Psychofarmaca: het kiezen van juiste middel

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Psychofarmaca: het kiezen van juiste middel"

Transcriptie

1 Home no. 3 Juni 2017 Eerdere edities Verenso.nl Psychofarmaca: het kiezen van juiste middel Werkingsmechanismen en digitale keuzehulpen Jochem Gregoor Antipsychotica en antidepressiva worden door ouderen frequent gebruikt. De specialist ouderengeneeskunde wordt geconfronteerd met vragen omtrent relevantie en risico s van deze middelen. Voor een adequate evaluatie van de veiligheid van deze middelen is inzicht en de werkingsmechanismen van deze middelen helpend. De farmacologie van antidepressiva en antipsychotica is echter relatief complex, waardoor (digitale) keuzehulpen een zinvolle aanvulling kunnen zijn. Een voorbeeld van zo n keuzehulp (MedicaWiki) wordt beschreven in dit artikel. Inleiding Antipsychotica en antidepressiva worden veel gebruikt onder ouderen. Zo n 30% van de bewoners, verblijvende op een psychogeriatrische afdeling in het verpleeghuis, gebruikt een antipsychoticum. 1 Een onderzoek naar het gebruik van antidepressiva in een Nederlandse verpleeghuisorganisatie gaf een nog iets hoger percentage, bijna 36%. 2 Er wordt toenemend gewaarschuwd voor de nadelige effecten van deze middelen, zoals de kans op sterfte. Tegelijkertijd wordt ook de relevantie benadrukt van adequate medicamenteuze behandeling van psychiatrische ziekten. De prevalentie van depressie in

2 verpleeghuizen is hoog en de herkenning matig. 3 Daarnaast lijkt er sprake te zijn van onderbehandeling met toegenomen mortaliteit als gevolg. 4 De plaatsbepaling van psychofarmaca bij ouderen levert nog steeds veel discussie op. De meest gangbare opvatting is dat er in het geheel genomen teveel psychofarmaca worden voorgeschreven. Aan de andere kant zijn het ook zeer waardevolle middelen die, mits op de juiste manier ingezet, levens redden. Voor de specialist ouderengeneeskunde betekent dit in de praktijk dat hij de relevantie en risico s bij de inzet van psychofarmaca moet afwegen. De bestaande richtlijnen voor behandeling van psychiatrische stoornissen 5 geven, indien er sprake is van comorbide somatische problemen, contra-indicaties of bijwerkingen, doorgaans geen gerichte farmacotherapeutische alternatieven. Dit geldt ook voor de BEERS- en de START STOPP-criteria. Deze geven vaak geen alternatieven als de psychofarmaca van eerste keus vanwege bijwerkingen, contra-indicaties of non response geswitcht moeten worden of als staken geen reële optie is. 6 Al is psychofarmacologie voor de meeste specialisten ouderengeneeskunde niet de kern van hun expertisegebied, ze hebben er wel frequent mee te maken. Van de specialist ouderengeneeskunde mag worden verwacht dat hij een adequate keuze kan maken in deze complexe materie. In dit artikel zal aandacht worden besteed aan twee manieren om beslissingen te nemen rond psychofarmaca, namelijk (1) een beknopte beschrijving van farmacologische werkingsmechanismen en (2) het gebruik van keuzehulpen. 1. Farmacologische werkingsmechanismen Met inzicht in de basale farmacologische werkingsmechanismen van de verschillende antidepressiva en antipsychotica kan men meer gerichte keuzen maken. Farmacokinetiek In het proces van veroudering treden veranderingen op in de opname, afbraak en verdeling door het lichaam van alle medicatie en daarmee ook van psychofarmaca. Slikproblemen en stijging van de ph van de maag, soms nog versterkt door protonpompremmers, kunnen de opname beïnvloeden. De efficiëntie van de lever, met name voor wat betreft de fase I reacties (omzetting van vetoplosbare geneesmiddelen in

3 meer polaire afbraakproducten, vaak gekatalyseerd door CYP enzymen) neemt af, waardoor medicatie doorgaans minder snel wordt afgebroken en het risico op relatieve overdosering toeneemt. De verdeling in het lichaam verandert doordat het vetpercentage doorgaans toeneemt en de hoeveelheid water afneemt. Psychofarmaca zijn in het algemeen vetoplosbaar en kunnen opgenomen worden door het vetweefsel. Dit geeft een toename van het risico op stapelen net als een verminderde nierfunctie. Doseringen moeten bij ouderen doorgaans dus worden verlaagd. Ook bij adequaat ingestelde medicatie die lange tijd ongewijzigd gecontinueerd wordt, is de kans groot dat deze dosering na verloop van jaren toxisch zal zijn. Laagdrempelige controle van spiegels is dan ook van belang. Een overzicht hieromtrent staat uitgebreid beschreven in een artikel in Psyfar. 7 Verder zien we bij ouderen een toegenomen risico op interacties op niveau van het CYPsysteem. Als voorbeeld: de antidepressiva bupropion, paroxetine en fluoxetine zijn berucht om het gegeven dat ze sterke inhibitors zijn van het enzym CYP2D6. Dit betekent dat ze de afbraak van andere medicatie in relevante mate kunnen remmen, met als gevolg relatieve overdosering en daardoor toename van dosisafhankelijke bijwerkingen. Dit geldt bijvoorbeeld voor metoprolol. Bij andere middelen kan door inhibitie de omzetting in actieve metaboliet worden geremd, waardoor de werkzaamheid afneemt. Dit geldt bijvoorbeeld voor tramadol en codeïne. Een overzicht van substraten, inhibitors en inducers van de klinisch meest relevante CYP enzymen is opgesteld door Flockhart. 8 Het proces van opname, verdeling en uitscheiding verschilt ook per psychofarmacon in klinisch relevante mate. Ter illustratie: haloperidol heeft bijvoorbeeld een T1/2 van circa een dag waardoor het voor een stabiel effect bij chronisch gebruik tenminste dagelijks moet worden gebruikt. Aripprazol heeft een T1/2 van 4 dagen en mag daarom ook om de andere dag gebruikt worden. De T1/2 van penfluridol is nog iets langer, waardoor het ook één of tweemaal per week gebruikt kan worden.

4 Farmacodynamiek Antipsychotica Antipsychotica hebben als primaire indicatiegebieden de psychotische- en stemmingsstoornissen (onder andere manische episoden). Daarnaast worden ze toegepast in de behandeling van onder andere depressie, angst, dwang en overprikkeling bij autisme spectrum stoornissen. Bij ouderen worden deze middelen ook ingezet bij de symptomatische behandeling van een delier en gedragsstoornissen bij dementie. Met name over deze laatste toepassing bestaat discussie vanwege de beperkte evidence, toename van mortaliteit en het gegeven dat antipsychotica vaak langer worden gecontinueerd dan wenselijk is. Antipsychotica zijn doorgaans antagonisten (remmers) van neurotransmitterreceptoren, voornamelijk dopamine (D2), serotonine (2A en 2C), histamine (H1), acetylcholinereceptoren (M1) en adrenerge receptoren (alfa 1 en alfa 2). Ieder antipsychoticum heeft zijn eigen receptoraffiniteiten en kan in meer of mindere mate binden aan meerdere van deze receptoren. Als een antipsychoticum een sterke affiniteit heeft voor een bepaalde receptor, betekent dit dat deze receptor reeds bij lage doseringen geremd wordt. Bij verhoging van de dosering worden ook de receptoren beïnvloed waarvoor het middel een minder sterke affiniteit heeft. Om de bijwerkingen van antipsychotica te kunnen begrijpen geven deze receptoraffiniteiten houvast. In figuur 1 is van een aantal antipsychotica weergegeven in welke mate ze aan de verschillende receptoren (en transporters) binden. Hoe groter de afkorting van de betreffende receptor of transporter staat afgebeeld, hoe sterker de binding. Figuur 1

5 Een gebruikelijke onderverdeling van antipsychotica is die in klassieke/typische en moderne/atypische antipsychotica. Voorbeeld van een klassiek middel is haloperidol. Kenmerkend voor de klassieke antipsychotica is hun relatief sterke affiniteit voor de D2 receptor. Remming van de dopaminerge activiteit in het nigrostriatale systeem maakt dat deze middelen extrapiramidale bijwerkingen kunnen veroorzaken, zoals acathisie (rusteloosheid), parkinsonisme (onderandere kleine pasgrootte, trillen en mimiekarmoede en stijfheid) en dystonieën. Bij langdurig gebruik kan ook een tardieve dyskinesie ontstaan. Dit zijn onwillekeurige doorgaans vloeiende doelloze bewegingen, vaak in het gelaat, zoals kronkelbewegingen van de tong, smakken en kauwbewegingen. Ook komen dyskinesieën van de romp en ledematen voor. Verklaringsmodel voor deze tardieve dyskinesie is dat de hersenen als het ware proberen de remmende invloed van het antipsychoticum teniet te doen door upregulatie van de dopaminerge transductie, een proces dat onomkeerbaar kan zijn. Dit verklaart ook waarom tardieve dyskinesie in eerste instantie juist afneemt na verhoging van de dosering en toeneemt bij afbouw. Dit laatste geeft uiteindelijk doorgaans juist wel de beste prognose. Voorbeelden van atypische antipsychotica zijn olanzapine, quetiapine, risperidon en clozapine. Deze middelen hebben over het algemeen een sterkere affiniteit voor de serotonine 2A (5HT2A) receptor en minder voor de D2 receptor. Zij geven minder vaak motorische bijwerkingen. Ze zijn vaker geassocieerd met het optreden van metabole bijwerkingen, zoals toename van de eetlust, gewichtstoename en ontregeling van suikeren cholesterolhuishouding. De metabole bijwerkingen worden onder andere veroorzaakt door H1- en HTR2C antagonisme. Clozapine is een atypisch antipsychoticum dat een wat bijzondere plaats inneemt. Bij ouderen wordt het vaak gebruikt in de behandeling van psychotische verschijnselen bij M. Parkinson en ook bij Lewy Body dementie. Bij gebruik van clozapine moet intensief gemonitord worden op bijwerkingen, waarbij het eerste half jaar wekelijks leucopenie moet worden uitgesloten en ook spiegels moeten worden gecontroleerd. Na een half jaar is een maandelijkse controle hiervan voldoende. Dit geldt ook bij een lage dosering. Alfa 1 blokkade geeft onder andere orthostatische hypotensie en duizeligheid als bijwerking. H1 blokkade leidt tot sedatie en gewichtstoename en effecten van M1 blokkade (anticholinerg) zoals wazig zien, een droge mond, slechter cognitief

6 functioneren, urineretentie en obstipatie. De verschillen in receptoraffiniteiten kunnen zo gebruikt worden om een keuze te maken voor een middel met zo min mogelijk bijwerkingen, zie ook figuur 1. 9,10 Informatie over bijwerkingen van psychofarmaca is ook te vinden op de website van het Psychofarmaca Expert Platform PEPNed 11 en in de app NbN-2 (Neuroscience based Nomenclature) van een werkgroep die als doel heeft de ouderwetse namen als antipsychotica en antidepressiva te vervangen door nomenclatuur gebaseerd op het werkingsmechanisme. 12 Antidepressiva Antidepressiva hebben als primaire indicatiegebieden de depressieve-, angst- en dwangstoornissen. Voorbeelden van antidepressiva zijn SSRI s (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors), SNRI s (Selective Serotonin and Noradrenalin Reuptake Inhibitors), tricyclische antidepressiva, mirtazapine, bupropion en agomelatine. Gebruikelijke middelen van eerste keus zijn (es)citalopram en sertraline. Dit zijn voorbeelden van zogenaamde SSRI s. Na start van een SSRI bemerken patiënten de eerste weken doorgaans geen positief effect van hun medicatie, terwijl ze wel last kunnen hebben van bijwerkingen. Antidepressiva zijn doorgaans neurotransmitter heropnameremmers, die daardoor een toename geven van de hoeveelheid van deze neurotransmitters in de synapsspleet, zie figuur 2. Antidepressiva versterken als het ware het effect van deze boodschapperstoffen. Hierbij gaat het naast de neurotransmitter serotonine om noradrenaline en dopamine. Daarnaast hebben sommige antidepressiva in relevante mate ook een effect als receptorantagonist, vergelijkbaar met het effect van antipsychotica. In figuur 2 is van een aantal antidepressiva weergegegeven in welke mate ze aan de verschillende receptoren en transporters binden. Hoe groter de afkorting van de betreffende receptor of transporter staat afgebeeld, hoe sterker de binding.

7 Figuur 2 Ook voor de antidepressiva geldt dat hun karakter deels te herleiden valt tot hun receptoraffiniteiten. In figuur 2 wordt getoond hoe citalopram, als voorbeeld van een SSRI, heel selectief de heropname van serotonine remt (binding aan SERT). De binding aan de histamine 1 receptor is circa 100x minder sterk. SSRI s geven naast de griepachtige verschijnselen vaak misselijkheid, een droge mond, slaapproblemen en hoofdpijn en overmatig zweten als bijwerking. De SNRI s (venlafaxine en duloxetine) remmen, althans in hogere doseringen, zowel de heropname van serotonine als van noradrenaline. Bupropion remt de heropname van dopamine en noradrenaline. Op de heropname van serotonine heeft dit middel minder effect. Hiermee lijkt dit middel meer op de psychostimulantia zoals methylfenidaat dan op de SSRI s. Het geeft wat vaker opwinding en slapeloosheid, terwijl minder noradrenerg werkende middelen relatief wat vaker slaperigheid als bijwerking geven. Mirtazapine, een middel dat enigszins een uitzonderingspositie inneemt tussen de antidepressiva omdat het géén SSRI, SNRI of TCA is, geeft juist slaperigheid en overgewicht als bijwerking. Dit komt mede vanwege een relatief sterk antihistaminerg effect. In de jaren 90 dacht men dat SSRI s zowel effectief als veilig waren, vergeleken met de ouderwetse tricyclische antidepressiva, ofwel TCA s. De laatste jaren is echter duidelijk geworden dat ook de SSRI s, zeker bij ouderen, niet geheel vrij van risico s zijn. Zo is een toename van het valrisico beschreven van 60 à 80%, ten gevolge van slaperigheid, duizeligheid en concentratiestoornissen. Ook bestaat het risico op daling van het

8 serumnatrium en op gastrointestinale bloedingen, met name wanneer deze medicijnen gecombineerd worden met NSAIDs. Het is van belang een inschatting te maken van het val- en fractuurrisico. Ook is het raadzaam een aantal weken na de start een serumnatrium te bepalen. Afhankelijk van de ernst van de risico s zal de medicatie bij sommige mensen gestaakt moeten worden. De TCA s grijpen vergeleken met de SSRI s en SNRI s over het algemeen op een groter aantal receptoren aan. Dit geldt zeker voor amitriptyline en clomipramine. Deze middelen hebben net zoals sommige antipsychotica een antihistaminerg, anticholinerg (M1) en antiadrenerg (alfa 1) effect, waardoor ze onder andere sedatie, urineretentie, orthostatische hypotensie en een negatief effect op het cognitief functioneren kunnen opleveren. Nortriptyline is uit de groep van de TCA s het middel dat relatief het best wordt verdragen. Dit middel remt voornamelijk de heropname van noradrenaline en in mindere mate die van serotonine. Bloedspiegels moeten wel worden gecontroleerd. In klinische settings wordt nortriptyline vaak gekozen als middel van eerste keus bij ernstige depressies met vitale kenmerken. 2. Keuzehulpen: MedicaWiki MedicaWiki is een voorbeeld van een digitaal keuzehulp. Het heeft als doel zoveel mogelijk wetenschappelijke literatuur te vertalen naar praktisch toepasbare oplossingen voor klinische problemen. 13 Soms geven richtlijnen en handreikingen geen antwoord op concrete vragen uit de dagelijkse praktijk. Niet-medicamenteuze oplossingen blijken onvoldoende te zijn en middelen van eerste keuze hebben niet het gewenste effect of zijn vanwege contraindicaties niet wenselijk. Dan kan gebruik gemaakt worden van de wetenschappelijke literatuur. Het aantal publicaties dat jaarlijks verschijnt is enorm. Het afgelopen jaar konden in PUBMED 2948 artikelen gevonden worden met de zoekterm antidepressant. De combinatie antidepressant en elderly geeft 406 hits. Bijna dezelfde aantallen gelden voor de antipsychotica. Kortom, het lijkt voor de gemiddelde arts doorgaans niet haalbaar om op basis van alle op dat moment beschikbare literatuur beslissingen te nemen.

9 Daarnaast wordt literatuur samengevat in reviews en meta analyses. Een specifieke vraag die een clinicus in de dagelijkse praktijk kan tegenkomen, komt echter vaak niet exact overeen met hetgeen wordt geadresseerd in deze artikelen. Als oplossing voor dit probleem is een aantal jaren geleden door Walter Broekema, ziekenhuisapotheker, de MedicaWiki opgesteld. Dit is een (vooralsnog) online vrij beschikbare website die het mogelijk maakt om beslissingen te nemen op basis van beschikbare literatuur aan de hand van enkele gegevens die door de arts zelf ingevoerd kunnen worden. Voor diegenen die de website niet kennen; het handigst is het misschien om deze gewoon eens te proberen. De opties Choosing medication in specified caution areas en Switchtables psychotropics (switchwiki.eu) zijn voor de praktijk het handigst. Nadat de gevraagde gegevens zijn ingevoerd geeft het systeem een rangschikking van de verschillende middelen, met daarbij per caution area een getal van 1 (klein risico) tot 10 (groot risico). Op basis hiervan worden verschillende middelen tegen elkaar afgezet. Bij het aanklikken van de betreffende medicatie verschijnt een overzicht van de specifieke kenmerken van dit middel en een overzicht van de literatuur waarop dit is gebaseerd. Voordelen van het systeem ten opzichte van het gebruik van de richtlijnen alleen zijn onder andere de mogelijkheid om patiëntinformatie in te voeren. Hierdoor sluiten de adviezen meer aan bij de dagelijkse praktijk. Ook biedt het gebruik van de graduele schaal met weging van risico s van 1 tot 10 de mogelijkheid om wat sneller nuance of juist relevantie van een verschil tussen middelen te zien. Indien een keuze voor een ander middel wordt gemaakt, geeft de switchtabel (optie 5) advies ten aanzien van het instellen op een ander middel als de huidige medicatie onacceptabele nadelen heeft. Praktisch voorbeeld: een depressieve patiënt met ondergewicht verliest nog meer gewicht na start van citalopram, en mirtazapine blijkt juist gewichtstoename als bijwerking te hebben, dan kan de behandelend arts besluiten over te stappen op mirtazapine. De kruistabel citalopram -> mirtazapine geeft een beschrijving van hoe deze switch in gang gezet kan worden aan de hand van een afbouwschema voor de citalopram en een opbouwschema voor mirtazapine. Hierbij wordt de waarschuwing gegeven dat de verlaging van de dosering citalopram emotionele instabiliteit, hoofdpijn en griepachtige verschijnselen kan geven en dat de periode waarover het middel wordt afgebouwd desgewenst verlengd zou kunnen worden.

10 Hoewel MedicaWiki in eerste instantie als doel had om een gratis, vrij toegankelijke, niet gesponsorde site te zijn, onderhouden door experts die ieder in hun eigen expertisegebied een bijdrage zouden kunnen leveren, is het in de praktijk niet haalbaar gebleken om deze site op deze manier te handhaven en uit te bouwen. Momenteel wordt de MedicaWiki geperfectioneerd, maar er zal in de toekomst waarschijnlijk een abonnement betaald moeten gaan worden voor gebruik. Samenvattend De specialist ouderengeneeskunde schrijft relatief veel psychofarmaca voor bij ouderen. Enerzijds wordt er gewaarschuwd voor de risico s van deze middelen, anderzijds wordt er gepleit voor tijdige herkenning en behandeling van psychiatrische stoornissen. Dit betekent dat de specialist ouderengeneeskunde in de praktijk keuzes maakt voor middelen, rekening houdend met de beperkingen van iedere individuele patiënt. Hierbij kan het gaan om uiteenlopende zaken zoals lever- en nierfunctiestoornissen, gevoeligheid voor bijwerkingen voor het gebruik van psychofarmaca relevante comorbiditeit zoals M. Parkinson en dementiële syndromen. Enig inzicht in basale farmacologische principes kunnen helpen in het afwegen van voor- en nadelen van verschillende psychofarmaca. Keuzehulpen die literatuur en kennis van psychofarmaca vertalen naar oplossingen voor klinische problemen uit de dagelijkse praktijk lijken de toekomst te hebben. Auteur(s) Jochem Gregoor Literatuur 1. Aging Ment Health Sep;18(7): Antipsychotic drug prescription rates among Dutch nursins homes: the influence of patient characteristics and the dementia special care unit. van der Putten MJ, Wetzels RB, Bor H, et al. 2. Tijdschrift voor Ouderengeneeskunde. 2014:4. Antidepressiva in het verpleeghuis. Omvang en de determinanten van het gebruik. Lootsma-Miklosova E, Smalbrugge M, Galindo Garre F. 3. Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de GGZ. Addendum Ouderen bij de multidisciplinaire richtlijn Depressie (2008). Utrecht: Trimbosinstituut Psyfar 2014:1;10-20 Therapeutic drug monitoring bij psychofarmaca: een update. van Soest M.

11 8. Medicine.iupui.edu/clinpharm/ddis/main-table 9. https://en.wikipedia.org/wiki/antipsychotic 10. https://en.wikipedia.org/wiki/pharmacology_of_antidepressants 11. https://www.platformpsychofarmaca.nl 12. NbN-2 Neuroscience based Nomenclature 13. medicawiki.eu/wiki/main_page

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen Antidepressivum, antipsychoticum

Nadere informatie

THERAPEUTIC DRUG MONITORING Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers -- Commissie Analyse en Toxicologie

THERAPEUTIC DRUG MONITORING Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers -- Commissie Analyse en Toxicologie SELECTIEVE SEROTONINE HEROPNAME REMMERS Geldt voor Indicatiegebied Monstermateriaal Afnametijdstip Bewaarcondities Inzending Interpretatie doelgroepen: volwassenen depressie en angststoornissen grote buis

Nadere informatie

Voorbij het protocol..

Voorbij het protocol.. Voorbij het protocol.. Behandelen van een depressie die niet opknapt. Hans Warning, verpleegkundig specialist GGZ 2 Eigenlijk eerst Psycho educatie Bibliotherapie Hardlopen / activeren Probleem Oplossende

Nadere informatie

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen 3 Casus: 39-jarige man,

Nadere informatie

Antipsychotica en monitoren van bijwerkingen

Antipsychotica en monitoren van bijwerkingen Antipsychotica en monitoren van bijwerkingen Symptomatische behandeling bij psychosen Effectiviteit: 70 a 90% Indicaties Schizofrenie Manie Depressie met psychot. kenm. Waanstoornis Psychose NAO Psycho-org.

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

Interacties met Psychofarmaca. Drs. G. Nap, Ziekenhuisapotheker MHA Apotheek Parnassia Groep 14 november 2016

Interacties met Psychofarmaca. Drs. G. Nap, Ziekenhuisapotheker MHA Apotheek Parnassia Groep 14 november 2016 Interacties met Psychofarmaca Drs. G. Nap, Ziekenhuisapotheker MHA Apotheek Parnassia Groep 14 november 2016 Disclosure belangen spreker Gert Nap (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk

Nadere informatie

, v26; FK Achtergrondinformatie Bipolaire Stoornis

, v26; FK Achtergrondinformatie Bipolaire Stoornis 2015041635, v26; FK Achtergrondinformatie Bipolaire Stoornis 5 Consultatiedocument Farmacotherapeutisch Kompas voor registratiehouders Graag reactie voor 30 november 2017 van de registratiehouders die

Nadere informatie

ANTIDEPRESSIVA PATIËNTENINFORMATIE ALGEMENE INFORMATIE OVER GEBRUIK EFFECTEN EN BIJWERKINGEN VAN ANTIDEPRESSIVA

ANTIDEPRESSIVA PATIËNTENINFORMATIE ALGEMENE INFORMATIE OVER GEBRUIK EFFECTEN EN BIJWERKINGEN VAN ANTIDEPRESSIVA ANTIDEPRESSIVA PATIËNTENINFORMATIE ALGEMENE INFORMATIE OVER GEBRUIK EFFECTEN EN BIJWERKINGEN VAN ANTIDEPRESSIVA 1. Wat zijn antidepressiva? Antidepressiva zijn medicijnen die veel gebruikt worden om depressies

Nadere informatie

Parkinson en Psychoses

Parkinson en Psychoses Parkinson en Psychoses Inleiding Mensen met de ziekte van Parkinson kunnen last krijgen van ongewone belevingen die niet overeenkomen met de werkelijkheid. Dit zijn psychotische belevingen die de vorm

Nadere informatie

Copyright 2016 M. de Ruijter & L..Tammenga. Bijwerkingen in de GGZ

Copyright 2016 M. de Ruijter & L..Tammenga. Bijwerkingen in de GGZ Copyright 2016 M. de Ruijter & L..Tammenga Bijwerkingen in de GGZ Ideaal middel farmacologisch eenvoudig werkingsmechanisme = therapeutische indicatie weinig tot geen andere farmacologische effecten Realiteit

Nadere informatie

Een kwestie van maatwerk

Een kwestie van maatwerk Medicamenteuze interventies ter vermindering van agressief gedrag Een kwestie van maatwerk Dr Rob Heerdink Pharmacoepidemiology & Clinical Pharmacology Utrecht Institute for Pharmaceutical Sciences Universiteit

Nadere informatie

Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge. Wie ben ik??

Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge. Wie ben ik?? Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge Wie ben ik?? Specialist ouderengeneeskunde Hoofd opleidingsinstituut specialisme ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Eldepryl Part IB2: Patiëntenbijsluiter

Eldepryl Part IB2: Patiëntenbijsluiter tabletten page 1 of 6 Uw arts heeft u Eldepryl tabletten voorgeschreven. Dit is een middel dat gebruikt wordt bij de ziekte van Parkinson. In deze bijsluitertekst vindt u informatie over het gebruik van

Nadere informatie

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe Psychofarmaca bij de ouderen Waarom slikken zij? A. D Hooghe Psychofarmaca Benzodiazepines en aanverwanten Antidepressiva Antipsychotica Antipsychotica Assessment of antipsychotic prescribing in Belgian

Nadere informatie

DE AANPAK VAN GEDRAGSSTOORNISSEN BIJ OUDEREN MET DEMENTIE IN EEN WZC

DE AANPAK VAN GEDRAGSSTOORNISSEN BIJ OUDEREN MET DEMENTIE IN EEN WZC DE AANPAK VAN GEDRAGSSTOORNISSEN BIJ OUDEREN MET DEMENTIE IN EEN WZC Infomoment voor huisartsen en verplegend personeel van WZC Sint-Camillus in Wevelgem Dokters Fien Dendoncker en Jan Vanroose 25/09/2014

Nadere informatie

in gesprek over: Medicijnen tegen depressies

in gesprek over: Medicijnen tegen depressies in gesprek over: Medicijnen tegen depressies Colofon Auteur: P.F. Bouvy Redactie: E.A.M. Knoppert-van der Klein (eindredacteur) E. van Meekeren A.W.M.M. Stevens M.A.V. van Verschuer Publicatie: Nederlandse

Nadere informatie

Workshop Medicijnen, werkt t of werk t.. tegen? Els Coyajee-Geselschap apotheker

Workshop Medicijnen, werkt t of werk t.. tegen? Els Coyajee-Geselschap apotheker Workshop Medicijnen, werkt t of werk t.. tegen? Els Coyajee-Geselschap apotheker Inhoud workshop Inventarisatie vragen Waar of niet waar Medicatie en hun bijwerkingen Pijnbestrijding Antidepressiva Benzodiazepinen

Nadere informatie

DEPRESSIE EN ANGSTSTOORNISSEN. Ciske van den Oever Poliklinisch apotheker Klinisch farmacoloog in opleiding Franciscus Gasthuis

DEPRESSIE EN ANGSTSTOORNISSEN. Ciske van den Oever Poliklinisch apotheker Klinisch farmacoloog in opleiding Franciscus Gasthuis DEPRESSIE EN ANGSTSTOORNISSEN Ciske van den Oever Poliklinisch apotheker Klinisch farmacoloog in opleiding Franciscus Gasthuis INHOUD PRESENTATIE Depressie Symptomen Behandeling Niet-medicamenteus Medicamenteus

Nadere informatie

PSYCHOFARMACA. Gert- Jan Hendriks, psychiater Directeur Centrum voor Angststoornissen Overwaal Hoofd Zorgprogramma Angststoornissen Pro Persona

PSYCHOFARMACA. Gert- Jan Hendriks, psychiater Directeur Centrum voor Angststoornissen Overwaal Hoofd Zorgprogramma Angststoornissen Pro Persona Shared decisison making en Empowerment Gert- Jan Hendriks, psychiater Directeur Centrum voor Angststoornissen Overwaal Hoofd Zorgprogramma Angststoornissen Pro Persona PSYCHOFARMACA Shared decision making

Nadere informatie

Chapter 6 Samenvatting

Chapter 6 Samenvatting Chapter 6 Samenvatting 127 In hoofdstuk 1 van dit proefschrift wordt een beschrijving gegeven van geneesmiddel-geïnduceerde extrapyramidale stoornissen en wordt het doel van het proefschrift uiteengezet.

Nadere informatie

Doen bij Depressie. Module 3 Fase 4 - Behandelen. Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen.

Doen bij Depressie. Module 3 Fase 4 - Behandelen. Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen. Doen bij Depressie Module 3 Fase 4 - Behandelen Module 3 Medicamenteuze behandeling Bijlage 8 Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen Protocol gebaseerd op het Addendum

Nadere informatie

NEUROPSYCHIATRISCHE SYMPTOMEN BIJ M.PARKINSON

NEUROPSYCHIATRISCHE SYMPTOMEN BIJ M.PARKINSON NEUROPSYCHIATRISCHE SYMPTOMEN BIJ M.PARKINSON - SLAAPSTOORNISSEN - STEMMINGSSTOORNISSEN - PSYCHOTISCHE SYMPTOMEN / DELIER - MCI / PDD W.Garenfeld 24092014 SLAAPSTOORNISSEN BIJ M.PARKINSON PREVALENTIE:

Nadere informatie

Richtlijn Antipsychotica. Richtlijnenmiddag 2017

Richtlijn Antipsychotica. Richtlijnenmiddag 2017 Richtlijn Antipsychotica Richtlijnenmiddag 2017 Voor wie Daarvoor is de indeling volgens de DSM 5: 297.1 Waanstoornis 298.8 Kortdurende psychotische stoornis 295.40 Schizofreniforme stoornis 295.90 Schizofrenie

Nadere informatie

Slecht slapen of juist overmatig veel. Geen trek in eten meer hebben of juist extra veel eten, waardoor je afvalt of juist aankomt in gewicht.

Slecht slapen of juist overmatig veel. Geen trek in eten meer hebben of juist extra veel eten, waardoor je afvalt of juist aankomt in gewicht. bipolaire stoornissen bipolaire stoornissen 1/6 Antidepressiva worden veel gebruikt in Nederland. De mensen die deze middelen gebruiken, hebben vragen die ze graag aan jou als deskundige willen stellen,

Nadere informatie

Kanker en depressie. Symposium Psychosociale oncologie Sterkte met je tumor 13 april 2017 Marijn Tijssen, psychiater MUMC+

Kanker en depressie. Symposium Psychosociale oncologie Sterkte met je tumor 13 april 2017 Marijn Tijssen, psychiater MUMC+ Kanker en depressie Symposium Psychosociale oncologie Sterkte met je tumor 13 april 2017 Marijn Tijssen, psychiater MUMC+ Disclosure belangen (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk

Nadere informatie

Medicatie bij Probleemgedrag

Medicatie bij Probleemgedrag Medicatie bij Probleemgedrag Reehorst 10-6-2016 Dr. Martin Kat psychiater M.C.Alkmaar afd. Klin. Geriatrie/ Amsterdam/ CCE psykat@hetnet.nl inhoud Probleemgedrag en de ouderenpsychiatrie Wat doet medicatie

Nadere informatie

Detectie, monitoring, preventie, behandeling bijwerkingen psychofarmaca. Copyright 2015 M. de Ruijter & L..Tammenga

Detectie, monitoring, preventie, behandeling bijwerkingen psychofarmaca. Copyright 2015 M. de Ruijter & L..Tammenga Detectie, monitoring, preventie, behandeling bijwerkingen psychofarmaca Copyright 2015 M. de Ruijter & L..Tammenga Speerpunten polikliniek bijwerkingen Kwaliteit van leven Medicatietrouw Preventie en behandeling

Nadere informatie

Antidepressiva. Voorlichting voor cliënt en hulpverlener Jan van Ingen Schenau Psychopraxis jaargang 10, nummer 3 (juni 2008) p.

Antidepressiva. Voorlichting voor cliënt en hulpverlener Jan van Ingen Schenau Psychopraxis jaargang 10, nummer 3 (juni 2008) p. Voorlichting Antidepressiva Voorlichting voor cliënt en hulpverlener Jan van Ingen Schenau Psychopraxis jaargang 10, nummer 3 (juni 2008) p. 120-125 Inhoud Neurotransmitters Soorten antidepressiva Wanneer

Nadere informatie

Psychofarmacologie bij kinderen en jongeren voor niet-kinder- & jeugdpsychiaters: Is dit wel een goed idee? Dr. Daniel Neves Ramos ZNA UKJA

Psychofarmacologie bij kinderen en jongeren voor niet-kinder- & jeugdpsychiaters: Is dit wel een goed idee? Dr. Daniel Neves Ramos ZNA UKJA Psychofarmacologie bij kinderen en jongeren voor niet-kinder- & jeugdpsychiaters: Is dit wel een goed idee? Dr. Daniel Neves Ramos ZNA UKJA Casus 4 Op de wachtpost komt een oproep binnen van wanhopige

Nadere informatie

Antipsychotica en seksuele bijwerkingen: van farmacologische mechanismen tot de klinische praktijk

Antipsychotica en seksuele bijwerkingen: van farmacologische mechanismen tot de klinische praktijk Antipsychotica en seksuele bijwerkingen: van farmacologische mechanismen tot de klinische praktijk Dr. Marrit K. de Boer Psychiater / onderzoeker Universitair Medisch Centrum Groningen Disclosure Twee

Nadere informatie

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen Nikkie Aarts Afdeling Epidemiologie & Inwendige Geneeskunde 3 de Lustrum Farmacovigilantie Platform Nederland Dinsdag 19 mei 2015 Promotietraject In de dagelijkse

Nadere informatie

Behandeling met antidepressiva

Behandeling met antidepressiva Behandeling met antidepressiva Onderstaande notitie is opgesteld door Theo Lijding, huisarts, medisch adviseur van lijn1, en is gebaseerd op het FTTO voorschrijven antidepressiva. In deze notitie zijn

Nadere informatie

Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking

Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Congres Mind the Body 12 februari 2015 Barber Tinselboer, AVG s Heeren Loo locatie Apeldoorn Inhoud Casus Medicatie en de cliënt met een verstandelijke

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Behandeling van pijn met atypische pijnmedicatie

Patiënteninformatie. Behandeling van pijn met atypische pijnmedicatie Patiënteninformatie Behandeling van pijn met atypische pijnmedicatie Inhoud Inleiding 3 Omschrijving en doel van de behandeling 3 Verloop van de behandeling 4 Referenties 6 Bijlage 6 Opbouwschema Lyrica

Nadere informatie

Farmacogenetica bij de KNMP. Mandy van Rhenen BO3 bijeenkomst 8 maart 2016

Farmacogenetica bij de KNMP. Mandy van Rhenen BO3 bijeenkomst 8 maart 2016 Farmacogenetica bij de KNMP Mandy van Rhenen BO3 bijeenkomst 8 maart 2016 Inhoud presentatie Ondersteuning Farmacogenetica Medicatiebewaking Overige ondersteuning Beleidskader Horizon2020 Rol KNMP Toekomst

Nadere informatie

in gesprek over: Medicijnen tegen depressies

in gesprek over: Medicijnen tegen depressies in gesprek over: Medicijnen tegen depressies Colofon Auteur: P.F. Bouvy Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E.

Nadere informatie

Patiënteninformatie bij gebruik van een MAO-remmer (fenelzine (Nardil ) of tranylcypromine (Parnate )).

Patiënteninformatie bij gebruik van een MAO-remmer (fenelzine (Nardil ) of tranylcypromine (Parnate )). Patiënteninformatie bij gebruik van een MAO-remmer (fenelzine (Nardil ) of tranylcypromine (Parnate )). Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het innemen van een klassieke MAO-remmer. Misschien

Nadere informatie

Universitair Medisch Centrum Groningen

Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Medisch Centrum Groningen Beter af met minder Reduction of Inappropriate psychotropic Drug use in nursing home residents with dementia Claudia Groot Kormelinck Prof.dr. Sytse Zuidema Probleemgedrag

Nadere informatie

Alert levels. KKGT Discussiedag 12 april Dr. Jan van der Weide, Klinisch Chemicus Drs. Jochem G. Gregoor, AGIKO

Alert levels. KKGT Discussiedag 12 april Dr. Jan van der Weide, Klinisch Chemicus Drs. Jochem G. Gregoor, AGIKO Alert levels KKGT Discussiedag 12 april 2011 Dr. Jan van der Weide, Klinisch Chemicus Drs. Jochem G. Gregoor, AGIKO Variability in drug response 2 Most drugs don t work 3 4 Psychofarmaca en metabolisme

Nadere informatie

Kort & Krachtig behandelprotocollen. Pharmacotherapy for depressive and/or anxiety disorders [in Dutch]

Kort & Krachtig behandelprotocollen. Pharmacotherapy for depressive and/or anxiety disorders [in Dutch] Kort & Krachtig behandelprotocollen Pharmacotherapy for depressive and/or anxiety disorders [in Dutch] FARMACOTHERAPIE BIJ ANGST- en/of STEMMINGSSTOORNISSEN MODULE SSRI Inhoud Algemene introductie 4 Bijeenkomst

Nadere informatie

Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum

Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar Inleiding De maag-darm-leverarts (MDL-arts) heeft samen met u besloten om u te behandelen met Prednison. In deze

Nadere informatie

Maag-, darm- en leverziekten

Maag-, darm- en leverziekten Afdeling: Onderwerp: Maag-, darm- en leverziekten Prednison bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa Inleiding De maag-darm-leverarts (MDL-arts) heeft samen met u besloten om u te behandelen met Prednison.

Nadere informatie

Medicatie bij M. Parkinson

Medicatie bij M. Parkinson Medicatie bij M. Parkinson Onderwijs: AIOS klinische geriatrie, 19-06-2013, 14.15-15.00 uur Spreker: dr. H.L. Koek, klinisch geriater, UMC Utrecht Onderwerpen: Inleiding: epidemiologie, pathofysiologie,

Nadere informatie

Infospot. De antidepressiva. April - Mei - Juni 2014

Infospot. De antidepressiva. April - Mei - Juni 2014 Infospot De antidepressiva April - Mei - Juni 2014 Infospot - De antidepressiva - April - Mei - Juni 1 Inhoud Inleiding 3 I. Gebruik van de antidepressiva 4 II. Resultaten Farmanet 4 1. Aantal patiënten

Nadere informatie

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten Proefschrift: S.U. Zuidema Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten met dementie Samenvatting Dementie is een ongeneeslijke aandoening met belangrijke effecten op cognitie, activiteiten

Nadere informatie

Samenvatting. Antipsychotica en seksueel functioneren bij mensen met schizofrenie. Rikus Knegtering

Samenvatting. Antipsychotica en seksueel functioneren bij mensen met schizofrenie. Rikus Knegtering Samenvatting Antipsychotica en seksueel functioneren bij mensen met schizofrenie Rikus Knegtering Inleiding Klinische problemen bij mensen die met antipsychotische medicijnen werden behandeld vormden de

Nadere informatie

Titel protocol ziektebeeld SSRI/SNRI gebruik in zwangerschap Transmuraal verloskundig samenwerkingverband

Titel protocol ziektebeeld SSRI/SNRI gebruik in zwangerschap Transmuraal verloskundig samenwerkingverband Titel protocol ziektebeeld SSRI/SNRI gebruik in zwangerschap Discipline Transmuraal verloskundig samenwerkingverband Doel/doelstelling Eenduidig beleid bij SSRI/SNRI gebruik in zwangerschap. Achtergrondinformatie

Nadere informatie

Formularium psychofarmaca ouderenpsychiatrie

Formularium psychofarmaca ouderenpsychiatrie Formularium psychofarmaca ouderenpsychiatrie Maart 2003 Inhoud Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Inleiding, verantwoording, toelichting Hoofdstuk 2: Medicatie bij depressie Hoofdstuk 3: Medicatie bij bipolaire

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS

VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS OVER MIJ Veiligheid & voorschrijven van medicatie 6-11-2014 2 IK ZAL HET VANDAAG HEBBEN OVER Onderzoek doen OF waarom onderzoek doen leuk is en soms

Nadere informatie

De Multidisciplinaire Richtlijn SSRI s tijdens zwangerschap, kraambed en lactatie. Tom Schneider, gynaecoloog Mede namens de Richtlijncommissie

De Multidisciplinaire Richtlijn SSRI s tijdens zwangerschap, kraambed en lactatie. Tom Schneider, gynaecoloog Mede namens de Richtlijncommissie De Multidisciplinaire Richtlijn SSRI s tijdens zwangerschap, kraambed en lactatie Tom Schneider, gynaecoloog Mede namens de Richtlijncommissie Waarom een richtlijn Prevalentie depressie 20%, angststoornissen

Nadere informatie

borstvoeding Uit enkele case-reports is bekend dat trazodon in kleine hoeveelheden overgaat in de moedermelk.

borstvoeding Uit enkele case-reports is bekend dat trazodon in kleine hoeveelheden overgaat in de moedermelk. Kinderwens, en : trazodon 2519 t/m 2522 NNH = Number Needed to Harm; non-sri = geen serotonineheropnameremmer; RR = Relatieve Risico; RV = Risico Verschil; SNRI =serotonine-noradrenalineheropnameremmer;

Nadere informatie

Masterclass Antidepressiva

Masterclass Antidepressiva Masterclass Antidepressiva Papendal, 09-11-2016 Hans Warning, VS psychiatrie Motto Ieder voordeel, heb ze nadeel. Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Bron: J.C. (datum onbekend) 2 Masterclass antidepressiva

Nadere informatie

Verantwoord gebruik van psychofarmaca bij mensen met gedragsproblemen. Astrid de Wit, specialist ouderengeneeskunde 30 november 2017

Verantwoord gebruik van psychofarmaca bij mensen met gedragsproblemen. Astrid de Wit, specialist ouderengeneeskunde 30 november 2017 Verantwoord gebruik van psychofarmaca bij mensen met gedragsproblemen Astrid de Wit, specialist ouderengeneeskunde 30 november 2017 Programma 3 Voorbeeld casus Vragen aan jullie Pillenpraat Hoe vaak gebruiken

Nadere informatie

Criteria voor geneesmiddelkeuze

Criteria voor geneesmiddelkeuze Criteria voor geneesmiddelkeuze kwetsbare ouderen en antidepressiva Drs. Annette L. van Ojik, projectapotheker 1,2 Drs. Marieke Huisman-Baron, klinisch geriater i.o. 3,4 Drs. Lucia van der Veen, ziekenhuisapotheker

Nadere informatie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

Patiëntenbrochure. 1dd 1mg bij parkinson

Patiëntenbrochure. 1dd 1mg bij parkinson Patiëntenbrochure 1dd 1mg bij parkinson Inhoud Wat is de ziekte van Parkinson? 3 Wat zijn de klachten bij de ziekte van Parkinson? 4 Waar wordt de ziekte van Parkinson door veroorzaakt en hoe vaak komt

Nadere informatie

doelgroepen: kinderen, volwassenen grote buis stolbloed; bepaling in serum 10-14 uur na laatste inname Klinisch Farmaceutisch laboratorium

doelgroepen: kinderen, volwassenen grote buis stolbloed; bepaling in serum 10-14 uur na laatste inname Klinisch Farmaceutisch laboratorium TRICYCLISCHE ANTIDEPRESSIVA Geldt voor Indicatiegebied Monstermateriaal Afnametijdstip Bewaarcondities Inzending Interpretatie doelgroepen: kinderen, volwassenen depressie grote buis stolbloed; bepaling

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase DR. KARIN SCHOTTE MEDISCHE ONCOLOGIE- PALLIATIEF SUPPORTTEAM

Delier in de palliatieve fase DR. KARIN SCHOTTE MEDISCHE ONCOLOGIE- PALLIATIEF SUPPORTTEAM Delier in de palliatieve fase DR. KARIN SCHOTTE MEDISCHE ONCOLOGIE- PALLIATIEF SUPPORTTEAM 1. Definitie en voorkomen 2. Pathofysiologie 3. Oorzaken 4. Diagnose 5. Behandeling Definitie en voorkomen: 1.

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn. Het zijn net gewone mensen

Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn. Het zijn net gewone mensen Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn Het zijn net gewone mensen Voorstellen Julia Machielsen (POH-GGZ/verpleegkundig specialist GGZ) Ingrid Houtman (Huisarts/Kaderarts

Nadere informatie

Augmentation of the neurochemical and behavioural effects of SSRIs Rea, Kieran

Augmentation of the neurochemical and behavioural effects of SSRIs Rea, Kieran University of Groningen Augmentation of the neurochemical and behavioural effects of SSRIs Rea, Kieran IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to

Nadere informatie

Psychiatrie rond zwangerschap. Corné van Lieshout, psychiater

Psychiatrie rond zwangerschap. Corné van Lieshout, psychiater Psychiatrie rond zwangerschap Corné van Lieshout, psychiater Casus 1 Mw. Pietersen 32 jaar Na 1 e partus (25 e ) depressief, na 2 mnd spontaan over Na 2 e partus (28 e ) weer depressief. HA gaf 50mg sertraline

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

in gesprek over: Medicijnen tegen angststoornissen

in gesprek over: Medicijnen tegen angststoornissen in gesprek over: Medicijnen tegen angststoornissen Colofon Auteurs: A.J.L.M. van Balkom I.M. van Vliet Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein

Nadere informatie

Bewegingsstoornissen in de acute psychiatrie. Prof dr. Peter N van Harten

Bewegingsstoornissen in de acute psychiatrie. Prof dr. Peter N van Harten Bewegingsstoornissen in de acute psychiatrie Prof dr. Peter N van Harten Welke medicijnen geven frequent bewegingsstoornissen Antipsychotica Anti- emetica Antidepressiva Anti- epileptica Lithium Stimulantia

Nadere informatie

De delirante patiënt van vergeetachtig tot verwardheid

De delirante patiënt van vergeetachtig tot verwardheid De delirante patiënt van vergeetachtig tot verwardheid Marja Jellesma-Eggenkamp Klinische geriatrie Alysis 25 mei 2010 symposium Zevenaar 1 Kwetsbare ouderen inleiding >25% opgenomen patiënten 70+ 10-40%

Nadere informatie

Waarom schrijven specialisten ouderen- geneeskunde psychofarmaca voor?

Waarom schrijven specialisten ouderen- geneeskunde psychofarmaca voor? UMCG Waarom schrijven specialisten ouderen- geneeskunde psychofarmaca voor? Verenso Jaarcongres 2011 Dr. S.U. Zuidema (Sytse) Afdeling Eerstelijnsgeneeskunde UMC St Radboud Nijmegen Afdeling Huisartsgeneeskunde

Nadere informatie

Dutch summary/ Samenvatting

Dutch summary/ Samenvatting Dutch summary/ Samenvatting Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de zes mensen in Amerika krijgt

Nadere informatie

Als het niet over gaat

Als het niet over gaat Als het niet over gaat Begeleiding van chronisch psychiatrisch patiënten in de huisartsenpraktijk Marian Oud en Ingrid Houtman kaderartsen ggz Na deze workshop heb je: Leerdoelen kennis van de componenten

Nadere informatie

BIJSLUITER. SERTRALINE 25 mg tablet

BIJSLUITER. SERTRALINE 25 mg tablet BIJSLUITER SERTRALINE 25 mg tablet Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem

Nadere informatie

Apotheek Haagse Ziekenhuizen. SPC Individuele Bereidingen. Aripiprazol 1 mg, capsule

Apotheek Haagse Ziekenhuizen. SPC Individuele Bereidingen. Aripiprazol 1 mg, capsule 1. Naam van het geneesmiddel Aripiprazol 1,5 mg, capsule Aripiprazol 2 mg, capsule Aripiprazol 2,5 mg, capsule Aripiprazol 3 mg, capsule Aripiprazol 4 mg, capsule Aripiprazol 6 mg, capsule Aripiprazol

Nadere informatie

Risico minimalisatie materiaal betreffende Aripiprazol Sandoz (aripiprazol)

Risico minimalisatie materiaal betreffende Aripiprazol Sandoz (aripiprazol) Risico minimalisatie materiaal betreffende Aripiprazol Sandoz (aripiprazol) Dit risico materiaal is beoordeeld door het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) en beschrijft aanbevelingen voor

Nadere informatie

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to Sleep over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to sleep Een goede slaapkwaliteit is belangrijk voor ons psychisch welbevinden,

Nadere informatie

Informatie over de antidepressiva-test. Advies op maat over medicijnen tegen depressie, psychose of angststoornis

Informatie over de antidepressiva-test. Advies op maat over medicijnen tegen depressie, psychose of angststoornis Informatie over de antidepressiva-test Advies op maat over medicijnen tegen depressie, psychose of angststoornis www.antidepressiva-test.nl M e d i c a t i e l a b Met deze folder willen wij u informeren

Nadere informatie

Switching Antipsychotica (AP)

Switching Antipsychotica (AP) Switching Antipsychotica (AP) Het hoe & wat Hans Oolders, psychiater Syndroom Schizofrenie Incoherentie Onsamenhangendheid Wanen Hallucinaties Desorganisatie Realiteit verstoring Sociale teruggetrokkenheid

Nadere informatie

Inleiding Hoe het allemaal begon Soorten psychofarmaca, werking, bijwerkingen en indicatiegebieden

Inleiding Hoe het allemaal begon Soorten psychofarmaca, werking, bijwerkingen en indicatiegebieden Inhoud Inleiding 9 1 Hoe het allemaal begon 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Gebruik van medicatie in de psychiatrie vóór 1950 13 1.3 De eerste antipsychotica 16 1.4 De tweede generatie antipsychotica 17 1.5 De

Nadere informatie

BIJSLUITER. TRANYLCYPROMINE 10 mg tablet

BIJSLUITER. TRANYLCYPROMINE 10 mg tablet BIJSLUITER TRANYLCYPROMINE 10 mg tablet Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft

Nadere informatie

Inzet van psychofarmaca tijdens de behandeling van het jonge kind. Mw. L. Hoekstra Kinder- en jeugdpsychiater. L.

Inzet van psychofarmaca tijdens de behandeling van het jonge kind. Mw. L. Hoekstra Kinder- en jeugdpsychiater. L. Inzet van psychofarmaca tijdens de behandeling van het jonge kind Mw. L. Hoekstra Kinder- en jeugdpsychiater L. Hoekstra@karakter.com Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

Medicatie Amethist verslavingszorg Afdeling: Fase 1, 2 en 3

Medicatie Amethist verslavingszorg Afdeling: Fase 1, 2 en 3 Medicatie Amethist verslavingszorg Afdeling: Fase 1, 2 en 3 Lauri Linn Konter Hogeschool van Amsterdam Inhoudsopgave Vitaminen Vitamine B complex Thiamine Blz:3 Benzodiazepinen Blz: 5 Diazepam Oxazepam

Nadere informatie

Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen.

Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen. Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen. De psychofarmaca die bij kinderen (zes tot twaalf jaar) en jeugdigen (twaalf en ouder) worden gebruikt zijn over het algemeen afkomstig uit

Nadere informatie

Palliatieve Zorg bij Parkinson. Paul Smit Spec. Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg Hospice-arts Zorggroep Apeldoorn

Palliatieve Zorg bij Parkinson. Paul Smit Spec. Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg Hospice-arts Zorggroep Apeldoorn Palliatieve Zorg bij Parkinson Paul Smit Spec. Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg Hospice-arts Zorggroep Apeldoorn ZvP sinds 20 jaar Hr. A. 82 jr. Eindstadium (Hoehn & Yahr 5) Rolstoel, passief

Nadere informatie

De weg naar het eerste recept

De weg naar het eerste recept Programma Introductie De weg naar het eerste recept De bekwaamheidsverklaring in de praktijk Onderzoeksvragen Methode Resultaten Conclusie en discussie Aanbevelingen Introductie De weg naar het eerste

Nadere informatie

Handreiking. Depressie

Handreiking. Depressie Handreiking Depressie Handreiking Depressie Doelgroep Ouderen met: - Bekende depressieve klachten of uiterlijke kenmerken (trage motoriek, monotone spraak, weinig oogcontact).¹ Denk bij onderstaande symptomen/signalen

Nadere informatie

Antipsychotica en seksuele bijwerkingen: het afwegen van behandelingsstrategieën

Antipsychotica en seksuele bijwerkingen: het afwegen van behandelingsstrategieën Antipsychotica en seksuele bijwerkingen: het afwegen van behandelingsstrategieën Dr. Marrit K. de Boer Psychiater / onderzoeker Universitair Medisch Centrum Groningen Disclosure Twee studies die mede gefinancierd

Nadere informatie

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15 Inhoud Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11 1 Inleiding 15 1.1 Aanleiding voor de richtlijn 15 1.2 Werkwijze 15 1.3 Patiëntenpopulatie 16 1.4 Doelgroep 16 2 De ziekte van Parkinson 17 2.1

Nadere informatie

PLAATS VAN ANTIDEPRESSIVA IN DE AANPAK IN DE EERSTE LIJN VAN DEPRESSIE BIJ VOLWASSENEN

PLAATS VAN ANTIDEPRESSIVA IN DE AANPAK IN DE EERSTE LIJN VAN DEPRESSIE BIJ VOLWASSENEN PLAATS VAN ANTIDEPRESSIVA IN DE AANPAK IN DE EERSTE LIJN VAN DEPRESSIE BIJ VOLWASSENEN In dit artikel wordt de plaats van antidepressiva in de aanpak van depressie in de eerste lijn bij volwassenen besproken.

Nadere informatie

Psychofarmaca bij probleemgedrag

Psychofarmaca bij probleemgedrag Disclosure Psychofarmaca bij probleemgedrag Rob van Marum Klinisch geriater, klinisch farmacoloog Hoogleraar Farmacotherapie bij ouderen (potentiële) Belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Workshop Toxicologie Casuistiek. PAO Labdag 4 december 2014 Inge van Berlo

Workshop Toxicologie Casuistiek. PAO Labdag 4 december 2014 Inge van Berlo Workshop Toxicologie Casuistiek PAO Labdag 4 december 2014 Inge van Berlo Casus 1 48 jarige man opgenomen met trekkingen thuis en in de ambulance - Op SEH ademstilstand en asystolie - Bradycardie - Insulten

Nadere informatie

Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa)

Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa) Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa) Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van prednison/ prednisolon. In

Nadere informatie

Psychofarmaca en probleemgedrag bij mensen met dementie

Psychofarmaca en probleemgedrag bij mensen met dementie Psychofarmaca en probleemgedrag bij mensen met dementie Een 10 jaars reis. in vogelvlucht dr. Martin Smalbrugge Afdeling huisartsgeneeskunde en ouderengeneeskunde Inhoud Epidemiologie gedragsproblemen

Nadere informatie

Uitwerking van een medische diagnose met behulp van recente medische literatuur. Opdracht behorende bij module lichamelijk onderzoek en diagnostiek

Uitwerking van een medische diagnose met behulp van recente medische literatuur. Opdracht behorende bij module lichamelijk onderzoek en diagnostiek Uitwerking van een medische diagnose met behulp van recente medische literatuur. Opdracht behorende bij module lichamelijk onderzoek en diagnostiek Elise Bakker Student nr: 1574312. Hogeschool Utrecht

Nadere informatie

INLEIDING IN DE PSYCHOFARMACOLOGIE. Eerstejaars referaat Leonie van der Meer Mohr

INLEIDING IN DE PSYCHOFARMACOLOGIE. Eerstejaars referaat Leonie van der Meer Mohr INLEIDING IN DE PSYCHOFARMACOLOGIE Eerstejaars referaat Leonie van der Meer Mohr CASUS 46-jarige vrouw met een depressieve stoornis. 6 weken geleden switch van venlafaxine naar nortrilen gestart, i.v.m.

Nadere informatie

BIJSLUITER. CLOZAPINE 6,25 mg tabletten

BIJSLUITER. CLOZAPINE 6,25 mg tabletten BIJSLUITER CLOZAPINE 6,25 mg tabletten Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u

Nadere informatie

als u duidelijke tekens van de ziekte van Parkinson of andere bewegingsstoornissen vertoont.

als u duidelijke tekens van de ziekte van Parkinson of andere bewegingsstoornissen vertoont. BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER SIBELIUM 10 mg tabletten flunarizine Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. - Bewaar deze bijsluiter.

Nadere informatie

alrisico, mobiliteit en edicatie

alrisico, mobiliteit en edicatie alrisico, mobiliteit en edicatie Shanty Sterke 23 november 2015 Normale looppatroon heelstrike foot flat midstance heel strike heel foot flat off midstance heel off toe off midswing heelstrike http://jeugdjournaal.nl/item/656286-oma-van-91-jaar-rent-marathon.html

Nadere informatie

Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater. Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag

Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater. Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag Disclosure (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst

Nadere informatie

Zenuwpijn behandelen met medicijnen

Zenuwpijn behandelen met medicijnen Zenuwpijn behandelen met medicijnen Anesthesie alle aandacht Zenuwpijn behandelen met medicijnen Deze folder geeft uitleg over de behandeling van zenuwpijn met medicijnen. Deze medicijnen zijn meestal

Nadere informatie