Ruimte voor duurzame energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ruimte voor duurzame energie"

Transcriptie

1 Ruimte voor duurzame energie Aanleg van energie-infrastructuur voor de productie en het transport van elektriciteit uit hernieuwbare bronnen. Nederlandse aanpak en regels in de context van Europees klimaatbeleid. Marleen Wessel Afstudeerscriptie Nederlands Recht, herfst voorjaar 2009 Begeleiding: Rosa Uylenburg, Ben Olivier Centrum voor Milieurecht, Universiteit van Amsterdam

2 2

3 Voor Klaske Muizelaar en Carla Venhuis In memoriam 3

4 4

5 Inhoudsopgave Voorwoord p. 11 I. Inleiding p i Vertrekpunt p ii Taakstelling p iii Opzet p Klimaatbeheersing: mitigeren uitstoot van CO2 p Van Kyoto naar Kopenhagen p Kyoto mechanismen p Op weg naar Kopenhagen p Europese Unie: handel in en opslag van CO2 p EU ETS p Voorstellen Europese Commissie: januari 2008 p Geamendeerd door de Europese Raad en het Parlement: december 2008 p Kanttekening: effectiviteit p EU ETS en Kyoto: tweede kanttekening p Artikel 25 richtlijn 2003/87/EG p CCS p Klimaatbeheersing: transitie naar elektriciteit uit hernieuwbare bronnen p Flexibele instrumenten p Toegang tot het net p Werken aan de netten p Nederlandse reactie op het Groenboek p Regelgeving en beleid inzake het klimaat in Nederland p De RES richtlijn p Dringen bij de poort: aansluiting en transport p De ministeriële regeling: betere benutting bestaande capaciteit p Voorrang voor duurzaam? p. 70 5

6 3. Wind op de Noordzee p Concrete plannen: huidige stand van zaken p Nederland op zee p Wording van de exclusieve economische zone (EEZ) p Territoriale wateren p De exclusieve economische zone revisited p Casus Q7 p Wbr beleid p Hoe verder? p Casus Breeveertien II p Grootschalige projecten op het vasteland p Wind op land p Ruimtelijke planning: rechtskarakter SEV III p Ruimtelijke planning: voorbereiding SEV III p Ruimtelijke planning: inhoud SEV III p Coördinatie op Rijksniveau: algemene context p Coördinatie op Rijksniveau: wijziging Elektriciteitswet 1998 p Onderwerp p Wetsgeschiedenis p Tussenreflectie op vorm en inhoud p Rijksprojecten- en Rijkscoördinatieprocedure p De praktijk p De NOP p Gaswinning onder de Waddenzee p Het voorafgaande besluitvormingstraject p Omslag in het beleid p Randstad 380 kv verbinding p Initiatief van TenneT: nut en noodzaak p

7 Bestuurlijke lus via de wetgever p Decentrale opwekking p Windmolens decentraal p Vergunningen p Jurisprudentie p Eemshaven p Eemshaven 1993 p Eemshaven 2009 p Emmapolder p Weerribben p Subsidie: financiële tussenparagraaf p Warmte/Kracht koppeling (WKK) p Historie: p WKK in de knel p Stimulering WKK: fiscale aftrek en onrendabele top p Zonnepanelen (PV) p Conclusies en aanbevelingen p Geraadpleegde bronnen p Bijlagen p. 179 Bijlage A (behorend bij par ): vergunningen Offshore Windpark Breeveertien II; bijlage bij de door Royal Haskoning opgestelde startnotitie, 1 november Bijlage B en C (behorend bij par ): relevante beleidsstukken, respectievelijk procedures en besluitvorming, uit: Startnotitie Westermeerdijk Buitendijks, Royal Haskoning, 4 maart Bijlage D (behorend bij par ): Kennisgeving ontwerpbesluiten voor Randstad 380 kv, Stcr. 2009, nr. 77, 23 april Bijlage E (behorend bij par ): schema coördinatie bouw- en milieuvergunning. Bijlage F (behorend bij par ): voorstel tot vaststelling voorontwerp bestemmingsplan Windpark Eemshaven, 11 juni

8 Foto s titelblad en bovenstaand: Windpark Westereems: 8

9 I promised an economy run on clean, renewable energy that will create new American jobs, new American industries, and free us from the dangerous grip of foreign oil. This budget puts us on that path, through a market-based cap on carbon pollution that will make renewable energy the profitable kind of energy; through investments in wind power and solar power; advanced biofuels, clean coal, and more fuel-efficient American cars and American trucks. [..] I realize that passing this budget won t be easy. Because it represents real and dramatic change, it also represents a threat to the status quo in Washington. [..] I know that oil and gas companies won t like us ending nearly $30 billion in tax breaks, but that s how we ll help fund a renewable energy economy that will create new jobs and new industries. In other words, I know these steps won t sit well with the special interests and lobbyists who are invested in the old way of doing business, and I know they re gearing up for a fight as we speak. My message to them is this: So am I. Barack Obama Washington D.C. 28 februari

10 10

11 Voorwoord Met dit essay, verslag van een zoektocht naar juridische en politieke ruimte in Nederland voor de productie en het transport van elektriciteit uit hernieuwbare bronnen, hoop ik mijn studie Nederlands recht af te sluiten. De tocht begon, deels in het kader van onderzoekswerkzaamheden voor Juritas, in de verregende zomer van Ik startte mijn verkenningen op de Noordzee, in winderige polders, veranderlijke regelgeving, en vooral in de Kamerstukken, die getuigen van de verhitte debatten over de inhoud van het Nederlands energie- en klimaatbeleid. De nieuwe Wet ruimtelijk ordening (Wro) was net in werking getreden, het Energierapport 2008 lag op tafel en toepassing van de Rijkscoördinatieprocedure op grote energie-infrastructuurprojecten zat in de pijplijn. De herfst bracht de financiële storm die al een tijdje in de lucht hing, maar waarvan niemand wist wanneer - en hoe heftig - die zou losbarsten. De economische gevolgen, die zich in de winter begonnen af te tekenen, drukten zwaar op de onderhandelingen over het Europese emissiehandelssysteem, en op de VN conferentie in Poznań ter voorbereiding van een vervolg op Kyoto. Temidden van het tumult vond de verkiezing plaats van Barack Obama. En schreef ik verder aan dit essay. Mijn werk voor Juritas betekende voorts dat dit slot van mijn studie geen eindpunt geworden is, maar toegang tot een nieuw project, een promotie-onderzoek naar financieel toezicht in de VS en de EU, met speciaal oog voor Nederland, bij Adrienne de Moor-van Vugt. Ik hecht er aan op deze plaats Simone Pront-van Bommel te bedanken voor haar inspirerende ideeën en werklust, voor het vertrouwen dat zij in mij stelde, en voor het heropenen van de (Oudemanhuis) Poort, het mooiste plekje van Amsterdam, waar ik nu - in de woorden van Ben Olivier - opnieuw ben neergestreken. Ik verheug mij erop samen te werken met de medewerkers van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de UvA, die tijdens mijn studie zo effectief hun enthousiasme voor het vak op mij hebben weten over te brengen. Een bijzonder woord van dank geldt Rosa Uylenburg. Voor haar steun, haar kritisch oog, en niet in de laatste plaats voor haar geduld. Marleen Wessel, Amsterdam, 30 april

12 12

13 I. Inleiding Herfst voorjaar De financiële septemberstorm, die begon met de val van Lehman Brothers, bereikt orkaankracht en raast rond de wereld. 1 De ravage is divers, ingrijpend: huizenbezitters, in de VS en elders, raken massaal het dak boven hun hoofd - en hun baan - kwijt, zakenbanken vallen om en overheden spannen haastig vangnetten voor wankelende handelsbanken in een poging het vertrouwen te herstellen. Gevestigde namen blijken façades, waarachter grootschalig fraude schuil ging. Potemkin dorpen, Enron in het kwadraat; een virtuele wereld. De financiële markten, na scherpe dalingen, blijven hypernerveus uit angst voor een langdurige recessie. Deze financiële crisis - met economische teruggang in het kielzog - komt niet alleen. Er is ook een zeespiegelcrisis, energiecrisis, voedselcrisis en crisis tussen grote mogendheden, aldus Jos de Beus in Buitenhof op zondag 5 oktober: We moeten ons voorbereiden op een zwaar en mager decennium waarin koopkrachtbehoud nog de minste zorg is. De samenloop van schokken is zo bijzonder, dat we beginnen met een handicap. Geen enkele thans levende burger en gezagsdrager in functie heeft hiermee eerder praktische ervaring opgedaan. 2 De uitdaging is enorm, op alle fronten. Naast het herijken van de financiële sector en het beheersen van de recessie, is en blijft het urgent dat de samenleving als geheel, 3 zowel in Nederland als wereldwijd, een effectief klimaatbeleid voert. Uitstoot van broeikasgassen dient drastisch te worden beperkt, en wel op korte termijn, wil voorkomen worden dat de opwarming van de aarde een tipping point bereikt en onstuitbaar zal blijken. 4 1 Vergelijkingen met natuurrampen dringen zicht op. Een krediet tsunami, in de woorden van Alan Greenspan, tot 2006 achttien jaar lang voorzitter van de Federal Reserve. Op 23 oktober 2008 verscheen hij in het Amerikaanse huis van afgevaardigden voor de House Committee on Oversight and Government Reform. In werkelijkheid is deze financiële chaos, evenals de klimaatcrisis, man made. Greenspans verstokt verzet tegen regulering van de derivatenmarkt, waar subprime mortgages, gebundeld en herverpakt als triple A assets verhandeld werden, is mede debet geweest aan de huidige situatie. Greenspan geeft nu toe teveel te hebben vertrouwd op het zelfcorrigerend vermogen van vrije markten Dus niet alleen de politiek: naast overheden dienen ook het bedrijfsleven en gewone burgers hun verantwoordelijkheid te nemen in het keren van het tij. 4 Op donderdag 16 oktober 2008 heeft prof.dr.ir. Pier Vellinga zijn leerstoel 'Klimaatverandering, water en veiligheid' aanvaard aan de Wageningen Universiteit. Titel van de inaugurele rede: Hoogtij in de Delta. Op basis van de wetenschappelijke ontdekkingen op klimaatgebied van de afgelopen vijf jaar concludeert hij dat we zeer waarschijnlijk geen 100 jaar, maar slechts 30 jaar of minder de tijd hebben om te voorkomen dat de aarde de 13

14 De uitdaging is des te groter, omdat de energiesector in Nederland, om ons daartoe te beperken, een belangrijke emittent is van CO2, terwijl er vooralsnog 5 van wordt uitgegaan dat de vraag naar elektriciteit fors zal groeien. Dit zou het gevolg zijn van uiteenlopende factoren als de liberalisering van de energiemarkt, digitalisering van de informatieverstrekking en een groeiend aandeel van elektromotoren in huishoudens, bedrijven en de transportsector. I.i Vertrekpunt Het hierna volgende betoog handelt met name over de productie en het transport van elektriciteit. Om de prioritaire taak van emissiebeperking in deze sector uit te voeren liggen, naast het toewijzen door de overheid van jaarlijks steeds minder CO2-rechten binnen het EU ETS, verschillende opties op tafel. Door de gevestigde energiebedrijven wordt een techniek gepromoot, waarin CO2 bij de verbranding van kolen(gas) zal worden afgevangen, gecomprimeerd tot vloeistof, getransporteerd naar voor opslag geschikte regio s en aldaar de bodem ingepompt: schoon fossiel (CCS). 6 Sinds kort, althans in Nederland, is ook kernenergie weer bespreekbaar. 7 komende eeuwen zes tot tien graden warmer wordt en de zeespiegel zes, en op termijn nog meer meters, gaat stijgen. Het is dan ook Hoogtijd, zo besluit hij. 5 De gevolgen van de economische crisis zullen gaandeweg in 2009 duidelijk moeten worden. Corus, een grootverbruiker van energie, heeft in oktober al aangekondigd in drie maanden tijd de staalproductie met 20 % te verminderen. Zie: NRC, 17 oktober 2008, p. 19. Daarnaast is hetzelfde bedrijf van plan, aldus op 16 oktober 2008 de Corus website, een warmtekrachtcentrale te bouwen op eigen terrein, met het oog op efficiënt gebruik van energie. Zowel verhoging van energie-efficiëntie en verlaging van staalproductie zorgen voor verminderde afname op de energiemarkt. Ook in de voortgangsrapportage werkprogramma Nieuw energie voor het klimaat , op 28 oktober 2008 naar de Kamer verzonden, wordt reeds gesproken van mogelijk minder energiegebruik en broeikasgasemissies door de economische terugval. Kamerstukken II 2008/09, , nr. 42, p. 8. Begin 2009 sluiten wereldwijd bedrijven in versneld tempo hun deuren. Steeds meer banken en pensioenfondsen komen in de problemen. In het laatste kwart van 2008 kromp de Amerikaanse economie met 6,2% ten opzichte van het derde kwartaal, zo meldt het FD op 27 februari In Nederland krimpt de economie in 2009 met 3,5%, aldus het CPB op 17 februari. Dat is fors meer dan geraamd in december. 6 Carbon Capture and Storage: de afvang en opslag van CO2. Zie: Tomas Nauclér, Warren Campbell, Jurriaan Ruijs (teamleiders), Carbon Capture & Storage: Assessing the Economics, McKinsey&Company, Inc. 22 september CDA fractievoorzitter Pieter van Geel heeft het bedrijfsleven opgeroepen een vergunning aan te vragen voor de bouw van een kerncentrale. Volgens hem is de productie van kernenergie onvermijdelijk in Nederland en zijn er geen wettelijke beletselen die de bouw in de weg zitten. Zie: NRC 2 september 2008, p. 1. Hij werd op zijn wenken bediend want het energiebedrijf Delta heeft aangekondigd voor het einde van 2008 zo n aanvraag in te dienen. Zie: NRC 10 september 2008, p. 17. Begin februari 2009 spoort het Internationaal Energie Agentschap in Parijs het Nederlandse kabinet aan haast te maken met een tweede kerncentrale (Michèle de Waard, NRC, 2 februari 2009). Intussen verovert de Franse kerngigant EDF het Verenigd Koninkrijk en schuwt daarbij niet het middel van spionnage. Zie: Matthew Campbell, Chris Gourlay, French Spies targeted UK Greenpeace, in: Sunday Times, 26 april

15 Lang niet alle problemen die kleven aan CCS en kernenergie zijn echter opgelost, of zelfs maar oplosbaar. 8 De gezondheids- en veiligheidsrisico s rond zowel het productieproces als het afval, dat langdurig, liefst eeuwig 9 moet worden opgeslagen, roepen heftig verzet op van de bewoners van de betrokken gebieden. 10 Incidenten in het verleden hebben aangetoond dat in de praktijk vaak slordig wordt omgesprongen met - zelfs zeer giftig of radioactief - afval en dat handhaving veelal te kort schiet. Ook bestaat twijfel over de stabiliteit 11 en ondoordringbaarheid van de aardlagen waaronder of waarin, volgens de huidige plannen, het afval moet worden opgeborgen. 12 Op juridisch vlak zijn er problemen rond CCS inzake het aansprakelijkheidsregiem bij lekken op lange termijn. De schadeveroorzakende bedrijven zullen immers bij het zich verwerkelijken van de schade in een verre toekomst veelal niet meer bestaan, zodat de kosten in een voorkomend geval door de Staat - dat wil zeggen uit belastinggeld - zullen moeten worden gedekt. Rimpels vormen zich tevens rond de juridische kwalificatie van het op te bergen product, want voor afval geldt een strict regiem met betrekking tot transport en stort Al Gore, te gast in Aalsmeer op uitnodiging van Urgenda, heeft volgens het NRC van 15 oktober 2008, p. 2, een harde boodschap : De producenten [van kolencentrales] zeggen dat er binnenkort technieken bestaan om de CO2 af te vangen en op te slaan in de bodem. Maar dat is helemaal niet zo. De energiebedrijven hebben geen belang bij het ontwikkelen van die technieken, aldus Gore, omdat de kostprijs daardoor wordt verhoogd. Gore heeft het in de Amerikaanse staat Kansas meegemaakt, waar ook bleek dat de energiebedrijven hun eigen plannen voor schone kolencentrales niet serieus bleken te nemen: Ze liegen. 9 Het McKinsey rapport spreekt van duizenden jaren voor ondergronds opgeslagen CO2, p L'Est, «poubelle nucléaire» de la France?, kopt het Franse dagblad Le Monde op 27 augustus De Franse centrale overheid is sinds dit voorjaar bezig plaatselijke gemeenten in Oost Frankrijk te winnen voor het openen van ondergondse bergingen voor nucleair afval, te exploiteren tussen 2019 en Zij stuit lokaal op veel aarzeling, zelfs verzet. De auteur van dit artikel, Hervé Kempf, constateert dat de betrokkenen niet eens op de hoogte gesteld worden van de wetenschappelijke onzekerheden. Door tijdgebrek moet met opslag worden begonnen zonder eerst de risico s grondig te hebben onderzocht. Le Monde van 22 mei 2008 bericht dat Greenpeace in die maand beroep heeft ingesteld bij de Franse Raad van State, de Conseil d Etat, tegen een beschikking inzake het beheer van nucleair afval uit het buitenland. Dit besluit zou in strijd zijn met een nationale wet uit Pour renforcer la compétitivité d Areva [kernenergie concern], la France accepte d être la «poubelle nucléaire internationale», aldus een woordvoerder van Greenpeace, Frédéric Marillier. 11 Het NRC meldt op 30 oktober 2008 over de aardbeving in Groningen, die op die dag plaatsvond: Sinds 1986 doen zich veelvuldig aardschokken voor in het noorden van Nederland die worden veroorzaakt door de winning van aardgas. Het KNMI heeft sindsdien 540 van dergelijke bevingen geregistreerd. De beving van vandaag zit bij de acht zwaarste die de mens heeft veroorzaakt. De zwaarste was in 2006, net iets ten westen van het epicentrum van vandaag. 12 Tevens bestaat zorg, in het geval van de opslag van CO2, voor het ontstaan van het corrosieve koolzuur bij contact met water. Dit koolzuur kan zich door de afsluitende geologische formaties heenvreten. 13 McKinsey rapport, p

16 Last but not least zal CCS, zo de twaalf in Europa geplande proefopstellingen succesvol blijken, 14 pas rond 2030 op grote schaal kunnen worden toegepast. In Nederland wordt ingeschat dat dan tot 2050 maximaal 25 tot 30 % CO2 reductie kan worden gerealiseerd. 15 De vraag is of dit relatief geringe rendement, op een dergelijk laat tijdstip, 16 naast de vermelde risico s van lekken gedurende transport en opslag, opweegt tegen de kosten van de aanleg van de benodigde infrastructuur. Het goede nieuws is dat, (markt)technisch gesproken, thans ook methoden voorhanden zijn voor de productie van elektriciteit die, gebruik makend van hernieuwbare bronnen als zon, wind, water en aardwarmte, het grote voordeel hebben geen (nieuwe) problemen te creëren in termen van afvalbeheer. 17 De aanleg van pan-europese slimme netwerken - supergrids en smart grids - kan zorgen voor een goede spreiding en balans in het aanbod en de levering van deze werkelijk duurzame elektriciteit. 18 Tevens bestaan technieken om via een koppeling van de opwekking van warmte en kracht significant energie te besparen Zie: COMMUNICATION FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT, THE COUNCIL, THE EUROPEAN ECONOMIC AND SOCIAL COMMITTEE AND THE COMMITTEE OF THE REGIONS Supporting Early Demonstration of Sustainable Power Generation from Fossil Fuels, Brussels, COM(2008) 13 final 15 Kamerstukken II 2008/09, , nr. 2, p. 6. Antwoord, dd 29 september 2008, van de Minister van EZ, Maria van der Hoeven, op Kamervragen over het Energierapport De Commissie Onderzoek Duurzame Energie, voorgezeten door prof. dr. Hans de Wit, zegt over CCS: Nederland lijkt vanwege de geografische nabijheid van industrie en opslagmogelijkheden gunstig gepositioneerd voor CCS. Schoon fossiel is strikt genomen echter geen duurzame energieoptie, omdat de bron niet hernieuwbaar is. De Commissie is bovendien van oordeel dat de opslag van CO2 in de komende 20 jaar slechts zeer beperkt bijdraagt aan het verminderen van de CO2-uitstoot (maximaal 5% van de jaarlijkse CO2 emissie). In: Een nationale onderzoeksagenda voor duurzame energie, Den Haag 31 januari De bijdragen tijdens de conferentie van maart 2009 in Kopenhagen, 'Climate Change: Global Risks, Challenges & Decisions' van o.a. Lord Nicholas Stern, zouden moeten aanzetten tot directe actie. Minister Cramer heeft het KNMI en het PBL verzocht om te bekijken of aanpassing nodig is van het beleid, dat nog steeds gebaseerd is op het - verouderde - IPCC rapport uit De uitkomst wordt in de tweede helft van september 2009 verwacht. 17 Zie o.a. het VPRO programma Tegenlicht, aflevering van 20 oktober 2008: Here comes the sun. Zie voor achtergrondbronnen: 18 Zie o.a. het onderzoek van dr.ir. J.J. Meeuwsen, Electricity Networks of the Future: Various roads to a Sustainable Energy System. NWO, Project Transitions and Transition Paths, juli WKK (warmte/krachtkoppeling), in het Engels: cogeneration (combined heat and power; CHP). Deze techniek draait veelal op gas (38 %), soms op olie (6 %), en is dan vooral een techniek om energie te besparen. Duurzame energie in de zin van energie uit hernieuwbare bron wordt het pas bij voeding middels biomassa, wind of zon (12%). Ook kan voor de voeding vaste brandstof gebruikt worden (34 %), zoals gerecupereerd plastic (solid recovered fuels, SRF). Zie bijvoorbeeld: De Tijd, 29 mei De percentages zijn op EU basis en komen uit noot 4 van de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD, Europa kan meer energie besparen door warmtekrachtkoppeling, Brussel, , COM(2008) 771 definitief. Zie verder: infra, par

17 Omdat de binnenkort te nemen investeringsbeslissingen bepalend zullen zijn voor de wijze waarop, en de omvang waarin, Nederland de komende 40 tot 50 jaar zal bijdragen aan klimaatbeheersing, is het volgens ons van het grootste belang, alvorens deze beslissingen te nemen, te bekijken hoe plaats kan worden ingeruimd voor de niet-vervuilende, dat wil zeggen op lange termijn voor mens en omgeving de beste, opties. Het moge zo zijn dat de marktpartijen de uiteindelijke keuzes maken in een geliberaliseerde energiemarkt, het is de overheid die door stimuleringsmaatregelen en consequent beleid bepaalde investeringen aantrekkelijker kan maken dan andere. 20 Het kort houden van de transitieperiode naar een CO2 neutrale energieproductie, door nu stevig in te zetten op energieproductie uit hernieuwbare bron, kan kosteneffectiever uitpakken dan eerst investeren in een tijdelijke oplossing als infrastructuur voor CCS. I.ii Taakstelling Dit onderzoek betreft het juridische traject van de ruimtelijke inpassing in Nederland van grooten kleinschalige projecten op het gebied van duurzame elektriciteitsvoorziening. De nadruk zal liggen op het aspect van ruimtelijke ordening, dat wil zeggen de regelgeving, besluitvorming en procedures die ertoe moeten leiden deze projecten in, op en vooral van de grond te krijgen. Ruimte in overheidsbeleid en maatschappelijke acceptatie is daarmee onlosmakelijk verbonden en zal derhalve tevens bespreking behoeven. Gebleken is dat het lastig is, naast het vinden van geschikte locaties, ook de politieke, bestuurlijke en maatschappelijke ruimte te scheppen die nodig is voor de aanleg ervan. Dit geldt voor de grote projecten op de Noordzee en in de Noordoostpolder, maar ook voor de kleinere, waartoe op gemeentelijk niveau besloten moet worden. De projecten waar het om gaat kunnen productie-eenheden zijn (windparken, getijdeenergie, zonnetorens), maar omvatten tevens de benodigde kabels, aansluitingen, transformatoren, 20 Zie o.a. het proefschrift van Ineke Meijer, Uncertainty and entrepreneurial action. The role of uncertainty in the development of emerging energy technologies. UU, juni 2008; en dat van Susanne Agterbosch, Empowering Wind Power. Over de invloed van sociale en institutionele condities op de prestaties van ondernemers op de markt voor windenergie in Nederland. UU,

18 interconnectoren en netten. 21 Om de Europese en nationale klimaatdoelstellingen te halen zal, zoals ook van overheidswege wordt erkend, bij het huidige beleid stevig - en in rap tempo - geïnvesteerd moeten worden in dit type infrastructuur. 22 In werkelijkheid verloopt de realisering van dit soort projecten stroef en traag in Nederland. Onderzoeksdoel is erachter te komen waar precies de schoen wringt en hoe knelpunten eventueel kunnen worden verholpen. Daartoe is allereerst een omschrijving nodig van het in dit onderzoek gehanteerde begrip duurzame elektriciteit. Aangesloten wordt bij de definitie uit de Elektriciteitswet Het betreft elektriciteit, opgewekt in een productie-installatie die gebruik maakt van hernieuwbare energiebronnen. 23 Niet wordt bedoeld houdbaar, de belangrijkste betekenis van duurzaam in het in juni 2008 gepresenteerde Energierapport. In die betekenis is duurzame elektriciteit de resultante van de zoektocht naar een een structureel evenwicht tussen ecologische, economische en sociale aspecten van de energievoorziening. 24 Het aldus opgerekte begrip omvat kolen- en kerncentrales, gebouwd voor de lange termijn en voornamelijk met het oog op export, 25 dat wil zeggen de opties die in dit betoog in beginsel buiten beeld blijven In het Energierapport 2008 (p. 99) wordt energie-infrastructuur omschreven als omvattende installaties voor productie, conversie en opslag van energie, en het geheel aan kabels en leidingen voor het transport en de distributie (de netten). 22 Kamerstukken II 2007/08, 29023, nr. 43: Het Kabinet investeert fors in de uitbreiding van de productie van duurzame energie. 23 De volledige definitie van duurzame elektriciteit in artikel 1, eerste lid, aanhef en sub u, E-wet 1998 luidt: elektriciteit, opgewekt in een productieinstallatie die uitsluitend gebruik maakt van hernieuwbare energiebronnen, alsmede elektriciteit die is opgewekt met hernieuwbare energiebronnen in een hybride productie-installatie die ook met conventionele energiebronnen werkt, met inbegrip van elektriciteit die is opgewekt met hernieuwbare energiebronnen en die wordt gebruikt voor accumulatiesystemen, en met uitzondering van elektriciteit die afkomstig is van accumulatiesystemen. Deze definitie is overgenomen in artikel 1, eerste lid, aanhef en sub c, Besluit stimulering duurzame energieproductie (Stb. 2007, 410), met dit verschil dat hier hernieuwbare elektriciteit wordt gedefinieerd. 24 Energierapport 2008, p. 10, noot 4. Voor deze laatste betekenis van de term duurzaam is aangesloten bij de definitie in het advies van de Sociaal Economische Raad (SER) uit 2006, Naar een duurzame en kansrijke energievoorziening. Deze omschrijving komt, kort gezegd, neer op: leverings- en voorzieningszekerheid (betrouwbaarheid), minimale milieubelasting (schoon en veilig) en betaalbaarheid (voor burger en bedrijf). 25 A.J. Seebregts, B.W. Daniëls, Nederland exportland elektriciteit? Nieuwe ontwikkelingen elektriciteitscentrales en effect Schoon & Zuinig. ECN-E-08-26, juni Opgemerkt zij dat de bouw van een kolenvergassingscentrale, uitgerust met de meest effectieve CCS techniek, als flexibel in te zetten overgangsmaatregel, naast forse uitbouw van productiecapaciteit uit hernieuwbare bronnen, zou kunnen meetellen in de richting van duurzaam. Zie, behalve de inaugurele rede van Pier Vellinga, p. 33 (noot 4) : Regieorgaan Energietransitie Nederland, Duurzame energie in een nieuwe economische orde. Hoe maken we de energievoorziening betrouwbaar, betaalbaar en klimaatneutraal? Den Haag 14 november 2008, p. 20 e.v.; en CE Delft en J.P. van Soest: F.J. Rooijers, J.P. van Soest e.a., Transitiestrategie Elektriciteit en Warmte; Onderbouwingen toetsingsrapport voor het Regieorgaan Energietransitie, Delft, november Voorwaarde is wel dat dergelijke combinaties 1) op korte termijn in bedrijf zijn (over twintig jaar hoeft het niet meer), en 2) prompt weer worden ontmanteld bij voldoende supply uit hernieuwbare bronnen, zelfs als de kosten er niet uit zijn. Het is niet waarschijnlijk dat aan deze voorwaarden kan en zal worden voldaan. 18

19 In de tweede plaats dient een inventarisatie te worden gemaakt van regelgeving en beleid inzake de besluitvorming rond de totstandkoming van energie-infrastructuurprojecten. Dit is van belang, want afhankelijk van de omvang en de locatie van deze projecten zijn verschillende regels van toepassing en andere bestuurslagen bevoegd. Achtereenvolgens zal worden besproken hoe de besluitvorming eruit ziet, dan wel binnenkort eruit komt te zien, rond de aanleg van windparken in de Noordzee, rond een vergelijkbaar groot project op het vaste land en rond decentrale en/of kleinschalige projecten voor de opwekking van energie uit hernieuwbare bronnen op land. I.iii Opzet De uitwerking van het onderzoek is als volgt vorm gegeven. Aansluitend op deze inleiding worden de regelgeving en het beleid inzake klimaatbeheersing behandeld. Het is belangrijk te weten waarom de feitelijke productie van elektriciteit uit wind, zon, water en aarde van de beschikbare en in ontwikkeling zijnde CO2 reducerende maatregelen de voorkeur verdient. De blik zal eerst gericht zijn op de klimaatverdragen en -conferenties van de Verenigde Naties en vervolgens, uitgebreider, op de Europese Unie, waar nieuwe wetgeving in de maak is op dit terrein. Tenslotte wordt gekeken naar de huidige regels en doelstellingen in Nederland. Het overzicht behelst de (al dan niet uitonderhandelde) doelstellingen op klimaatgebied en daarnaast de grote lijnen van vooral die wetgeving die de elektriciteitsproductie betreft. De gasen vervoersector blijven dus buiten beeld, evenals energiebesparing en - op een enkele verwijzing na - de criteria voor biomassa. Waar relevant zal verwezen worden naar de nieuwe richtsnoeren voor milieusteun. De focus op elektriciteitsopwekking betekent dat om te beginnen (hoofdstuk 1) zal worden ingegaan op het systeem van de CO2 emissiehandel, eerst kort onder het Kyoto Protocol en daarna binnen de Europese Unie (EU ETS). De conventionele (kolen- en gasgestookte) elektriciteitscentrales vallen immers ex lege onder dit systeem, terwijl voor bepaalde sectoren gebruik gemaakt zal worden van de opt-in regeling. 27 Voor de Nederlandse glastuinbouw, een 27 Zie: art. 24 richtlijn 2003/87/EG. Overigens vielen in juli 2007 al 65 glastuinbouwbedrijven verplicht onder het EU ETS en uitbreiding van dat aantal werd verwacht. Zie: 19

20 energieverslindende sector waarvoor echter energieleverende kassen in ontwikkeling zijn, 28 wordt bijvoorbeeld een sectoraal emissiehandelssysteem opgezet, dat met ingang van 2013 zal worden aangesloten op EU-ETS. 29 Enige aandacht zal voorts worden besteed aan de juridische inkleding van CCS, met name aan de inpassing van deze technologie in het EU ETS. Vooral komt echter - als opmaat naar het eigenlijke onderwerp van dit essay, Ruimte voor duurzame energie - regelgeving inzake stimulering van elektriciteit uit hernieuwbare bronnen voor het voetlicht (hoofdstuk 2). Tegen de achtergrond van dit wetgevend en beleidsmatig kader wordt ingezoemd op ruimte voor productie en transport van elektriciteit uit hernieuwbare bronnen in Nederland, in het bijzonder op de aanleg van de daarvoor benodigde hardware. In drie hoofdstukken wordt uitgewerkt hoe op verschillende locaties, en naar gelang de omvang van het project, besluitprocedures hun beslag krijgen, gekregen hebben, of dreigen vast te lopen. Andere regelgeving komt nu in beeld. Naast de ruimtelijke ordeningswetgeving passeren die regels de revue, die voor het uiteindelijke ruimtelijke besluit bepalend (kunnen) zijn. Dit zijn regels betreffende natuur en milieu, maar ook bijvoorbeeld regels die zien op ontgronden, bouwen, en lozen of uitstoot van gevaarlijke stoffen. Hoofdstuk 3 gaat over de huidige stand van zaken inzake de bouw van windparken in het Nederlandse gedeelte van de Noordzee, wat daar aan vooraf ging, en wat gepland is voor de toekomst. Hoofdstuk 4 handelt over vergelijkbare, grote projecten op het vasteland en hoofdstuk 5 over kleinere, althans decentraal uitgevoerde projecten, eveneens op het vasteland. Gekozen is voor een aparte bespreking van groot- en kleinschalige projecten op land, omdat grote projecten niet alleen tot stand komen onder de regie van hogere bestuursorganen maar veelal ook andersoortige ondernemingen betreffen dan kleine. Met dit gegeven hangt samen dat veelal ook de locaties verschillend zijn in het geval van een door het Rijk dan wel decentraal vergund project, en daarmee de afwegingen die moeten worden gemaakt voor de inpassing ervan. 28 Bijvoorbeeld de Greenportkas in Venlo, en de Elkas in Wageningen, op 30 juni 2008 geopend door Minister Gerda Verburg. Wageningen Universiteit en Researchcentrum (WUR) verwacht dat dit soort kas over vier tot vijf jaar praktijkklaar zal zijn. 29 Een belangrijke reden voor dit initiatief is het willen behouden van het verlaagd tarief energiebelasting (EB). De Europese Commissie heeft dit tarief in juli 2007 voor drie jaar goedgekeurd. Voorwaarde is dat de sector zich houdt aan de afspraken in het convenant glastuinbouw en milieu om de energie-efficiency in 2010 aanzienlijk verbeterd te hebben. Voor aanspraken op verlenging van het tarief heeft de Nederlandse overheid aangegeven een sectoraal CO2 handelssysteem als basis te nemen. Voor de constatering dat aansluiting op EU-ETS het meest effectief zal zijn, zie: Bunte, F.H.J., M. Davidson en M. Mulder, Emissiehandel voor de glastuinbouw; effecten van een CO2 vereveningssyteem, Den Haag, LEI, 2007, Rapport ; ISBN

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen.

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Open klimaatlezingen 2009 Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Hans Bruyninckx De eerste stappen in internationaal klimaatbeleid 1979: 1ste World Climate Conference

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Gouden Bergen. Over prijs en waarde van opgeborgen CO 2. Bert Stuij. Manager Energie Strategie en Transitie, SenterNovem. maandag 11 december 2006 1

Gouden Bergen. Over prijs en waarde van opgeborgen CO 2. Bert Stuij. Manager Energie Strategie en Transitie, SenterNovem. maandag 11 december 2006 1 Gouden Bergen Over prijs en waarde van opgeborgen CO 2 Bert Stuij Manager Energie Strategie en Transitie, SenterNovem maandag 11 december 2006 1 Gouden Bergen Over de waarde en de prijs van opgeborgen

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

BIJEENKOMST VNO NCW Macro-ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid en energieverbruik

BIJEENKOMST VNO NCW Macro-ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid en energieverbruik BIJEENKOMST VNO NCW Macro-ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid en energieverbruik Introductie Alfred Besselink directeur Westland Infra Macro-ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid en energieverbruik

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Emissiehandel: Commissie geeft groen licht voor nog eens 8 plannen zodat de handel zoals gepland van start kan gaan

Emissiehandel: Commissie geeft groen licht voor nog eens 8 plannen zodat de handel zoals gepland van start kan gaan IP/04/1250 Brussel, 20 oktober 2004 Emissiehandel: Commissie geeft groen licht voor nog eens 8 plannen zodat de handel zoals gepland van start kan gaan De Europese Commissie gaat akkoord met een tweede

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

20% of naar 30% BKG reductie

20% of naar 30% BKG reductie EU-klimaatdoelstellingen 20% of naar 30% BKG reductie Marc Van den Bosch Sr. Adviseur Voka-VEV 30 06 2010 EU klimaatpakket 2008 Doelstellingen 2020 20% BKG reductie tav 1990 20% hernieuwbare energie 20%

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2005 664 Besluit van 12 december 2005, houdende regels met betrekking tot de instelling van een nationaal inventarisatiesysteem voor broeikasgassen

Nadere informatie

Publieke perceptie en wetgeving

Publieke perceptie en wetgeving Publieke perceptie en wetgeving Erik Lysen Utrecht Centrum voor Energie-onderzoek (UCE) Nationaal Symposium Schoon Fossiel Den Haag, 23 november 2005 Inhoud Internationale verdragen Publieke acceptatie

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2007 2008 31 362 Voorstel van wet van het lid Duyvendak tot wijziging van de Wet belastingen op milieugrondslag in verband met het beperken van de emissies

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie Argumenten in het maatschappelijke debat en de politieke besluitvorming rondom wind op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s 04/11/2014, KIVI, Den Haag Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat WERKPROGRAMMA SCHOON EN ZUINIG en WKK Pieter Boot Inhoud 1. Waarom Schoon en Zuinig? 2. Welke doelen? 3. Hoe groot is de trendbreuk? 4. Hoofdlijnen gevolgde

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

De voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 21-23 2513 AA DEN HAAG

De voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 21-23 2513 AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 21-23 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz)

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Lees ter voorbereiding de volgende teksten en bekijk de vragen en antwoorden van de quiz. De juiste antwoorden zijn vetgedrukt. Wat wil en doet

Nadere informatie

10819/03 Interinstitutioneel dossier: 2001/0245 (COD)

10819/03 Interinstitutioneel dossier: 2001/0245 (COD) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 8 juli 2003 (14.07) (OR. en) 10819/03 Interinstitutioneel dossier: 2001/0245 (COD) CODEC 891 JUR 273 ENV 362 MI 157 IND 96 ENER 204 NOTA van: aan: Betreft: het secretariaat-generaal

Nadere informatie

21.10.2015 A8-0249/139. Door de Commissie voorgestelde tekst

21.10.2015 A8-0249/139. Door de Commissie voorgestelde tekst 21.10.2015 A8-0249/139 139 Jens Rohde e.a. Artikel 4 lid 1 1. De lidstaten beperken op zijn minst hun jaarlijkse antropogene emissies van zwaveldioxide (SO2), stikstofoxiden (NOx), vluchtige organische

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013 Energieakkoord voor duurzame groei 6 september 2013 Programma perspresentatie Korte toelichting Energieakkoord voor duurzame groei Wiebe Draijer Korte toelichting doorrekeningen ECN/PBL/EIB Maarten Hajer

Nadere informatie

COP 21: analyse van het nieuwe klimaatakkoord en de mogelijke beleidsmatige en economische impact. 2 februari 2016 Tomas Wyns,

COP 21: analyse van het nieuwe klimaatakkoord en de mogelijke beleidsmatige en economische impact. 2 februari 2016 Tomas Wyns, COP 21: analyse van het nieuwe klimaatakkoord en de mogelijke beleidsmatige en economische impact 2 februari 2016 Tomas Wyns, tomas.wyns@vub.ac.be Overzicht Internationale klimaatonderhandelingen (UNFCCC)

Nadere informatie

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews WWViews C/o The Danish Board of Technology Antonigade 4 DK-1106 Copenhagen K Denemarken Tel +45 3332 0503 Fax +45 3391 0509 wwviews@wwviews.org www.wwviews.org

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 4 mei 2009 Br-secr.179N -

Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 4 mei 2009 Br-secr.179N - Vaste Commissie voor Economische Zaken van de Tweede Kamer der Staten Generaal t.a.v. mevrouw A.J. Timmer, voorzitter Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 4 mei

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst André Zeijseink (KEMA) Biomassa Meestook Symposium, Amsterdam, 27 mei 2010 Inleiding KEMA in t kort Belangrijke energie-drivers Rol van kolen in

Nadere informatie

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Overzicht 1. Klimaat en energie: waar zijn we? 2. Waarom een nieuw raamwerk voor 2030? 3. Belangrijkste elementen 2030

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

CIR-Isolatie Raad vzw

CIR-Isolatie Raad vzw 15 de ISOLATIEDAG energetisch renoveren bestaande gebouwen Georges Timmermans gti@skynet.be CIR-Isolatie Raad vzw koepel Belgische isolatiesector Duurzame Bouwsystemen 1 CIR-Isolatie Raad vzw jaarlijkse

Nadere informatie

Carbon Capture & Storage (CCS): Richtlijn 2009/31/EG en het Implementatietraject

Carbon Capture & Storage (CCS): Richtlijn 2009/31/EG en het Implementatietraject Carbon Capture & Storage (CCS): Richtlijn 2009/31/EG en het Implementatietraject Prof. mr. dr. Martha Roggenkamp Groningen Centre of Energy Law (RUG) en participant Cato2 Brinkhof Advocaten, Amsterdam

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Factsheet. Klimaatverandering: Beleid en maatregelen

Factsheet. Klimaatverandering: Beleid en maatregelen Factsheet Klimaatverandering: Beleid en maatregelen Sinds het begin van het Industriële Tijdperk (circa 1860) is de gemiddelde temperatuur op aarde met 0,8 C gestegen. Wetenschappers kennen het grootste

Nadere informatie

Hernieuwbare energie in Nederland

Hernieuwbare energie in Nederland Hernieuwbare energie in Nederland Nieuwe business modellen Amsterdam, 25 juni 2015 Rapport over hernieuwbare energie in Nederland Accenture en Climex onderzoeken kansen binnen het veranderende energielandschap

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Tabellenbijlage Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Verantwoording Dit rapport is de tabellenbijlage bij de Nationale Energieverkenning 2014 verschenen

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

BIJLAGE Samenvatting klimaatbeleid industrie buurlanden

BIJLAGE Samenvatting klimaatbeleid industrie buurlanden BIJLAGE Samenvatting klimaatbeleid industrie buurlanden 1 2 INLEIDING Deze nota bevat een synthese van maatregelen uit het klimaatbeleid ten aanzien van de industrie in onze buurlanden. Maatregelen naar

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

Klimaat en ontwikkeling

Klimaat en ontwikkeling Klimaat en ontwikkeling Een eerlijk en juridisch bindend klimaatakkoord is van groot belang voor ontwikkelingslanden, omdat deze landen dagelijks de gevolgen ondervinden van klimaatverandering die hoofdzakelijk

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

GEMEENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST

GEMEENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST EN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST AF/EEE/BG/RO/DC/nl 1 BETREFFENDE DE TIJDIGE BEKRACHTIGING VAN DE OVEREENKOMST BETREFFENDE

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 28 240 Evaluatienota Klimaatbeleid Nr. 43 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor het opwekken van je eigen energie en er ook voor betaald worden.

Een beginners handleiding voor het opwekken van je eigen energie en er ook voor betaald worden. Een beginners handleiding voor het opwekken van je eigen energie en er ook voor betaald worden. Waarom moet je leren over het opwekken van je eigen energie en er ook voor betaald worden! Het antwoord is

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

ONDERHANDELINGEN OVER DE TOETREDING VAN BULGARIJE EN ROEMENIË TOT DE EUROPESE UNIE

ONDERHANDELINGEN OVER DE TOETREDING VAN BULGARIJE EN ROEMENIË TOT DE EUROPESE UNIE ONDERHANDELINGEN OVER DE TOETREDING VAN BULGARIJE EN ROEMENIË TOT DE EUROPESE UNIE Brussel, 31 maart 2005 (OR. en) AA 23/2/05 REV 2 TOETREDINGSVERDRAG: SLOTAKTE ONTWERP VAN WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Beheer van energie en broeikasgas

Beheer van energie en broeikasgas Beheer van energie en broeikasgas binnen de Europese doelstellingen voor 2050 De CONCLUSIES volgen 30 maart 2014 Hebben wij de energie om 2050 schoon te halen? slotcongres 1 Beheer van energie en broeikasgas

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

INTERNATIONALE OVEREENKOMSTEN

INTERNATIONALE OVEREENKOMSTEN 1.8.2012 Publicatieblad van de Europese Unie L 205/1 II (Niet-wetgevingshandelingen) INTERNATIONALE OVEREENKOMSTEN BESLUIT VAN DE RAAD van 24 juli 2012 betreffende het door de Europese Unie in het Gemengd

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Derde Energienota Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergade~aar1995-1996 24525 Derde Energienota Nr. 2 INHOUDSOPGAVE DERDE ENERGIENOTA 1995 Samenvatting en conclusies Inleiding Hoofdstuk 1 De uitdaging

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 21 501-08 Milieuraad Nr. 173 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER Aan de Voorzitter van de

Nadere informatie