEKEREN VAN COÖRDINATIE, SYNERGIEËN

Nadere informatie

ESCo s en EPC, Ook voor Openbare besturen en KMO s? ECONEXT, Antwerpen, 18 April 2013 Factor4, C-H Bourgois

ESCo s en EPC, Ook voor Openbare besturen en KMO s? ECONEXT, Antwerpen, 18 April 2013 Factor4, C-H Bourgois ESCo s en EPC, Ook voor Openbare besturen en KMO s? ECONEXT, Antwerpen, 18 April 2013 Factor4, C-H Bourgois Agenda ESCO s en EPC, definitie Minimale project criteria Openbare besturen KMO s Conclusies

Nadere informatie

Hilversum Kerkelanden Zeverijn en Rode Dorp

Hilversum Kerkelanden Zeverijn en Rode Dorp Hilversum Kerkelanden Zeverijn en Rode Dorp Energieavond Hilversum Kerkelanden, Zeverijn en Rode Dorp 17 mei 2016 Wat kunt u verwachten Hilverzon & Kerkelanden Leeft! Ambitie gemeente Hilversum Wie is

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie certificaatnummer 20090615-0000209416-00000001-5 straat Trumelet Faberstraat nummer 9 bus 3 postnummer 8670 gemeente Koksijde bestemming appartement

Nadere informatie

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron 23-10-2009 MiddenBeemster Aanpak tussen gemeente en huurders Duurzaam Woonbron Even voorstellen Jan Willem Croon, ambassadeur duurzaamheid Woonbron Ir. Bouwkunde TU Delft 10 jaar Stork contracting. 10

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Energie Efficiëntie in de Europese Unie

Energie Efficiëntie in de Europese Unie Energie Efficiëntie in de Europese Unie VLEVA Energie Debat 20 november 2014 Robert Nuij Head of Sector Efficient Products Directorate General for Breder beleidskader Europa 2020 strategie broeikasgas

Nadere informatie

Van bouwsector naar woonsector

Van bouwsector naar woonsector Van bouwsector naar woonsector donderdag - 24 04 2014-12:23 Van bouwsector naar woonsector De bouw ondergaat vandaag een grote transformatie: naar een sector die inspeelt op de behoefte aan betaalbare

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Na-isolatie van spouwmuren premies en communicatie 2012

Na-isolatie van spouwmuren premies en communicatie 2012 Na-isolatie van spouwmuren premies en communicatie 2012 7 februari 2012 Geert Flipts Energierenovatieprogramma 2020 Prioriteiten: dak/glas/verwarming/muur Premies 2011 bestaande woningen Ruim 60.000 dakisolatiepremies

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

EUROPESE COMMISSIE. Brussel, SG-Greffe (2015)/D

EUROPESE COMMISSIE. Brussel, SG-Greffe (2015)/D EUROPESE COMMISSIE SECRETARIAAT-GENERAAL Brussel, SG-Greffe (2015)/D PERMANENTE VERTEGENWOORDIGING VAN NEDERLAND BIJ DE EUROPESE UNIE Kortenberglaan 4-10 1040 BRUSSEL BELGIQUE Betreft: Aanvullend met redenen

Nadere informatie

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck De potentiële verbetering van de energie- en milieuprestaties van gebouwen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is

Nadere informatie

Premies voor energiebesparende investeringen in 2014

Premies voor energiebesparende investeringen in 2014 Premies voor energiebesparende investeringen in 2014 Inhoud Premies voor energiebesparende investeringen in 2014... Een overzicht van de premies die sinds 1 januari van kracht zijn.... Nieuw in 2014...

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

COHESIEBELEID 2014-2020

COHESIEBELEID 2014-2020 GEÏNTEGREERDE TERRITORIALE INVESTERING COHESIEBELEID 2014-2020 De nieuwe wet- en regelgeving voor de volgende investeringsronde van het EU-cohesiebeleid voor 2014-2020 is in december 2013 formeel goedgekeurd

Nadere informatie

VCB Roadshow 12 januari 2016

VCB Roadshow 12 januari 2016 VCB Roadshow 12 januari 2016 Agenda REG-Premies Premies: facts en figures Waar staan we nu? Waar loopt het fout bij premie-aanvraag? Wat brengt de toekomst? REG-Premies REG-Premies Vóór 1 juli 2016 zal

Nadere informatie

Sociale huisvesting Renovatieplanning ERP 2020

Sociale huisvesting Renovatieplanning ERP 2020 Sociale huisvesting Renovatieplanning ERP 2020 VMSW Afdeling PROJECTEN Ir Bernard Wallyn Aanleiding Strategische doelstelling Vlaamse Regering In 2020 zijn er in Vlaanderen geen energieverslindende woningen

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

De sociale huisvesting kan op dat vlak een voorbeeldfunctie vervullen.

De sociale huisvesting kan op dat vlak een voorbeeldfunctie vervullen. SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 113 van ROBRECHT BOTHUYNE datum: 21 oktober 2014 aan LIESBETH HOMANS VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN BINNENLANDS BESTUUR, INBURGERING, WONEN,

Nadere informatie

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25.2.2015 COM(2015) 80 final ANNEX 1 PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET

Nadere informatie

Tijdens de zitting van 18 mei 2009 heeft de Raad Algemene Zaken en Externe Betrekkingen de conclusies in bijlage dezes aangenomen.

Tijdens de zitting van 18 mei 2009 heeft de Raad Algemene Zaken en Externe Betrekkingen de conclusies in bijlage dezes aangenomen. RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 18 mei 2009 (26.05) (OR. en) 9909/09 DEVGE 147 E ER 187 E V 371 COAFR 172 OTA van: het secretariaat-generaal d.d.: 18 mei 2009 nr. vorig doc.: 9100/09 Betreft: Conclusies

Nadere informatie

STEER en cofinanciering voor stedelijke distributie

STEER en cofinanciering voor stedelijke distributie STEER en cofinanciering voor stedelijke distributie 25/02/2013 Olav Luyckx Project Officer Uitvoerend Agentschap voor concurrentievermogen en innovatie (EACI) Brugge, 26 Februari 2013 EACI IEE - STEER

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Infomoment Ranst 23 september 2015 20u 1 Ranst timing 1. Voorstelling project aan schepencollege + goedkeuring: 12/2 2. werkgroep energie & klimaat: 19/3

Nadere informatie

ESCOLIMBURG2020 Ondersteuning aan lokale besturen. Sandra Penders (Dubolimburg) Dirk Schreurs (Infrax)

ESCOLIMBURG2020 Ondersteuning aan lokale besturen. Sandra Penders (Dubolimburg) Dirk Schreurs (Infrax) ESCOLIMBURG2020 Ondersteuning aan lokale besturen Sandra Penders (Dubolimburg) Dirk Schreurs (Infrax) ESCOLimburg2020: het project Doel: versnelde realisatie energie-performante overheidsgebouwen Goede

Nadere informatie

Overzicht EU fondsen voor R&D naar Duurzame Energie voor Nederland

Overzicht EU fondsen voor R&D naar Duurzame Energie voor Nederland Overzicht EU fondsen voor R&D naar Duurzame Energie voor Nederland Fonds KP7 Thema Energie IEE CIP - Entrepreneurship and Innovation Programme (EIP) Structuurfondsen Budget R&D en/of DE 2,35 miljard voor

Nadere informatie

Eerste versie langetermijnvisie grondige renovatie van woningen

Eerste versie langetermijnvisie grondige renovatie van woningen Eerste versie langetermijnvisie grondige renovatie van woningen 1 Kenmerken Vlaams woningenbestand Overgrote meerderheid individuele woningen, elke woning quasi anders. Oud met slechte energieprestatie.

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 2.500 tot 4.000 woningen te verduurzamen.

Nadere informatie

Brussels Smart Cities Andere Europese financiering voor Brusselse Smart Cities

Brussels Smart Cities Andere Europese financiering voor Brusselse Smart Cities Brussels Smart Cities Andere Europese financiering voor Brusselse Smart Cities Camille LEPINAY, VSGB 4/12/2014 Association de la Ville et des Communes de la Région de Bruxelles-Capitale asbl Vereniging

Nadere informatie

NIEUWE VISIE OP ZONREGELING

NIEUWE VISIE OP ZONREGELING NIEUWE VISIE OP ZONREGELING Zon en daglicht regeling als deel van de energieprestaties in gebouwen Peter Winters President of the European Solar Shading Organization Director Shading & Building Dickson

Nadere informatie

Het Vlaams EnergieBedrijf Drie pijlers, één focus. Project ESCO Limburg 2020 Andries Gryffroy 28 maart 2014

Het Vlaams EnergieBedrijf Drie pijlers, één focus. Project ESCO Limburg 2020 Andries Gryffroy 28 maart 2014 Het Vlaams EnergieBedrijf Drie pijlers, één focus Project ESCO Limburg 2020 Andries Gryffroy 28 maart 2014 De Vlaamse Overheid als verbruiker De Vlaamse Overheid verbruikt circa 300 miljoen euro energie

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Meer met Minder Seminar Energielabel 24 april 2008, Nootdorp Rob van der Meer UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Installatiebranche met circa 5.300 aangesloten bedrijven. Technische detailhandel met circa

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Leefmilieu Brussel Financiering van grote bouwcomplexen: Steunmaatregelen en subsidies in het BHG, financiering door derden Charline Langerock FACILITATOR DUURZAME GEBOUWEN

Nadere informatie

zittingsjaar 2010-2011 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie

zittingsjaar 2010-2011 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie vergadering C214 WON18 zittingsjaar 2010-2011 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie van 28 april 2011 2 Commissievergadering nr. C214 WON18 (2010-2011)

Nadere informatie

Europese subsidies voor de Sociale Economie

Europese subsidies voor de Sociale Economie Europese subsidies voor de Sociale Economie Kader en functioneren van Europese subsidies Hoe werken EU subsidies? 1 EU BELEIDSKADER BEPALEND VOOR DE INHOUD SUBSIDIEPROGRAMMA S (1) Europa 2020 doelstellingen

Nadere informatie

Energieakkoord: Wij zijn aan zet!

Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord in het kort - Akkoord over energiebesparing binnen de SER tussen overheid, natuur- en milieuorganisaties, vakbonden, energieproducenten, netbeheerders,

Nadere informatie

Hilversum Over t Spoor

Hilversum Over t Spoor Hilversum Over t Spoor Energieavond Hilversum Over t Spoor 20 april 2016 Wat kunt u verwachten Wijkcentrum de Geus & Geuzenkracht Ambitie gemeente Hilversum Wie is Hoom? De buurt onder de loep Wijkaanbod:

Nadere informatie

MJA Workshop Wet & Regelgeving. Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing

MJA Workshop Wet & Regelgeving. Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing MJA Workshop Wet & Regelgeving Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing Marco van de Esschert Ministerie van BZK Energieakkoord, Bouwbesluit, Energielabel en BENG MJA Workshop 2014 Marco van de Esschert

Nadere informatie

Mini-seminar EPA. EPA hoe zit het?

Mini-seminar EPA. EPA hoe zit het? Mini-seminar EPA EPA hoe zit het? Even voorstellen www.tognederland.nl Remko Weggeman: projectleider EPA E-mail: rweggeman@tognederland.nl Opdrachten vanaf 2009: Epa-W: Woningcorporaties, particuliere

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

De eerste prioriteit ligt bij isoleren en luchtdicht bouwen

De eerste prioriteit ligt bij isoleren en luchtdicht bouwen De eerste prioriteit ligt bij isoleren en luchtdicht bouwen In goed isoleren ligt een belangrijke sleutel voor het behalen van de 2020-doelstellingen van Europa. Hoever staan we vandaag in het behalen

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat certificaatnummer 20120515-0001118936-00000005-8 nummer postnummer Voorhavenlaan 33 9000 bus gemeente A 101 Gent bestemming type appartement - softwareversie 1.3.3 berekend

Nadere informatie

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N O R D E O P Z AKE N Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N E DE VERONTRUSTENDE WAARHEID De mondiale uitdaging Het is verontrustend maar

Nadere informatie

Strategie en bijzonderheden op het vlak van energie in het Vlaamse Gewest. Milieuvriendelijk investeren brengt u geld op

Strategie en bijzonderheden op het vlak van energie in het Vlaamse Gewest. Milieuvriendelijk investeren brengt u geld op Strategie en bijzonderheden op het vlak van energie in het Vlaamse Gewest Milieuvriendelijk investeren brengt u geld op Jan Vereecke Vlaams Energieagentschap Energiecongres 2007 Assises de l énergie -

Nadere informatie

Nationaal Energiebesparingsplan

Nationaal Energiebesparingsplan Nationaal Energiebesparingsplan van energieleveranciers en organisaties actief in de gebouwde omgeving Projectbeschrijving Bedrijfsleven en overheid geven mega impuls aan energiebesparing in gebouwen 23

Nadere informatie

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007 Een goede jas: schoon, gezond en zuinig Frank te Poel 10 oktober 2007 Inhoud 1. Klimaatverandering is een urgent probleem 2. Er zijn drastische maatregelen nodig 3. Waar staat Nederland nu? 4. Spaar Het

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Duurzaam bouwen en renoveren. Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening

Duurzaam bouwen en renoveren. Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening Duurzaam bouwen en renoveren Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening Ontwikkeling energieprestatie woningen 3,5 3 2,5 nieuw bestaand EPC 2 1,5 1 0,5 0 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010

Nadere informatie

Verslag over de juridische aspecten van energie-efficiëntie in de textielindustrie

Verslag over de juridische aspecten van energie-efficiëntie in de textielindustrie Verslag over de juridische aspecten van energie-efficiëntie in de textielindustrie Overzicht van legale aspecten betreffende energie-efficiëntie in Vlaanderen die van belang zijn voor de textielindustrie

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat Vri jteken i ng sbed i ng De meeste maatregelen die opgenomen zijn op dit certificaat, zijn op dit moment kosteneffectief of kunnen dat worden binnen de geldigheidsduur van het certificaat. Mogelijk zijn

Nadere informatie

Implementatie. stand van zaken. Harry Boschloo, Plv. hoofd Energiebeleid Gebouwde Omgeving. Energielabel-ontbijt, Renovatiebeurs, 6 maart 2012

Implementatie. stand van zaken. Harry Boschloo, Plv. hoofd Energiebeleid Gebouwde Omgeving. Energielabel-ontbijt, Renovatiebeurs, 6 maart 2012 Implementatie herziene EPBD: een stand van zaken Harry Boschloo, Plv. hoofd Energiebeleid Gebouwde Omgeving Energielabel-ontbijt, Renovatiebeurs, 6 maart 2012 8 maart 2012 Inhoud Context energiebeleid

Nadere informatie