p. 707 VAN HEBBAN OLLA VOGALA TOT ERNST VAN ALTENA LITERAIRE VERTALING EN NEDERLANDSE LITERATUURGESCHIEDENIS THEO HERMANS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "p. 707 VAN HEBBAN OLLA VOGALA TOT ERNST VAN ALTENA LITERAIRE VERTALING EN NEDERLANDSE LITERATUURGESCHIEDENIS THEO HERMANS"

Transcriptie

1 Hermans, Theo, Van Hebban olla vogala tot Ernst van Altena. Literaire vertaling en Nederlandse literatuurgeschiedenis, in: Ons Erfdeel, jg. 30, nr. 5 november- december 1987 p. 707 VAN HEBBAN OLLA VOGALA TOT ERNST VAN ALTENA LITERAIRE VERTALING EN NEDERLANDSE LITERATUURGESCHIEDENIS THEO HERMANS Vertaling in de belangstelling Het lijdt geen twijfel dat er de laatste jaren in Nederland en Vlaanderen meer aandacht is ontstaan voor vertaalde literatuur. De prestaties van individuele vertalers in het recente verleden, van Ten Berge tot Verstegen en van Willemsen tot Denissen, hebben daar allicht iets mee te maken. Maar er is meer, en de symptomen liggen op verschillende vlakken. In 1980 kwamen in Nederland de vertalers in het nieuws met hun zwartboek Geef ons heden. Kort daarop begon, onder impuls van twee vertalers, het tijdschrift De tweede ronde te verschijnen, waarin vertalingen een vaste plaats kregen. Een jaar later kwam het eveneens nieuwe New Found Land met een geregeld Vertaallaboratorium, dat na het vroegtijdig verscheiden van dat tijdschrift naar De Revisor verhuisde. Vorig jaar verscheen De muze met de Januskop, een collage van jury rapporten en dankwoorden naar aanleiding van de Martinus Nijhoff-prijs. In Vlaanderen werd intussen, naar Nederlands voorbeeld, een vereniging van literaire vertalers opgericht onder de naam Diapason. Vorig jaar nog voerde uitgeverij Meulenhoff actie rond het thema literaire vertaling aan de hand van de elftalige pocket Het wonder van Babyion met bijbehorend informatiekrantje. Op het meer academische niveau was de Uitnodiging tot de vertaalwetenschap van Van den Broeck & Lefevere (1979) reeds in 1984 aan een tweede (herziene) druk toe, werden verscheidene symposia aan het verschijnsel literaire vertaling gewijd, en sprak in februari van dit jaar aan de universiteit van Amsterdam de eerste hoogleraar vertaalwetenschap zijn inaugurale rede uit. En waar eertijds de beide boekdelen Literair Lustrum 1 (1967) en 2 (1972) van vertaald werk nauwelijks gewag maakten, schreef J.F. Vogelaar in het overzicht

2 Het literair klimaat (1986), dat zich als opvolger van Literair Lustrum aandient, een aparte bijdrage Over het belang van vertalingen. Vertaling in cijfers: vandaag Er zitten zure oprispingen en polemische uitvallen in het stuk van Vogelaar, maar die doen hier niet ter zake. De kwantitatieve gegevens waar hij van uitgaat, kunnen echter als een eerste aanzet dienen voor de literatuurwetenschapper die zich afvraagt hoe groot dat belang van vertalingen dan wel is en in welke mate het zinvol mag heten zich in het kader THEO HERMANS werd geboren in 1948 te Assent. Studeerde Germaanse filologie, literaire vertaling en vergelijkende literatuurwetenschap aan de universiteiten van Gent, Essex en Warwick. Voormalig docent aan de universiteit van Algiers. Is thans docent Nederlands aan University College London. Auteur van The Structure of Modernist Poetry (1982) en redacteur van The Manipulation of Literature: Studies in Literary Translation (1985) en van Second Hand. Papers on the Theory and Historical Study of Literary Translation (1985). Co-redacteur van de tijdschriften Dutch Crossing en New Comparison. Vertaalde o.m. poëzie van César Vallejo (1976), Ernesto Cardenal (1980) en Antonio Cisneros (1982)'m het Nederlands, en van H.C. ten Berge en Hugo Claus (1986) in het Engels. Adres: 29 Charteris Road, London NW6 7EY p. 708 van de Nederlandse literatuurstudie ook met vertaalde literatuur bezig te houden. Zich baserend op cijfers van de Stichting Speurwerk meldt Vogelaar dat er in 1975 in Nederland 956 titels vertaald proza (inclusief herdrukken) tegenover 609 titels oorspronkelijk Nederlands proza op de markt kwamen; in 1982 bedroegen deze aantallen respectievelijk 1269 en 766. (1) Dat is niet weinig: in 1975 waren vertalingen blijkbaar goed voor 61 % van het totale aanbod aan prozatitels, in 1982 was dat aandeel zelfs gestegen tot 62,3 %. Hoe de toestand er nog in de eerste maanden van 1986 uitzag, kan men zonder veel moeite afleiden uit gegevens in het hoekblad. In de afleveringen 1 tot 15 van de jaargang 153, d.i. de periode van 3 januari tot 11 april 1986, kondigt het Boekblad voor de rubrieken poëzie, toneel en proza tesamen een totaal van 743 titels (inclusief herdrukken) aan; 402 daarvan, dus 54 %, zijn vertalingen. De categorie proza is de meest omvangrijke met in totaal 646 titels, waarvan

3 381 vertalingen, ofwel 59 %. Als we deze groep verder indelen naar brontaai zien we dat bijna 70 % van de vertaalde werken uit het Engels afkomstig is, terwijl Frans en Duits elk voor slechts 10 % meetellen. (2) De gekozen periode is natuurlijk te kort om statistisch bruikbaar materiaal op te leveren. Als ontnuchterende steekproef is zo'n globale telling echter wel nuttig. Indien het aandeel van vertaald werk op de Nederlandse boekenmarkt kwantitatief zo groot is, vooral bij het proza, moet dat feit alleen al voldoende zijn om onderzoek naar de rol van al die vertalingen te wettigen. Op een of andere manier functioneren die vertalingen immers als Nederlandstalige teksten in het literaire leven. Op welke manier zij functioneren, dat is de vraag. Zelfs bij een eerste vluchtige blik duiken er trouwens gegevens op die om interpretatie vragen. De verdeling naar genre is intrigerend. Hoewel in het specimen het aantal poëzietitels vrij klein is, valt op dat er bij de 73 verschenen bundels slechts 7 vertalingen zijn, minder dan 10 %. Toeval? Bij uitbreiding van het bestand tot een jaar (mei 1985 tot april 1986) blijkt het percentage poëzievertalingen ongeveer constant te blijven, terwijl er ook geen sprake is van het bij het proza zo uitgesproken overwicht van het Engels als brontaai. Dat bij het proza, inclusief het literaire proza, de dominantie van het Engels van betrekkelijk recente datum is, zal niemand verwonderen. Hoe recent precies, is minder gemakkelijk vast te stellen. Als we dit voor het meer literair gerichte proza willen nagaan, is het Boekblad een te bot instrument. Een chronologisch gerangschikt overzicht zoals dat bijvoorbeeld in Het Salamanderboek (Aarts 1984) gegeven wordt, biedt in dit opzicht gunstiger perspectieven. De cijfermatige verhouding tussen vertaald en oorspronkelijk Nederlands werk heeft hier weinig te betekenen, omdat Salamander een bewust geplande reeks is. Met betrekking tot de vertalingen in zo'n reeks is echter de distributie van de brontalen, en de evolutie daarin, wel betekenisvol. Van de 27 vertalingen (op 145 titels) in de eerste Salamanderreeks ( ) is de spreiding als volgt: Duits 11, Frans 9, Engels 6, Russisch 1. In de tweede reeks ( , 609 nummers) verscheen de laatste vertaling als nummer 510 in Van de 135 vertalingen die tussen 1958 en 1981 het licht zagen, vertonen die uit het Engels in de periode een zeker overwicht, dat vanaf 1968 ineens in een bijna totale hegemonie omslaat. (3) Het abrupte van deze ontwikkeling hangt allicht samen met redactionele beslissingen. Gezien de dominerende positie van het Engels als literaire brontaai in de huidige romanproduktie zou het alleszins de moeite lonen na te gaan hoe in het recente verleden de verhoudingen tussen de ons omringende talen zich in dit opzicht gewijzigd hebben en of 1968 inderdaad een breekpunt is geweest.

4 p. 709 Het hierboven aangehaalde cijfermateriaal, hoe ongenuanceerd het ook is, kan in eerste instantie iets verhelderen wat we al vaag wisten, namelijk dat vertaald werk in de Nederlandse literatuur en cultuur alleen al in kwantitatief opzicht een plaats van niet te ontkennen belang inneemt. Daaruit volgt dat de onderzoeker die zich als taak stelt het functioneren van het literaire bedrijf in een culturele en maatschappelijke context te bestuderen, die zo nadrukkelijke aanwezigheid van vertalingen niet straffeloos kan verwaarlozen. Dat daarbij al direct problemen en vragen rijzen die te maken hebben met verschillen tussen literaire genres, met verschuivingen in internationaal cultureel prestige, met interpretaties en veronderstellingen die het puur cijfermatige ver achter zich laten, dat kan niet anders. We hoeven ons ook niet tot de literaire produktie van de laatste vijftig jaar te beperken. Voor vrijwel iedere periode van de Nederlandse literatuurgeschiedenis kan met de cijfers in de hand aangetoond worden dat het veronachtzamen van vertaald werk een eenzijdig en vertekend literair-historisch beeld tot gevolg moet hebben. Nemen we een voorbeeld uit de 17e eeuw. Vertaling in cijfers: historisch In hun Academie en Schouwburg hebben Oey-de Vita & Geesink (1983) o.a. het volledige repertoire van de eerste Amsterdamse Schouwburg ( ) gereconstrueerd. Van ieder stuk wordt tevens het aantal opvoeringen vermeld. De lijst bevat 236 titels (exclusief vertoningen en enkele Latijnse stukken), waaronder 71 vertalingen, dus 30 %. Dat is geen onbeduidend maar evenmin een spectaculair percentage. Het beeld gaat er echter anders uitzien als we het aantal opvoeringen per stuk erbij betrekken. De grootste kassuccessen van de Schouwburg zijn weliswaar twee oorspronkelijk Nederlandse stukken: Vondels Gysbreght van Aemstel (1637) en Jan Vos' Aran en Titus (1641). Maar bij de in totaal 26 toneelstukken die ieder meer dan 40 opvoeringen kenden, zijn er 13 vertalingen, verhoudingsgewijs dus erg veel. Blijkbaar vielen vertalingen bij het publiek in de smaak. Van de vertaalde stukken kwam Johan van Heemskercks Verduytste Cid (1641, naar Corneille) het vaakst op de planken. De meest geliefde buitenlandse toneelauteur was echter Lope de Vega, die 5 van de 13 meest populaire vertaalde titels levert. (4) Hoe men de literaire verdiensten van afzonderlijke vertalingen ook moge beoordelen, het kan bezwaarlijk ontkend worden dat deze teksten in het toneelleven van die periode, en dus in de Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis, een factor van wezenlijk belang vertegenwoordigen. Maar het mooiste komt nog: naar J.A. Worps Geschiedenis van den Amsterdamschen Schouwburg (1920) terloops opmerkt, is de periode van de eerste Amsterdamse Schouwburg ook, tesamen met de onmiddellijk

5 voorafgaande jaren van de Nederduytsche Academie, de periode waarin het aantal oorspronkelijke werken dat van de vertalingen overtreft, wat later nooit meer voorkomt (1920:99). In latere decennia neemt de rol van vertaald werk op het Amsterdams toneel dus alleen maar toe. Worp vestigde er ook nog eens de aandacht op dat reeds in de tijd van de eerste Schouwburg het niet-klassieke treurspel en de tragikomedie bij het publiek meer bijval genoten dan de klassieke tragedie (1920:96). Het is precies de zogenoemde romantische, niet-klassieke richting die gedragen werd door vertalingen, wat door het succes van de Spaanse toneelschrijvers wordt onderstreept. Als men die werken in het literair-historisch onderzoek links laat liggen, zo argumenteerde Jan te Winkel reeds in 1880, dan krijgen we geen ware geschiedenis, geen juist begrip van hetgeen men in de zeventiende eeuw las en bewonderde, in één woord geen juist begrip van den letter- p. 710 kundigen smaak der 17e eeuw, niet eens van den smaak der meest beschaafden in dien tijd (1880:65). Dat is overigens een zeer moderne visie, waar ik straks nog op terugkom. De periode na de eerste Amsterdamse Schouwburg ziet na enige tijd, zoals bekend, de triomf van het Frans-classicistisch georiënteerde genootschap Nil Volentibus Arduum, dat spoedig voor een vloedgolf van vertalingen zorgde. Boeiend is daarbij dat Nil van meet af aan zijn tegenstanders te lijf gaat met felle kritieken en polemieken over vertaalkwesties en door desnoods in hoog tempo concurrerende versies van door anderen geleverde vertalingen te produceren. Als literaire vertaling ooit een polemische functie gehad heeft in de Nederlandse literatuurgeschiedenis, dan is het wel in de jaren geweest. De overwinning bleef niet uit: van de 10 nieuwe stukken die in 1678 werden opgevoerd, waren er 6 van Nil, waaronder 4 vertalingen die enige jaren voordien waren vervaardigd teneinde bewerkingen van anderen te weren (Worp 1920:167). Het aandeel van vertaald werk in het repertoire van de Amsterdamse Schouwburg hield zich overigens staande op lange termijn: in 1817 rapporteerde het tijdschrift De Toneelkijker dat er van de 230 stukken tijdens het speelseizoen opgevoerd, 102 vertalingen (44 %) waren; bij de 305 stukken van het seizoen telde het blad 226 vertalingen, of 74 % (Menne 1898:63). De cijfers liegen er niet om. Waar we in de literatuurgeschiedenis ook beginnen te graven, altijd komen er vertalingen mee naar boven, in verontrustende aantallen. Aan het begin van de

6 Nederlandse geschreven traditie staat een zinnetje dat zowel taalspel als vertaalspel is. Reeds Jonckbloet zuchtte dat de Middelnederlandse letterkunde,,bijna zonder uitzondering uit vertalingen bestaat (1888:11), en Knuvelder kon die zucht slechts relativeren met de opmerking dat veel van die vertalingen bewerkingen moeten heten (1970:63). De ver breiding van het gedachtengoed en de literaire vormen van de Renaissance is niet los te zien van het werk van vertalers. Zo wordt het epos in de 16de en 17de eeuw gedragen en gedomineerd door vertalingen, ook in kwalitatief opzicht, zo meende W.A.P. Smit ( , 1:770; 11:820). Bij het proza spelen vertalingen vanaf de Renaissance een niet minder belangwekkende rol. Buismans catalogus van het populaire proza van 1600 tot 1815 bevat voor meer dan 60% vertaald werk, vooral uit het Duits (36%) en het Frans (34%), minder uit het Engels (16%) (Buijnsters 1983:219). Voor de periode is het percentage vertalingen in de gehele romanproductie in Nederland ongeveer even hoog (63%), het aandeel daarin van de vertalingen uit het Duits is gestegen tot 59% (Den Tenter 1984:5-6). Vertalingen en bewerkingen waren in de literaire productie van de 18de eeuw zo sterk vertegenwoordigd dat oorspronkelijke romans op het titelblad al aankondigden dat ze Niet Vertaalt waren; ook op het titelblad van Sara Burgerhart (1782), de eerste moderne Nederlandse roman, prijkt deze ontkenning. In Vlaanderen werd er tegen het eind van de 18de eeuw waarschijnlijk even intensief vertaald en ook hier maakten, althans op het toneel, Franse modellen plaats voor Duitse (Lissens :355). Dat zou niet blijven duren, want volgens De Schelde van 17 februari 1859 bestond het repertoire van het Nationaal Toneel te Antwerpen omstreeks het midden van de eeuw voor 9/10 uit vertalingen naar het Frans (Anon. 1859). Vorm en grond, alles wordt meest van de franschen ontleend, schreef Lucien Jottrand nog in 1872 en hij raadde de Vlaamse toneelauteurs dringend aan Shakespeare te gaan vertalen (1872:89-93) - net op het ogenblik dat in Nederland de eerste volledige uitgave van Shakespeares werken, vertaald naar de oorspronkelijke teksten, in de steigers stond. Overigens was in die tijd kennis van het Engels minder universeel dan p. 711 vandaag: vóór A.J. Kok en Burgersdijk werd Shakespeare in de regel naar de Franse versies van Jean-Fran9ois Ducis vertaald en opgevoerd. Ook de materiaalverzameling van Riewald & Bakker (1982) laat zien dat de reacties op Amerikaanse letteren in de Nederlandse tijdschriften voor het overgrote deel op vertalingen betrekking hebben en niet op de originele

7 Engelse edities: het beeld dat de 19e eeuw zich vormde van de Amerikaanse literatuur werd bepaald door een handvol vertalers. Theoretisch optimisme In de bovenstaande uiteenzetting is er met de botte bijl gehakt: weinig genuanceerde cijfers, enkele sporadisch opgeraapte en meteen weer losgelaten voorbeelden. Dat is met opzet gedaan. Immers, in hun totaliteit voeren de blote opsommingen en percentages onvermijdelijk tot de conclusie dat, van Hebban olla vogala tot Ernst van Altena, het vertaalbedrijf een essentieel deel uitmaakt van het literaire bedrijf in zijn geheel. Daaruit moet volgen dat vertalingen in al hun aspecten bestudeerd en systematisch bij de historische studie van de Nederlandse literatuur betrokken dienen te worden. Het besef van deze noodzaak is betrekkelijk nieuw. Helemaal vanzelfsprekend is het misschien ook niet: het hangt er maar van af welke visie op literatuur en literair leven men aankleeft. De mening dat de studie van de Nederlandse literatuur zich alleen op oorspronkelijk Nederlands werk hoort te richten, is diepgeworteld. Het doet er nu niet toe of deze opvatting op een romantische zienswijze teruggaat of uit ook andere ideologische factoren voortkomt. Feit is dat een dergelijke opvatting, zoals Te Winkel reeds zag, een onvolledige, eenzijdige en dus scheve beeldvorming tot gevolg heeft. Maar hoewel geleerden als Worp en Te Winkel bij hun literairhistorische arbeid honderd jaar geleden wel degelijk oog hadden voor vertalingen, is er van een volgehouden en geïntegreerde studie van de geschiedenis van de literaire vertaling nooit veel terecht gekomen. In zijn overzicht van verwezenlijkingen en wensen in verband met een Nederlandse literatuurgeschiedenis van de 18de eeuw schrijft P.J. Buijnsters dan ook: Dat vertaalwezen verdient speciale aandacht, omdat zovele buitenlandse romans en toneelstukken in het Nederlands zijn overgebracht, om van de niet-literaire productie te zwijgen. Alleen een achterhaald romantisch originaliteitscriterium heeft lang een kunstmatige scheiding gemaakt tussen vertaald en oorspronkelijk werk - tot grote schade van het onderzoek aan weerszijde van deze denkbeeldige grens. Nog altijd weten wij vrijwel niets over opvattingen en theorieën in Nederland over het vertalen. Ook ontbreekt een systematisch onderzoek naar de identiteit en positie van de vertalers. Hoe was hun opleiding, over welke hulpmiddelen (woordenboeken etc.) konden zij beschikken, wat was hun honorarium? Door welke motieven werden zij gedreven bij hun werk? En vooral: op welk niveau stonden deze 18de-eeuwse vertalingen? (1984a: 231). Nu is het wellicht waar dat de 18e eeuw minder bestudeerd is dan sommige andere periodes. Alleen: de vaststellingen en vragen die Buijnsters hier formuleert gelden onverminderd voor iedere periode van de Nederlandse literatuurgeschiedenis. Van geen enkele periode van enige

8 omvang, van geen enkel genre (epos uitgezonderd) bezitten wij een historische studie die consequent rekening houdt met de rol van vertalers en vertalingen. Over vertaalopvattingen, vertaalmethodes en vertaalkritiek door de eeuwen heen weten wij nog zo goed als niets. En toch zijn er redenen om optimistisch gestemd te zijn. Niet alleen is er links en rechts meer aandacht voor vertaalde literatuur gekomen, er waait ook een nieuwe wind, uit een gunstige richting, in de Nederlandse literatuurstudie zelf. Het ziet er naar uit p. 712 dat de theoretische discussies over de mate van wetenschappelijkheid van de literatuurwetenschap, die in de jaren zestig en zeventig zoveel aandacht en energie opeisten, nu goeddeels achter ons liggen. In de plaats daarvan is er een vernieuwde belangstelling gekomen voor de literaire tekst als tijdsgebonden document en voor de ruimere sociale aspecten en functies die zowel de productie als de receptie van literatuur mee bepalen. Onlangs vatte Marijke Spies, in haar inleiding bij de essaybundel Historische letterkunde, deze ontwikkelingen samen onder de noemers historisering en vermaatschappelijking (1984:7). Het was precies vanuit een dergelijke opstelling dat enige jaren voordien E.K. Grootes in het tijdschrift Spektator een belangwekkende oriëntering publiceerde betreffende de bestudering van populaire literatuur uit de 17de eeuw. Wat de praktijk van zo'n onderzoek betreft, was er alvast één mogelijke beperking die Grootes beslist van de hand wees: Als men aan beperkingen denkt, is er in elk geval één, die tot het onderzoek van alleen de oorspronkelijk Nederlandse teksten, die m.i. voor de zeventiende eeuw niet in praktijk gebracht moet worden. Naar mijn smaak zou men in dat geval veel te veel naar alleen de produktie, in plaats van naar het literaire leven in zijn geheel gaan kijken. Het aantal oorspronkelijke teksten is relatief gering en ze zijn literairhistorisch slechts te interpreteren in de samenhang met verwante teksten die uit andere taalgebieden afkomstig zijn. ( : 17). Ook deze uitspraak is niet uitsluitend op één soort literatuur en één bepaalde periode van toepassing. De cijfers die hierboven werden aangehaald hebben hopelijk laten zien dat literairhistorisch vertaalonderzoek zich met vrucht op meer dan één periode en op meer dan één genre kan richten. Als de trefwoorden historisering en vermaatschappelijking de nieuwe tendenzen in de literatuurwetenschap adequaat weergeven, dan is er reden om aan te nemen dat ook vertalingen als een integraal en functioneel onderdeel van het literaire leven in zijn geheel gezien zullen worden. Literair-historisch vertaalonderzoek

9 Men zou, ietwat dichterlijk, kunnen zeggen dat de taak van de literatuurwetenschap van vandaag erin bestaat te trachten op wetenschappelijke wijze, d.w.z. eenvouds verlichte waters, de ruimte van het volledige literaire leven in kaart te brengen en te verklaren. De vertaalwetenschap, en in het bijzonder de literair-historisch gerichte tak ervan, moet in dit opzicht een waardevolle bijdrage kunnen leveren. Daarbij rijst de vraag: wat staat er nu precies te doen? Een bondig antwoord hierop luidt: bijna alles. Als betrekkelijk jonge discipline dient de vertaalwetenschap natuurlijk haar theoretische en methodologische apparatuur verder uit te bouwen. Tegelijkertijd dient zij zich, intensief en zo mogelijk op een gecoördineerde manier, op concreet onderzoek toe te leggen. Wat de theoretische en methodologische aspecten betreft is het niet zonder belang te vermelden dat sinds enige jaren in verscheidene landen, en met name ook in Nederland en België, een aantal vertaalwetenschappers hun werkzaamheden in meer of mindere mate oriënteren op de zogeheten polysysteemtheorie. (5) Deze theorie, in principe van een verhelderende eenvoud, legt de nadruk op de complexe gelaagdheid en op de dynamische interrelaties en fluctuaties binnen het literaire systeem, dat op zijn beurt met andere communicatiesystemen verbonden is. Voor de bestudering van de wisselende functies van vertaalde literatuur binnen het literaire systeem als geheel biedt deze benadering een geschikt begrippenapparaat. De methodologische consequenties die uit een dergelijke systeemgerichte aanpak voortvloeien, zijn overigens verreikend. Het verschijnsel vertaling wordt op een pragmatische en niet-normatieve manier beschouwd, het p. 713 onderzoek is resoluut op de ontvangende literatuur gericht en streeft naar globale beschrijvingen en functionele verklaringen. Liever dan zich te verliezen in esthetische evaluaties, psychologisch graafwerk of scholastische definitiekwesties, wil dit type onderzoek, vertrekkend van het empirische feit dat bepaalde teksten in een bepaalde culturele configuratie blijkbaar als vertalingen beschouwd worden, naspeuren welke normen bij het vertalen gehanteerd werden en waarom, welke rol een gegeven vertaling of aantal vertalingen in die periode of in dat genre gespeeld heeft en hoe dat te verklaren is, en uiteindelijk: hoe dat hele vertaalwezen zich, historisch gezien, tot het literaire systeem verhoudt. Wat de Nederlandse literatuur betreft ligt er op dit gebied werk voor een paar generaties onderzoekers. Voorlopig moet men stellen dat elke detailstudie en elke bijdrage, vanuit welke invalshoek dan ook, waardevol mag heten omdat onze kennis nog zo beperkt en oppervlakkig

10 is, het bronnenmateriaal vaak moeilijk bereikbaar, de discussie onder vakgenoten nog nauwelijks op gang gekomen. Dat wil niet zeggen dat er geen studies over allerlei grote en kleine aspecten van de geschiedenis van het literair vertalen in het Nederlands zouden bestaan. Het is in dit verband vermeldenswaard dat momenteel, voor het eerst, door een groep Nederlandse en Vlaamse academici een bibliografische treflijst wordt samengesteld van studies die sinds 1800 over in het Nederlands vertaalde literatuur zijn verschenen. De lijst telt inmiddels zowat duizend titels, van zeer verschillend allooi. (6) Wat uit deze eerste inventarisatie vooral naar voren komt, is de grote versnippering van het tot dusver gedane werk, de concentratie van het onderzoek op een relatief gering aantal buitenlandse auteurs in vertaling en op Nederlandse auteurs-vertalers, en het feit dat het uitgangspunt bijna altijd in de vreemde taal gezocht wordt. Die oriëntering op de bronliteratuur (auteur, werk, genre) is ongelukkig, want zij vormt vaak een hinderpaal voor de functionele beschrijving van de wijze waarop vertalingen in het mechanisme van de doelcultuur meedraaien. Voor het praktische onderzoek van bestaande vertalingen lijkt het vruchtbaarder van bepaalde periodes en genres in de Nederlandse literatuur uit te gaan. De impuls tot vertalen komt in de regel immers uit de vertalende cultuur zelf, de keuze van het te vertalen werk zowel als doel en methode van het eigenlijke vertaalwerk worden daar door lokale factoren bepaald, en het is daar dat het vertaalde werk in meer of mindere mate van zich doet spreken. Daar ligt dan ook in eerste instantie het werkterrein van de vertaalstudie. In ons geval is dat werkterrein dus de Nederlandse literatuur. Aan concrete opgaven voor dit type onderzoek - dat zal inmiddels wel duidelijk zijn - ontbreekt het niet. Gedetailleerde studies betreffende alle facetten van literaire vertaling in het Nederlands blijven een noodzaak. Op korte termijn valt daarbij te denken aan intensief werk, liefst met open oog voor de internationale context, over vertaalopvattingen en vertaalnormen in verscheidene periodes, teneinde een conceptuele achtergrond te scheppen voor de studie van individuele vertalers en vertalingen. Enkele historische bloemlezingen met theoretische beschouwingen, voorredes, opdrachten e.d. zouden, ook zonder uitgebreid literair-historisch apparaat, oriënterend en stimulerend kunnen werken. Daarnaast kan wellicht aandacht besteed worden aan enkele speciale gevallen die hun eigen problematiek hebben: pseudovertalingen bijvoorbeeld, of vertalingen die tot stand zijn gekomen via een tussenvertaling, hetzij een bestaande versie in een andere taal, zoals we dat van Coornhert tot Claus kunnen waarnemen, hetzij een letterlijke prozaversie in het Nederlands, zoals dat bij verscheidene 17e-eeuwse poëzie- en toneelvertalingen het geval is.

11 Op middellange termijn zou de weg in de richting van meer omvattende onderzoeksprojecten geëffend kunnen worden door een reeks p. 714 studies met een verkennend karakter, studies die bijvoorbeeld het vertaalwezen (selectie, normen, praktijk, receptie) bezien aan de hand van één of meer synchrone dwarsdoorsneden van een zekere periode, of op basis van evoluties binnen een bepaald genre of subgenre, of uitgaande van vertalingen van hetzelfde werk in verschillende periodes - op voorwaarde dat niet zozeer de relatie tot de brontekst centraal staat, maar de vertaalstrategieën in hun Nederlandse context. Uit dergelijke studies laten zich wellicht prognoses en hypothesen construeren die vervolgens in een bredere context getoetst kunnen worden. Het historisch vertaalonderzoek zal in al deze opdrachten beter kunnen slagen naarmate de discipline zelf niet langer als een buitenbeentje maar als een essentiële poot van de Nederlandse literatuurstudie gezien wordt. Dat veronderstelt een nauwe relatie met neerlandistiek en literatuurwetenschap, zoals ook in het literaire leven vertaalde en oorspronkelijke teksten door elkaar heen lopen. De cijfers zijn er om dat te bewijzen, met bruut geweld. Noten: (1) Vogelaar spreekt in dit verband van een enorme toename van het aantal literaire vertalingen (1986:228). Dat is alleen waar als men de absolute cijfers bekijkt. Verhoudingsgewijs is de toename aanzienlijk maar niet opzienbarend: de productie van oorspronkelijk Nederlands proza groeide tussen 1975 en 1982 aan met 26%, die van vertaald proza met 32,7%. (2) Al deze cijfers vergen omzichtige behandeling en interpretatie. De gegevens in het Boekblad zijn niet volledig, al mag aangenomen worden dat zij een representatief beeld verschaffen. Bij de indeling naar rubriek hanteert het Boekblad louter formele normen. De afdeling proza bevat literaire romans en stationslectuur, tot Sylvester Stallone toe. Zo bestaan in het specimen de uit het Frans en het Duits vertaalde werken voor een kwart uit boeken van Heinz Konsalik, Herben Reinecker, Michel Brice en Gérard de Villiers, de beide laatste vertaald door Alltrans Vertaalbureau. De kwalitatieve ongelijkheid geldt natuurlijk ook voor de oorspronkelijk Nederlandse werken. (3) Van de 135 vertalingen in de tweede Salamanderreeks hebben 125 het Engels, Frans of Duits als brontaai. In de periode verschenen er 32 vertalingen uit het Engels

12 tegenover 27 uit het Frans en Duits tesamen; voor de periode is die verhouding: 47 tegenover 5. (4) Eén daarvan, Het verwarde hof (1647), werd in de 17e eeuw verkeerdelijk aan Lope toegeschreven. Opmerkenswaard is nog dat de vertalingen naar Lope later dan de Gysbreght en Aran en Titus op het repertoire van de Schouwburg kwamen (nl. in 1642, 1646, 1647, 1648,1649). (5) De meest recente formulering van de theorie vindt men in Even- Zohar Voor verdere verwijzingen is de meest recente literatuuropgave die in Hermans 1985a. Wat Nederlands betreft zie men Van den Broeck & Lefevere 1979 (2de ed. 1984) en Lefevere & Vanderauwera Het is allicht geen toeval dat juist ook E.K. Grootes, in zijn oriënterend artikel over 17e-eeuwse populaire literatuur ( ), Even-Zohars polysysteemtheorie met instemming naar voren haalt. (6) De lijst, samengesteld door een contactgroep die geregeld bijeenkomt onder auspiciën van het (Belgisch) Nationaal Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek, bestaat uit een alfabetisch gedeelte, gerangschikt naar auteur, en een register. Hij is als werkinstrument bedoeld en wordt eind 1986 gepubliceerd. Voor meer informatie wende men zich tot schrijver dezes. Overigens verschilt deze treflijst qua aard en opzet van de bibliografie bepleit in Steenmeijer Bibliografie: AARTS c.j. (e.a.), Het Salamanderboek , Amsterdam, ANON, Vlaemsch tooneel, in De Schelde, nr. 48, 17 februari BROECK R. VAN DEN & LEFEVERE A., Uitnodiging tot de vertaalwetenschap, Muiderberg, 1979, 2de ed BUIJNSTERS P.J., Betje Wolf als vertaalster, in Ars et Ingenium. Studiën zum Uebersetzen. FestschriftFrans Stoks, Amsterdam/ Maars-sen, 1983, pp BUIJNSTERS P.J., Nederlandse literatuur van de achttiende eeuw, Utrecht, 1984a. BUIJNSTERS P.J., Dossier Sara Burgerhart, in SPIES, 1984, pp EVEN-ZOHAR ITAMAR, Polysystem Theory, in Poetics Today, jg. 1,1-2, 1979, pp GROOTES E.K., De bestudering van populaire literatuur uit de zeventiende eeuw, in Spektator, jg. XII, 1, , pp HERMANS THEO, (Ed.), The Manipulation of Literature: Studies in Literary Translation, London/Canberra, 1985a. HERMANS THEO, Vondel on Translation, in Dutch Crossing 26, 1985b, pp JONCKBLOET W.J.A., Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde, Groningen, 1888 (4de druk).

13 JOTTRAND LUCIEN, Over het tooneel en des zelfs strekking in Belgiën, in zijn Nederduitsche gewrochten van den Nederlandschen Waal, Brussel, 1872, pp KNUVELDER G., Handboek tot de geschiedenis der Nederlandse letterkunde, 's- Hertogenbosch, 1970, 5de ed. LEFEVERE, A. & VANDERAUWERA, R. (Red.), Vertaalwetenschap, Leuven, LISSEN s R.F., Aux sources du renouveau flamand, in Etudes germaniques, , jg. XXV, pp , XXVI, pp MENNE KARL, Der Einfluss der deutschen Litteratur auf die nieder-landische urn die Wende des XVIII un XIX. Jahrhunderts, Weimar, OEY-DE VTTA E. & GEESINK M., Academie en Schouwburg, Amsterdams toneelrepertoire , Amsterdam, RIEWALD J.G. & BAKKER J., The Critical Reception of American Literature in the Netherlands , Amsterdam, SMIT W.A.P., Kalliope in de Nederlanden. Het renaissancistisch-klassicistisch epos van 1550 tot 1850, Assen, , dl.1 (1975). dl.2 (1983). SPIES MARIJKE (Red.), Historische letterkunde. Facetten van vakbeoefening, Groningen, STEENMEIJER MAARTEN, Een bibliografie van en over vertaalde literatuur, Forum der letteren, XXV, 1, 1984, pp TENTER POLLY DEN, Scottomanie in Nederland, in De negentiende eeuw, VIII, 1,1984, pp VOGELAAR J.F., Over het belang van vertalingen, in T. van Deel e.a. (red.). Het literair klimaat , Amsterdam, 1986, pp WINKEL j. TE, De invloed der Spaansche letterkunde op de Nederlandsche in de zeventiende eeuw, in Tijdschrift voor Nederlandsche taal- en letterkunde, I, 1880, pp WORP J.A., Geschiedenis van den Amsterdamschen Schouwburg , Ed. J.F.M. Sterck, Amsterdam, 1920.

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

INHOUD. Inleiding. Wisselende verhoudingen in het literaire systeem 11 Een chronisch debat 14

INHOUD. Inleiding. Wisselende verhoudingen in het literaire systeem 11 Een chronisch debat 14 5 INHOUD Inleiding. Wisselende verhoudingen in het literaire systeem 11 Een chronisch debat 14 Hoofdstuk 1. Theoretisch kader 19 1.1 De polysysteemtheorie 19 Object van onderzoek 21 Het repertoire 23 1.2

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Hoe begin ik aan een scriptie? 1

Hoe begin ik aan een scriptie? 1 Hoe begin ik aan een scriptie? 1 VOORAF SCRIPTIESEMINAAR OVERZICHT 1. Hoe begin ik aan een scriptie? 2. Hoe is een scriptie opgebouwd? 3. Hoe verwerk ik literatuur in een scriptie? 4. Hoe verwijs ik naar

Nadere informatie

Pluriformiteit in het Vlaamse boekenaanbod

Pluriformiteit in het Vlaamse boekenaanbod Pluriformiteit in het Vlaamse boekenaanbod T.a.v. Van Betrokkenen Kenniscentrum Boek.be / Meta4Books Datum Maart 2015 Betreft Pluriformiteit in het Vlaamse boekenaanbod Vooraf Het Vlaamse boekenvak hoopt

Nadere informatie

Ronde 3. Nvt Nt2: één pot nat? 1. Inleiding. 2. Context

Ronde 3. Nvt Nt2: één pot nat? 1. Inleiding. 2. Context . Nederlands als tweede taal Ronde 3 Hellmuth Van Berlo Taaluniecentrum NVT, Brussel Contact: hvanberlo@taaluniecentrum-nvt.org Nvt Nt2: één pot nat? 1. Inleiding Is de hele discussie over de vermeende

Nadere informatie

Aandeel van de gerechtigden op wachten overbruggingsuitkeringen. volledige werkloosheid - analyse volgens arrondissement

Aandeel van de gerechtigden op wachten overbruggingsuitkeringen. volledige werkloosheid - analyse volgens arrondissement Aandeel van de gerechtigden op wachten overbruggingsuitkeringen in de volledige werkloosheid - analyse volgens arrondissement Inleiding In ons recent onderzoek betreffende de gerechtigden op wacht- en

Nadere informatie

Nederlandse. literatuurvan de. 20 ste en 21 ste eeuw deel 1

Nederlandse. literatuurvan de. 20 ste en 21 ste eeuw deel 1 Nederlandse literatuurvan de 20 ste en 21 ste eeuw deel 1 0. Dit college Doel & inhoud Volgende week Literatuurgeschiedenissen De rol van literatuur 1. Doel & inhoud Doel & inhoud Collegemateriaal Literatuur

Nadere informatie

ADHD-kinderen op de basisschool

ADHD-kinderen op de basisschool Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport ADHD-kinderen op de basisschool Henk Foekema B8133 december

Nadere informatie

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949 Plaatsingslijst Archief T.A. de Jager Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949 Katholiek Documentatie Centrum 2013 1 Binnengekomen

Nadere informatie

literatuur literariteit

literatuur literariteit De veelzijdigheid van literatuur literariteit Literariteit Levensvatbaarheid van teksten Een samenspel van factoren dat ervoor zorgt dat sommige teksten aldus literair zijn en als zodanig worden gekoesterd,

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2009 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Eisen en lay-out van het PWS

Eisen en lay-out van het PWS Eisen en lay-out van het PWS INHOUD EN OPZET VAN HET PROFIELWERKSTUK In het navolgende komen achtereenvolgens aan bod: de titelpagina, de inhoudsopgave, de inleiding, de hoofdtekst, de samenvatting, de

Nadere informatie

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/ - Trouw 1 van 7 16/03/2009 09:26 16 maart 2009 We hebben niks meer met elkaar Een indrukwekkende rij intellectuelen sombert in een handvol boeken over onze samenleving. Volgens Willem Breedveld biedt de

Nadere informatie

Collectievormingsprofiel Engelse taal en cultuur

Collectievormingsprofiel Engelse taal en cultuur Collectievormingsprofiel Engelse taal en cultuur Actuele relatie met O&O (specifieke opleidingen etc.) De collectie Engelse taal en cultuur richt zich met name op de studenten, docenten en onderzoekers

Nadere informatie

HEURISTIEK TOERISME VLAANDEREN. cursus. module voorbereidingsproces (40 u.) component Informatieverwerving en verwerking (12 u.

HEURISTIEK TOERISME VLAANDEREN. cursus. module voorbereidingsproces (40 u.) component Informatieverwerving en verwerking (12 u. TOERISME VLAANDEREN cursus HEURISTIEK module voorbereidingsproces (40 u.) component Informatieverwerving en verwerking (12 u.) Jos van Dooren Jos van Dooren Pagina 1 BRONNENSTUDIE VOOR GIDSEN EN REISLEIDERS

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

BIJZONDERE REGELS FILATELISTISCHE LITERATUUR Pag. 1

BIJZONDERE REGELS FILATELISTISCHE LITERATUUR Pag. 1 BIJZONDERE REGELS FILATELISTISCHE LITERATUUR Pag. 1 Bijzondere regels voor de Beoordeling van Filatelistische literatuur op FIP-tentoonstellingen. (vertaling van de SREV=Special Regulations for the Evaluation

Nadere informatie

Maken van een woordenboek:4 hoofdfasen

Maken van een woordenboek:4 hoofdfasen Maken van een woordenboek:4 hoofdfasen 1. het maken van een concept + het testen van het concept door middel van proefartikelen hoe moet je woordenboek er inhoudelijk uitzien? 2. opbouw van een materiaalverzameling

Nadere informatie

Bachelorexamen Nederlands

Bachelorexamen Nederlands Bachelorexamen Nederlands 1. Richtlijnen Bachelorexamen Nederlands 1.1. Inleiding 1.2. Scriptie 1.3. Lectuurlijst 1.4. Literair essay 1.5. Map taalkunde 1.6. Map land en volk 1.7. Vertaling 1.8. Conclusie

Nadere informatie

Regeling Translation Grants for Foreign Publishers

Regeling Translation Grants for Foreign Publishers Regeling Translation Grants for Foreign Publishers De Stichting Nederlands Letterenfonds, gelet op de Algemene wet bestuursrecht, gelet op artikel 10, vierde lid, van de Wet op het specifiek cultuurbeleid,

Nadere informatie

Spotlight: Joris van Leeuwen

Spotlight: Joris van Leeuwen Om bekende en onbekende schrijvers van Nederlandse bodem die in de genre spanning / fantasy druk bezig zijn en een aantal boeken hebben gepubliceerd, toch wat meer bekendheid te geven, heb ik besloten

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling

Onderwijs- en examenregeling Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2012 Opleidingsspecifiek deel: Bacheloropleiding: Franse taal en cultuur Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig artikel 7.13

Nadere informatie

FONDS VOOR ARBEIDSONGEVALLEN

FONDS VOOR ARBEIDSONGEVALLEN FONDS VOOR ARBEIDSONGEVALLEN Juli 2014 Statistisch verslag van de arbeidsongevallen van 2013 - Privésector 1 Aanpassing van de formule van de gevolgen van arbeidsongevallen 1.1 EVOLUTIE IN DE OVERDRACHT

Nadere informatie

1.1 Aantal levend geborenen dat bij geboorte woont in het Vlaamse Gewest sinds 2001

1.1 Aantal levend geborenen dat bij geboorte woont in het Vlaamse Gewest sinds 2001 Bijlage bij het persbericht dd. 08/06/15: 1 Vrouwen krijgen hun kinderen in toenemende mate na hun dertigste verjaardag 1. Het geboortecijfer volgens Kind en Gezin 67 875 geboorten in 2014, daling van

Nadere informatie

God zoeken met de zinnen?

God zoeken met de zinnen? Aurelius Augustinus God zoeken met de zinnen? De leefwijze van de kerk en de leefwijze van de manicheeërs [De moribus ecclesiae et de moribus manichaeorum] Ingeleid, vertaald en van aantekeningen voorzien

Nadere informatie

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Verslaglegging P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Leeuwarden, 13 september 2011 Verslaglegging Door : P. Broekhuizen, F. Sijsling en G. Zandvliet Docenten Nederlands Klas : LBLV.2

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Profiel Academische Taalvaardigheid PAT

Profiel Academische Taalvaardigheid PAT Het Profiel Academische Taalvaardigheid omvat de taalvaardigheid die nodig is om op academisch niveau het Nederlands te functioneren en is de eerste plaats gericht op formele communicatie. Dit profiel

Nadere informatie

Couperus bij de buren. Een onderzoek naar de uitgaven van het werk van Louis Couperus bij Duitse uitgevers tussen 1892 en 1973 R.K.

Couperus bij de buren. Een onderzoek naar de uitgaven van het werk van Louis Couperus bij Duitse uitgevers tussen 1892 en 1973 R.K. Couperus bij de buren. Een onderzoek naar de uitgaven van het werk van Louis Couperus bij Duitse uitgevers tussen 1892 en 1973 R.K. Veen Samenvatting van Couperus bij de buren door Ruud Veen In dit onderzoek

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Profiel van de asielzoekers in opvang op 31 december 2015

Profiel van de asielzoekers in opvang op 31 december 2015 Monitoring asielinstroom Profiel van de asielzoekers in opvang op 31 december 2015 Nota in het kader van de coördinatieopdracht monitoring asielinstroom van het Agentschap Integratie en Inburgering Publicatiedatum:

Nadere informatie

GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD)

GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD) N e d e r l a n d s I n s t i t u u t A t h e n e Ολλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών Netherlands Institute at Athens NIA INTERUNIVERSITAIRE CURSUS GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD) Nederlands Instituut in

Nadere informatie

Het effect van doelstellingen

Het effect van doelstellingen Het effect van doelstellingen Inleiding Goalsetting of het stellen van doelen is een van de meest populaire motivatietechnieken om de prestatie te bevorderen. In eerste instantie werd er vooral onderzoek

Nadere informatie

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties!

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma Laat mij in de eerste plaats toe om u te danken voor uw aanwezigheid. Uw belangstelling voor de Verlichting bewijst dat deze visie op de maatschappij,

Nadere informatie

«Bestaat er een verband tussen de leeftijd van de werkloze en de werkloosheidsduur?» (2 de deel)

«Bestaat er een verband tussen de leeftijd van de werkloze en de werkloosheidsduur?» (2 de deel) «Bestaat er een verband tussen de leeftijd van de werkloze en de werkloosheidsduur?» (2 de deel) Tweede deel In de vorige Stat info ging de studie globaal (ttz. alle statuten bijeengevoegd) over het verband

Nadere informatie

Boeken goedkoper dan 12 jaar geleden.

Boeken goedkoper dan 12 jaar geleden. Persbericht 3/12/2014 Boeken goedkoper dan 12 jaar geleden. Boek.be en de Universiteit Antwerpen lieten een onderzoek uitvoeren naar de prijsevolutie van boeken. Onderzoekster Julie Verdickt kwam tot de

Nadere informatie

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin ruime zin in België, Duitsland, Frankrijk en Nederland in 2014 Directie Statistieken, Begroting en Studies stat@rva.be Inhoudstafel: 1

Nadere informatie

Reflectieverslag Master pedagogiek

Reflectieverslag Master pedagogiek Reflectieverslag Master pedagogiek Voor + achternaam: Jan- Hessel Boermans Studentnummer: 277827 Soort verslag: reflectieverslag Master Pedagogiek Cohortjaar: 2013 Opleiding: Master Pedagogiek, Leren en

Nadere informatie

Lesbrief nummer 23 december 2015

Lesbrief nummer 23 december 2015 Lesbrief nummer 23 december 2015 Wilt u laten weten wat u van deze TLPST vond? Hebt u tips voor de volgende aflevering? Mail ons: redactie@tlpst.nl. Hoe klink jij? Wat vinden andere mensen van hoe jij

Nadere informatie

Juryverslag Prijs van de Vlaamse Gemeenschap voor Letteren Vertalen Brussel, 24 maart 2013

Juryverslag Prijs van de Vlaamse Gemeenschap voor Letteren Vertalen Brussel, 24 maart 2013 Juryverslag Prijs van de Vlaamse Gemeenschap voor Letteren Vertalen Brussel, 24 maart 2013 Carlo Van Baelen (voorzitter) Henri Bloemen, Lisette Keustermans, Katrien Lievois, Tom Naaijkens, Désiree Schyns,

Nadere informatie

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Cretien van Campen m.m.v. Maaike

Nadere informatie

Literaire prijs Prins Alexander van België 2012

Literaire prijs Prins Alexander van België 2012 Literaire prijs Prins Alexander van België 2012 1. Voorstelling van de prijs H.K.H. prinses Léa van België wil met de oprichting van een jaarlijkse literaire prijs hulde brengen aan haar echtgenoot. De

Nadere informatie

«Bestaat er een verband tussen de leeftijd van de werkloze en de werkloosheidsduur?» (1 ste deel)

«Bestaat er een verband tussen de leeftijd van de werkloze en de werkloosheidsduur?» (1 ste deel) «Bestaat er een verband tussen de leeftijd van de werkloze en de werkloosheidsduur?» (1 ste deel) Eerste deel Evolueert de werkloosheidsduur naargelang de leeftijd van de werkloze? Hoe groot is de kans

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling

Onderwijs- en examenregeling Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 011 Opleidingsspecifiek deel: Bacheloropleiding: Franse taal en cultuur Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig artikel 7.13

Nadere informatie

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Bijlage 2 Examenprogramma Griekse taal en letterkunde v.w.o. 1 Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein

Nadere informatie

KORTE INTRODUCTIES VAN DICHTERS VAN DE HERMEN HOMMAGE

KORTE INTRODUCTIES VAN DICHTERS VAN DE HERMEN HOMMAGE KORTE INTRODUCTIES VAN DICHTERS VAN DE HERMEN HOMMAGE Noud Bles woont in Gendt en is zeer actief in het literaire leven van Nijmegen. Hij publiceert niet alleen gedichten maar ook romans, verhalen en artikelen.

Nadere informatie

Master in het vertalen

Master in het vertalen BRUSSEL t Master in het vertalen Faculteit Letteren Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook als je elders een

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 13.3 16.3 uur 2 3 Voor dit examen zijn maximaal zijn 88 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

Vragen & Antwoorden EU aanbesteding Vertaaldiensten, ref.: COR/LEG/DM/NV 2012.19

Vragen & Antwoorden EU aanbesteding Vertaaldiensten, ref.: COR/LEG/DM/NV 2012.19 1. Om te voldoen dient de kandidaat min. 4 verschillende revisoren in vast dienstverband tewerk te stellen -> Moet dit 1 revisor zijn per doeltaal of mag er voor 1 doeltaal ook een revisor ontbreken? Wij

Nadere informatie

Denken over literair vertalen

Denken over literair vertalen UNIVERZITA KARLOVA FILOZOFICKÁ FAKULTA Ustav germánskych studii N ederlandistika Diplomová práce Denken over literair vertalen Een geschiedenis van het denken over literair vertalen in Nederland en Vlaanderen

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. ARTIKEL I. WIJZIGING REGELING EXAMENPROGRAMMA S VOORTGEZET ONDERWIJS

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. ARTIKEL I. WIJZIGING REGELING EXAMENPROGRAMMA S VOORTGEZET ONDERWIJS STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 17415-n1 24 juli 2014 Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 17 juni 2014, nr. 559817

Nadere informatie

De Middlebrow schrijft terug. Nederlandse en Vlaamse literatuur in een spanningsveld, 1910-1968

De Middlebrow schrijft terug. Nederlandse en Vlaamse literatuur in een spanningsveld, 1910-1968 De Middlebrow schrijft terug. Nederlandse en Vlaamse literatuur in een spanningsveld, 1910-1968 Studietweedaagse Rijksuniversiteit Groningen, 25-26 november 2010 In het voorjaar van 2008 vatten wij vier

Nadere informatie

Naslagwerken, gecombineerd met C-Z (voorbeeld: A2Y = naslagwerken literatuurgeschiedenis)

Naslagwerken, gecombineerd met C-Z (voorbeeld: A2Y = naslagwerken literatuurgeschiedenis) Rubrieken Collectie Letteren De boeken van de collectie Letteren, met de aanduiding LET, zijn op onderwerp in de kast geplaatst. Hieronder vindt u een overzicht van de onderwerpsrubrieken van deze collectie.

Nadere informatie

Vragen pas gepromoveerde

Vragen pas gepromoveerde Vragen pas gepromoveerde dr. Maaike Vervoort Titel proefschrift: Kijk op de praktijk: rich media-cases in de lerarenopleiding Datum verdediging: 6 september 2013 Universiteit: Universiteit Twente * Kun

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Dossier regionale luchthavens. 0. Aanleiding:

Dossier regionale luchthavens. 0. Aanleiding: Dossier regionale luchthavens 0. Aanleiding: In 2004 presenteerde het Vlaams Forum Luchtvaart een rapport en aanbevelingen aan de Vlaamse regering over de luchtvaart in Vlaanderen [2]. Belangrijk onderdeel

Nadere informatie

Koninklijke Nederlandse Schouwburg/ Het Toneelhuis

Koninklijke Nederlandse Schouwburg/ Het Toneelhuis ARCHIEF Koninklijke Nederlandse Schouwburg/ Het Toneelhuis April 2003 Archief Koninklijke Nederlandse Schouwburg/Het Toneelhuis 1. Identificatie 1.2. Titel, naam, omschrijving Archief van de Koninklijke

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-MAVO-C

Examenopgaven VMBO-MAVO-C Examenopgaven VMBO-MAVO-C 2003 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID C Bij dit examen hoort een tekstboekje. Dit examen bestaat uit 26 vragen en een samenvattingsopdracht.

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

'VERTAALD UIT HET HOOGDUITSCH...'

'VERTAALD UIT HET HOOGDUITSCH...' 'VERTAALD UIT HET HOOGDUITSCH...' Een onderzoek naar Duitse vertalingen in de Vaderlandsche Letteroefeningen (1796-183), met bijzondere aandacht voor geschriften met religieuze thematiek. Johanna Almut

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

VIJFTIG JAAR SCHEIKUNDIGE NIJVERHEID IN NEDERLAND

VIJFTIG JAAR SCHEIKUNDIGE NIJVERHEID IN NEDERLAND Voorwoord en Inleiding Dr. Ir. H. Koopmans VIJFTIG JAAR SCHEIKUNDIGE NIJVERHEID IN NEDERLAND Uitgegeven ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van het Hoogewerff-Fonds UITGEVERIJ WALTMAN DELFT - 1967

Nadere informatie

Loonwijzer-rapport. Het ontslag van een collega De gevolgen van het aankondigen van ontslagen voor blijvers. Inleiding. Ontslaan van werknemers

Loonwijzer-rapport. Het ontslag van een collega De gevolgen van het aankondigen van ontslagen voor blijvers. Inleiding. Ontslaan van werknemers Loonwijzer-rapport Het ontslag van een collega De gevolgen van het aankondigen van voor blijvers Tom Vandenbrande en Fernando Pauwels Hoger Instituut voor de Arbeid Katholieke Universiteit Leuven In dit

Nadere informatie

Premaster Letterkunde, programma Literaire vorming en literair veld Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Letteren - P Letterkunde - 2012-2013

Premaster Letterkunde, programma Literaire vorming en literair veld Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Letteren - P Letterkunde - 2012-2013 Premaster Letterkunde, programma Literaire vorming en literair veld Vrije Universiteit Amsterdam - - P Letterkunde - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - - P Letterkunde - 2012-2013 I Inhoudsopgave

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 12 augustus 2015

PERSBERICHT Brussel, 12 augustus 2015 PERSBERICHT Brussel, 12 augustus 2015 Steeds meer verschillende voornamen, maar Emma en Louis houden stand In 2014 was Emma voor het twaalfde jaar op rij de meest gekozen voornaam bij meisjes, bij jongens

Nadere informatie

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan:

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan: NEDERLANDS, TENZIJ Onderzoek Vakgroep Marktkunde en Marktonderzoek RUG In dit onderzoek zijn de volgende vragen geformuleerd: Welke factoren zijn op dit moment van invloed op de beslissing of Nederlandse

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

Dossieropdracht 3. Analyse 1 - Didactiek

Dossieropdracht 3. Analyse 1 - Didactiek Dossieropdracht 3 Analyse 1 - Didactiek Naam: Thomas Sluyter Nummer: 1018808 Jaar / Klas: 1e jaar Docent Wiskunde, deeltijd Datum: 22 november, 2007 Samenvatting Het realistische wiskundeonderwijs heeft

Nadere informatie

Afstudeertraject. Het schrijven van een scriptie. hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen

Afstudeertraject. Het schrijven van een scriptie. hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen Afstudeertraject Het schrijven van een scriptie hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen Soorten afstudeerproject Onderzoek - op de beroepspraktijk georienteerd en verwerkt in een

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

onthouden. Schrijfdoelen Schrijfdoel Inhoud schrijfdoel Voorbeeld vermaakt door een leuk, spannen, aangrijpend of interessante tekst.

onthouden. Schrijfdoelen Schrijfdoel Inhoud schrijfdoel Voorbeeld vermaakt door een leuk, spannen, aangrijpend of interessante tekst. Nederlands Leesvaardigheid Leesstrategieën Oriënterend lezen Globaal lezen Intensief lezen Zoekend lezen Kritisch lezen Studerend lezen Om het onderwerp vast te stellen en te bepalen of de tekst bruikbaar

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

How Books Travel. Translation Flows and Practices of Dutch Acquiring Editors and New York Literary Scouts, 1980-2009 T.P. Franssen

How Books Travel. Translation Flows and Practices of Dutch Acquiring Editors and New York Literary Scouts, 1980-2009 T.P. Franssen How Books Travel. Translation Flows and Practices of Dutch Acquiring Editors and New York Literary Scouts, 1980-2009 T.P. Franssen Nederlandse samenvatting In deze dissertatie heb ik de ontwikkeling van

Nadere informatie

1.3. BLOEMLEZINGEN MET lillrk VAN AUTEURS UIT EEN BEPAALDE REGIO. ;:'

1.3. BLOEMLEZINGEN MET lillrk VAN AUTEURS UIT EEN BEPAALDE REGIO. ;:' 43 1.3. BLOEMLEZINGEN MET lillrk VAN AUTEURS UIT EEN BEPAALDE REGIO. ;:' --------------------------------------------------------------- 1. Inventaris. Een heleboel bloemlezingen presenteren werk van dic

Nadere informatie

Het Duitse oorlogsverleden:

Het Duitse oorlogsverleden: Het Duitse oorlogsverleden: feiten, motieven, oorzaken en identiteiten Docent: Jelle de Bont H. Oosterhuis 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 16 5 maart 2008 Practicum CW 1D, opdracht 2 Aantal woorden 1704

Nadere informatie

De positie van de Vlaamse kust op de Belgische reismarkt

De positie van de Vlaamse kust op de Belgische reismarkt Kusttoerisme West-Vlaanderen Werkt 3, 28 De positie van de Vlaamse kust op de Belgische reismarkt Foto: Evelien Christiaens Rik De Keyser bestuurder-directeur en hoofd afdeling toerisme, WES Evelien Christiaens

Nadere informatie

A R R E S T. In zake : de prejudiciële vraag betreffende de arbeidsongevallenwet van 10 april 1971, gesteld door het Arbeidshof te Gent.

A R R E S T. In zake : de prejudiciële vraag betreffende de arbeidsongevallenwet van 10 april 1971, gesteld door het Arbeidshof te Gent. Rolnummer 2926 Arrest nr. 186/2004 van 16 november 2004 A R R E S T In zake : de prejudiciële vraag betreffende de arbeidsongevallenwet van 10 april 1971, gesteld door het Arbeidshof te Gent. Het Arbitragehof,

Nadere informatie

Free text of gecontroleerd vocabulaire: een dilemma

Free text of gecontroleerd vocabulaire: een dilemma Free text of gecontroleerd vocabulaire: een dilemma Dr. Gerhard J.A. Riesthuis Universiteit van Amsterdam 17 februari 2004 17 feb. 2004 dr. Gerhard J.A. Riesthuis 1 Een oude discussie In de jaren dertig

Nadere informatie

TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME

TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME GRIEKS LATIJN KCV AAN HET STEDELIJK GYMNASIUM JOHAN VAN OLDENBARNEVELT TE AMERSFOORT (Plaatje 1 & 2) De klassieke talen en kcv aan het gymnasium Aan het Gymnasium

Nadere informatie

Premaster Letterkunde, programma Literaire vorming en literair veld Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Letteren - P Letterkunde - 2013-2014

Premaster Letterkunde, programma Literaire vorming en literair veld Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Letteren - P Letterkunde - 2013-2014 Premaster Letterkunde, programma Literaire vorming en literair veld Vrije Universiteit Amsterdam - - P Letterkunde - 2013-2014 Vrije Universiteit Amsterdam - - P Letterkunde - 2013-2014 I De vakken Ontwikkelingen

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die worden uitgevoerd om uit het gevonden bronnenmateriaal

Nadere informatie

http://fuzzy.arts.kuleuven.ac.be/rewo/

http://fuzzy.arts.kuleuven.ac.be/rewo/ Ton van de Wijngaard WEGWIJZER NEDERLANDSE DIALECTOLOGIE Rubriek A geeft een overzicht van relevante literatuur die er op het gebied van de Nederlandse streektalen en dialecten is verschenen. De rubriek

Nadere informatie

Uiteenzetting: We moeten onderweg tijd zien te winnen, dus kunnen we beter het vliegtuig nemen.

Uiteenzetting: We moeten onderweg tijd zien te winnen, dus kunnen we beter het vliegtuig nemen. HARC2603 Watson-Glaser testboek 12-09-2006 10:36 Pagina 3 1 AANNAMES Een aanname is iets dat wordt verondersteld of voor waar wordt aangenomen. Wanneer iemand in januari zegt: Ik studeer in juni af, veronderstelt

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

Medicatietrouw aan orale antidiabetica. bij type-2 diabetes patiënten van Turkse afkomst. Doctoraatsdissertatie. Bart Peeters

Medicatietrouw aan orale antidiabetica. bij type-2 diabetes patiënten van Turkse afkomst. Doctoraatsdissertatie. Bart Peeters Medicatietrouw aan orale antidiabetica bij type-2 diabetes patiënten van Turkse afkomst. Doctoraatsdissertatie Bart Peeters Samenvatting De wetenschappelijke aandacht voor medicatietrouw bij mensen met

Nadere informatie

De rol van de multinationale taaldienstenonderneming in dekwaliteitsproductie.

De rol van de multinationale taaldienstenonderneming in dekwaliteitsproductie. Lezing voor de studenten vertaling van HONIM www.honim.be Brussel 6 May 2002 De rol van de multinationale taaldienstenonderneming in dekwaliteitsproductie. De herlokalisatie van de productie van talen:

Nadere informatie

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen Samenvatting In dit proefschrift staat de vraag centraal waarom de gestandaardiseerde intelligentiemeting in Amerika zo'n hoge vlucht heeft genomen en tot zulke felle debatten leidt. Over dit onderwerp

Nadere informatie

Reputatie verworven als schrijver en spreker over Frankrijk. Hij studeerde Romaanse Filologie in Antwerpen en werkte enige tijd als leraar Frans.

Reputatie verworven als schrijver en spreker over Frankrijk. Hij studeerde Romaanse Filologie in Antwerpen en werkte enige tijd als leraar Frans. Bart van Loo (1973) heeft een Reputatie verworven als schrijver en spreker over Frankrijk. Hij studeerde Romaanse Filologie in Antwerpen en werkte enige tijd als leraar Frans. Hij heeft een passie voor

Nadere informatie

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah Is de bijbel een openbaring van God ] لونلدية - dutch [ nederlands - auteur: Shabir Ally revisie: Abdul-Jabbar van de Ven revisie: Yassien Abo Abdillah Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) 2013-1434 Islam

Nadere informatie

Transfer en toegang tot Universele Grammatica in tweedetaalverwerving door volwassenen

Transfer en toegang tot Universele Grammatica in tweedetaalverwerving door volwassenen Samenvatting Transfer en toegang tot Universele Grammatica in tweedetaalverwerving door volwassenen Negen casestudies naar de verwerving van het Engels, Duits en Zweeds door volwassen moedertaalsprekers

Nadere informatie