Warmtenetten in Vlaanderen: Context en barrières

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Warmtenetten in Vlaanderen: Context en barrières"

Transcriptie

1 Handelswetenschappen en Bestuurskunde Masterproef Warmtenetten in Vlaanderen: Context en barrières Pieter Santens Master in de Handelswetenschappen Afstudeerrichting Marketing Management Promotor: Brent Bleys Academiejaar

2 2

3 Abstract Een warmtenet is een infrastructuur die fungeert als verbinding tussen een divers aantal warmtebronnen en afnemers. Hoewel er heel wat bewezen voordelen verbonden zijn aan het gebruik van warmtenetten, komt de ontwikkeling van deze technologie in Vlaanderen maar traag op gang. Deze studie zoekt naar de oorzaken hiervan, en plaatst warmtenetten in de bredere contextvanenergieenmilieu.ditwordtgedaanindriegrotedelen.deelitracht warmtenettentesituerenineenruimemaatschappelijkecontextenwijstopde huidigepijnpuntenindeinternationaleenvlaamseklimaatproblematiek.deelii focustopwarmtenettenalseenvandeoplossingenindezeruimecontextenop de barrières die de ontwikkeling ervan verhinderen. Deel III onderzoekt deze barrièresindevlaamsepraktijkaandehandvaninterviewsengestructureerde enquêtesmeteenselectaantalactorenuitdesector. 3

4 4

5 DANKWOORD VooreerstwensikmijndanktebetuigenaanAnnemieBollen(SERV)voorhaar bijdrageaandekeuzevanhetonderwerpendebereidwilligheidtenallentijde ondersteuningtebieden.daarnaastgaatmijndankuitnaarbrentbleysvoorde motiverende ondersteuning en constructieve feedback op de juiste momenten. Verder gaat mijn speciale dank uit naar alle personen die het onderzoeksgedeelte van deze studie hebben mogelijk gemaakt door hun medewerking en nuttige input. Tenslotte ben ik veel dank verschuldigd aan allen, en in het bijzonder Nikkelhaes de Loopbel, die hun tijd hebben vrijgemaakt om inhoudelijkentaalkundigtereflecterenopdestudie. 5

6 6

7 Achtergrond Dit thesisonderzoek werd verricht ter behaling van de graad van Master in de Handelswetenschappen, afstudeerrichting Marketing Management. De keuze van het onderwerp gebeurde in overleg met de Sociaal Economische Raad van Vlaanderen waar ik een stage liep met een duur van drie maanden. De voornaamstedrijfveerwasdeactualiteitvanhetonderwerpendepotentiëlerol vandetechnologieindevlaamseenergievoorziening. Het uitgangspunt en aanvankelijke doel was het in kaart brengen van de barrières die de ontwikkeling van warmtenetten in Vlaanderen hinderen. Aangezien de kennis over collectieve warmtedistributie in Vlaanderen echter schaarsisenernoggeenvlaamsestudiegepubliceerdwasoverhetonderwerp, werd gekozen voor een verkennende invalshoek. Hierbij werd een ruime benadering gehanteerd waarbij de nodige aandacht wordt besteed aan de klimatologische, energetische, maatschappelijke en technische aspecten van warmtenetten.daarnaastwordtopempirischewijzeeenbeeldgeschetstvande barrièresinvlaanderen. Hoewelreedseenaantalnuttigeconclusieskunnenwordengetrokkenleenthet onderwerpzichtotnaderonderzoek,waarbijondermeerindetailkanworden ingegaanopdeindividuelebarrièresenmogelijkeoplossingsstrategieën. Wieheeftbaatbijhetlezenvanditonderzoek? Het onderzoek is zo gestructureerd en geschreven dat het toegankelijk is voor iedereen die belangstelling toont in de energie en klimaatproblematiek en een verhelderend beeld wenst over warmtenetten als technologische optie in een energiesysteem.daarnaastbiedtdestudieeenbondig opvlaanderentoegepast overzicht voor beleidsmakers die nog niet in aanraking gekomen zijn met warmtenetten. Voor experts en op vlak van warmtenetten geeft het onderzoek een beeld omtrent de algemene perceptie van verschillende actoren omtrent diverse barrières die de ontwikkeling van warmtenetten in de weg staan. Bovendien kan deze studie voor experts en onderzoeksinstellingen een aanzet zijnnaarverderonderzoekeneenaanleidinggeventoteventuelesamenwerking metdehogeschoolgentintoekomstigeeindwerken. 7

8 8

9 IHOUD LIJSTVANFIGURENENTABELLEN 11 BEGRIPPENENAFKORTINGEN 11 SAMENVATTING 13 DEELI.KLIMAAT,TRANSITIESENENERGIE KLIMAATVERANDERING TRANSITIEBELEIDENENERGIE TRANSITIEBELEIDSKLOOF ELEKTRICITEITVS.WARMTE:DUURZAMEENERGIEINVLAANDEREN 20 KADER:EXERGIE 22 DEELII:WARMTENETTENALSFACILITERENDEOPLOSSING BASISEIGENSCHAPPENWARMTENETTEN DEFINIËRINGENKENMERKEN ONDERDELENENSTRUCTUUR BUSINESSCASE WARMTEBRONNEN(INPUTS) 30 KADER:CONVENTIONELEOPWEKKING 34 BRON1RESTWARMTE 34 TECH1:WKK 34 TECH2:IndustriëleRestwarmte 36 TECH3:Afvalverbrandingsinstallaties 37 BRON2HERNIEUWBAREBRONNEN 38 TECH4:GeothermischeEnergie 38 TECH5:Hernieuwbarebrandstoffen 39 TECH6:Andereinnovatievetechnologieën 40 BRON3FOSSIELEBRONNEN HOEPASSENWARMTENETTENINDEBOVENSTAANDETRANSITIEENWARMTEPROBLEMATIEK? 40 KADER:COLLECTIEVEVERSUSINDIVIDUELESYSTEMEN VOORDELENVANWARMTENETTEN MAATSCHAPPELIJKEVOORDELEN VOORDELENVOORDELOKALEGEMEENSCHAP VOORDELENVOORDEEINDGEBRUIKER SITUATIEVANWARMTENETTENVANDAAG BARRIÈRES 47 A.ECONOMISCH 49 1.Projectrisico 49 2.Projectkosten 50 B.INSTITUTIONEEL 51 C.CO 2 PRIJSGERELATEERD 52 DEELIII:BARRIÈRESINVLAANDEREN ONDERZOEKSMETHODOLOGIE IDENTIFICATIEVANBARRIÈRES SELECTIEVANACTORENENCONTACTEN BEVRAGINGSMETHODE Semi gestructureerdinterview Enquête OPERATIONALISERING EVALUATIE ANALYSEVANDERESULTATEN EVALUATIEVANDEPOTENTIËLEONTWIKKELINGVANWARMTENETTEN 59 9

10 Waaromwelinzettenopwarmtenetten? Waaromnietinzettenopwarmtenetten? Toekomstwarmtenetten? EVALUATIEPERBARRIÈRE 60 A.Economischebarrières 60 B.Institutionelebarrières 66 C.CO 2 prijsgerelateerdebarrières EVALUATIEVANENKELEKERNPUNTEN Groenewarmtesterkonderbelicht VerkeerdeincentivesvoorkleinschaligeWKK Beschikbaarheidvandata Aansluitverplichting Rolvannetbeheerders Rolvanwarmtenetwerk ANTWOORDOPONDERZOEKSVRAGEN 70 Q1INHOEVERREKOMENDEVLAAMSEBARRIÈRESOVEREENMETDEBARRIÈRELIJST? 70 Q2BESTAANERNIETGEÏDENTIFICEERDEBARRIÈRESVOORVLAANDEREN? 70 Q3WATZIJNDEBELANGRIJKSTEBARRIÈRES? 70 Q4WELKEASPECTENLENENZICHTOTVERDERONDERZOEK? BEPERKINGENVANHETONDERZOEK 72 DEELIV:Conclusie 73 BIJLAGEN 75 BIJLAGE1:OVERZICHTACTUELEENPOTENTIËLEBIJDRAGEWARMTEBRONNEN 75 BIJLAGE2:CLASSIFICATIEVANGEOTHERMISCHETECHNOLOGIENAARDIEPTE 76 BIJLAGE3:CONTACTENLIJST 77 BIJLAGE4:VRAGENLIJST 78 REFERENTIES 83 10

11 LIJSTVANFIGURENENTABELLEN Figuren Pagina Figuur1:Bepalendefactorenvoortransitie 19 Figuur2:Onderbelichtingvanwarmtedoorhethuidigeenergiebeleid 21 Figuur3:Exergieentoepassingen 22 Figuur4:Hoog enlaagwaardigeenergetischeenergievormenentoepassingen. 23 Figuur5:TriasEnergetica 24 Figuur6:C2Csysteemmetenergie,water enmateriaalcycli. 25 Figuur7:NewSteppedStrategy(NSS) 25 Figuur8:Netstructuurenonderdelen 29 Figuur9:Typewarmtebronnenvoorwarmtenetten 32 Figuur10:Inputsverdeeldnaartechnologieinwarmtenetten 32 Figuur11:warmtestromen:WKKversusindividueleopwekking 35 Figuur12:HetSchillenmodelteroptimalisatievanrestwarmtestromen 37 Figuur13:Warmtenetalsfacilitatorvoorefficiëntenergiegebruik 41 Figuur14:Bebouwingsdichtheidenomvangalscriteriavoorwarmteleveringssystemen 42 Figuur15:Individueleopwekkingversuscentraleopwekking 44 Figuur16:Aandeelvanwarmtenettenindewarmtevraag 46 Figuur17:Actorenindeontwikkelingvanwarmtenetten 54 Tabellen Pagina Tabel1:Elektriciteits versuswarmtenetten 28 Tabel2:Classificatieinputswarmtenetten,inclusiefconventionelewarmteproductie 33 Tabel3:Voordelenvanwarmtenetten 44 Tabel4:Structurelefactorenbijdeevolutievanwarmtenetten 46 Tabel5:Overzichtbarrièreswarmtenetten 48 Tabel6:Actoren:rolencontacten. 55 Tabel7:Respondentenverdeeldovertypecontact 58 BEGRIPPENLIJSTENAFKORTINGEN Anchorloads Grote afnemers van warmtenetten die, wanneer afname gegarandeerd wordt, eengrotepositieveimpactkunnenhebbenopderisico'svaneenwarmtenet. Antropogeen Doormenselijktoedoenveroorzaakt. Balancing Hetafstemmenvanvraagopaanbod Lowex Laagwaardigeenergiebronnen(cfr.kaderexergie). Pieklastenbasislast De basislast is de continue vraag naar energie, waaraan wordt voldaan door basislastinstallatieszoalsnucleairecentralesbijelektriciteitsproductie.pieklast daarentegen vindt plaats wanneer veel vragers tegelijkertijd energie wensen af te nemen. Hier wordt de basislast overschreden en zal extra capaciteit moeten worden ingeschakeld onder de vorm van bijvoorbeeld snel in te schakelen gascentrales. WKK:warmtekrachtkoppeling WKC/GSC:warmtekrachtcertificaten/groenestroomcertificaten 11

12 12

13 SAMENVATTING DeelI:Klimaat,transitieenenergie. Erbestaateenalgemeneconsensusdatdeinvloedvanonzehuidigemaniervan leven een sterk negatieve impact heeft op het klimaat. Om onomkeerbare gevolgentegentegaaniseensenseofurgencyvereistenmoetnuactieworden ondernomen. Omwille van de sterke inbedding van fossiele brandstoffen in de invulling van onze maatschappelijke functies wordt het ondernemen van effectieve actie echter bemoeilijkt. Men gebruikt hiervoor termen als carbon lock in en pathdependency. Om echter toch de nodige actie te ondernemen is een globale omschakeling nodig naar een duurzaam systeem, een transitie. Een prominent onderdeel hiervan is een energietransitie: om van de huidige fossiele afhankelijkheid om te schakelen naar een duurzame energievoorziening is een goedtransitiebeleidonontbeerlijk. Vandaagverschiltdepraktijkopvlakvantransitiebeleidechternogenormvan de theorie. Een specifiek pijnpunt in de Vlaamse energiepolitiek is de huidige focus op elektriciteit als dominante energievorm, ten nadele van warmte. Warmte biedt echter heel wat interessante toepassingen. Zo lijken op collectief niveauheelwatopportuniteitentebestaan,waaronderwarmtenetten. DeelII:Warmtenettenalsfaciliterendeoplossing. Een warmtenet is een netwerk dat bestaat uit geïsoleerde leidingen waardoor heet water of stoom vloeit dat de afstand tussen een warmtebron en een eindverbruikeroverbrugt.eenvergelijkingmetelektricteitsnetwerkenlaatzien dat warmte als energiedrager met een heterogeen karakter, een aantal voorwaarden stelt aan de distributie. Zo moeten afnemers geografisch dicht gesitueerd zijn bij de warmtebron en moeten de verbindingskosten worden beperkt. Dit komt tot uiting in het businessmodel van een collectief warmteproject. De warmtebronnen, of inputs, van warmtenetten zijn divers vanwege de flexibiliteit van het net. Ze kunnen worden ingedeeld naar type en technologie. Warmtekrachtkoppeling(WKK),ofdegecombineerdeopwekkingvanwarmteen kracht (veelal elektriciteit) vormt het schoolvoorbeeld van de potentiële voordelenvanwarmtenetten.meteenzelfdehoeveelheidprimaireenergiewordt groterehoeveelheidfinaleenergiegevaloriseerd,invergelijkingmetgescheiden opwekking. Een nuttige WKK toepassing is echter enkel mogelijk indien een warmtenetaanwezigisomde(rest)warmteoptevangen. De diverse kenmerken van warmtenetten zorgen ervoor dat een breed aantal voordelen kan worden verwezenlijkt op maatschappelijk vlak, op vlak van de lokalegemeenschapenophetniveauvandeeindgebruiker.detechnologiepast daarnaastgoedindetransitiecontext. De situatie vandaag lijkt er echter op te wijzen dat in bepaalde landen warmtenettennietdegroeikennendiezezoudenmoetenkennenopbasisvan huneconomischeenecologischevoordelen.hiervoorkunnenzowelstructurele oorzaken als barrières worden aangehaald ter verklaring, waarbij barrières kunnenwordenverholpendoorhetjuisteenergiebeleid. 13

14 DeelIII:BarrièresinVlaanderen AangezieninVlaanderennoggeengestructureerdonderzoekisgebeurdnaarde evolutie van warmtenetten, wordt in dit onderzoek een poging gedaan een verkennendestandvanzakenteschetsen.hiervoorwordenenkelekernactoren uit de sector benaderd om te reflecteren over een vooraf vastgestelde set van internationaal erkende barrières. Dit gebeurt aan de hand van enquêtes, gecombineerdmetsemi gestructureerdeinterviews. Uit de resultaten merken we een consensus rond een aantal belangrijke hinderpalen die de ontwikkeling van warmtenetten in de weg staan. Zo blijken inkomstenonzekerheden en prijsonzekerheden, financieringsproblemen, sunk costs,ervaringbijdeoverheid,efficiëntbeleid,eenjuistebeleidsprioriteiteneen foute CO2 prijs een belangrijke rol te spelen. Daarnaast wordt veelal expliciet verwezen naar de onderbelichting van warmte als energievorm, verkeerdelijke subsidiëringvankleinschaligewkkenhetnietbeschikbaarheidzijnvandata. Methetoogopdezeresultatenlijktverderonderzoeknoodzakelijk,naaronder meer specifieke oplossingsstrategieën in het beleid en naar de concrete vorm van een mogelijke aansluitverplichting. Ook studies naar de mogelijkheden van warmtekaarteninvlaanderendringenzichop. DeelIV:Algemeneconclusie Eenalgemeneconclusieisdatdesectorvanwarmtenettenklaarlijkttezijnvoor een doorgedreven toepassing van de technologie in Vlaanderen. Indien Vlaanderen wil genieten van de diverse voordelen van warmtenetten, is echter wel gerichte overheidsinterventie vereist. Hiervoor is een transitieperspectief noodzakelijk. 14

15 15

16 16

17 DEELI:KLIMAAT,TRANSITIESENENERGIE Deel I tracht warmtenetten te situeren in een ruime maatschappelijke context. Transitiemanagementals'antwoordinconstructie'ophetcomplexeklimaat en energievraagstukkentdelaatstejareneensterkeopganginvlaanderen(paredis, 2009). De kloof tussen theorie en praktijk is echter nog groot en verschillende actorenindeenergiewereldwijzenopnietterechtvaardigenoverheidsfalenin de energiepolitiek. Zo wordt warmte, als efficiënte en tevens goedkoop te ondersteunenenergievorm,inhethuidigeenergiebeleidonderbelicht. 1.1KLIMAATVERANDERING HUYBRECHTSENJONES(2011)zettenineengezamenlijkepublicatiedestandvanzaken uiteen wat betreft de klimaatcrisis. Daarvoor doen ze beroep op de huidig beschikbare kennis vanwege het toonaangevende IPCC (Intergouvernmental PanelonClimateChange,dathaarlaatsteevaluatierapportin2007publiceerde), de laatst beschikbare update van de IPCC bevindingen in The Copenhagen Diagnosisvan2009,eneenreekswetenschappelijkepapers. Vandaag lijkt meer dan ooit een consensus te bestaan onder wetenschappers omtrentdeantropogene(menselijke)impactophetklimaat.hetvierdeipccrapport (2007) geeft hierbij een zekerheid van 90 procent, die sindsdien enkel maar groterisgeworden. Kernindicator voor die impact is de opwarming van de aarde. De gemiddelde aardtemperatuursteegindetwintigsteeeuwmetongeveer0,74gradencelsius. Dezestijgingdeedzichbovendiendelaatste50jaartweemaalsnellervoordan de voorbije 100 jaar, wat impliceert dat de toestand niet in positieve zin evolueert. Momenteel erkent de EU een temperatuurstijging van 2 C in vergelijking met het jaar 1750 als maximaal toelaatbare opwarming om ongezienemenselijkeschadetevoorkomen. Deimpactvandehuidigestijgingisreedsfysiekmerkbaarwanneerondermeer wordt gekeken naar de afgenomen sneeuw en ijsbedekking, de stijging van de zeespiegel, hogere waterdampconcentraties in de atmosfeer, afname van gebergtegletsjers, neerslagpatronen, de toename van extreme weersomstandighedenzoalsorkanenindenoord AtlantischeOceaanendeimpactop ecosystemen.daarnaastversterkenbovenstaandeeffectenelkaarwatresulteert ineenterugkoppelingsmechanisme 1. Degevolgenvandezeklimatologischewijzigingenhebbeneendirecteimpactop delevensstandaardvandewereldbevolking.opvlakvangezondheidkunnenwe onder meer kijken naar fenomenen zoals ondervoeding, hittegolven, stormen, droogtes, bosbranden en overstromingen. Daarnaast is er een indirecte impact op de veerkracht van ecosystemen, ontstaan problemen op vlak van voedselproductie, slinkt de nuttige watervoorraad en wordt de verzuring van oceanenindehandgewerkt.hierbijvaltoptemerkendatregionaleverschillen uitgesproken zullen zijn waarbij "een uitermate relevant gegeven [...] de 1Versterktdetermperatuurstijging.. 17

18 omgekeerde relatie is tussen de historische verantwoordelijkheid voor de opwarmingendekwetsbaarheidvoorhetprobleem"(huybrechts&jones,2011). Inhetzoekprocesnaareenantwoordvoordehierbovenbeschrevenproblemen is een 'sense of urgency' vereist indien we onze capaciteit inzake mitigatie (vermijdingvangevolgen)enadaptatie(aanpassingaangevolgen)nietwensen tehypothekeren.huybrechtsenjones(2011)vergelijkenhetmeteenolietanker:eens opkruissnelheidishijmoeilijkafteremmen. "Dit is een uniek moment in de geschiedenis waarbij we de basis kunnen leggen vooreenduurzamecomfortabele,aantrekkelijkeenrendabeletoekomst"(jones&de MEYERE,2009). Er is nu actie nodig. Deze actie zal zowel moeten inspelen op adaptatie en mitigatie. Wat betreft dit eerste zal voornamelijk op regionaal vlak moeten worden gekeken naar oplossingen. De tweede pijler vergt een globale aanpak. Het jongste IPCC rapport stelt een daling van de mondiale broeikasgasuitstoot met50tot85procenttegen2050alsnoodzakelijk TRANSITIEBELEIDENENERGIE De oorzaken van de antropogene klimaatverandering zijn inherent aan het huidigeglobaleeconomischemodeldatgebaseerdisopfossielebrandstoffenals energie input voor de vervulling van diverse maatschappelijke functies. In navolging van PAREDIS (2009) kan een onderscheid gemaakt worden tussen generiekefuncties(leveringvangrondstoffenenenergie),intermediarefuncties (zakelijke dienstverlening, verplaatsen en communicatie) en eindgebruikersfuncties (huisvesten, recreatie, voeden, persoonlijke verzorging enmaatschappelijkegezondheidszorg). Omdehierbovenbeschrevengevolgenvandeklimaatveranderingtegentegaan endeinvullingvanmaatschappelijkefunctiestegaranderen,isduseenoverstap (oftransitie)nodignaareennieuwenergiesysteem(unruh,2000)waarbinneneen samenhangendecultuur,structuurentechnologieisafgestemdopduurzaamheid (cfr.figuur1). 2Methetjaar2000alsreferentie. 18

19 Figuur1:Bepalendefactorenvoortransitie. Bron:Bollenet.al.(2011). UNRUH (2000) spreekt in deze context van een carbon lock in: ondanks de wetenschappelijke eenduidigheid wat betreft de omvang en de aard van het klimaatprobleem,neemtdeoverheid,endemaatschappijinhetalgemeengeen beslissende actie. Dit valt te verklaren door energie te bekijken in een ruim perspectiefwaarbijinstitutiesentechnologiëneenversterkendeenwederkerige impact uitoefenen op elkaar. Een kernbegrip is hier het Techno Institutional Complex(TIC):wanneereenbepaaldsysteemgevestigdis,wordthetdoorscale economies, learning economies, adaptive expectations en network economies moeilijk om dit systeem te doorbreken. Instituties zoals lobby's, vakbonden, sectororganisaties,mediamaarookdeuithetsysteemvoortvloeiendewaarden, normen en gewoonten verhinderen een radicale evolutie naar een nieuw, potentieelbetersysteem. Toegepast op energie is het omwille van complexe interacties en vastgeroeste patronen tussen diverse actoren en instituties moeilijk om het gevestigde fossiele systeem te doorbreken met groene technologieën voor een duurzame toekomst. Enkel incrementele innovaties worden door het huidige model geaccepteerd en kennen minder barrières in hun ontwikkeling. Echter, de uitdagingenwaarwenuvoorstaanvergennetradicaleinnovaties(paredis,2009). "Meerenmeerwordtduidelijkdatduurzameontwikkelingintegrale,opdelange termijn gerichte vernieuwingen (systeeminnovaties) vereist die de weg plaveien voor fundamentele veranderingen (transities) in onze samenleving." (KEMP ET. AL, 2006) Hetisdusmeerdanwenselijkomvanuitditparadigmatekijkennaardenodige evolutiesopvlakvanenergievoorziening.heiskanenet.al.(2011)verwijzen,voorde bovenstaande zichzelf instandhoudende problematiek van lock in, naar het conceptpathdependencyenstellendatbeleidterbevorderingvanpathcreation een oplossing kan bieden. Hierbij wordt de rol van ondernemers benadrukt in het innovatieproces, waarbij nieuwe technologieën, sociale praktijken en de hieruitvolgende systemen worden gevormd. Energietechnologieën moeten dus gezien worden in het ruime kader van hun technologische en sociologische omgeving. 19

20 1.3TRANSITIEBELEIDSKLOOF Dittransitiedenkenisechternognietgeïntegreerdinhethuidigeenergiebeleid in Vlaanderen. BOLLEN ET. AL. (2011) 3 halen een aantal strategische punten aan waarbij verbetering noodzakelijk is. Een belangrijk punt is dat de focus op targetsandtimetablesligt.ditkanzorgenvooreenverlammendewerkingwat betreft de realisatie van de doelstellingen binnen het tijdskader. Een ander aspectisdatdenadrukophetlineairemodelalsstructuurvoortechnologische ontwikkeling (waarbij een technologie ontstaat in een laboratorium, dan ontwikkeld wordt door de industrie en daarna wordt geaccepteerd door de markt) een te nauw zicht geeft op systeemveranderingen. Een zuivere technology push of market pull benadering is namelijk niet voldoende om te komentoteendoorbraak. Deze strategische hindernissen resulteren in suboptimale beleidskeuzes op operationeelniveau,waarniet financiëlebarrières zoalsbeleidsonzekerheiden een moeilijke inpassing van de door de overheid ondersteunde nieuwe technologieën in een gevestigd systeem de ontwikkeling van een duurzaam energielandschapverhinderen. Een aantal concrete pijnpunten voor het Vlaamse energiebeleid zijn, volgens dezelfde bron, de overlapping van diverse steunmechanismen waardoor het effectvanindividueleincentivesnietkanwordengeëvalueerd;deaanwezigheid van niet financiële barrières wat resulteert in een lage effectiviteit van steunmaatregelen; instabiliteit van het ondersteuningssysteem; een te nauwe focus op kosten en kosteneffectiviteit als selectiecriteria terwijl andere overwegingen (ook op lange termijn) interessanter kunnen zijn; een te nauwe kijk op hernieuwbare energie wat resulteert in gemiste kansen in vergelijking metoverwegingophogerniveau;enteweinigaandachtvoorenergiebesparing. Verder bestaan heel wat problemen met het systeem van de groenestroomcertificaten waar een gebrekkige marktwerking resulteert in windfallprofitsendedoorrekeningvangroenestroomsubsidiespubliekeafgunst voorhetondersteuningsbeleidvanhernieuwbareenergietotgevolgheeft. Dit laatste, en meer algemeen de oversubsidiëring van groene stroom, staat in sterk contrast met de onderbelichting van groene warmte. Dit is een van de relevanteissuesindevlaamseenergiepolitiekvandaag,enzekermetbetrekking totwarmtenetten.daaromgaathetvolgendehoofdstukhiernaderopin. 1.4ELEKTRICITEITVERSUSWARMTE:DUURZAMEENERGIEINVLAANDEREN Zoalsfiguur2illustreerthebbenmaatregelendieinVlaanderenreedsgenomen zijn ter stimulering van duurzame energieproductie en consumptie meestal betrekkingopelektriciteitalsenergievormwaardoorhetpotentieelvangroene warmteeningroterematerestwarmteonderbenutblijft(bollenet.al.,2011). 3Dithoofdstukhaaltslechtsenkelehoofdpuntenaanrelevantvoordecontextvandezepaper.Vooreengedetailleerd zichtoptransitieentransitiebeleidinvlaanderenendeaangehaaldeterminologieverwijsiknaarhetindetekst gerefereerdewerk,onlinebeschikbaarviahttp://www.serv.be/serv/document/rapport hernieuwbare energie. 20

21 Figuur2:Onderbelichtingwarmtedoorhethuidigeenergiebeleid. Bron:CEDelft(2011) Enkele ondersteunende opinies van toonaangevende stemmen in het energieveld: "Groenewarmteenrestwarmtezijndemeestondergewaardeerdevormenvan groeneofduurzameenergie.totnutoewordenzijnogalstiefmoederlijkbehandeld [...]." FranciesVanGijzeghem,projectleiderODEbio energieplatform(ode,2012). Hetpotentieelaangroenewarmteisnogenormendaarenbovenishetheel efficiëntenkosteneffectief.voorzichtigeanalyseswijzenuitdathetbeschikbaar aandeelgroenewarmteevenhoogisdanwatwevandaagontwikkelenaan hernieuwbareelektriciteit.willenwededoelstellinghernieuwbareenergiehalen voor2020,danishethoogtijdomdezeslapendereuswakkertemaken! BartBode,AlgemeenDirecteurvandeOrganisatieDuurzameEnergie(ODE,2012). Dezegrotepotentiëlebijdrageaandeenergietransitievangroenewarmteen restwarmteblijfttotnutoedusnogsteedsonaangeraakt.groenewarmteis energieonderdevormvanwarmteuitondermeergeothermie,warmtepompen enzonneboilers.restwarmtekomtvrijalsbijproductineenhoofdprocesdatniet gerichtisopwarmteproductiezoalselektriciteitsproductie ditwordt warmtekrachtkoppelinggenoemd(wkk) enindustriëleprocessenallerhande 4. Restwarmteisdusgrotendeelsonduurzaam,maarlevertineenlangetermijn duurzaamheidsvisieweleenonontbeerlijkemeerwaarde(pbl&ecofys2007; MARTENS,2012). Deliteratuuromtrentexergie(cfr.onderstaandkader)wijstinditoogpuntopde noodzakelijkheidvaneenzovolledigmogelijkbegripvanhetconceptenergie.de exergetischewaardevandiverseenergievormenverschilt,ennaargelangdeze waardemoetzuinigwordenomgegaanmetenergie.eenexergetischebrillaat onstoeomopmacro niveautereflecterenoveronshuidiginefficiënt energiesysteemendewaardevan(groene enrest)warmte. 4Hieronderkunnenweverstaan:'allewarmtediealsbijproductwordtafgestaanaandeomgevingbijhetuitvoerenvan eenkernproceswaarbijeenandereenergievormwenselijkis'.ditkanbijvoorbeelddewarmtezijndievrijkomtbij afvalverbranding,maarookdewarmtedievrijkomtbijdeproductievanelektriciteitineengecentraliseerdecentraleop gas.verderindezepaperzal,innavolgingvaneuroheat&power(2011),voordeinput warmteinwarmtenetten onderscheidwordengemaakttussenwarmteuitfossielebrandstoffen,hernieuwbarebrandstoffen(zoalsgeothermische energieenbiomassa)enrestwarmte('recycledheat',zowelfossielalshernieuwbaar). 21

22 KADER:EXERGIE DINCER (2002) omschrijft de exergetische waarde van een bepaalde energievorm of stof als een maateenheidvoordebruikbaarheid,kwaliteitofhetpotentieelomveranderingteveroorzaken.zo is elektriciteit onder hoge spanning uit exergetisch oogpunt hoogwaardige energie en warmte nabijomgevingstemperatuurlaagwaardigeenergie. Een definiëring uit een andere invalshoek vinden we terug in ECBCS ANNEX49(2011): Exergie is energiedievolledigconverteerbaarisinandereenergievormen.inditopzichtkaneenmaximale primaire energie efficiëntie worden bereikt wanneer hoogwaardige energievormen worden gebruikt voor hoogwaardige toepassingen en laagwaardige energievormen (lowex energievormen)wordengebruiktvoorlaagwaardigetoepassingen. Hierdoor wordt ondermeer het voordeel van cogeneratie 5 duidelijk: door in één proces mechanischeenergieenrestwarmtetegenererenwordtmeerenergieopgewektuitééneenheid brandstof in vergelijking met gescheiden productie. Deze warmte moet per definitie nuttig kunnenwordenaangewend,hierspelenwarmtenettenhunrol.dekoppelingvan hoogwaardige energieverbruikers die beschikken over een reststroom aan laagwaardige energieverbruikers diedezereststroomnuttigkunnenaanwendenresulteertineenbesparingvanprimaireenergie. Figuur3:exergieentoepassingen(bron:Annex49) De primaire energie input (aanbod) in het afgebeelde systeem (figuur 3) wordt verzorgd doorhernieuwbareenfossieleenergiebronnen. Beide kunnen hoogwaardig (bijvoorbeeld kolen, aardgas en biomassa) of laagwaardig (bijvoorbeeldrestwarmteuitafvalverbranding, zonnewarmte en geothermische warmte) zijn. Deze input voldoet aan de behoefte van verschillende gebruikers (vraag). Ook hier bestaat een exergetisch onderscheid tussen hoogwaardige en laagwaardige toepassingen. De industrie en energietransformatiesector vereisen voornamelijk hoogwaardige energie, zoals proceswarmte aan 600 C, terwijl gebouwen voldoening kunnen halen uit laagwaardige energievormen, zoals warmte aan90 Cvoorruimteverwarmingentapwater.InnavolgingvanDINCER(2002)kunnenwestellen dat een exergetische bril van imperatief belang is voor het beschouwen van een energie(beleids)systeem. Inhethuidigesysteem waarhetconceptenergieeeneerderkwantitatieveinvullingkrijgt is hetdenkenintermenvanexergieechternognietdestandaard.ergaatheelwatprimaireenergie verlorenwegenshetinefficiëntgebruikvanexergetischhoogwaardigeenergievormen(cfr.figuur 4). Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer aardgas gebruikt wordt voor individuele verwarmingstoepassingen in gebouwen. Deze suboptimale situatie resulteert in een dalend aanbod van aardgas voor hoogwaardige toepassingen en een grotere impact op het milieu dan nodig. Een internationaal verspreide oplossing voor deze inefficiënte situatie bestaat uit het ontkoppelen van restwarmte uit industriële installaties en distributie naar nabijgelegen woningenviaeenwarmtenet. Een dergelijke toepassing dicht bij huis is de afvalverbrandingsinstallatie (AVI) in Roeselare onderleidingvanintercommunalemirom 6.Dezeinstallatievoorzietinhetwarmteverbruikvan 5Cogeneratie(Cogen)isdealgemenetermomthermodynamischeprocessentebeschrijvenwaarbijtweenuttige energievormenuiteenenkeleprimaireenergiebronwordengeproduceerd.bijwarmtekrachtkoppeling(wkk)zijnde tweevormengespecifieerdalskracht(mechanischeenergie,bijvoorbeeldverderomgezetnaarelektricteit)enwarmte (MIRA,2011). 6Vooreengestructureerdeweergaveenmeerinfowordtverwezennaarhttp://www.mirom.be. 22

23 inwoners die anders op een minder efficiënte wijze (bijvoorbeeld via individuele aardgasketels)zoudenmoetenvoorzieninhunwarmtebehoefte.deavigeeftopdiemaniereen nuttige toepassing aan 21 procent ( MWh) van de geproduceerde energie uit afval, nog eenextra12procentwordtomgezetinelektriciteit(mirom,2012).eenvollediggroenalternatief zou kunnen bestaan uit het opzetten van een geothermische centrale op wijkniveau waarbij (rest)warmte uit natuurlijk radioactief verval in de aardkorst wordt gevaloriseerd die anders onbenutzoublijven(cfr.deel2.2:bron2,tech4). Figuur4:Hoog enlaagwaardigeenergetischeenergievormenentoepassingen. OvergenomenuitECBCSannex49(2011). Bovenstaandfiguurgeefteensamenvattendeweergavevandevereistetransitienaareen exergetischenergielandschapophetniveauvangebouwen.aandevraagnaarlaagwaardige energiewordtvandaagvoornamelijktegemoetgekomendoorgebruiktemakenvan hoogwaardigefossieleenergievormen(kortestippellijn).dochzouhetgebruikvanlaagwaardige energievormenzoalsrestwarmte,zonnewarmteengeothermischewarmte(langestippellijn) efficiënterzijnomindiebehoeftenaarlaagwaardigeenergietevoldoen. Concluderend toont bovenstaand kader aan dat vanuit het oogpunt van de eindtoepassing moet worden gekeken naar de energiebron: laagwaardige toepassingen moeten zo veel mogelijk worden ingevuld door (exergetisch) laagwaardigewarmte. In aanvulling hierbij, en in terugkoppeling naar punt 1.2 (transitiebeleid), kunnenwehetconceptexergiealsnoodzakelijkeaanvullingbeschouwenophet doortudelftontwikkeldeeninternationaalerkendetriasenergeticamodel. 23

24 Figuur5:TriasEnergetica Bron:AgentschapNL(2012). De Trias Energetica 7 is een duurzaamheidsmodel waarbij via een praktisch hanteerbare Triplet Vision drie sequentiële niveaus van duurzaamheid kunnen worden afgetoetst aan een energiesysteem. Dit maakt het voor beleidsmakers mogelijk om bij energiebeslissingen een verdedigbare focus te leggen op deze stappen in plaats van op specifieke maatregelen, wat de creativiteit van de betrokken actoren (zoals projectonwikkelaars bij warmteprojecten) onbelemmerdhoudt(brouwers,2005).dealgemenegedachtenganggaatalsvolgt: wanneer de energievraag zoveel mogelijk wordt beperkt (bijvoorbeeld door isolatie in gebouwen), de resterende energievraag zoveel mogelijk wordt ingevuld door hernieuwbare energie en efficiënt wordt omgesprongen met de nog noodzakelijke fossiele brandstoffen, zal een zo duurzaam mogelijke energievoorziening worden bereikt, die tevens de meest kosteneffectieve oplossingis(agentschapnl,2012). Wanneer we de transitiegedachte op lange termijn en de exergiebeschouwing van hiervoor in rekening nemen, kunnen we in navolging van VANDEVYVERE EN STREMKE (2012) de New Stepped Strategy (NSS) voorleggen als synthesemodel, waarbij naast energie ook exergie en levenscyclusanalyse (LCA) coherent aan bodkomen.ditmodelwerddoorvandendobbelsteen(2008)ontwikkeldenzorgde doordeintegratievanhetcradletocradle(c2c)concept 8 vooreenverbeterde enduidelijkereversievanhettriasenergetica model.hijsteltdatc2cnaastde klassieke toepassing op materialen en productstromen ook te gebruiken valt voorduurzameprojectenopgrotereschaalzoalsgebouwenendistricten. 7ZiehiervoorLysenE.H.(1996).Thetriasenergetica:SolarenergystrategiesforDevelopingCountries.InEurosun Conference,Freiburg. 8ZiehiervoorMcDonough&Braungart(2002):CradletoCradle Remakingthewaywemakethings.NorthPointPress, NewYork. 24

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Algemene principes van WKK Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 COGEN Vlaanderen vzw Doelstelling:

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek

De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek Jean-Pierre Lemmens COGEN Vlaanderen easyfairs Industrie & Milieu 2010 Seminarie Bio-energie

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

Commissie Benchmarking Vlaanderen

Commissie Benchmarking Vlaanderen Commissie Benchmarking Vlaanderen 023-0096 TOELICHTING 09 WARMTE KRACHT KOPPELING 1. Inleiding Warmte Kracht Koppeling (WKK) is het gecombineerd genereren van warmte, meestal onder de vorm van stoom, en

Nadere informatie

Overzicht. Inleiding Micro-WKK in woningen Technologieën Aandachtspunten Toekomstperspectieven Conclusies 15-11-2010

Overzicht. Inleiding Micro-WKK in woningen Technologieën Aandachtspunten Toekomstperspectieven Conclusies 15-11-2010 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Toepassingen in de woningbouw Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 Overzicht Inleiding Micro-WKK

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Individuele energievoorziening

Individuele energievoorziening 04/12/2014 Potentieel voor collectieve energie en warmte in Vlaanderen Erwin CORNELIS Klankbordgroep Lerend Netwerk Duurzame Wijken 3 december 2014 Presentatie in het kader van het STRATEGO-project Individuele

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Welkom. StepUp. Wat zijn warmtenetten? StepUp_Warmtenetten 1

Welkom. StepUp. Wat zijn warmtenetten? StepUp_Warmtenetten 1 Welkom StepUp 8 Wat zijn warmtenetten? Ondergronds leidingsysteem dat warm water transporteert Koppelt plaatsen met een warmteoverschot ( warmtebron of restwarmte ) aan plaatsen met een warmtevraag ( verwarming,

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen in Vlaanderen. Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel?

Duurzaam ondernemen in Vlaanderen. Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel? Duurzaam ondernemen in Vlaanderen Studienamiddag Roeselare Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel? 18 juni Michel Davidts warmteontwikkelingen Kader Restwarmtegebruik maakt

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Commissie Benchmarking Vlaanderen

Commissie Benchmarking Vlaanderen Commissie Benchmarking Vlaanderen 023-0170 Bijlage I TOELICHTING 17 Bijlage I : WKK ALS ALTERNATIEVE MAATREGEL 1. Inleiding Het plaatsen van een WKK-installatie is een energiebesparingsoptie die zowel

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Warmtenetten. Agenda. Wat is een warmtenet. Technologie. Projecten. Regulering. Rol Eandis. Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015

Warmtenetten. Agenda. Wat is een warmtenet. Technologie. Projecten. Regulering. Rol Eandis. Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015 Warmtenetten Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015 Agenda Wat is een warmtenet Technologie Projecten Regulering Rol Eandis 2 2015 Studiedag Energik - Warmtenetten 1 Wat zijn warmtenetten? Ondergronds

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

WARMTEKRACHTKOPPELING (WKK) INFOBROCHURE

WARMTEKRACHTKOPPELING (WKK) INFOBROCHURE WARMTEKRACHTKOPPELING (WKK) INFOBROCHURE Wat is het? Warmtekrachtkoppeling (WKK) is een verzamelnaam voor veel verschillende technologieën waarbij warmte en mechanische energie gelijktijdig worden opgewekt.

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Rendementen en CO -emissie van elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012

Rendementen en CO -emissie van elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012 Webartikel 2014 Rendementen en CO -emissie van 2 elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012 Reinoud Segers 31-03-2014 gepubliceerd op cbs.nl CBS Rendementen en CO2-emissie elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel 13 oktober 2010 - Warmtenetwerk Externe warmtelevering, EMG, EPC en Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en Achtergrond, doelstelling Getrapte eis Invoering EMG ontwikkeling en inhoud 2 Huidige

Nadere informatie

WKK (warmte delen) een praktijkvoorbeeld met cijfers

WKK (warmte delen) een praktijkvoorbeeld met cijfers WKK (warmte delen) een praktijkvoorbeeld met cijfers 1) Wie is BeauVent? 2) WKK? 3) Case 1 4) Case 2 5) Samenwerken, kan lonen! Agenda BeauVent Hernieuwbare energiecoöperati Wil tegen 2050 een 100% hernieuwbare

Nadere informatie

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Inhoud presentatie 1.Afbakening 2.Inventarisatie energie 3.CO 2 -voetafdruk energieverbruik 4.CO

Nadere informatie

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele Regio-overleg milieu HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding Ingelmunster 14 maart 2013 Dominiek Vandewiele agenda 8:30 onthaal en inleiding 8:45 Inleiding: Europese, Vlaamse en lokale beleidsprioriteiten

Nadere informatie

over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen

over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen stuk ingediend op 1048 (2010-2011) Nr. 1 25 maart 2011 (2010-2011) Verzoekschrift over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen Verslag

Nadere informatie

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft NOTITIE PROJECT ONDERWERP Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft Bepalingsmethode DATUM 20 april 2006 STATUS Definitief 1 Inleiding...2 2 Uitgangspunten...2 3 Bepalingsmethode...2 3.1 Principe...2

Nadere informatie

Warmtenetten in Vlaanderen ACE 22-11/2012. Van Overberghe Koen

Warmtenetten in Vlaanderen ACE 22-11/2012. Van Overberghe Koen Warmtenetten in Vlaanderen ACE 22-11/2012 Van Overberghe Koen Wat Warmtenetwerk is een warmtenet? Nederland en Vlaanderen Breed platform voor alle organisaties die betrokken zijn bij collectieve warmte

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw Evoluties in het energielandschap Peter De Pauw Inhoud We consumeren meer energie We produceren zelf elektriciteit We zullen anders consumeren We gebruiken de netten op een andere manier 2 3 december 2015

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie

Voordelen van stoom door WKK in België : Projectaanpak THEOLIA

Voordelen van stoom door WKK in België : Projectaanpak THEOLIA S u s t a i n a b l e E n e r g y S o l u t i o n s Voordelen van stoom door WKK in België : Projectaanpak THEOLIA Promotiedag STOOM 18 mei 2006 VITO te Mol Frederic Vermeulen Marketing en Sales Manager

Nadere informatie

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom?

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Erik De Schutter Vlaams energieonderzoek door VITO Energietechnologie Duurzame stedelijkheid KU Leuven Elektrotechniek Bouwfysica

Nadere informatie

MY STATEMENT PAPER. De grootte van de biogassector als energieoplossing zal beperkt blijven

MY STATEMENT PAPER. De grootte van de biogassector als energieoplossing zal beperkt blijven MY STATEMENT PAPER De grootte van de biogassector als energieoplossing zal beperkt blijven Sebastiaan Nijs 14/04/2015 Inleiding Tijdens mijn thesis is er onderzoek gebeurd naar de anaerobe verwerking van

Nadere informatie

Zuid-West-Vlaanderen Energieneutraal in 2050. Naar een regionale energiestrategie

Zuid-West-Vlaanderen Energieneutraal in 2050. Naar een regionale energiestrategie Zuid-West-Vlaanderen Energieneutraal in 2050. Naar een regionale energiestrategie Welke vragen liggen aan de basis? Er beweegt nu zeer veel rond energie. Waar staan we nu en hoe gaat het verder evolueren?

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Toelichting 05: WKK-Potentieelstudie en toepasbaarheid warmte- en koudenetten

Toelichting 05: WKK-Potentieelstudie en toepasbaarheid warmte- en koudenetten COMMISSIE ENERGIEBELEIDSOVEREENKOMST Toelichting 05: WKK-Potentieelstudie en toepasbaarheid warmte- en koudenetten 1 Inleiding Volgens Art. 6(6) van de EBO verbinden de Ondernemingen zich ertoe om een

Nadere informatie

D 388. Energietechnologie en economie. EXAMEN 1 februari 2002

D 388. Energietechnologie en economie. EXAMEN 1 februari 2002 D 388 Energietechnologie en economie EXAMEN 1 februari 2002 Naam: Nr. Studentenkaart: Handtekening: Richtlijnen: Het examen bestaat uit zes vragen, twee voor ieder deel. Beantwoord uw vragen bondig. Houd

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Energie uitdagingen VISIE 2050: 7. energietransitie Daling uitstoot broeikasgassen in EU met 80-95% t.o.v.

Nadere informatie

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË Overzicht 1 Hernieuwbare energiebronnen (hierna ook: HE) spelen een belangrijke rol in het kader van het Italiaanse energiesysteem. Ze worden uitvoerig gebruikt om elektriciteit

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Ruimteverwarming. 1 Inleiding... 1. 2 Energieverbruik ruimteverwarming... 2. 3 Centrale verwarming... 3. 4 Decentralisatie... 4

Ruimteverwarming. 1 Inleiding... 1. 2 Energieverbruik ruimteverwarming... 2. 3 Centrale verwarming... 3. 4 Decentralisatie... 4 1 Inleiding... 1 2 Energieverbruik ruimteverwarming... 2 3 Centrale verwarming... 3 4 Decentralisatie... 4 5 Convectieverwarming... 5 6 Stralingsverwarming... 9 7 Keuzecriteria... 11 1 Inleiding Voor de

Nadere informatie

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Energie Energie is een eigenschap van de materie die kan worden omgezet in arbeid, warmte of straling. De eenheid van energie is de Joule. De fundamentele

Nadere informatie

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties Regeling van de Minister van Economische Zaken van., nr..., houdende wijziging van de Regeling subsidiebedragen milieukwaliteit elektriciteitsproductie 2006 (periode 1 juli tot en met 31 december) en de

Nadere informatie

Kom verder. Saxion. Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen. Welkom. Jan de Wit, 20 juni 2012

Kom verder. Saxion. Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen. Welkom. Jan de Wit, 20 juni 2012 Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen Welkom Jan de Wit, 20 juni 2012 Vragen? Trends: 1. Energiebesparing door monitoring & procesbeheersing 2. Energiebesparing

Nadere informatie

Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 stadsontwikkeling EMA

Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 stadsontwikkeling EMA Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 EMA Principes Antwerpen ondertekende het Europese Burgemeestersconvenant. Meer dan 5.000 lokale en regionale overheden hebben ondertekend en engageren zich om op

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : Duurzaam bouwen van A tot Z

Opleiding Duurzaam Gebouw : Duurzaam bouwen van A tot Z Opleiding Duurzaam Gebouw : Duurzaam bouwen van A tot Z Leefmilieu Brussel Duurzaam bouwen vanuit de invalshoek van energie. Anne-Laure MAERCKX CENERGIE Doelstelling(en) van de presentatie Een denkoefening

Nadere informatie

Kernenergie in de Belgische energiemix

Kernenergie in de Belgische energiemix Kernenergie in de Belgische energiemix 1. Bevoorradingszekerheid De energie-afhankelijkheid van België is hoger dan het Europees gemiddelde. Zo bedroeg het percentage energie-afhankelijkheid van België

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

WKK in Vlaanderen: feiten en cijfers

WKK in Vlaanderen: feiten en cijfers 27/02/2012 WKK in Vlaanderen: feiten en cijfers K. Aernouts, K. Jespers, E. Cornelis Indeling presentatie» Inleiding» WKK in Vlaanderen: feiten en cijfers» Geïnstalleerd vermogen» Geproduceerde energie»

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Consequenties voor de balanshandhaving en oplossingsrichtingen Engbert Pelgrum, TenneT TSO B.V. Symposium Cogen Nederland

Nadere informatie

In samenwerking met: Kritische analyse van ondersteuningsmaatregelen duurzame energie in Vl en Nl

In samenwerking met: Kritische analyse van ondersteuningsmaatregelen duurzame energie in Vl en Nl In samenwerking met: Partners: Met de steun van: Met financiële steun van: Agenda 13 u 30 Verwelkoming en toelichting doelstelling stakeholdersoverleg 13 u 35 Vergelijking 2020 doelstellingen België Nederland

Nadere informatie

Energietechnologieën

Energietechnologieën pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: over IEA (2008) Energietechnologieën Scenario s tot 2050 Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het toenemende energiegebruik dat aan de huidige economische

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes Green Gas Technology Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar Shared Succes Imtech en Green Gas Technology Imtech is de technologie partner voor bedrijven die biogas willen opwaarderen naar aardgaskwaliteit.

Nadere informatie

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market Wilt u warmte en elektriciteit res-fc market Het project Het EU-project RES-FC Market wil de marktintroductie van brandstofcelsystemen voor huishoudens (FCHS) die gebruik maken van hernieuwbare energie

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO

Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO Joris Haems Algemeen Directeur Upgrade Energy Inhoud 1 2 3 4 5 6 Introductie: Energie als schaars goed Uw gebouw als energieproducent Opportuniteit

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Door Eric van Zee, april 2008 Energie steeds groter deel van de woonlasten De kosten voor verwarming en warm tapwater vormen een steeds

Nadere informatie

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh.

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh. Regeling van de Minister van Economische Zaken van.., nr. WJZ, houdende vaststelling van de vaste bedragen per kwh ter stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie voor het jaar 2005

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en energielabel! Achtergrond, doelstelling! Getrapte eis! Invoering! EMG ontwikkeling! EMG

Nadere informatie

REGULERINGSCOMMISSIE VOOR ENERGIE IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST

REGULERINGSCOMMISSIE VOOR ENERGIE IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST REGULERINGSCOMMISSIE VOOR ENERGIE IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST Verslag BRUGEL-RAPP-20101008-11 over het jaarrendement van de uitbating van warmtekrachtkoppelingsinstallaties voor 2009 Opgesteld

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot CE4 N35N 13.5.29 Samenvatting Drie scenario s om de hoeveelheid CO 2 te berekenen, die niet uitgestoten wordt als er energie bespaard wordt

Nadere informatie

Om onze patiënten een duurzame zorg te garanderen.

Om onze patiënten een duurzame zorg te garanderen. Om onze patiënten een duurzame zorg te garanderen. Janssen Janssen België maakt deel uit van Janssen Pharmaceutical Companies of Johnson & Johnson (J&J). Kernactiviteiten zijn het creëren, ontwikkelen

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Ludo Sweron 29 februari 2012 slide 1 Visie duurzaam ondernemen Colruyt Group Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap

Nadere informatie

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit Energiebedrijven op zoek naar toegevoegde waarde De transitie naar een hernieuwbaar en deels decentraal energielandschap zal zich doorzetten. De vervanging van de centrale elektriciteitsproductie door

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie