Vakantie in CASA MATTONI in de Italiaanse regio LE MARCHE Roger Bunnens

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vakantie in CASA MATTONI in de Italiaanse regio LE MARCHE Roger Bunnens"

Transcriptie

1 Vakantie in CASA MATTONI in de Italiaanse regio LE MARCHE Roger Bunnens

2 2

3 Vakantie in CASA MATTONI in de Italiaanse regio LE MARCHE (Reisverhaal september 2013) Roger Bunnens Voor Roberto en Teresa 1

4 Ik ben nog altijd boos op mezelf omdat ik geen geschiedenis heb gestudeerd. Ik vind dat iedereen dat minstens twee jaar zou moeten doen. Het helpt om beter te begrijpen hoe het heden in elkaar zit en waarom de dingen zijn zoals ze zijn. (Gilles De Coster, radiopresentator en winnaar van De slimste mens ter wereld.) Hoe sneller we zien dat dit leven geen verhaallijn heeft, hoe beter. Dan kunnen we beginnen met dat plotloze leven te beminnen. Of er op zijn minst mee te lachen. (Michael Foley, Iers docent informaticatechnologie, filosoof, dichter en romanschrijver.) 2

5 Brussels South Charleroi Airport, woensdag 18 september 2013, 9 uur In afwachting van de vlucht naar Ancona gebruiken we nog een koffietje en een croissant in de Meli Melobar van de luchthaven. Van hieruit kijken we door het raam naar de grijze lucht - het moet zo n 12 graden zijn daarbuiten. Dochter Eva heeft ons vanmorgen naar deze ons tot nu toe onbekende luchthaven gevoerd. Het regende de hele weg. Omdat we onze tickets online geboekt hebben - een stunt voor twee digitale communicatie-analfabeten - mochten we het inchecken overslaan en onmiddellijk de bagagecontrole passeren. Poepie werd er door een uiterst onvriendelijke bediende op gewezen dat haar handtas in haar handbagage hoort. Ik overloop nog eens de 17 bladzijden Taalbad Italiaans, een verzameling praktische zinnetjes uit het dagelijkse (Italiaanse) taalgebruik die ik in de loop der jaren verzameld heb, met telkens een Italiaanse zin en daarna de vertaling. Tijdens de weken die mijn Italië-trips voorafgaan, studeer ik ze altijd grondig in. Mijn broer en mijn schoonzus - die ik voor de gelegenheid Roberto en Teresa zal noemen - hebben ons uitgenodigd voor een vijfdaags verblijf in hun optrekje vlakbij het stadje Corinaldo in de Italiaanse regio Le Marche. Van de tien mensen die je over deze regio vertelt, zijn er gegarandeerd negen die er nog nooit van gehoord hebben. Het doet me denken aan het Spaanse Extremadura. Le Marche (in het Nederlands: De Marken - van het Germaanse woord Mark dat markering of grens betekent) grenst in het noorden aan Emilia- Romagna en het piepkleine San Marino, in het westen aan Toscane en Umbrië en in het zuiden aan Lazio en Abruzzen. De oostgrens wordt gevormd door de 180 km lange Adriatische kust. Sinds 1974 hebben Roberto en Teresa hun hart aan Italië verpand. Aanvankelijk reisden ze vooral naar Forte dei Marmi. Later ontdekten ze het echte Toscane en ook Umbrië. Het is altijd hun droom geweest in Toscane een huisje te kopen, maar de prijzen waren er exuberant hoog. Uiteindelijk zijn ze in Le Marche terechtgekomen. Een zevental jaar geleden kochten ze daar het huis van een zekere Walter, een oude Duitser die er op de eerste verdieping woonde. Het gelijkvloers van de min of meer gerestaureerde hoeve was volgestouwd met boeken en geschriften van de man die vorser was en aan kankeronderzoek deed. Het waren vooral de ligging en het uitzicht die Roberto en Teresa voor dit stulpje hebben doen kiezen. Van het gelijkvloers hebben ze hun Italiaanse woning gemaakt - met living, keuken, slaap- en badkamer - en van de bovenste verdieping twee appartementen, eentje voor vier en eentje voor twee personen. De naast het hoofdhuis gelegen varkensstal, hebben ze met de grond gelijk gemaakt en er een huisje laten bouwen 3

6 waarin vier mensen kunnen logeren. En van een langs de andere kant van het hoofdhuis gelegen kot, hebben ze een garage gemaakt. 1 Het is precies 10 uur wanneer we van het kille, vochtige Charleroi opstijgen. Ik lees de Standaard en kom te weten dat de Leuvense burgemeester Tobback vindt dat Vlaanderen een deel van de pensioenenlast van de stadsambtenaren moet bijpassen, zo niet dreigt hij de investeringen terug te schroeven, de belastingen te verhogen of het personeel in te krimpen. In Antwerpen doet Bart De Wever net het omgekeerde: in plaats van de belastingen te verhogen en te besparen op investeringen, ontvet hij de stad door het personeelsbestand met 7 procent te verminderen, louter op basis van natuurlijke afvloeiing: De Wever durft wat Di Rupo niet vermag: knippen in eigen vlees! Wat verder in de krant doet Jo Libeer, gedelegeerd bestuurder van Voka, een aanval op het brugpensioen: Het zet niet aan tot hertewerkstelling. De werkgever past de uitkering noodgedwongen bij, waardoor de uitkering en de aanvulling niet degressief worden en de ontslagen werknemer geen prikkel krijgt om zijn inkomen op peil te houden door te gaan werken. Libeer voegt eraan toe dat de officiële naam van brugpensioen niet toevallig werkloosheid met bedrijfstoeslag is Ik denk: Oei oei oei!, de Sossen zullen steigeren als ze dat lezen. Verder verneem ik dat het begrip armenbegrafenis (begrafenis van mensen zonder familie) voortaan stadsbegrafenis heet en gehandicaptenkaart nu een kaart voor mensen met een beperking is. Bij al die onzin kan ik niet anders dan meewarig hoofdschuddend vaststellen dat onze taal alweer twee eufemismen rijker is. Komt er ooit een einde aan de dwaasheden van deze door politieke correctheid vergeven maatschappij? 2 Om uur raken we op uiterst onzachte wijze de Italiaanse bodem, dermate onzacht dat menig passagier een korte gil niet kan onderdrukken. Terwijl we langzaam van onze emotie bekomen, wordt ons onder trompettengeschal meegedeeld dat meer dan 90 procent van de vluchten van Ryanair op tijd aankomen. Bij het afdalen van de vliegtuigtrap worden we omhelsd door de zuidelijke warmte. Heerlijk! De hemel kleurt azuurblauw - het verschil met Charleroi kan niet groter zijn. Wat 1 2 Wat is dat toch met die schrapkoorts tegenwoordig? Laat de woorden toch eens staan, verdorie. Ze dienen voor iets. De denotatie - de naakte betekenis - van het woord allochtoon is: van elders afkomstig. Niets mis mee toch? Schrappen zal op termijn leiden tot nieuwe equivalente termen. Zoals in Amerika eerst negro werd gebruikt, om daarna over te stappen op black en tensotte African-American. Uiteindelijk duiden al die termen op dezefde vaststelling: de persoon in kwestie heeft een andere huidskleur. (Nima Jeballi, een fiere allochtoon en Gentenaar, geboren in Teheran en opgegroeid in West-Vlaanderen.) 4

7 onmiddellijk opvalt is de rust, ja zelfs de gezelligheid die van deze kleine luchthaven uitgaat. Het doet ons wat denken aan die van Jerez de la Frontera, in Zuid-Spanje. Aeroporto Raffaello Sanzio, heet de luchthaven van Ancona. De bekende schilder werd namelijk in Le Marche, meer bepaald in Urbino geboren. Wat verder staat echter nog een andere naam: Aeroporto delle Marche. Terwijl we samen met de andere passagiers over het tarmak naar de aankomsthall lopen, zien we hoe enkele reizigers zich van de stoet losmaken en naar een afsluiting lopen waarachter familieleden staan te wuiven - dit tot grote ergernis van de luchthavenbediende-in-fluohesje die er moet op toezien dat iedereen netjes in het rijtje loopt. In de aankomsthall staan Roberto en Teresa ons op te wachten. Eindelijk zijn we in hun zo dierbare Le Marche geraakt! Na een korte, maar hartelijke begroeting wandelen we samen naar de parking. Taterend plaatsen we de bagage in de koffer van Roberto s zwarte Volvo XC 60. Kort daarop rijden we de luchthavenparking uit, richting autosnelweg. Volgens de boordthermometer bedraagt de buitentemperatuur niet minder dan 27 graden! Onderweg kijk ik natuurlijk mijn ogen uit. Wat opvalt is de degelijkheid van het wegennet. Dit is geen achterlijke streek! In de omgeving van de kuststad Senigallia verlaten we de snelweg. Hoe dichter de eindbestemming nadert, hoe fraaier het landschap. Het wordt steeds heuvelachtiger en gaat er met de tijd meer en meer Toscaans uitzien. Na een tijdje zien we rechts in de verte het stadje Corinaldo op een heuvel liggen. Prachtig! Rond uur draaien we de parking op van Casa Mattoni waar de zware Zweedse bolide onder het geruis van wegspattend grind tot stilstand komt. We stappen uit, lopen de tuin in en het landschap dat we aanschouwen is adembenemend. We komen ogen te kort. Buiten het concert van de krekels, is het hier muisstil. Omdat de Casa Mattoni op een heuvelkam ligt, heb je er zowel langs de voor- als langs de achterkant uitzicht op een vallei. Ik diep mijn fototoestel op en begin ongeremd plaatjes te schieten - je weet maar nooit of het hier morgen niet ineens begint te regenen en blijft regenen... Hoe moet ik in godsnaam het landschap beschrijven dat zich hier onder een azuurblauwe hemel aan mijn voeten uitstrekt? Zoals reeds vermeld, doet het Toscaans aan, met misschien iets minder cipressen. Golvende heuvels, ja, dat is het minste wat je kan zeggen, glooiende heuvels die een lappendeken zijn van stroken groen, bruin, grijs en geel. Hier en daar en zonder bepaalde orde, staan olijfbomen, cipressen, wijngaarden en af en toe een eenzame boerderij. Meerdere stukken grond zijn onbewerkt. Doorheen dit zachte deken van heuvels loopt een witte weg die men hier een strada biancha 5

8 noemt 3. Helemaal beneden ligt een soort waterreservoir. Wanneer we onze blik naar rechts richten, zien we helemaal in de verte een op een heuvel gelegen dorpje. Het heeft een dubbele kerktoren: eentje met een koepel en vlak ernaast eentje met een puntvormige torenspits. Dat is Ostra Vetere, zegt de heer des huizes. We kuieren wat door de tuin waarin een zestal olijfbomen en twee vijgenbomen staan en houden halt bij tuinkabouter Pascal, genoemd naar wijlen de Skalle die hier enkele keren verbleven heeft. Simon, het kleinzoontje van onze gasten, spreekt de naam altijd omgekeerd uit en noemt hem kabouter Caspal Dan is het tijd om de Casa Mattoni zelf te ontdekken. We beginnen de rondleiding met het hoofdhuis. De Casa Mattoni is een traditionele casa colonica: een boerenwoning met buitentrap. We bezoeken het gelijkvloers, waar Roberto en Teresa verblijven, en nadien de twee appartementen op de eerste verdieping. Daarna begeven we ons naar de tot landhuisje omgetoverde varkensstal. We betreden een heuse woning die een stuk ruimer is dan ze van buitenaf lijkt. Het gelijkvloers bevat een living met een keukentje, een badkamer en een slaapkamer. Een fraaie draaitrap leidt ons naar een mezzanine waar twee bedden staan. Hier kan dus een gezin met twee kinderen logeren. Bon, in dit stulpje zullen we dus vier keer de nacht doorbrengen. Tenslotte tonen onze gastheren ons de garage waarin een heus wit Fiatje Cinquecento staat te blinken. Wat ons aan de Casa Mattoni opvalt, is de degelijkheid van het geheel en de volledigheid wat de uitrusting betreft. Ik probeer me voor te stellen wat een werk het moet geweest zijn om al die werklui hier te mobiliseren. Want wat wij hier vandaag te zien krijgen, is het resultaat van jaren reizen, onderhandelen, uitzoeken, kiezen, corresponderen, ontwerpen, aankopen en zo meer. Proficiat! We nemen onze intrek in wat dus ooit een varkensstal geweest is. Daar is hij op zijn plaats, hoor ik mijn broer in gedachten zeggen. Nadat we vlug uitgepakt hebben, is het al tijd voor het aperitief Het is uur. We nemen plaats op het terras onder de pergola en klinken op de vakantie. En op het weerzien! Want hoewel ik me perfect met mijn broer versta, zien we mekaar slechts zelden, veel te zelden. Vooral tijdsgebrek, wegens professionele en (vele) andere bezigheden, is daar verantwoordelijk voor. Maar nu is hij met pensioen en over zes maanden stop ook ik ermee. Dus 3 De Strade Bianche is een Italiaanse wielerwedstrijd die in Toscane op (voor een groot deel) onverharde grinden zandwegen gereden wordt. Bekende winnaars zijn onder andere Fabian Cancellara (2008 en 2012) en Philippe Gilbert (2011). 6

9 De gastheren hebben speciaal voor mij Blonde Leffe in huis gehaald. Mijn tafelgenoten houden het bij Spritz. Teresa leert me een nieuwe Italiaanse uitdrukking: fare un Brindisi, een toost uitbrengen. Roberto steekt een kaars aan die in een kubusvormig glazen doosje zit. Bovenaan in het doosje zit een product dat door de warmte verdampt en de muggen - blijkbaar het enige probleem in dit zalige oord - op afstand houdt. Roberto en Teresa hebben voor een lekker middagmaal gezorgd: brood, tomaten, mozzarella, finnocchio (venkel), zucchini (courgettes), melanzane (aubergines), melone en prosciutto crudo. Natuurlijk drinken we daar een lekker streekwijntje bij. En nadien een onvermijdelijke espresso! Omstreeks uur beginnen we aan onze eerste gita (uitstap): het 2.5 km verder gelegen Corinaldo. De stad ligt 206 m boven de zeespiegel en zijn skyline wordt gedomineerd door de Campanile di San Pietro, de klokkentoren van de gelijknamige (vernielde) kerk. Roberto parkeert zijn bolide op de Viale del Fosso. Bij het uitstappen wordt onze aandacht getrokken door de ingang van hotel-restaurant I Tigli, dat ín de stadswal gebouwd lijkt. We lopen het hoekje om en betreden de oude stad via de Porta Nova. Roberto wijst ons op de speciale bakstenen waarmee de oude vestingmuren zijn opgetrokken. De meeste middeleeuwse wallen van Le Marche zijn met dergelijke mattoni gebouwd. Die van Corinaldo zijn de best bewaarde van de hele regio! Ze werden tussen 1484 en 1490 gebouwd door de fameuze architect, kunstschilder en beeldhouwer Francesco di Giorgio Martini ( ) - een naam om te onthouden, want de man heeft hier in de regio nog een pak andere constructies op zijn naam. In de Via del Teatro ligt het Teatro Comunale Carlo Goldoni, genoemd naar de bekende toneelschrijver ( ). Op een plaat staat INGRESSO ARTISTI - l entrée des artistes, zoals wij dat zo graag zeggen. Goldoni was de man die komaf maakte met de commedia dell arte, het geïmproviseerde volkstoneel met zijn steeds weerkerende personages zoals Arlecchino, Colombina, Pantalone... Ik heb me laten wijsmaken dat de meeste stadjes in Le Marche over een teatro comunale beschikken, soms een piepklein gebouwtje, maar van binnen altijd een juweeltje. We wandelen door stille straatjes, steegjes soms, waar we slechts af en toe iemand tegenkomen. Ineens staan we voor de Chiesa della Madonna Addolorata. Onder het naambord van de kerk hangt een plaat die duidelijk van recentere datum is en waarop Santuario S. Maria Goretti staat. Wegens werkzaamheden aan het wat verder gelegen Santuario Diocesano di Santa Maria Goretti - dat, zoals de naam laat vermoeden, gewijd is 7

10 aan de heilige - kunnen haar vereerders tijdelijk in de Addolorata-kerk terecht. Voor de meeste katholieken - en zeker voor mijn generatiegenoten - is die Maria Goretti geen onbekende. Ik herinner me hoe de meesters van het Onze Lieve Vrouw Instituut te Halle, waar ik lagere school liep, ons met pathetische bewondering over het geval Goretti vertelden. Maria werd op 16 oktober 1890 in Corinaldo geboren. Omdat ze hem niet ter wille wou zijn, werd ze op 5 juli 1902, dus op elfjarige leeftijd, door de negentienjarige Alessandro Serenelli met veertien messteken levensgevaarlijk verwond. Maria was tussen haakjes een vroegrijp meisje. Ze bezweek vier dagen later aan haar verwondingen, nadat ze niet nagelaten had haar moordenaar vergiffenis te schenken. De schurk 4 vloog voor dertig jaar de gevangenis in. Op kerstdag 1937 vroeg hij de moeder van Maria om vergiffenis. De schoft trad nadien zelfs in het klooster Op 25 juni 1950 werd Maria Goretti door Paus Pius XII heilig verklaard. Tijdens de ceremonie waren de moeder van Maria, evenals haar moordenaar aanwezig - naar het schijnt een unicum in de geschiedenis! Later werd het leven van de heilige natuurlijk te boek gesteld en verfilmd. Ook enkele scholen werden naar haar genoemd. Eén van de boeken die over haar geschreven werd, draagt de veelzeggende titel: Maria Goretti, over het leven en sterven van een martelares voor de zuiverheid. We vervolgen onze stadswandeling langs het Palazzo Comunale dat langs de straatkant een fraaie en met vlaggen versierde galerij vertoont. Slechts af en toe lopen we in de straatjes van Corinaldo een toerist tegen het lijf. Je herkent ze aan hun vrijetijdskledij, of aan de rugzak die ze torsen, of aan het fotoapparaat dat rond hun hals hangt, of aan het feit dat één van hen wandelend zijn of haar reisgids inkijkt Via het Largo 17 Settembre, komen we bij de fameuze Trap van Corinaldo. Het gedeelte van die trap dat vanaf het plein links hogerop naar de Piazza Il Terreno leidt, noemt men hier Le Cento Scale, de honderd trappen, en het gedeelte dat rechts naar beneden, naar de Porta Santa Maria del Mercato leidt, heet La Piaggia. Halverwege dat laatste ligt ook de beroemde Pozzo della Polenta, de waterput van de polenta Polenta is een traditioneel Noord- Italiaans gerecht dat gemaakt wordt van maïsmeel en dat vroeger als armemenseneten gold. Die waterput speelt een grote rol in de geschiedenis van de stad. Elk jaar wordt hier in juli namelijk de Contesa del pozzo della Polenta gehouden, een historische evocatie met optochten, tromgeroffel, vendelzwaaien, middeleeuwse klederdracht en waarbij een evenement uit 1517 herdacht wordt. In dat jaar werd de stad belegerd door het leger van ene Francesco Maria I della Rovere ( ), Hertog van Urbino en zoon van het echtpaar 4 Ik schrijf wel degelijk de schurk. Tegenwoordig hebben journalisten het over de jongen 8

11 Giovanni della Rovere (broer van de latere paus Julius II - zie verder) en Giovanna da Montefeltro (dochter van Federico da Montefeltro - zie verder). Dankzij de sterke verdedigingswallen, de uitzonderlijke moed van de Corinaldezen en de blijkbaar onuitputtelijke waterreserves van de fameuze pozzo, hield de stad stand en moesten de troepen van Francesco della Rovere zich terugtrekken. Aan die waterput is ook een anekdote, of liever, een legende verbonden. Op een dag besteeg een boer, beladen met een zware zak meel, de trappen van Corinaldo. Om wat op adem te komen, rustte hij even uit bij de pozzo en plaatste de zak met meel op de rand van de put. Viel die zak toch niet in die put zeker, waarbij het meel zich met het water vermengde. Een kennis van de boer, die daar toevallig voorbij kwam, kon zich nauwelijks houden van het lachen en riep tot de boer: In plaats van thuis polenta te maken, heb je hem hier in de put gemaakt! Bij de Porta Santa Maria del Mercato slaan we rechtsaf en komen zo bij een andere curiositeit in dit merkwaardige stadje: La Casa di Scuretto, het huis van ene Gaetano Priori, bijgenaamd Scuretto. De naar Amerika geëmigreerde zoon van Scuretto, stuurde zijn vader regelmatig geld op om in Corinaldo een huis te bouwen waarin hij (de zoon) bij zijn terugkeer zou gaan wonen. Vader Scuretto zoop echter al de centen op. Omdat hij het zaakje niet vertrouwde, vroeg de zoon aan zijn vader om hem een foto van het huis op te sturen. Scuretto liet toen in zeven haasten een voorgevel optrekken en stuurde zijn zoon een foto waarop hij (de vader) vóór de gevel poseerde. Alleen de luiken (gli scuri - vandaar de bijnaam scuretto) ontbraken nog. Het huis werd nooit gebouwd omdat de zoon het zaakje plots niet meer vertrouwde en geen geld meer opstuurde. Roberto vertelt me ook hoe uitbundig Halloween hier gevierd wordt. La festa delle streghe, het feest van de heksen, wordt dat hier genoemd. Duizenden mensen komen dan van heinde en ver naar de stad. Alvorens terug te rijden naar de Casa Mattoni, gaan we nog iets drinken op het terras van bar Chiosco (kiosk) die net buiten de oude stadsmuren ligt. De zaak wordt gerund door een kranige weduwe. Teresa vertelt ons dat de baas niet lang geleden overleden is aan kanker. Volgens Roberto was het een norse, werkschuwe kerel die de hele tijd rookte als een Turk. Op het einde was hij fel vermagerd en om te praten moest hij op een apparaatje drukken dat in zijn keel zat Wegens kanker van de stembanden had die man dus een laryngectomie ondergaan: het heelkundig wegnemen van het strottenhoofd. Na zo n ingreep kan je in principe niet meer praten, behalve door ingeslikte lucht op te boeren en tijdens dat boeren woorden te vormen. Er bestaat ook een apparaatje dat je toelaat te spreken door het tegen de keel aan te drukken. Dat laatste zal bij wijlen onze barman het geval geweest zijn 9

12 * * * Vanavond gaan we dineren bij Andrea, een vriend van Roberto en Teresa. Hij runt een leuk restaurantje in het nabijgelegen middeleeuwse stadje Mondavio. We rijden door een prachtig golvend landschap waarop de ondergaande zon langwerpige schaduwen van bomen en huizen tekent. De Zweedse SUV glijdt geruisloos over het asfalt, il Volvo di mio fratelollo è proprio una machina molto comoda! Dit Italiaanse zinnetje heb ik zelf ineengeflanst, waarvoor proficiat! Onderweg moeten we over een kapotte brug die me aan de Romeinse Ponte Rotto doet denken. Ze zou in een recent verleden om onbekende reden ingestort zijn. Het is al valavond wanneer we het kleine Mondavio binnenrijden. Roberto parkeert de wagen op de Piazza della Rovere, vlakbij het meest indrukwekkende gebouw van de stad: de Rocca Roveresca: een bijna volledig intact gebleven middeleeuwse burcht. Ze werd tussen 1482 en 1492 gebouwd door Francesco di Giorgio Martini ( ) - juist, die van de wallen van Corinaldo! - in opdracht van Giovanni della Rovere, neef van paus Sixtus IV, alias Francisco della Rovere en echtgenoot van Giovanna da Montefeltro, dochter van Federico da Montefeltro. Onthoud die laatste vier namen, we hebben ze al eens tegengekomen, maar we zullen ze nog vaak tegenkomen in dit verhaal. Het voelt hier een stuk koeler aan dan in de omgeving van de Casa Mattoni. Nu ja, het is al relatief laat en Mondavio ligt ook 280 m boven de zeespiegel. Wat onmiddellijk opvalt aan de burcht, is de gelijkenis met de stadsmuren van Corinaldo. In een soort gracht, tussen wat vermoedelijk de buitenste en de binnenste wallen zijn, staat vervaarlijk wapentuig opgesteld: stormrammen, reusachtige katapulten Omdat de stad op een heuvel ligt - de Mons Avium, de berg van vogels - heb je er een mooi uitzicht op het omringende landschap. We wandelen rustig tot op de Piazza Matteotti, een klein en gezellig plein. Recht vóór ons rijst een mooi middeleeuws gebouw op met klokkentoren: het Municipio di Mondavio, het gemeentehuis. Het gelijkvloers herbergt een bar: Bar Il Duco. Op het plein, vlak vóór het gebouw, ligt het terrasje van de bar. Meer naar rechts op de piazza, ligt de Chiesa di San Francisco. Terwijl de vrouwtjes zich in een winkeltje terugtrekken, loop ik met fratello Roberto een totaal verlaten middeleeuws straatje in. Ideaal voor een korte fotosessie. Dan is het tijd om te gaan eten in de Osteria Della Rocca - da Andrea ( bij Andrea ) voor de ingewijden. Zoals mijn broer vertelde, is die Andrea inderdaad een buitengewoon 10

13 sympathieke kerel die ons met accomodatevi (letterlijk: maak het u gemakkelijk ) verzoekt plaats te nemen aan tafel. Het is de eerste keer dat ik dat woordje hoor. Ik kende alleen si accomodi, neemt u plaats. Bon, alweer iets bijgeleerd. Als voorgerecht krijgen we Olive all Ascolana opgediend, olijven op de wijze van de stad Ascona - een tip van Roberto en Teresa. Het zijn gevulde, gefrituurde olijven en het blijkt om een van de meest representatieve voorgerechten uit de regio Le Marche te gaan. De olijfjes worden gevuld met een combinatie van lokale kruiden, drie verschillende soorten vlees, Parmezaanse kaas en groenten. Daarna worden ze gefrituurd. Lekker! Als hoofdgerecht krijgen we een pizza die zó groot is dat hij over de rand van onze borden hangt. We komen te weten dat artisjokken in het Italiaans carciofi heten. Ik kies vanavond voor een pizza quattro stagione. Nadien drinken we, zoals het in Italië past, een espresso en een grappa. Terwijl we aan de toog de rekening vereffenen, staat daar een groepje jongeren aan hun koffietje te nippen. Ze denken dat we Duitsers zijn. Groot is hun verbazing wanneer we hen in het Italiaans aanspreken Om 22 uur zijn we terug thuis. Aan de pikdonkere hemel prijkt een volle maan. Het enige geluid is alweer dat van de krekels. Alvorens ter sponde te trekken, overleggen we wat ons morgen te doen staat. De hoofdbrok wordt alvast de cultuurstad Urbino. In de namiddag zien we dan wel wat we er nog kunnen bijnemen. Nu ja, alles kan, niets moet, we leven hier volgens de regels van de vakantiefilosofie: carpe diem! 11

14 Corinaldo, donderdag 19 september 2013, 7.30 uur. We worden gewekt door de gsm. Ik wip uit het bed - nou ja, wippen is veel gezegd, laat het ons bij kruipen houden - en neem een warme douche. Een tiental minuten later ben ik aangekleed. Omdat het ontbijt pas om 8 uur voorzien is, ga ik buiten wat beeldjes schieten bij ochtendlicht. Het is nog fris, maar de Italiaanse zon prijkt al aan het azuurblauwe firmament. Het enige geluid is alweer dat van de krekels. Ik maak meerdere foto s van de valleien die zich vóór en achter de Casa Mattoni uitstrekken. We ontbijten met lekkere espresso, jam, en kaas uit Urbino. Van dat laatste gesproken: deze voormiddag staat dus de uitstap naar de hoofdstad van de Renaissance op het programma! Ik voel me klaar om straks met al mijn zintuigen te genieten Rond 9.30 uur rijden we door de geopende elektrische poort die de tuin van Casa Mattoni afsluit. Gewoontegetrouw hebben Roberto en Teresa onderweg een korte koffiestop ingelast. Op een terrasje in het piepkleine San Lorenzo in Campo, drinken we een espressootje. Het is iets na tienen. We rijden door een prachtig zonovergoten landschap en de boordthermometer geeft 25 graden Celsius aan. Op een bepaalde plaats oogt het landschap zó mooi, dat we even halt houden en uitstappen om enkele beelden te schieten. Ik neem rustig de tijd en breng achtereenvolgens de Nikon D3100, de Nikon Coolpix en de 8 megapixel Samsung Smartphone in stelling. Vóór mij strekt zich een golvend lappendeken uit, met de skyline van de Appenijnen als achtergrond. Het beeld doet me denken aan een folder met een Italiaanse titel Agriturismo nelle Marche, en een Duitse ondertitel Alle Farben des Grünes, alle tinten groen Welnu, dat laatste is letterlijk wat ik hier vandaag te zien krijg! Omstreeks 11 uur bereiken we de stad Urbino waarvan het historisch centrum sinds 1998 op de lijst van het UNESCO-werelderfgoed staat. We laten de Volvo achter op de grote parking, net buiten en vlak onder de stadswallen. Het is al lekker warm in Urbino. Vlak vóór ons, achter de stadsmuren, rijst het enorme Palazzo Ducale op, het Hertogelijk Paleis, zó hoog dat we onze nek moeten rekken om het te zien. Spijtig genoeg staan de twee torens - de twins, die zo typisch zijn voor dit gebouw - in de steigers. Dedju, da s nu al de tweede keer dit jaar! Tijdens onze Singapore-trip in mei jongstleden, stonden de belangrijkste koloniale gebouwen daar ook in de steigers. 12

15 Een lift brengt je hier in een mum van tijd van de parking naar het stadscentrum, maar wij verkiezen sportief met de trap naar boven te gaan. We betreden het oude Urbino via de Porta Valbona en komen onmiddellijk in de rechtlijnige en stevig oplopende Via Mazzini. Deze laatste geeft uit op de Piazza della Repubblica waar al heel wat toeristen samengetroept zijn. Ik hoor Frans, Duits en Amerikaans Engels praten. We maken ons de bedenking wat dat hier tijdens het hoogseizoen of op een weekend moet zijn Hoe dan ook, sedert onze aankomst in Le Marche is het de eerste keer dat we een toeristische plaats aandoen. We slaan rechts de Via Vittorio Veneto in, een naam die me doet denken aan de gelijknamige Romeinse laan die als decor diende voor de film La Dolce Vita. Onze vrouwen nemen er de tijd om enkele fotootjes van de gebroeders Bunnens te maken. Wat verder verandert de straat van naam en wordt Via Puccinotti. Deze laatste geeft uit op de Piazza Rinascimento, het plein van de Renaissance. Het begrip Renaissance ( ) komt van re-naître, opnieuw geboren worden, meer bepaald de wedergeboorte van de verworvenheden van de klassieke oudheid (700 v.c n.c.). Ik heb altijd geleerd dat de wieg van de Renaissance in Toscane stond, meer bepaald in Firenze. Maar in de aanloop naar deze trip ben ik te weten gekomen dat die periode van de Europese geschiedenis in feite begon in Urbino. En inderdaad, op de kaft van menig boek over de Renaissance prijkt de afbeelding van ene Federico da Montefeltro ( ), een schatrijke mecenas die van 1444 tot 1482 Hertog van Urbino was en zich tijdens zijn bewind liet omringen door de beste renaissancekunstenaars uit zijn tijd, zoals Pedro Berruguete ( ) en Piero della Francesca ( ) - om nog te zwijgen over zijn stadsgenoten Rafaël en Bramante. Ook dichters, filosofen en wiskundigen werden door deze talentenjager binnengehaald. Op de bewuste afbeelding poseert Federico in profiel voor zijn portrettist. Dat komt omdat hij tijdens een gevecht een oog kwijt raakte De man draagt een eigenaardige rode muts en een dito tabbaard. Opvallend is zijn misvormde neus en de wat slaperige blik waarmee hij voor zich uit staart. Ook zijn haardos oogt nogal bizar. Het schilderij dateert uit 1472 en is van de hand van de reeds vermelde Piero della Francesca. Hoe dan ook, dankzij Federico da Montefeltro kwam de Renaissance in Urbino tot ontplooiing. Maar hiervoor moeten we even terug naar de periode van de vroegrenaissance, ook nog de quattrocento ( ) genoemd. De tijd van de kleine onafhankelijke steden (Pisa, Venetië, Genua, Lucca, Arezzo, Pistoia, Siena, Volterra, Firenze en Urbino) was voorbij en wat we nu Italië noemen bestond toen nog uit vijf grote stadstaten: Firenze, Napels, Venetië, Milaan en de fameuze Kerkelijke Staat. Deze stadsstaten lagen 13

16 voortdurend met elkaar in conflict. Een groot gedeelte van het renaissancetijdvak werd beheerst door de Investituurstrijd: het sinds eeuwen aanslepende geschil tussen de (Duitse) keizer en de paus. Deze laatste had de lekeninvestituur verboden - het recht van leken om geestelijken te benoemen - en omdat keizer Hendrik IV dat verbod naast zich neergelegd had, werd hij door paus Gregorius VII geëxcommuniceerd. In 1077 ondernam de keizer dan zijn beroemde pelgrimstocht naar Canossa. Onder Hendriks opvolgers - Frederik I ( Barbarossa ), Hendrik VI en Frederik II ( Stupor Mundi zie verder) - werd het conflict met de pausen alsmaar heviger. De bevolking raakte verdeeld in Welfen (aanhangers van de paus, waartoe de steden Firenze en Lucca zich rekenden) en Ghibellijnen (aanhangers van de keizer, waartoe de steden Siena, Pisa en Pistoia zich rekenden). Van die ruzies profiteerden de steden door zich voor hun keuze voor de ene of de andere partij door deze laatste te laten belonen. Hierdoor kenden de stadstaten een enorme economische en culturele bloei. Het was de tijd van de grote aristocratische families, zoals de de Medici s (Firenze), de Montefeltro s (Urbino), de Malatesta s (Rimini) en de Della Rovere s, geslachten die in de steden de alleenheerschappij (Signoria) hadden. Hoe dan ook, de Renaissance werd gekenmerkt door het idealiseren van de klassieke oudheid, de secularisering van de maatschappij en de verheerlijking van het individu. Dit alles manifesteerde zich in de schilderkunst, de beeldhouwkunst, de architectuur en de literatuur. Middeleeuwse - dus vooral christelijke - waarden werden in twijfel getrokken. De kritische houding van de renaissancehumanisten ten overstaan van bedenkelijke toestanden in de kerk, zou trouwens de aanleiding zijn tot de Reformatie en nog later vond ook de Verlichting haar inspiratie in de Renaissance. Omdat de katholieke kerk bij wijze van spreken altijd het monopolie van de middeleeuwen claimt - het leven werd er immers van de geboorte tot de dood beheerst door het christelijk geloof - zeg ik in aanwezigheid van tsjeven altijd dat het een duistere periode was die gekenmerkt werd door achterlijkheid en barbarij! Hierdoor zijn kattekoppen altijd in hun gat gebeten... Ik verklaar mij nader. Tijdens die middeleeuwen werd bijvoorbeeld de Grieks-Romeinse traditie compleet verwaarloosd en werd nieuwsgierigheid beschouwd als een ondeugd die alleen maar tot zonde en onbetamelijke kennis kon leiden. Er zijn weliswaar enkele renaissancepausen geweest, maar die gedroegen zich als wereldlijke vorsten en hun belangrijkste streven was de uitbreiding van de Kerkelijke Staat, evenals het behartigen en verrijken van de eigen familie. 5 Eén van hen was 5 De term Nepotisme stamt trouwens uit de tijd toen de pausen kardinaalsambten aan hun nepotes (neven) en hun onwettige kinderen gaven 14

17 trouwens niemand minder dan de beruchte Borgia. 6 Het is dan ook niet dankzíj, maar vooral óndanks de katholieke Kerk dat de Renaissance is kunnen ontstaan. 7 Want als het Grieks- Romeinse erfgoed in die periode gevrijwaard bleef, dan was dat uitsluitend te danken aan de vijanden van het (westerse) christendom, met name de Arabieren en de schismatieke Byzantijnen. Dat zit zo. Toen de Abassiden in 750 het bewind overnamen van de Omayyaden, en Bagdad de hoofdstad van het moslimrijk werd, begon daar een periode van geestelijke en culturele bloei. In 762 werd in Bagdad het Huis der Wijsheid opgericht dat tegelijk als bibliotheek, vertaalbureau en denktank diende en waar zoveel mogelijk kennis uit de hele wereld werd verzameld, bestudeerd, verbeterd, toegepast en bewaard. 8 Zo werden er Perzische meesterwerken, alsook Griekse en Latijnse teksten vertaald. Het genie van de middeleeuwse Arabieren lag in hun buitengewone ontvankelijkheid voor nieuwe ideeën, hun vermogen om datgene wat ze uit vreemde culturen konden gebruiken te erkennen en over te nemen - eerst uit de Perzische en de hindoe-cultuur, daarna uit de Griekse - en om die noties te wijzigen en uit te breiden naargelang de praktische, intellectuele en vooral religieuze vereisten van hun tijd. Hierdoor kan men de Arabieren terecht als de erfgenamen en de bewaarders van het Grieks-Romeinse gedachtegoed beschouwen. Bovendien waren het de Arabieren van Al-Andalus (Spanje) die hun buitengewone intellectuele rijkdom aan de westerse geleerden overbrachten - waarbij onder andere Arabische vertalingen van Plato en Aristoteles in het Latijn vertaald werden en op die wijze voor het eerst onder de aandacht van een Noord-Europees publiek kwamen! In zijn lijvig werk Les mondes du sacré, schrijft Jacques Rifflet dat De Arabische en Perzische glans was noodzakelijk voor de westerse wijsheid die kostbare bronnen van kennis had laten opdrogen. ( ) De Europese middeleeuwen zaten gevangen in het mystieke isolement van Rome en hadden geen weet van de Griekse en Oosterse bijdragen. ( ) De universiteit van Cordoba was veruit de belangrijkste van de wereld. En dat in een tijd toen nobele christenen amper konden lezen en schrijven! Karen Armstrong stelt terecht dat: terwijl sommige Europese christenen zich ten doel stelden de islam in het Midden-Oosten uit te roeien (de kruistochten), hielpen moslims in 6 De renaissancepausen waren Sixtus IV, alias Francesco della Rovere ( ) - de man die we kennen van de naar hem genoemde Sixtijnse Kapel, maar die ook het brein was van de moordaanslag op Lorenzo il Magnifico de Medici -, Alexander VI, alias Rodrigo Borgia ( ) - hét grootste crapuul dat het ooit tot paus geschopt heeft -, en tenslotte Julius II, alias Giuliano della Rovere ( ). 7 Voor mij is het moderne Europa, met al zijn verworvenheden op wetenschappelijk en filosofisch vlak, tot bloei gekomen dankzij het overstijgen van de religie tijdens de Renaissance. ( ) Het Griekse erfgoed weegt zwaarder dan de bijbel. Europa heeft zijn moderniteit te danken aan de herontdekking, via de Arabische cultuur, van de Griekse filosofie en wetenschap ( ) Van Athene erfden we het respect voor de menselijke ratio die de onfeilbaarheid van het geloof vervangt en dus de onafhankelijkheid van de rede en de autonomie van de burgers garandeert. (Edgar Morin, joods auteur en polemist.) 8 House of Wisdom. How the Arabs transformed Western Civilization. Jonathan Lyons. 15

18 Spanje het Westen op datzelfde moment zijn eigen beschaving te ontwikkelen... 9 En wat het Byzantijnse rijk betreft: het werd in de christelijke geschiedenis doodgezwegen omdat het, volgens bepaalde (katholieke) historici, niet meer was dan een stuiptrekking van wat ooit een hoogstaand wereldrijk geweest was. In werkelijkheid ging het om één van de meest briljante culturen uit de vroege middeleeuwen! In tijden waarin barbaarse horden plunderend en vernietigend door het Avondland trokken, slaagde Byzantium erin de culturele erfenis van het Romeinse en het Griekse rijk te bewaren. Terwijl stompzinnige koningen zich in hun dompige kastelen met zure wijn bedronken, had Byzantium al prachtige, luchtige paleizen waar een uiterst verfijnde etiquette gangbaar was. Toen de enige intellectuele activiteit zich in de donkere westerse middeleeuwen beperkte tot het kopiëren van manuscripten in afgesloten kloosters, bezat Byzantium al een heuse universiteit. Van Karel de Grote, waarover onze (katholieke) leraren het altijd zo uitgebreid, zo pathetisch en zo in superlatieven hadden, is geweten dat hij nauwelijks zijn naam kon schrijven. 10 Daarentegen waren de Byzantijnse keizers ontwikkelde mensen die zelfs Homerus citeerden Voilà, hiermee ben ik uitgeraasd Sedert ik geschiedenis tot (één van) mijn hobby ( s) reken - en dat moet nu al zo n twee decennia het geval zijn - kan ik het niet nalaten op zoek te gaan naar leugens of - eufemistischer uitgedrukt - verdraaiingen van de werkelijkheid die men ons in de loop der tijden verkocht heeft. Meestal gaat het om een aanpassen van de geschiedenis aan het politiek correcte denken van die vervalsers. Een mooi voorbeeld is de inval van de Russen in Polen (WO II). Op 1 september 1939 viel het Duitse leger vanuit het Westen Polen binnen en op 17 september deed het Rode Leger precies hetzelfde vanuit het Oosten. De Duitsers namen de ene helft van het land en de Russen de andere en tot op de dag van vandaag hebben de Polen dat (door Rusland) bezette gebied niet teruggekregen. Welnu, die inval van de Russen lijkt uit ons collectieve geheugen gewist! 11 Heel bizar, want toen de Nazi s Polen binnenvielen verklaarden de Britten en de Fransen de oorlog aan Duitsland, maar toen Stalin op zijn beurt Polen binnenviel, reageerde niemand. De verklaring van het hoger beschreven gat in de geschiedenis is de volgende. De naoorlogse periode - en vooral de jaren zestig - werd gekenmerkt door de dictatuur van centrum-links, waarbij al het negatieve dat van die kant (de USSR) kwam, moest geminimaliseerd of (liefst) doodgezwegen worden! 9 A History of God, From Abraham to the Present: the 4000 Year Quest for God. Karen Armstrong. 10 Karel de Grote, die ongetwijfeld een belangrijk vorst geweest is, maar die door latere legenden zo bovenmatig is verheerlijkt dat bijna iedere belangrijke ontwikkeling haar oorsprong aan hem te danken zou hebben. (H.P.H. Jansen - Geschiedenis van de Middeleeuwen.) 11 Laurence Rees, Brits historicus, in een interview in de Knack van februari

19 Een andere historische gebeurtenis die onder de dictatuur van de politieke correctheid uit ons collectieve geheugen gewist werd - en er bij velen wellicht nooit in gezeten heeft - is de dramatische geschiedenis van de Chinees-Vietnamese bootvluchtelingen. Toen Saigon op 30 april 1975 (het einde van de Amerikaans-Vietnamese oorlog) in handen viel van het Noord-Vietnamese (communistische) bevrijdingsleger, begon voor vele Vietnamezen de hel. Ambtenaren en legerofficieren, maar ook intellectuelen, schrijvers, kunstenaars, priesters, handelaars en beoefenaars van vrije beroepen, werden zonder enige vorm van proces naar de Vietnamese goelags gestuurd, de zogenaamde heropvoedingskampen. Velen van hen keerden nooit terug. Wanneer het nieuwe regime in 1978 begon met het in beslag nemen van huizen en goederen van particulieren, sloegen naar schatting 1,3 miljoen Vietnamezen op de vlucht. Dit ging natuurlijk gepaard met een dramatische brain-drain waardoor het land in enkele jaren opnieuw achterlijk werd - een situatie die de regering in 1987 deed beslissen de Doi Moi ( veranderen om te vernieuwen ) in te voeren, een variatie op de perestrojka van Gorbatsjov en voor ondergetekende het zoveelste bewijs dat het communisme niet deugt. Omdat onze familie sinds kort een nakomeling van Chinees-Vietnamese bootvluchtelingen rijk is, gaat mijn aandacht vooral naar het vreselijke lot dat de Chinese gemeenschap (die ook veel zelfstandige handelaars telde) tussen 1979 en 1980 in Vietnam overkomen is. Maar eerst een kort historisch overzicht. Na de consolidatie van zijn Killing Fields, vatte Pol Pot het megalomane idee op om het oude Khmer-rijk, waartoe ook de Mekong-delta behoorde, te herstellen en begon prompt slachtpartijen aan te richten onder de etnische Vietnamezen die dicht bij de grens woonden. Hierop trok het Vietnamese leger Cambodja binnen, veroverde Phnom Penh en stelde de Rode Khmer definitief buiten gevecht. (De Vietnamezen zouden Cambodja pas in 1989 verlaten.) De uitschakeling van Pol Pot kwam Hanoi goed uit, want de Vietnamezen waren bang dat hun eeuwige vijand (China) in Cambodja een tweede (nu zuidelijk) front zou creëren - Pol Pot was immers de chou-chou van Peking terwijl Hanoi het eerder voor Moskou had Als vergelding voor die inval in Cambodja, vielen Chinese troepen in februari 1979 het noorden van Vietnam binnen. Het werd voor Peking een pijnlijke vernedering, want in een mum van tijd werden de Chinezen eruit gegooid Welnu, na deze Chinees-Vietnamese oorlog, wilde de Vietnamese regering de etnische Chinezen liever kwijt. Moet je horen hoe ze dat deden. Op voorwaarde dat ze met goud (!) betaalden, werd het hen officieel toegestaan het land te verlaten - immers, wanneer ze clandestien vluchtten, konden ze hun goud en andere bezittingen meenemen en had de Vietnamese staat er niets aan. Hoe dan ook, het ging om een walgelijke vorm van mensenhandel die me doet denken aan de ongeveer mannen, vrouwen en kinderen die tussen 1963 en 1989 door 17

20 de toenmalige DDR aan West-Duitsland verkocht werden. De Chinese kandidaat emigranten moesten zich laten registreren in dicht bij de kust gelegen kantoren. Per boot werden ze dan naar een eilandje tegenover de meest zuidelijke punt van het land gebracht en van daaruit mochten ze op eigen houtje het zeegat uittrekken In de loop van de daarop volgende twee jaren zijn ongeveer etnische Chinezen met hun (vaak gammele) bootjes de gevaarlijke Chinese Zee opgevaren in de hoop de internationale wateren te bereiken en daar alsnog gered te worden. Men schat dat tijdens die overtocht meer dan mannen, vrouwen en kinderen in erbarmelijke omstandigheden om het leven gekomen zijn. De gelukkigen onder hen werden opgepikt door de Amerikaanse marine of andere handelsschepen en kwamen zo in een westers land terecht (Australië, Hongkong, de Verenigde Staten, Canada en Europa) waar ze vaak een succesvolle handel begonnen. De meeste leeftijdsgenoten die ik over deze feiten aanspreek, hebben ooit wel eens van de Vietnamese boat people gehoord, maar de exacte context - het verband met de Vietnamese inval in Cambodja, de Chinees-Vietanamese oorlog en vooral het feit dat deze aan genocide grenzende misdaad door communisten gepleegd werd, ontsnapt hen. Dergelijke delicate historische feiten worden door onze politiek correcte pers immers altijd zorgvuldig in een mistige waas gehuld. Een veroordeling van het Vietnamese communistische regime zou bovendien een domper gezet hebben op het enthousiasme van al de anti-amerika betogers die tijdens de Amerikaans-Vietnamese oorlog hun kelen hees geschreeuwd hadden. Ik ontwaak uit mijn mijmeringen en zie dat mijn reisgenoten aanstalten maken om de Dom van Urbino te betreden. Deze imposante kerk werd, in opdracht van Federico da Montefeltro, door Francesco di Giorgio Martini gebouwd - en deze twee heren kennen we intussen! In 1789 werd ze door een aardbeving beschadigd en in neoclassicistische stijl gerenoveerd. De donkerblauw geschilderde koepel en het dito dak van de campanile, bepalen de skyline van de stad. We lopen even het godshuis binnen. Het interieur stelt echter niet veel voor. Toch maak ik er een foto van een beeld van paus Clementius XI, die in Urbino geboren werd en in 1700 de heilige stoel besteeg. Toen het hertogdom Urbino, na de dood van een nakomeling van Federico da Montefeltro, in 1631 ineens tot de Kerkelijke Staat ging behoren 12, begon daar een periode van (christelijke) intolerantie, economische neergang en bouwkundig verval. Bovendien werd het Palazzo Ducale door de clerus geplunderd en alles 12 Paus Sixtus IV, alias Francesco della Rovere, had in 1475 zijn neef Giovanni doen trouwen met Federico s dochter Giovanna, waardoor het graafschap Urbino, via de dochter van Federico, deel werd van de Pauselijke Staat. 18

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530 ART HISTORY V4 Renaissance 1400-1530 Tijdlijn Renaissance = wedergeboorte van de klassieke cultuur De klassieken zijn het grote voorbeeld. Het aardse leven is belangrijk. De mens bepaalt het eigen lot.

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

VATICAANSTAD FILATELISTISCH GEZIEN

VATICAANSTAD FILATELISTISCH GEZIEN VATICAANSTAD FILATELISTISCH GEZIEN Deel 2, Sint Pieter In mei 2004 heeft ondergetekende met echtgenote, zus en zwager enorm van een fijne vakantie van vier weken Italië genoten. Van deze reis heb ik een

Nadere informatie

Paus Alexander VI: maffioso of Maecenas? MASTERCLASS RENAISSANCE 12 SEPTEMBER 2016 STEDELIJK GYMNASIUM SCHIEDAM

Paus Alexander VI: maffioso of Maecenas? MASTERCLASS RENAISSANCE 12 SEPTEMBER 2016 STEDELIJK GYMNASIUM SCHIEDAM Paus Alexander VI: maffioso of Maecenas? MASTERCLASS RENAISSANCE 12 SEPTEMBER 2016 STEDELIJK GYMNASIUM SCHIEDAM Paus Alexander VI: maffioso of Maecenas? Doel van vandaag: feest van herkenning 1. De pausen

Nadere informatie

Fly & drive Andalusië

Fly & drive Andalusië Page 1 of 5 Fly & drive Andalusië In Spanje stichtten de Arabieren een rijk dat een hoge beschaving en een grote welvaart kende, waarbij de rest van Europa verbleekte. De belangrijkste gebeurtenissen in

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Juul Lelieveld, Frederike Pals, Jacques van der Pijl Controle historische

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Albrecht van Oostenrijk: (Wiener Neustadt, 15 november 1559 Brussel, 13 juli 1621

Albrecht van Oostenrijk: (Wiener Neustadt, 15 november 1559 Brussel, 13 juli 1621 Albrecht en Isabella Heersers van de Nederlanden Periode: 1598 1621 Voorganger: Filips II Opvolger: Filips IV Albrecht van Oostenrijk: (Wiener Neustadt, 15 november 1559 Brussel, 13 juli 1621 Ook Albert

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Dinsdag 8 april 2014

Dinsdag 8 april 2014 Maandag 7 april Wow de eerste dag in Rome, wat een dag. 's Morgens even ontbijten (één croissantje) en toen vanaf ongeveer half 10 op pad. We zijn in de binnenstad geweest en bij iedere kerk verbaasden

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

QUIZ. geschiedenis hoofdstuk 1

QUIZ. geschiedenis hoofdstuk 1 QUIZ vraag 1: Over welke eeuw gaat dit hoofdstuk? A. De 20 ste eeuw B. De 14 de eeuw C. De 16 de eeuw D. De 18 de eeuw vraag 2: Hoe wordt deze tijd ook wel genoemd? A. Tijd van de Azteken en de Maya s.

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

2000 jaar geleden liepen ze hier al! (Jong en oud lopen 5km door oud-rome)

2000 jaar geleden liepen ze hier al! (Jong en oud lopen 5km door oud-rome) 2000 jaar geleden liepen ze hier al! (Jong en oud lopen 5km door oud-rome) Zondag de 19e oktober gaat de wekker om 7 uur. Buiten is het nog donker, maar met 18 graden is het zeker niet koud. Het wordt

Nadere informatie

Italië week 2 vanaf

Italië week 2 vanaf !1 Italië week 2 vanaf 25-06-2015 Donderdag 25 Juni Het was het laatste nachtje op camping San Procolo. Wij trekken verder met de camper. We zien elkaar nog even in Porto San Giorgio op de markt. We drinken

Nadere informatie

Maandag 22 april 2013

Maandag 22 april 2013 Maandag 22 april 2013 Hallo ouders! We begonnen de dag vandaag helaas met wat minder weer, maar dat kon de pret niet drukken, aangezien we het grootste deel van de dag binnen waren. Allereerst gingen we

Nadere informatie

Reisverslag Pisa 2012

Reisverslag Pisa 2012 Reisverslag Pisa 2012 Door: Anne Marte Gardenier, vw5c DAG 1: om 10.40 kwamen we aan in het regenachtige Pisa. Het was gelijk weer erg gezellig met mijn italiaan. Het klikte ook goed met haar ouders. Daarna

Nadere informatie

Vandaag terug een zeer warme dag. Ik eindig vandaag in het piepkleine dorpje Lentilles. Er is niets in het dorp, geen winkeltje, geen bakker, geen

Vandaag terug een zeer warme dag. Ik eindig vandaag in het piepkleine dorpje Lentilles. Er is niets in het dorp, geen winkeltje, geen bakker, geen Vandaag terug een zeer warme dag. Ik eindig vandaag in het piepkleine dorpje Lentilles. Er is niets in het dorp, geen winkeltje, geen bakker, geen bar of restaurant. Lentilles heeft een mooie Sint-Jacobskerk

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten om de macht (235 284 meer dan 50 soldatenkeizers ) 3. Waardevermindering van het geld

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

2. Bourtange I. Kijk naar het plaatje en lees bovenstaande titel. Waar zou de luistertekst over gaan? Kruis het juiste antwoord aan.

2. Bourtange I. Kijk naar het plaatje en lees bovenstaande titel. Waar zou de luistertekst over gaan? Kruis het juiste antwoord aan. 2. Bourtange I. Kijk naar het plaatje en lees bovenstaande titel. Waar zou de luistertekst over gaan? Kruis het juiste antwoord aan. 1. Boeren gebruiken een tang om de nagels van hanen bij te knippen.

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam.

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam. 570 n Chr Profeet Mohammed geboren in Mekka 610 n Chr Openbaringen Allah via de aartsengel Gabriël, De woorden worden opgeschreven in de Koran 622 n Chr Vlucht Mohammed naar Medina, begin islamitische

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Bestaat Toeval? Een vakantie-impressie vol van synchroniciteit De meivakantie 2015 van Dinie en Jaap Craamer

Bestaat Toeval? Een vakantie-impressie vol van synchroniciteit De meivakantie 2015 van Dinie en Jaap Craamer Bestaat Toeval? Een vakantie-impressie vol van synchroniciteit De meivakantie 2015 van Dinie en Jaap Craamer Enige jaren geleden hebben mijn vrouw en ik een lezing van Selma Sevenhuijsen bijgewoond. Het

Nadere informatie

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan.

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Welkom in het kartuizerklooster

Welkom in het kartuizerklooster Welkom in het kartuizerklooster Hallo, ik ben monnik Dionysius van Leeuwen. Mijn voornaam spreek je uit als di-o-ni-si-us. Ik ben geboren in 1402. Mijn bijnaam is Dionysius de Kartuizer, omdat ik namelijk

Nadere informatie

PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED

PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED Bijbel voor Kinderen presenteert PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Janie Forest Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd

Nadere informatie

TE KOOP. Binnen. De woning heeft een bewoonbare oppervlakte van 180 m². Ze bestaat uit meerdere niveaus en heeft een uitstekende indeling.

TE KOOP. Binnen. De woning heeft een bewoonbare oppervlakte van 180 m². Ze bestaat uit meerdere niveaus en heeft een uitstekende indeling. TE KOOP Scroll naar beneden voor meer foto s Mooie, ruime villa op een terrein van 5 are met 3 slaapkamers en 2 badkamers in Casalguidi in een heuvelachtige en mooie groene, bosrijke omgeving. Gelegen

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

De vorm van het verhaal

De vorm van het verhaal Over dit boek Het verhaal van Reinaart de vos is een van de oudste verhalen in het Nederlands. Het is geschreven in de 13 de eeuw door Willem. Wie die Willem precies was, weten we niet. Willem heeft het

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Stadswandeling. Kruispoort

Stadswandeling. Kruispoort Brugge Brugge is de hoofdstad van de provincie West-Vlaanderen. De gemeente telt bijna 117.000 inwoners. Ongeveer 20.000 daarvan wonen in het historisch centrum. In 2002 was Brugge Culturele hoofdstad

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom Naam: Het jodendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl.

Nadere informatie

Tour Denemarken 2016

Tour Denemarken 2016 Tour Denemarken 2016 Dag 1 Rond tien uur in de ochtend werd ik opgehaald door Joris van Wijngaarden. Daarna haalden we Leon op van het station en haalde we Simone op in Gorinchem. Ik liep naar boven in

Nadere informatie

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin.

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 61 61 REGELS 1 Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 1 Ik woon met mijn gezin in een rijtjeshuis met vier slaapkamers. 2 De vijf appartementen in deze flat zijn heel klein. 3 Hij heeft een groot huis

Nadere informatie

CITYTRIP Rome DRIEDAAGSE VLIEGTUIGREIS

CITYTRIP Rome DRIEDAAGSE VLIEGTUIGREIS CITYTRIP Rome DRIEDAAGSE VLIEGTUIGREIS 1 Programma DAG 1: Ciao bella Samenkomst op de luchthaven van Zaventem voor de rechtstreekse vlucht naar Rome. Onderweg naar het stadscentrum brengen we eerst een

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen presenteert PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED

Bijbel voor Kinderen presenteert PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED Bijbel voor Kinderen presenteert PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Janie Forest Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd

Nadere informatie

Elk seizoen een nieuw interieur

Elk seizoen een nieuw interieur 52 Stijlvol Wonen B i n n e n k i j k e n Elk seizoen een nieuw interieur De kans dat Anke en Geert ooit uitgekeken raken op hun interieur, is wel heel erg klein. De inrichting wordt namelijk regelmatig

Nadere informatie

Case di Gello Italië Toscane Val di Cecina

Case di Gello Italië Toscane Val di Cecina Case di Gello Italië Toscane Val di Cecina 1. Algemene informatie 1.1. Naam - Ligging - Eliza sterren Case di Gello - (Italië Toscane Val di Cecina) - 3 sterren 1.2. Faciliteiten en afstanden Zwembad:

Nadere informatie

Italië Florence Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1

Italië Florence Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1 Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1 Palazzo Medici Riccardi > Medici-paleis Gedurende meer dan een eeuw was het Palazzo Medici Riccardi de hoofdverblijfplaats van de machtige Medici familie die over

Nadere informatie

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht 1 Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht Betty: Ik ben Betty Cerda de Palou. Ik woon in Maastricht al 32 jaar. Ik ben 63 jaar. Ik ben arts, maar

Nadere informatie

Apostolische rondzendbrief

Apostolische rondzendbrief oktober 9, 2011 Jaargang 1, nummer 1 Lieve mensen, Zo bent u een voorbeeld voor alle gelovigen in Macedonië en Achaje geworden. Wij zijn nu al weer een tijdje hier in het zuiden van Griekenland, in de

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

JEREMIA, DE MAN VAN TRANEN

JEREMIA, DE MAN VAN TRANEN Bijbel voor Kinderen presenteert JEREMIA, DE MAN VAN TRANEN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Jonathan Hay Aangepast door: Mary-Anne S. Vertaald door: Erna van Barneveld Geproduceerd door:

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Reisverslag Boedapest 2015 Deel 2 [1]

Reisverslag Boedapest 2015 Deel 2 [1] Gepubliceerd op Willem-Jan van der Zanden (http://www.wjvanderzanden.nl) Home > Reisverslag Boedapest 2015 Deel 2 Reisverslag Boedapest 2015 Deel 2 [1] Door wjvanderzanden[2]op vr, 07/24/2015-13:29 Tags:reizen

Nadere informatie

Wat gaan we doen? Kies uit: bijzondere dagelijks gratis aanstaande praktisch. 1 Dick en Anna gaan vrijdag trouwen. Dat is over twee dagen.

Wat gaan we doen? Kies uit: bijzondere dagelijks gratis aanstaande praktisch. 1 Dick en Anna gaan vrijdag trouwen. Dat is over twee dagen. 103 103 HOOFDSTUK 7 Wat gaan we doen? WOORDEN 1 Kies uit: bijzondere dagelijks gratis aanstaande praktisch 1 Dick en Anna gaan vrijdag trouwen. Dat is over twee dagen. 2 Op 22 november zijn we 25 jaar

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED

PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED Bijbel voor Kinderen presenteert PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Janie Forest Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd

Nadere informatie

Casa el Castanar Spanje Gran Canaria Fontanales

Casa el Castanar Spanje Gran Canaria Fontanales Casa el Castanar Spanje Gran Canaria Fontanales 1. Algemene informatie 1.1. Naam - Ligging - Eliza sterren Casa el Castanar - (Spanje Gran Canaria Fontanales) - 3 sterren 1.2. Faciliteiten en afstanden

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

Huizen. Extra bergzolder. Perfect afgewerkt. Dakterras op het zuiden. Drie Slaapkamers. Ligging nabij snelwegen. Leenderweg 292 A, 5644 AE Eindhoven

Huizen. Extra bergzolder. Perfect afgewerkt. Dakterras op het zuiden. Drie Slaapkamers. Ligging nabij snelwegen. Leenderweg 292 A, 5644 AE Eindhoven Huizen vanhendriks Leenderweg 292 A, 5644 AE Eindhoven Perfect afgewerkt Dakterras op het zuiden Drie Slaapkamers Extra bergzolder Ligging nabij snelwegen H51 H51 Kenmerken Soort Kamers Woonoppervlakte

Nadere informatie

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL I N T E R I E U R W Wonen op de Windrichtingen IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL Tekst: ANNEMIE WILLEMSE Foto s: JAN VERLINDE 22 TIJDLOOS TIJDLOOS 23 Na een zoektocht naar de ideale bouwgrond, gingen

Nadere informatie

WERKWEEK-WERVING. Algemene gegevens. Kennismaken met de Italiaanse cultuur en de kunst van de 13 e eeuw t/m renaissance

WERKWEEK-WERVING. Algemene gegevens. Kennismaken met de Italiaanse cultuur en de kunst van de 13 e eeuw t/m renaissance WERKWEEK-WERVING Werkweek-aanspreekpunt Contact VAN LUIJN Afk. LUIJ Mail luijnm@ovc.nl Tel 0627064553 Algemene gegevens Werk-titel Werkweek Omschrijving Lokatie Handelingsdeel Sectie-Cluster Giro Fiorentino

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Villa Louloudi euros/week

Villa Louloudi euros/week Villa Louloudi Villa Louloudi is een unieke, traditionele villa op Sifnos, Ã Ã n van de mooiste eilanden van Griekenland. Het is dã perfecte plek om te ontspannen en te genieten van de Griekse zon, prachtig

Nadere informatie

Jezus blijft altijd bij ons

Jezus blijft altijd bij ons Eerste Communieproject 46 Jezus blijft altijd bij ons Jezus staat op uit het graf Jezus is dood. In les 7 heb je gezien dat Jezus wordt vermoord. De vrienden van Jezus zijn bedroefd. Ze leggen Hem in een

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info De Chinese Muur 1. Voorwoord. 2. Wat is de Chinese Muur? 3. Waar ligt de Chinese Muur? 4. Waarom bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 5. Hoe bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 6. Hoe lang en hoe groot

Nadere informatie

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61301 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Menze Fernandus van Houten

Menze Fernandus van Houten Liturgieboekje bij het afscheid van Menze Fernandus van Houten * Groningen, 10 februari 1931 Tolbert, 21 februari 2016 in een samenkomst op donderdag 25 februari 2016, om 11.00u in de Gereformeerde Kerk

Nadere informatie

LES6. De wegloper belonen. Sabbat. Zondag Lees Lees 'De wegloper. Teken Teken een gympie en. Leer Begin met het uit je hoofd

LES6. De wegloper belonen. Sabbat. Zondag Lees Lees 'De wegloper. Teken Teken een gympie en. Leer Begin met het uit je hoofd De wegloper belonen Sabbat Lees Lees Filemon 1 alvast door. Heb je er ooit over nagedacht van huis weg te lopen? Hoe zou dat zijn? Waar zou je naar toe gaan? Wat zou je kunnen doen? Onesimus bevond zich

Nadere informatie

2 Petrus 1. Begin van de brief

2 Petrus 1. Begin van de brief 2 Petrus 1 Begin van de brief Petrus groet alle christenen 1 Dit is een brief van Simon Petrus, een dienaar en apostel van Jezus Christus. Aan alle mensen die zijn gaan geloven. Jullie geloof is net zo

Nadere informatie

Cyprus. Inleiding. Nicosia (Lefkosia)

Cyprus. Inleiding. Nicosia (Lefkosia) Cyprus Inleiding Cyprus ligt in Zuidoost Europa. Het is het derde grootste eiland in de Middellandse Zee. Het bevindt zich ongeveer op 70 km onder de zuidkust van Turkije, en op 150 km van Syrië. Voor

Nadere informatie

Zeesteen. Janneke Holwarda. roman

Zeesteen. Janneke Holwarda. roman Zeesteen Janneke Holwarda roman De wereld verzaakt; in het dorp van mijn ouders zijn de bladeren rood. Buson 1980 Ze is de jongste. En de vreemdste. Moeder had het zelf gezegd toen de tantes op bezoek

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Welke les moesten de Egyptenaren leren?

Welke les moesten de Egyptenaren leren? De eerste vier plagen. Welke les moesten de Egyptenaren leren? Exodus 7:2-5 2 U moet alles wat Ik u gebieden zal tegen Aäron zeggen, en Aäron, uw broer, moet tot de farao spreken, dat hij de Israëlieten

Nadere informatie

27/11/2011. Reis van vrijdag 25 tot maandag 28 november 2011. Exclusieve MMC reis! Vlug inschrijven! First come first served. BEPERKT AANTAL PLAATSEN.

27/11/2011. Reis van vrijdag 25 tot maandag 28 november 2011. Exclusieve MMC reis! Vlug inschrijven! First come first served. BEPERKT AANTAL PLAATSEN. 1 marathon FIRENZE 27/11/2011 Reis van vrijdag 25 tot maandag 28 november 2011 Exclusieve MMC reis! Vlug inschrijven! First come first served. BEPERKT AANTAL PLAATSEN. 2 FIRENZE Firenze, de hoofdstad van

Nadere informatie

Samen met Jezus op weg

Samen met Jezus op weg Samen met Jezus op weg KERK & WERELD Korte Schipstraat 16 2800 Mechelen Tekst: Myrjam De Keyser 1. De laatste keer samen Jezus en zijn leerlingen willen graag het paasfeest vieren. Daarvoor zijn ze naar

Nadere informatie

Agriturismo La Torriola Italië Umbrië Todi

Agriturismo La Torriola Italië Umbrië Todi Agriturismo La Torriola Italië Umbrië Todi 1. Algemene informatie 1.1. Naam - Ligging - Eliza sterren Agriturismo La Torriola - (Italië Umbrië Todi) - 3 sterren 1.2. Faciliteiten en afstanden Zwembad:

Nadere informatie

Gymnasium. Op het Hondsrug College. Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst!

Gymnasium. Op het Hondsrug College. Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Gymnasium Op het Hondsrug College Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Gymnasium Hondsrug Het Gymnasium Hondsrug is een afdeling van het Hondsrug College. Het is onderdeel van het vwo,

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

Montaleo 15, Casale Marittimo, Riviera degli Etruschi, Toscane, Italië. Zon Zee Rust Heerlijk eten Prachtige natuur Vriendelijke mensen

Montaleo 15, Casale Marittimo, Riviera degli Etruschi, Toscane, Italië. Zon Zee Rust Heerlijk eten Prachtige natuur Vriendelijke mensen Casale Marittimo, de ultieme vakantieomgeving - MONTALEO 15 Contactpersoon: M. Karres Orionlaan 17 1223 AC Hilversum 035 6479888 e-mail: montaleo@karres.nl 1 De villa 2 De appartementen 3 De locatie en

Nadere informatie

Montesoffio wegdromen bij het mooiste uitzicht van Le Marche

Montesoffio wegdromen bij het mooiste uitzicht van Le Marche Montesoffio wegdromen bij het mooiste uitzicht van Le Marche ciaotutti.nl/op-vakantie-in-italie/agriturismo/montesoffio-wegdromen-bij-het-mooiste-uitzicht-van-le-marche/ 22-8-2016 Soms heb je behoefte

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

LES 3 Ik leer Nederlands. TESTEN TEST 1

LES 3 Ik leer Nederlands. TESTEN TEST 1 12/11/14 1 LES 3 Ik leer Nederlands. TESTEN TEST 1 1. (lezen) Ik.... een lange tekst. 2 Hij.... een moeilijk boek. 3. Zij.... een gemakkelijk tekstje. 4..... jullie veel? Ja, wij.... graag kinderboeken.

Nadere informatie

Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie?

Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie? Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie? Johannes 14:6 Jezus zeide tot hem: Ik ben de weg en de waarheid en het leven; niemand komt tot de Vader dan door Mij. Genesis 20:1-12 1 Abraham

Nadere informatie

Ruth 1. Ruth en Noömi

Ruth 1. Ruth en Noömi Ruth 1 Ruth en Noömi Elimelech en zijn familie 1 Toen de rechters het land bestuurden, was er eens hongersnood in Juda. Daarom besloot een man uit Betlehem naar het land Moab te gaan. Zijn vrouw en zijn

Nadere informatie

DE WONDEREN VAN JEZUS

DE WONDEREN VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE WONDEREN VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Milaan. Milaan. Duomo

Milaan. Milaan. Duomo Milaan Duomo De Duomo di Milano, de prachtige gotische kathedraal van Milaan, is een van de grootste kerken ter wereld. De indrukwekkende wit marmeren voorgevel, een van de mooiste ter wereld, domineert

Nadere informatie

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Bijbel voor Kinderen presenteert DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

TERRACOTTALEGER HET. & De erfenis van de eeuwige Keizer van China EXPO > PEDAGOGISCH DOSSIER JAAR LUIK GUILLEMINS TGV STATION

TERRACOTTALEGER HET. & De erfenis van de eeuwige Keizer van China EXPO > PEDAGOGISCH DOSSIER JAAR LUIK GUILLEMINS TGV STATION HET TERRACOTTALEGER & De erfenis van de eeuwige Keizer van China EXPO 23.12.16 23.04.17 PEDAGOGISCH DOSSIER 11-14 JAAR LUIK GUILLEMINS TGV STATION + 3 2 4 2 2 4 WWW. T E R R A C O T 4 9 3 8 TA - L I E

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten om de macht (235 284 meer dan 50 soldatenkeizers ) 3. Waardevermindering van het geld

Nadere informatie

Fiets vakantie Gran Canaria oktober 2013.

Fiets vakantie Gran Canaria oktober 2013. Fiets vakantie Gran Canaria oktober 2013. In de zomer van 2013 is het plan geboren om met de racefiets een weekje te fietsen op Gran Canaria. 11 oktober is na wat voorbereiding de vertrek datum gevonden.

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje Een processie is een godsdienstige plechtigheid in de vorm van een optocht van geestelijken en gelovigen. Een processie zorgt voor een gevoel van samen horen omdat ze mensen verenigt. 1 4 Rond Sint-Macharius

Nadere informatie