Hoofdstuk 2. Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden De Nederlanden in de tijd voor Karel V Het grondgebied van het huidige Nederland

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoofdstuk 2. Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 De Nederlanden in de tijd voor Karel V Het grondgebied van het huidige Nederland"

Transcriptie

1 Hoofdstuk 2. Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden De Nederlanden in de tijd voor Karel V Het grondgebied van het huidige Nederland behoorde sinds 925 tot het Duitse Rijk. In de 14 de en 15 de eeuw werd de Nederlanden steeds meer een politieke eenheid. Dit kwam door: - De stedengroei sinds de 12 de eeuw en - Het streven van de hertogen van Bourgondië les Pays Bas (de Lage Landen) in hun bezit te krijgen. In de 15 de en 16 de eeuw zette de versterking van de positie van de steden en de stedelijke burgerij zich door. Drie oorzaken daarvan waren: - Door de gunstige ligging ontstond een druk handelsverkeer - Door het handelsverkeer nam de nijverheid toe In de steden kon de nijverheid toenemen dankzij de aanvoer van grondstoffen (bijv. wol en hout) - Meer samenwerking tussen steden Hanze (onderling handelsverbond van een aantal Noord-Europese steden) De steden slaagden erin hun positie ten opzichte van hun heer te versterken dankzij hun toenemende welvaart. In ruil voor het betalen van belasting kregen de steden privileges. De Nederlanden was het meest verstedelijkte gebied van Noord-Europa, het kruispunt van de handelsroutes en de Nederlanden bracht de meeste belasting op. Filips de Goede ging een bewust centralisatiebeleid voeren om van de zelfstandige gewesten een eenheid te maken en daardoor zelf meer macht te krijgen: - Hij verplaatste zijn hof naar het centraal gelegen Brussel. - In alle hertogdommen en graafschappen stelde hij stadhouders als zijn vertegenwoordigers aan. - Hij stelde de Staten-Generaal in. In de 14 de eeuw ontstonden in de meeste gewesten de Gewestelijke Staten. Deze Gewestelijke Staten werden samengevoegd tot de Staten-Generaal. 1. De christelijke Kerk in West-Europa valt uiteen 1555: Filips II volgt zijn vader Karel V op 1568: opstand in de Nederlanden tegen Spanje Groeiend kritiek op de katholieke Kerk rond 1500 Volgens sommige critici legde de Kerk de Bijbel anders uit dan volgens hen voor de hand lag. Bovendien hield de Kerk volgens deze critici er gebruiken op na die nergens in de Bijbel terug te vinden waren. Een deel van de critici hadden alleen kritiek op de aflaathandel in de katholieke Kerk. De Nederlander Erasmus was een van die critici. Anderen scheidden zich van de katholieke Kerk af en stichtten een nieuwe Kerk of sloten zich hierbij aan. Deze mensen worden ook wel hervormers genoemd en de stroming Hervorming of Reformatie. Er ontstonden protestantse Kerken uit protest tegen de Katholieke Kerk. De grootste hervormers zijn: Luther en Calvijn. De kritiek van Luther - De machtsaanspraken en zelfgemaakte wetten en regels van de rooms-katholieke Kerk waren onterecht. - Alleen de Bijbel was richtinggevend. Luther wilde dat iedereen de Bijbel ging lezen in volkstaal. - Volgens Luther kwam men in de hemel door in God te geloven. De aflaathandel zou afgeschaft moeten worden. - Luther wilde ook het pausschap, het celibaat, veel sacramenten, de heiligenverering en de kloosterorden afschaffen, omdat daarover niets in de Bijbel stond. Duitse vorsten steunden Luther maar al te graag, omdat: - Zij hoofd werden van de Kerk. - Zij de kloosters konden sluiten en de bezittingen van de kloosters overnemen. - Volgens het lutheranisme onderdanen de vorst altijd moesten gehoorzamen, ook als de vorst zich slecht gedroeg. 1555: de Vrede van Augsburg: cuius regio eius religio : wiens gebied, diens gebed Karel V was hier niet blij mee, want hierdoor werd zijn centralisatiepolitiek bemoeilijkt. Verschillen tussen lutheranisme en het calvinisme - Bij de lutheranen is de vorst het hoofd van de Kerk. Bij de calvinisten bestuurt iedere gemeente zichzelf door een raad van gekozen ouderlingen. - Anders dan de lutheranen mogen calvinisten tegen hun vorst in verzet komen, als deze handelt tegen Gods gebed. Nederland: de calvinistische Kerk was het belangrijkst

2 2. De opstand in de Nederlanden breekt uit Oorzaken van de opstand Twee indirecte oorzaken voor het ontstaan van de Opstand waren: - De sterke positie van de stedelijke burgerij in de Nederlanden 1477: Maria werd hertogin van Bourgondië 1539: Gent weigerde te voldoen aan een bede (verzoek om belasting) van Karel V - De splitsing van de christelijke Kerk door de Hervorming Twee directe oorzaken voor het ontstaan van de Opstand waren: - Karel V en Filips II gaan protestanten streng vervolgen Protestanten werden vervolgd met steeds strengere plakkaten (wetten) - Karel V en Filips II streven naar centralisatie en ongedaan maken van privileges De landvoogd(es) en drie Collaterale Raden (1531) vormden samen in Brussel een centrale regering voor alle gewesten. Drie Collaterale (centrale) Raden zijn: 1. De Raad van State: zette het regeringsbeleid uit samen met Karel V/Filips II/landvoogd(es) 2. De Raad van Financiën: voerde het financiële beleid uit 3. De Geheime Raad: was belast met de uitvoering van het beleid Reacties van edelen en calvinisten April 1566: landvoogdes Margaretha van Parma kreeg een Smeekschrift aangeboden van een groep lagere edelen met het verzoek de kettervervolgingen te matigen. Het Smeekschrift werd doorgestuurd naar Filips. Calvinisten durfden zich aan openlijke acties te wagen (hagenpreken), doordat Margaretha minder hard optrad. Kleine groepjes calvinisten kwamen in augustus 1566 openlijk in verzet tegen de katholieke Kerk tijdens de Beeldenstorm (= vernieling of verwijdering van heiligbeelden, schilderijen en andere kostbaarheden, dit gebeurde met geweld), allereerst in Vlaanderen. De landvoogdes slaagde er echter in overal de orde te herstellen. De Opstand begint Filips II zendt als reactie Alva met een leger 1567: aankomst van de hertog van Alva in de Nederlanden Margaretha van Parma nam ontslag Alva werd landvoogd Willem van Oranje werd vervangen door de graaf van Bossu Raad van Beroerten (1567): centrale rechtbank, ingevoerd door Alva De aanleiding tot de Opstand De directe oorzaak (aanleiding) van de Opstand was het beleid van Alva. 1568: Willem van Oranje en twee van zijn broers vielen vanuit het oosten drie plaatsen met huurlegers de Nederlanden binnen. De legers van Alva versloegen deze huurlegers. Vanuit het westen vielen de Watergeuzen aan. Zij voerden een guerrilla in de Nederlanden en op zee. Deze Geuzen waren calvinisten die waren gevlucht voor Alva naar Engeland of het Noord-Duitse kustgebied. Eerste strijd tussen Holland en Zeeland tegen Spanje 1 april 1572: verovering van Den Briel door de Watergeuzen Calvinisten slaagden erin zich meester te maken van de macht in veel Hollandse en Zeeuwse steden en delen van Gelderland en Overijssel. In juli 1572 kwamen vertegenwoordigers van twaalf Hollandse steden en van de Geuzen in een Statenvergadering in Dordrecht bijeen. Het volgende werd besloten: - Zij zouden gezamenlijk de financiële lasten van de verdediging op zich nemen; - Willem van Oranje zou erkend worden als stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht. In twee opzichten was deze Statenvergadering revolutionair: - Alleen de landsheer (Filips II), de landvoogd(es) of de stadhouder had het recht een Statenvergadering bijeen te roepen; - Alleen de landsheer mocht een stadhouder benoemen. Alva ondernam niet veel tegen de opstandelingen in Holland en Zeeland na de inname van Den Briel. Alva maakte zich meer zorgen over Frankrijk. De katholieke Franse koning Karel XI liet zijn zus in augustus 1572 trouwen met een hugenoot (= Frans protestant), Hendrik van Navarra. Kort na de bruiloft werden bijna alle protestante leiders vermoord, behalve Hendrik van Navarra. Dit wordt ook wel de Bloedbruiloft genoemd. Later werd Hendrik koning van Frankrijk. In 1610 werd Hendrik vermoord door een fanatieke katholiek.

3 Alva en Requesens slagen er niet in het verzet te onderdrukken Het Spaanse leger wist Haarlem te veroveren, maar Alkmaar en Leiden niet. 1573: Alva werd vervangen door Requesens. Het lukte Alva en Requesens niet de opstand te onderdrukken: - De langdurige belegeringen van steden kostten veel geld in verhouding tot de resultaten. Er was voortdurend geldgebrek. - Holland en Zeeland waren militair-strategisch in het voordeel. De opstandelingen beheersten de waterwegen in hun gebied. Maart 1576: er ontstond een gezagscrisis aan de Spaanse kant, omdat Requensens onverwacht stierf. De andere gewesten sluiten zich tijdelijk bij Holland en Zeeland aan: de Pacificatie van Gent De strijd leidde tot politieke en godsdienstige verdeeldheid in de Nederlanden: - Het Spaanse leger heroverde alle opstandige steden behalve een aantal steden in Holland en Zeeland. - Op godsdienstig gebied ontstond er een tegenstelling tussen de gewesten waar het katholicisme heerste en die waar het calvinisme de enig officieel toegestane godsdienst was. Er gold in Holland en Zeeland alleen gewetensvrijheid, geen godsdienstvrijheid. De Spaanse troepen gingen muiten en plunderen. Zo ook in Antwerpen in De andere gewesten kregen last van de Spaanse gewesten, dus daarom sloten die gewesten vrede met Holland en Zeeland: de Pacificatie van Gent (november 1576). De Pacificatie van Gent was een bondgenootschap tussen alle gewesten. Afgesproken werd: - Dat de Spaanse troepen de Nederlanden moesten verlaten; - Dat er op godsdienstig gebied geen vervolgingen meer zouden plaatsvinden; - Dat in Holland en Zeeland alleen het calvinisme werd toegestaan, wel bleef er gewetensvrijheid; - Dat de overige gewesten de vrijheid kregen om een eigen beleid op godsdienstig gebied te voeren. Al snel leidde de godsdienstkwestie tot het mislukken van de Pacificatie van Gent: - In strijd met de Pacificatie maakten calvinisten zich van de macht meester in een aantal Vlaamse steden (Gent, Brugge, Ieper). Zij verboden het katholicisme. - Als reactie daarop sloten drie Waalse gewesten (Henegouwen, Artesië en Waals-Vlaanderen) in 1579 een verbond, de Unie van Atrecht. Vrede met Spanje, onderwierp zich aan Filips II en erkende de nieuwe Spaanse landvoogd Parma. - In de praktijk werd in alle noordelijke gewesten het calvinisme de enige door de overheid toegestane Kerk. De Noordelijke Nederlanden stichten de Republiek der Verenigde Nederlanden In vier fasen ontstond hierna de Republiek der Verenigde Nederlanden: Fase 1: de noordelijke gewesten sluiten de Unie van Utrecht 1579 Fase 2: Filips II verklaart Willem van Oranje vogelvrij 1580 Fase 3: in het Plakkaat van Verlatinghe wordt Filips II afgezet 1581 Voorheen geloofde men in het droit divin: dat de koning de macht zijn macht van de koning gekregen had. Daarom vond men opstand tegen de koning niet geoorloofd. In het Plakkaat van Verlatinghe verklaarde de gewesten dat zij het recht hadden een vorst die zich als tiran gedroeg, te vervangen door een andere vorst. Fase 4: De Republiek der Verenigde Nederlanden ontstaat 1588 Er werd gezocht naar een vorst voor de gewesten die zich hadden afgescheiden. Helaas zonder succes. Wel waren er kandidaten, namelijk: de Engelse koningin Elisabeth en de Franse hertog van Anjou. Anjou wilde meer macht krijgen dan dat de gewesten hem wilden geven. Daarom trok hij zich terug. De opstandige gewesten besloten na de dood van Willem van Oranje in 1584 zonder vorst verder te gaan. Zo ontstond de Republiek der Verenigde Nederlanden. De Republiek na moeilijke jaren internationaal erkend Na het Plakkaat van Verlatinghe hadden de opstandige gewesten te maken met grote tegenslagen: - De moord op Willem van Oranje in De vergeefse zoektocht naar een staatshoofd. - De militaire successen van Parma, Spaanse landvoogd vanaf 1578 tot Het grootste succes van Parma was de verovering van de havenstad Antwerpen in Tot opluchting in de Republiek werd de Armada, een Spaanse vloot die Engeland moest gaan veroveren, een grote mislukking.

4 Ondanks de tegenslagen lukt het toch na 1588 een levensvatbare Republiek te vormen. De volgende factoren droegen daartoe bij: - Engeland en Frankrijk voerden herhaaldelijk oorlog met Spanje. Zij konden de Republiek goed als bondgenoot gebruiken. In 1596 al erkenden beide landen de soevereiniteit van de Republiek. Vooral Engelse steun gaf de opstandige gewesten de kans zich te herstellen. - De opstandige Nederlanden hadden het geluk dat Filips II ook andere oorlogen voerde, waaraan hij vaak prioriteit verleende. - Het leger van de Republiek werd door stadhouder Maurits en later Frederik Hendrik uitnemend geleid. - Ondanks de oorlog en de godsdienstige tegenstellingen groeide rond 1600 de Europese handel van de Republiek uit naar internationale handel. De koopvaardijvloot van de Republiek werd de grootste van Europa. Willem van Oranje, groot leider die zijn tijd vooruit was Het beleid van Willem van Oranje was gericht op het verkrijgen van een zo breed mogelijk draagvlak voor de opstand: - Hij was voor verdraagzaamheid en het aanvaarden van een samenleving waarin zowel katholieken als protestanten hun godsdienst konden belijden. Religievrede in de Nederlanden: zowel het katholicisme als het calvinisme moest worden toegestaan in steden en dorpen waar meer dan honderd gezinnen dat wilden. - Hij koos voor een nationale invalshoek, waarbij Nederlanders werden opgeroepen hun vaderland te beschermen tegen vreemde invloeden. Zowel radicale katholieken als radicale calvinisten wezen de ideeën van Willem van Oranje af. Het lukte deze radicale calvinisten een overheersende invloed te gaan uitoefenen: - Calvinisten waren beter georganiseerd dan de andere bevolkingsgroepen. - Hun calvinistisch geloof bood inhoudelijke steun voor hun strijd tegen het Spaanse gezag. De Spaanse koning Filips II kwam niet voor in de propaganda van Willem van Oranje. De twee volgende factoren waren daarop van invloed: - In die tijd overheerste in Europa met uitzondering van de door calvinistische overheerste gebieden, de opvatting dat het verboden was om in opstand te komen tegen de koning, omdat hij was aangesteld door God. - Filips II verbleef in Spanje. De inwoners van de Nederlanden hadden te maken met zijn landvoogd en zijn soldaten. Het had meer effect de kritiek op hen te richten. Het bestuur van de Republiek der Verenigde Nederlanden De Staten-Generaal: samenwerking tussen de gewesten. De samenwerking betrof vooral buitenlandse politiek, defensie en de daarmee verbonden financiën. Iedere gewest had het vetorecht daardoor moest er veel onderhandeld worden. De Staten-Generaal bestuurden ook de in de zuidelijke gewesten veroverde gebieden (Generaliteitslanden). De machtigste man in de Staten- Generaal was de landsadvocaat (raadspensionaris) van Holland. Gewestelijk bestuur: Het oppergezag in ieder gewest berustte bij de Gewestelijke Staten. De regenten: De regenten bestuurden de steden en hadden zitting in de Gewestelijke Staten en de Staten-Generaal. De stadhouders: De stadhouders voerden het bevel over de (Staatse) legers van de gewesten. In praktijk waren de stadhouders altijd leden van het Huis van Oranje. Uitbreiding van de gezamenlijke verantwoordelijkheid van de gewesten: - De Staten-Generaal gaven de in 1602 opgerichte VOC een monopolie op de handel met Azië en voerden samen het beheer over de Generaliteitslanden. - Tijdens het Twaalfjarig Bestand nam de religieuze en politieke verdeeldheid in de Republiek toe. De Staten-Generaal grepen toen in ten voordele van stadhouder Maurits. 3. De afloop van de oorlog Het twaalfjarig Bestand ( ) In 1609 werd de oorlog tegen Spanje onderbroken door het Twaalfjarig Bestand (wapenstilstand). Tijdens het Bestand laaide het conflict over voortzetting of beëindigen van de oorlog weer op. Voorstanders van het beëindigen van de oorlog waren Johan van Oldenbarnevelt en de Staten van Holland. Zij zeiden dat het beëindigen van de oorlog gunstig voor de Hollandse handel zou zijn; en het zou de defensie-uitgaven sterk verminderen. Voorstanders van hervatting van de oorlog waren stadhouder Maurits en de andere gewesten. Maurits vreesde dat Spanje tijdens het Bestand zijn troepen zou versterken. Volgens sommige historici heeft bij Maurits ook meegespeeld dat een stadhouder in vredestijd heel wat minder invloed heeft dan in oorlogstijd.

5 Voor de andere gewesten was een belangrijk motief: het veroveren van meer gebieden in het Zuiden om er het calvinisme verder te verbreiden. Er was niet alleen een politiek conflict tussen van Oldenbarnevelt en Maurits, maar ook een godsdienstig conflict. Stadhouder Maurits sloot zich aan bij de orthodoxe richting (Gomarus), Johan van Oldenbarnevelt bij de vrijzinnige (Arminius). De Vrede van Munster De strijd eindigde uiteindelijk in 1648 met de Vrede en het Verdrag van Munster. Beide partijen hadden hun redenen om vrede te sluiten: - Spanje voerde in de Nederlanden al jaren een strijd op twee fronten. Spanje wilde zich op de oorlog tegen Frankrijk concentreren. - In de Republiek wilde vooral Holland vrede, want dat gewest moest het grootste deel van de oorlogskosten opbrengen. Het belangrijkste gevolg van de Vrede van Munster was dat de Republiek der Verenigde Nederlanden internationaal als onafhankelijke staat werd erkend. Andere belangrijke bepalingen van het verdrag waren: - De Republiek erkende de grens met de Zuidelijke Nederlanden als definitief. - De Schelde bleef gesloten. - Spanje ging zich toeleggen op de verdediging van de zuidgrens van de Zuidelijke Nederlanden. - Spanje en Portugal erkenden de bezittingen van de Republiek in Brazilië en Azië, waardoor de handelspositie van de Republiek werd versterkt. 4. Waardoor ontstond de Gouden Eeuw? Het begrip de Gouden Eeuw De 17 de eeuw staat beken als de Gouden Eeuw van de Republiek, omdat scheepvaart, handel en nijverheid, kunst en wetenschap in korte tijd tot grote bloei kwamen. Economische groei tijdens de Opstand De Opstand viel in de Noordelijke Nederlanden samen met een periode van economische groei. Twee belangrijke indirecte oorzaken van die economische groei waren: - De Moedernegotie Met de Moedernegotie wordt het importeren van goedkoop graan uit het Oostzeegebied bedoeld. - Het ontbreken van een feodale traditie Twee belangrijke directe oorzaken van de economische groei waren: - Specialisatie en commercialisering - De val van Antwerpen en het afsluiten van de Schelde Rijke Antwerpse kooplieden trokken naar Amsterdam De Staten-Generaal geven de VOC en de WIC het monopolie op de wereldhandel Twee handelsondernemingen werden opgericht: de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC, 1602) en de West-Indische Compagnie (WIC, 1621). Monopolie op de handel op Azië (VOC) en Amerika en West-Afrika (WIC). De WIC stichtte: - De kolonie Nieuw-Nederland ( ) in Noord-Amerika - De kolonie Pernambuco ( ) in het huidige Brazilië - De plantagekolonie Suriname (1667) en de Nederlandse Antillen aan het begin van de 17 de eeuw in Midden-Amerika De nijverheid profiteert van alle handel Door de scheepvaart en de handel kwam ook de nijverheid tot ontwikkeling: - Voor de scheepvaart waren scheepswerven en zeilmakerijen nodig. - Veel handelsproducten werden eerst bewerkt en dan pas doorverkocht. 5. De cultuur in de Gouden Eeuw Verreweg het meest welvarend in de Republiek waren de regenten en de rest van de gegoede burgerij, bijna 10% van de bevolking. Hieronder stond de kleine burgerij, 25% van de bevolking, vooral kleine ondernemers. De rest van de bevolking, zo n 60 tot 70% verdiende net genoeg om van te kunnen leven.

6 Waarom was er zo n grote bloei van de schilderkunst? De bloei van de Hollandse schilderkunst had veel te maken met de groeiende vraag naar schilderijen. Daardoor kregen veen schilders de kans hun talenten te ontwikkelen. Twee groepen mensen gingen schilderijen bestellen: - De eerste groep bestond uit stadsbesturen en bestuurders van wees- en armenhuizen. - Veel groter was de tweede groep, de gegoede en kleine burgerij. Waarom was drukwerk in de Gouden Eeuw zo belangrijk? Oorzaken van de bloei van het drukwerk waren: - De drukkers gaven allerlei soorten boeken uit die men ook in het buitenland graag kocht. - Veel buitenlanders lieten hun boeken in de Republiek drukken. - Internationale wetenschappers vestigden zich in de Republiek, aangetrokken tot het tolerantere klimaat dan elders. 6. Het einde van de Gouden Eeuw In het grootste deel van de 17 de eeuw was de Republiek welvarender dan grote landen als Engeland en Frankrijk. Daarin kwam verandering door de volgende oorzaken: - Engeland en Frankrijk hadden lange tijd veel binnenlandse problemen. Maar omstreeks 1660 hadden zij die opgelost. - Zij gingen toen hun handel en nijverheid beschermen door hogen invoerrechten te laten betalen voor producten uit het buitenland. - Zij gingen ook zelf steeds meer handel drijven. Daardoor kon de Republiek steeds minder producten aan die staten verkopen. Belangrijke jaartallen 1464: Eerste vergadering Staten-Generaal 1516: Karel V koning van Spanje 1517: Luther spijkerde 95 stellingen van kritiek op de katholieke Kerk op de deur van de kerk van Wittenberg. 1519: Karel V wordt tot keizer gekozen van het Duitse rijk 1521: Luther voor Rijksdag Worms 1531: Instelling Collaterale Raden 1550: Instelling Bloedplakkaten (doodstraf en het in beslagnemen van alle goederen). Ketters werden vervolgd door de Inquisitie, de kerkelijke en niet-kerkelijke rechtbanken. 1555: Filips II volgt Karel V op April 1566: Smeekschrift Augustus Oktober 1566: Beeldenstorm 1567: de aankomst van hertog van Alva in de Nederlanden 1572: Geuzen veroveren Den Briel 1574: Ontzet (bevrijding) Leiden 1576: Pacificatie van Gent 1578: Alteratie (omwenteling) van Amsterdam. De calvinisten kregen van binnenuit steeds meer greep op de schutterij. De schutterij trok op 26 mei 1578 naar het stadhuis en arresteerden het stadsbestuur en katholieke geestelijken. 1579: Unie van Utrecht 1581: Plakkaat van Verlatinghe 1584: Moord op Willem van Oranje 1585: Val van Antwerpen 1588: Armada verslagen 1598: Filips II sterft 1602: Oprichting VOC 1619: Coen-VOC naar Batavia, Oldenbarnevelt onthoofd 1621: Oprichting WIC 1639: Bouw synagoge Amsterdam 1648: Vrede van Munster

Calvijn. Vrede van Augsburg. Margaretha van Parma. Hertog van Alva. De keurvorst van Saksen. Karel V. Buitenlandse zaken en oorlog

Calvijn. Vrede van Augsburg. Margaretha van Parma. Hertog van Alva. De keurvorst van Saksen. Karel V. Buitenlandse zaken en oorlog In welk jaar publiceerde Luther zijn 95 stellingen? Welke Frans-Zwitserse hervormer kreeg veel aanhang in de Nederlanden? Welke vrede bepaalde, dat de vorst de religie van zijn volk bepaalt? 1517 Calvijn

Nadere informatie

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 Vragenkapstok

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 Vragenkapstok Vragenkapstok Kenmerkende aspecten: 17, 21 1. DE CHRISTELIJKE KERK IN WEST-EUROPA VALT UITEEN Groeiende kritiek op de katholieke Kerk rond 1500 De kritiek van Luther Verschillen tussen het lutheranisme

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

4 De Nederlandse opstand

4 De Nederlandse opstand 4 De Nederlandse opstand Kenmerken Nederlanden: * veel water * weinig goede wegen * weinig steden * veel dorpen * aparte gewesten * gewesten zeer zelfstandig Habsburgse Nederlanden 1477-1581 * 17 gewesten

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 1 Waardoor brak er een opstand uit 1515 in de Nederlanden 1515-1572 Karel V Habsburg wordt heerser over een groot deel van de Nederlanden 1572 De

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II 1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II Wat wilden Karel V en Filips II bereiken? Op politiek gebied wilden ze dat de macht van de regering in Brussel vergroot werd Grote ontevredenheid onder

Nadere informatie

TIJD VAN ONTDEKKERS EN HERVORMERS 1500-1600 PERIODE: DE VROEGMODERNE TIJD

TIJD VAN ONTDEKKERS EN HERVORMERS 1500-1600 PERIODE: DE VROEGMODERNE TIJD TIJD VAN ONTDEKKERS EN HERVORMERS 1500-1600 PERIODE: DE VROEGMODERNE TIJD DE KENMERKEN VAN HET TIJDVAK het begin van de Europese overzeese expansie; het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance

Nadere informatie

Leerdoel Leerlingen herhalen op een speelse manier kennis over het ontstaan en het bestuur van de Republiek.

Leerdoel Leerlingen herhalen op een speelse manier kennis over het ontstaan en het bestuur van de Republiek. HISTORISCHE BLINGO Korte omschrijving werkvorm Deze kennisquiz is een combinatie van Bingo en Lingo. De klas wordt verdeeld in zes teams. Ieder team heeft een bingokaart met daarop negen jaartallen. Het

Nadere informatie

Link it: Republiek in tijd van Vorsten

Link it: Republiek in tijd van Vorsten Link it: Republiek in tijd van Vorsten Uitleg Link it werkt in principe als een soort domino (hoewel je er andere varianten op kunt bedenken). Het idee is dat de leerlingen moeten proberen om een begrip

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië Werkblad Ω Hoe Nederland ontstond Ω Les : Nederland nu en toen een Rond 500 krijgt ons land de naam de Lage Landen of de Nederlanden. Ons land ligt namelijk erg laag. Het gebied is zo groot als Nederland,

Nadere informatie

Het verhaal van de 80 jarige oorlog!

Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Filips II erft het grote "Europese Rijk" van zijn vader Karel V. Om te beginnen gaat hij strenge belastingen heffen. 1 Na een aantal jaar vertrekt hij naar Spanje,

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië Werkblad Ω Hoe Nederland ontstond Ω Les : Nederland nu en toen Rond 500 krijgt ons land de naam de Lage Landen of de Nederlanden. Ons land ligt namelijk erg laag. Het gebied is zo groot als Nederland,

Nadere informatie

1c. Losse opdracht- Memoryspel

1c. Losse opdracht- Memoryspel 1c. Losse opdracht- Memoryspel Instructie: Op de volgende pagina van deze instructie vindt u het memory-spel met de portretten van de hoofdrolspelers tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Op elk portret staat

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Dit deel van 6.2 hoort bij de HC De republiek Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht.

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

3a. Denk opdracht- Wie ben ik?

3a. Denk opdracht- Wie ben ik? 3a. Denk opdracht- Wie ben ik? Instructie: Wie ben ik is een spel waarbij de kinderen gebruik maken van de hoofdpersonen uit de Opstand der Nederlanden: Johannes Calvijn, Angelus Merula, Willem van Oranje,

Nadere informatie

Antwoorden oefenopgaven HC Rep. Der Nederlanden

Antwoorden oefenopgaven HC Rep. Der Nederlanden Antwoorden oefenopgaven HC Rep. Der Nederlanden 5H Opgave 1 De Hollandse steden in het midden van de zestiende eeuw waren voor hun bevolkingsgroei afhankelijk van de invoer van graan uit het Oostzeegebied.

Nadere informatie

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 Reformatie en Contrareformatie Tijdvak van ontdekkers en hervormers (H5) Tijdvak van regenten en vorsten (H6) Gunstig klimaat voor godsdienstige hervormingen:

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 Reformatie en Contrareformatie Tijdvak van ontdekkers en hervormers (H5) Tijdvak van regenten en vorsten (H6) Gunstig klimaat voor godsdienstige

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 PARAGRAAF 1 : Het begin van de Opstand

HOOFDSTUK 1 PARAGRAAF 1 : Het begin van de Opstand HOOFDSTUK 1 PARAGRAAF 1 : Het begin van de Opstand Staatsvorming en centralisatie Vanaf 1543 was Karel V landsheer van alle zeventien Nederlandse gewesten, die daarmee voor het eerst onder één heer verenigd

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600.

De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600. De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600. Les 1: Miika. De tijd van Maarten Luther. Eeuwenlang kenden mensen in West-Europa alleen de

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvattingen en meer!

http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvattingen en meer! Hoofdstuk 1: Paragraaf 1: 1. Hendrik VII weet in Engeland het gezag van de koning te herstellen door middel van een politiek van centralisatie. Zo verstevigt hij zijn positie ten opzichte van de edelen

Nadere informatie

Bloei van de Republiek hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Bloei van de Republiek hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61308 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Oefenexamen II vwo 1 Het gewest Holland werd in de zestiende eeuw een sterk verstedelijkt gebied. Leg uit: a. waarom de moedernegotie voor het voortbestaan van dit verstedelijkte gebied absoluut noodzakelijk

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) 5.4 Uit de Opstand een Republiek geboren. (1500 1600)

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) 5.4 Uit de Opstand een Republiek geboren. (1500 1600) Onderzoeksvraag: Welke bestuurlijke, godsdienstige en economische oorzaken waren bij de Opstand in de Nederlanden het belangrijkst, en wat waren de gevolgen? De Nederlandse Opstand is de strijd van de

Nadere informatie

Geschiedeniswerkplaats examenkatern 2015 havo

Geschiedeniswerkplaats examenkatern 2015 havo Geschiedeniswerkplaats examenkatern 2015 havo Hoofdstuk 1 De Republiek (1515-1648) antwoorden Introductie De moord op Willem van Oranje 1 a Omdat de prins zich tegen de katholieke kerk had gekeerd en de

Nadere informatie

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen Welk Woord Weg Dynamiek en Stagnatie Aanloop 1. commerciële landbouw moedernegotie malthusiaanse spanning - nijverheid 2. waterschappen feodaliteit gilden - Hanze 3. stapelmarkt nijverheid Nederlanden

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten

De Republiek in een tijd van vorsten De Republiek in een tijd van vorsten De volgende gebeurtenissen houden verband met oorlogen en godsdienstvervolgingen in de zestiende en zeventiende eeuw: 1 Net als Jacobus II vluchten nonnen van het klooster

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo II

Eindexamen geschiedenis vwo II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen Vanaf de zomer van 1789 trokken veel Franse vluchtelingen naar Oostenrijk. 1p 1 Waarom vormde dit voor het Franse revolutionaire

Nadere informatie

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7 Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7 Hierbij treft u een toelichting aan bij de beelden die in de tijdbalk van Argus Clou Geschiedenis groep 7 zijn opgenomen. Inhoud Thema 1 Boze

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Daar is een militaire oorzaak voor. Benoem die oorzaak

Nadere informatie

Werkboek klas 2 Hoofdstuk 3

Werkboek klas 2 Hoofdstuk 3 Werkboek klas 2 Hoofdstuk 3 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Marco Harmsen 13 oktober 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/67292 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

Albrecht van Oostenrijk: (Wiener Neustadt, 15 november 1559 Brussel, 13 juli 1621

Albrecht van Oostenrijk: (Wiener Neustadt, 15 november 1559 Brussel, 13 juli 1621 Albrecht en Isabella Heersers van de Nederlanden Periode: 1598 1621 Voorganger: Filips II Opvolger: Filips IV Albrecht van Oostenrijk: (Wiener Neustadt, 15 november 1559 Brussel, 13 juli 1621 Ook Albert

Nadere informatie

syllabus geschiedenis vwo centraal examen 2014 18

syllabus geschiedenis vwo centraal examen 2014 18 3.2 De Republiek in een tijd van vorsten (VWO) Dit thema is vanaf 2012 in de plaats gekomen van Dynamiek en stagnatie in de Republiek. Inleiding op het thema Relatie met andere domeinen In deze stofomschrijving

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw ABC

Samenvatting Gouden Eeuw ABC Samenvatting Gouden Eeuw ABC Week 1ABC: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt de Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

Geschiedenis van Suriname : Suriname van Engelse naar Nederlandse landbouwkolonie

Geschiedenis van Suriname : Suriname van Engelse naar Nederlandse landbouwkolonie Geschiedenis van Suriname 1667-1683: Suriname van Engelse naar Nederlandse landbouwkolonie 581-1795: De Republiek In de 17e en 18e eeuw spraken we nog niet van één Nederland maar, van de Republiek der

Nadere informatie

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren.

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren. Tijdvak 6 Toetsvragen 1 In de Tijd van Vorsten en Regenten werden in ook in de Nederlanden de eerste handelstochten naar Azië georganiseerd. Hoe werden deze tochten gefinancierd? A De Nederlandse overheid

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Inhoud Thema 6.1 Ontdekkers en hervormers Thema 6.2 Regenten en vorsten Thema 6.3 Pruiken en revoluties Thema 6.4 Burgers en stoommachines

Inhoud Thema 6.1 Ontdekkers en hervormers Thema 6.2 Regenten en vorsten Thema 6.3 Pruiken en revoluties Thema 6.4 Burgers en stoommachines Inhoud Thema 6.1 Ontdekkers en hervormers 3 Thema 6.2 Regenten en vorsten 6 Thema 6.3 Pruiken en revoluties 9 Thema 6.4 Burgers en stoommachines 11 Eigentijds Eigentijds 6.1 Ontdekkers en hervormers 1.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvattingen en meer! Geschiedenis Republiek in de gouden eeuw

http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvattingen en meer! Geschiedenis Republiek in de gouden eeuw Geschiedenis Republiek in de gouden eeuw 1 Inhoudsopgave Paragraaf 1.1 De koningen van Engeland en Frankrijk... 4 Centralisatie... 4 Engeland... 4 Frankrijk... 4 Stichting van de Anglicaanse kerk.... 5

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2014 tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Leerdoel Leerlingen horen spelenderwijs feiten langskomen over de staatsinrichting van de Republiek in de Gouden Eeuw.

Leerdoel Leerlingen horen spelenderwijs feiten langskomen over de staatsinrichting van de Republiek in de Gouden Eeuw. Geschiedenisquiz Korte omschrijving werkvorm De werkvorm is gebaseerd op het spel ren je rot. De inhoud van de quiz gaat over Nederland in de zeventiende eeuw. De leerlingen worden ingedeeld in teams.

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Plakkaat van Verlatinghe 1581

Plakkaat van Verlatinghe 1581 Plakkaat van Verlatinghe 1581 DE NEDERLANDSE ONAFHANKELIJKHEIDSVERKLARING PROBUS 84 10 MEI 2012 JACQUES VAN DER JAGT Inhoudsopgave 1. Fasen Opstand 2. Totstandkoming Plakkaat 3. Inhoud algemeen 4. Politieke

Nadere informatie

victorie! onderdelen Lesstofvervangend voor tijdvak Ontdekkers en Hervormers Nederlandse Opstand Stedelijk Museum Alkmaar

victorie! onderdelen Lesstofvervangend voor tijdvak Ontdekkers en Hervormers Nederlandse Opstand Stedelijk Museum Alkmaar victorie! Lesstofvervangend voor tijdvak Ontdekkers en Hervormers Nederlandse Opstand Stedelijk Museum Alkmaar Willem van oranje 1533-1584 Margaretha van Parma 1522-1586 Filips II 1527-1598 Hertog van

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis - Toelating Pabo. Tijdvak 5 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis - Toelating Pabo. Tijdvak 5 Toetsvragen Tijdvak 5 Toetsvragen 1 Rond 1500 konden Europese schepen steeds langere zeereizen maken dankzij het gebruik van nieuwe navigatiemiddelen. Welke nieuwe navigatiemiddelen werden gebruikt, en waarvoor? A

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

In 1531 besluit Karel V drie Collaterale Raden in de Nederlanden in te stellen. Dit besluit past bij een kenmerkend aspect van die tijd.

In 1531 besluit Karel V drie Collaterale Raden in de Nederlanden in te stellen. Dit besluit past bij een kenmerkend aspect van die tijd. Historische context De Republiek Opdracht 1 (h 2015, 9-52) (v 2015, 7-68 ) In 1531 besluit Karel V drie Collaterale Raden in de Nederlanden in te stellen. Dit besluit past bij een kenmerkend aspect van

Nadere informatie

Filips. Landgenoten, Brussel, 25 oktober 1555

Filips. Landgenoten, Brussel, 25 oktober 1555 Landgenoten, Brussel, 25 oktober 1555 Vandaag was een grote dag. Mijn vader Karel V deed afstand van de troon. Hij was sinds zijn 15e heerser van het Habsburgse Rijk. Half Europa hoorde daarbij, zoals

Nadere informatie

Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan.

Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. Antwoordkernen De Nederlanden 16 e en 17 e eeuw Eureka 2M volledig herziene 4 e druk, 2013-2014 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO)

OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO) OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO) Voor de uitvoering van zijn centralisatiepolitiek stelde Karel V drie centrale raden in. 1 Noem één van deze centrale raden en leg uit op welke wijze deze

Nadere informatie

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555)

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) Deel 1: 1305-1354 De groei van de macht van het volk en het uitbreken van de Hoekse en Kabeljouwse twisten. In deze periode zien we de macht van de graafschappen en hertogdommen

Nadere informatie

Eindexamen havo geschiedenis 2013-I

Eindexamen havo geschiedenis 2013-I De Republiek in een tijd van vorsten Toen Karel V in 1543 heer over alle Nederlanden werd, waren Vlaanderen en Brabant voor de uitvoering van zijn centralisatiebeleid de belangrijkste gewesten. 2p 1 Leg

Nadere informatie

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Inhoud college Bespreking opdracht 4 Pauze Bespreking opdracht 5 Opdracht 4 Studenten kunnen uitleggen

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

De Waalse gemeenten in Nederland

De Waalse gemeenten in Nederland De Waalse gemeenten in Nederland Nederland kent hervormde gemeenten die een vreemde taal als voertaal hebben: het Frans. Dit opvallende fenomeen valt alleen met behulp van de geschiedenis te verklaren.

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten: 1477-1702

De Republiek in een tijd van vorsten: 1477-1702 GESCHIEDENIS HAVO EXAMENONDERWERP De Republiek in een tijd van vorsten: 1477-1702 1477 Hertogin Maria van Bourgondië trouwt met aartshertog Maximiliaan van Oostenrijk (Habsburg), die in 1493 de facto keizer

Nadere informatie

Inhoudsopgave TIJD VAN REGENTEN EN VORSTEN SAMENVATTING

Inhoudsopgave TIJD VAN REGENTEN EN VORSTEN SAMENVATTING TIJD VAN REGENTEN EN VORSTEN SAMENVATTING Inhoudsopgave HOOFDSTUK 1: CENTRALISATIE EN REFORMATIE 1477-1555... 2 Paragraaf 1.1: De koningen van Engeland en Frankrijk... 2 Paragraaf 1.2: De Nederlanders

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw DEF

Samenvatting Gouden Eeuw DEF Samenvatting Gouden Eeuw DEF Week 1DEF: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten

De Republiek in een tijd van vorsten De Republiek in een tijd van vorsten In de zestiende eeuw voerden veel Europese vorsten een politiek van centralisatie. Zij gebruikten daarvoor verschillende middelen. 4p 1 Noem twee van die middelen en

Nadere informatie

Jan zonder Vrees (hertog): Dijon, 28 mei 1371 Montereau, 10 september 1419

Jan zonder Vrees (hertog): Dijon, 28 mei 1371 Montereau, 10 september 1419 Jan zonder Vrees (hertog): Dijon, 28 mei 1371 Montereau, 10 september 1419 Hij was hertog van Bourgondië. Hij werd geboren in Dijon en was de oudste zoon van Filips de Stoute, hertog van Bourgondië en

Nadere informatie

Wie was de eerste prins van Oranje? Leer het aan de hand van het Wilhelmus.

Wie was de eerste prins van Oranje? Leer het aan de hand van het Wilhelmus. Wie was de eerste prins van Oranje? Leer het aan de hand van het Wilhelmus. 2013 is het jaar van de Troonsopvolging en de viering van het 200 jarig Koninkrijk, maar hoe is het allemaal begonnen? Wie was

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) 5.4 Uit de Opstand een Republiek geboren. (1500 1600) (1500 1600)

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) 5.4 Uit de Opstand een Republiek geboren. (1500 1600) (1500 1600) 5.4 Uit de Opstand een Republiek geboren (2). Onderzoeksvraag: Welke bestuurlijke, godsdienstige en economische oorzaken waren bij de Opstand in de Nederlanden het belangrijkst, en wat waren de gevolgen?

Nadere informatie

OEFEN SED V4 Tijdvak 1 t/m 6 juni 2008 GCD

OEFEN SED V4 Tijdvak 1 t/m 6 juni 2008 GCD OEFEN SED V4 Tijdvak 1 t/m 6 juni 2008 GCD 1. a.zet in een kolom de tijdvakken 1 t/m 6 onder elkaar, nummer ze van 1 t/m 6, zet er achter welke naam ze hebben en zet de tijdsindeling erachter b. Zet de

Nadere informatie

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442 Johanna van Polanen is pas 11 jaar als ze trouwt. Dit komt doordat haar familie een verstandshuwelijk sluit. Ontvang 100 florijnen. 1403 Engelbrecht de Eerste van Nassau trouwt met Johanna van Polanen.

Nadere informatie

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Van de oogst van hun land en van hun dieren Jagers & boeren Wat

Nadere informatie

De republiek in de tijd van de vorsten

De republiek in de tijd van de vorsten De republiek in de tijd van de vorsten De Nederlanden was lang een lappendeken van losse gebieden. In 1648 werd bij de Vrede van Münster de nieuwe Republiek officieel erkend als zelfstandige natie (staat).

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht.

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Werkblad 3 Ω De Republiek Ω Les : Regenten, burgers en gemeen In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Rijk

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2013 tijdvak 1 dinsdag 21 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen!

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! Met PINKSTEREN hebben we in Nederland altijd vrij! Er is een 1 e Pinksterdag, een 2 e Pinksterdag. En in Purmerend (en omgeving) hebben we zelfs een 3 e Pinksterdag. Op deze

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw

Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw Tijdvakken Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw K.A. * Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie * De bijzondere plaats in staatkundig opzicht

Nadere informatie

Antwoorden bij Hoofdstuk 5 Tijd van ontdekkers en hervormers. Oriëntatie. Opdracht 1 a

Antwoorden bij Hoofdstuk 5 Tijd van ontdekkers en hervormers. Oriëntatie. Opdracht 1 a Antwoorden bij Hoofdstuk 5 Tijd van ontdekkers en hervormers Oriëntatie Opdracht 1 a Voorbeeld van verandering Voorbeeld van continuïteit Geloof kerkhervorming katholieke kerk Politiek ontstaan Republiek

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

DE GROTE VERGADERING VAN 1651 KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM

DE GROTE VERGADERING VAN 1651 KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM DE GROTE VERGADERING VAN 1651 KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM Leerlingen spelen de Grote Vergadering van de Staten-Generaal in 1651 na. Deze vergadering was het beginpunt van het eerste stadhouderloze tijdperk.

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 2 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 2 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 2 Havo Opdracht 1 Bron 1 In Valencijn werden Faveau en Maillart gearresteerd, die kousenmakers waren en het calvinistische geloof begonnen te prediken. Ze werden uit de gevangenis

Nadere informatie

Eindexamen vwo geschiedenis 2013-I

Eindexamen vwo geschiedenis 2013-I De Republiek in een tijd van vorsten Uit de biografie van de Friese staatsman Viglius van Aytta (1507-1577) is zijn loopbaan als Habsburgs bestuurder te reconstrueren: 1507 Viglius wordt geboren in Friesland

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie