De exploitatie van het Noordpoolgebied: een historisch perspectief

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De exploitatie van het Noordpoolgebied: een historisch perspectief"

Transcriptie

1 17 April De exploitatie van het Noordpoolgebied: een historisch perspectief Arctisch Centrum / H.R. de Haas & L. Hacquebord

2 17 April Noordpoolgebied in het middelpunt Overheden Wetenschappers Multinationals Particulieren Iedereen wil stuk

3 Vanwaar die belangstelling? 17 April Samenspel: klimaat, innovatie & economische factoren Beter toegankelijk Nieuwe voorraden grondstoffen Van wie? Int. Politiek vraagstuk Law of the Sea etc. Exploitatie nieuw? Ruim 400 jaar oud Incl. politieke implicaties

4 17 April Waar gaat het om: Economie & Geopolitiek Economisch-commercieel Minerale grondstoffen: olie, gas, steenkool Vis, zoogdier, plant Scheepvaart routes Politiek-strategisch Controle grondstoffen Controle zeeën / routes Diplomatiek, militair, status

5 17 April Noordpool gebied? Diverse definities Temperatuur Klimaat NB Extreem, koud, donker in Winter Mensonvriendelijke omgeving

6 17 April Inheemse bewoning & gebruik Ca jaar oud Siberië, Alaska, Canada, Groenland, Lapland Veelal nomadisch jacht, visserij, rendierhouderij, etc. Motieven: eigen onderhoud / handel In balans en kleinschalig Geen exploitatie

7 17 April Spitsbergen als Voorbeeld Vroeg ontdekt (1596) Zomers bereikbaar Gunstig klimaat Diverse natuurlijke hulpbronnen Geen inheemse bevolking Lange geschiedenis exploitatie Terra Nullius Internationale oplossing (1925)

8 17 April Ontdekkingsreizen rond 1600 NL & GB Scheepvaartroute Noord Handel / grondstoffen Invloedsfeer / status 1596 Barentsz, Rijp & van Heemskerk Nieuwe Land Spitsbergen Barentsz, Poole e.a. scheepsjournaals: rijke populatie walvis

9 17 April Spitsbergen walvisvaart 17 e eeuw Commerciële interesse Schaarste oliën Straffe competitie zomer vangsten Politiek gevolg: Noordsche Compagnie Muscovy Company Afspraken / verdeling Grootschalige exploitatie 1650 einde baai walvisvangst Populatie, techniek & klimaat Spitsbergen politiek vergeten Kleine visserij tot ca. 1850

10 17 April Smeerenburg, Amsterdam Eiland Opgraving Louwrens Hacquebord 16 gebouwen (hout & steen) 7 dubbele ovens + 1 enkele Klein fort

11 17 April Jacht - Pomoren 18e & Noren 19e eeuw Russische Pomoren (discussie) Pelzen, olie, vlees Poolvos, ijsbeer, walrus, beluga, rendier, vis, etc. Overwinteren = beste pelzen Noorse jagers - 19 e eeuw Niet heel grootschalig & weinig georganiseerd Weinig politieke gevolgen

12 17 April Poolexpedities ca Nansen, Amundsen, Peary, etc. Ontdekking & Onderzoek Kennis en ontsluiting (geografie, geologie, flora, fauna, meteorologie, cartografie, oceanografie etc.) Steenkool, ijzererts, nikkel, asbest, gips, marmer, goud, olie, etc. Kielzog: Ondernemers Nationale overheden

13 17 April Spitsbergen Economie & Geopolitiek internationale commerciële toeloop (VS, NO, SE, NL, GB, DU, RU) Walvisvaart kortstondig hernieuwd Nieuwe technieken Mijnbouw activiteiten Industrialisatie Voordelen Spitsbergen Spitsbergen - Terra Nullius Effectieve inbezitneming

14 17 April Principe van effectieve inbezitneming Wilde Noorden?! Veel claims = problemen Internationaal Vraagstuk, zeker als

15 17 April NV Nederlandsche Spitsbergen Compagnie 1915 professionalisering mijnbedrijven Belangen groter Rotterdamse ondernemers (Ruys, Fentener, v. Ommeren) - Barentsburg Steenkoolprijzen & 1929

16 17 April Spitsbergen Economie & Geopolitiek II Politiek volgt (discussie) Aanleiding: bescherming landgenoten Reden: Invloedsfeer / controle grondstoffen Commerciële belangen Geschiedenis Nabijheid, etc. Onderhandelingen Parijs Spitsbergen Verdrag = diplomatieke uitkomst 1925 Noorwegen krijgt beperkte soevereiniteit over het land Economische rechten voor ondertekende landen Amper belasting Geen militaire aanwezigheid

17 17 April Spitsbergen Economie & Geopolitiek III 1932-heden Noorwegen &/vs Rusland Barentsburg e.a. Noorwegen meer autoriteit te krijgen (natuurbescherming) Uitleg Spitsbergen Verdrag Soevereiniteit Land/Zee 200 mijl naar Noordpool (!) Prijzen grondstoffen omhoog, hernieuwde interesse in olie & gas?!

18 17 April jaar exploitatie - Conclusie Com.-economische motieven niet anders Grondstoffen, handel, vaarroute, etc. Geopolitieke verwikkelingen volgen Toegang, controle, status Nieuwe aspecten Veranderend Klimaat? eerder een rol gespeeld Mens & Milieu! Klimaatverandering Exploitatie Oplossing of Koude Oorlog Belangen wellicht groter dan ooit (olie schaarste) Internationale wil & consensus Duidelijk opstellen (!)

19 Bedankt 17 April

Wildernis, woongebied en wingewest

Wildernis, woongebied en wingewest Louwrens Hacquebord Wildernis, woongebied en wingewest Een geschiedenis van de poolgebieden Uitgeverij Atlas Contact Amsterdam/Antwerpen Inhoud Inleiding 11 1 Jagers/verzamelaars 17 2 Veehouders op Groenland

Nadere informatie

Het Noordpoolgebied: Wildernis en Wingewest.

Het Noordpoolgebied: Wildernis en Wingewest. Het Noordpoolgebied: Wildernis en Wingewest. Mevrouw de Decaan, dames en heren Op 31 december 2012 liep het Shell boorplatform Kulluk in een vliegende storm op de kust van Kodiak Eiland. Het ongeluk gebeurde

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

- Arctische monitoring en beoordeling van b.v. kwik en radioactiviteit in voedsel en het milieu (Arctic Monitoring and assessment Programme)

- Arctische monitoring en beoordeling van b.v. kwik en radioactiviteit in voedsel en het milieu (Arctic Monitoring and assessment Programme) Speech Patrick Brandt Symposium Nederlands Polair Programma 1 november 2013 Ik zou u iets vertellen over de Arctische Raad. Laat ik even teruggaan naar de Koude Oorlog toen actieve samenwerking tussen

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Mondiale belangstelling voor het Noordpoolgebied

Mondiale belangstelling voor het Noordpoolgebied Mondiale belangstelling voor het Noordpoolgebied Mr. drs. C. Homan Arctische Raad met leden (donkerblauw) en waarnemers (lichtblauw) De Noordpool Met de toekenning van de status van waarnemer aan China

Nadere informatie

De toekomst van de Arctische regio: samenwerking of confrontatie?

De toekomst van de Arctische regio: samenwerking of confrontatie? De toekomst van de Arctische regio: samenwerking of confrontatie? 1 Op 28 november 2014 vond in de perszaal van het ministerie van Defensie een seminar plaats over het AIV-advies De toekomst van de Arctische

Nadere informatie

Docentenhandleiding bij: het klimaat en de Noordpool

Docentenhandleiding bij: het klimaat en de Noordpool Docentenhandleiding bij: het klimaat en de Noordpool Doel Dit educatiepakket is door Greenpeace ontwikkeld en heeft als doel de kennis en het bewustzijn van leerlingen te vergroten over klimaatverandering

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2003-II

Eindexamen aardrijkskunde havo 2003-II LET OP: Je kunt dit examen maken met de 52e druk of met de 51e druk van de atlas. Schrijf op de eerste regel van je antwoordblad welke druk je gebruikt, de 52e of de 51e. Elke opgave bestaat uit enkele

Nadere informatie

SPITSBERGEN. IJsberen fotograferen op 80 NB

SPITSBERGEN. IJsberen fotograferen op 80 NB SPITSBERGEN IJsberen fotograferen op 80 NB Spitsbergen Spitsbergen is een eilandengroep in de Noordelijke ijszee, ca. 600 km noordelijk van Noorwegen. Het bestaat uit een aantal eilanden die totaal ongeveer

Nadere informatie

Nederland en de Poolgebieden 2011-2015

Nederland en de Poolgebieden 2011-2015 Beleidskader Nederland en de Poolgebieden 2011-2015 idskader Nederland en de Poolgebieden 2011-2015 Beleidskader Nederland en de Poolgebieden 2011-2015 Beleidskader Nederland en de Poolgeb Beleidskader

Nadere informatie

DE INTRODUCTIE IN ENGELAND VAN DE SAMOJEDENHOND door E. Kilburn Scott

DE INTRODUCTIE IN ENGELAND VAN DE SAMOJEDENHOND door E. Kilburn Scott DE INTRODUCTIE IN ENGELAND VAN DE SAMOJEDENHOND door E. Kilburn Scott In 1889 bezocht ik de provincie Archangel in noordoost Rusland voor een vakantie en toen ik daar was, zag ik iets van dat zeer interessante

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

Nederland en de Poolgebieden 2011-2015

Nederland en de Poolgebieden 2011-2015 Beleidskader Nederland en de Poolgebieden 2011-2015 idskader Nederland en de Poolgebieden 2011-2015 Beleidskader Nederland en de Poolgebieden 2011-2015 Beleidskader Nederland en de Poolgeb sselmexicostpetersburgparamariboankararabatbelgradorabatathenehararenewyorkantwerpenbuenosbogotákairohararelagosmanaguaquito

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Noorwegen Inhoud Inleiding 1. Inleiding 2. Een langgerekt land 3. Kaartgegevens 4. Klimaat 5. Booreilanden 6. Geschiedenis 7. Godsdienst 8. Lappen 9. Trollen 10. Noors lesje 11. Hoe spel je de letters

Nadere informatie

Van huidige naar gewenste situatie Projectbureau Vrolijks, Breda

Van huidige naar gewenste situatie Projectbureau Vrolijks, Breda Bijeenkomst Watersportverbond Regio Vecht en Plassen Van huidige naar gewenste situatie Projectbureau Vrolijks, Breda Vergrijzing van onze sector is het kernprobleem! 2 bootgebruik 25.000 verweesde schepen

Nadere informatie

ULTIEM SPITSBERGEN! 04-15 JULI 2018

ULTIEM SPITSBERGEN! 04-15 JULI 2018 ULTIEM SPITSBERGEN! 04-15 JULI 2018 een ReiS naar Spitsbergen is een droom die werkelijkheid wordt. De natuur is hier nog heel ongeschonden en de fauna uniek. Net daardoor oefent Spitsbergen een grote

Nadere informatie

HONDERDEN DIERENLIEFHEBBERS ZIJN BIJ ELKAAR GEKOMEN OM AANDACHT TE VRAGEN VOOR DE PROBLEMEN VAN MOEDERIJSBEREN IN HET NOORDPOOLGEBIED

HONDERDEN DIERENLIEFHEBBERS ZIJN BIJ ELKAAR GEKOMEN OM AANDACHT TE VRAGEN VOOR DE PROBLEMEN VAN MOEDERIJSBEREN IN HET NOORDPOOLGEBIED 09 september 2014 HONDERDEN DIERENLIEFHEBBERS ZIJN BIJ ELKAAR GEKOMEN OM AANDACHT TE VRAGEN VOOR DE PROBLEMEN VAN MOEDERIJSBEREN IN HET NOORDPOOLGEBIED Rotterdam, Nederland Honderden WWF-vrijwilligers

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

Menameradiel, terpen en de Friese beschaving. Dr. Johan Nicolay Rijksuniversiteit Groningen Groninger Instituut voor Archeologie

Menameradiel, terpen en de Friese beschaving. Dr. Johan Nicolay Rijksuniversiteit Groningen Groninger Instituut voor Archeologie Menameradiel, terpen en de Friese beschaving Dr. Johan Nicolay Rijksuniversiteit Groningen Groninger Instituut voor Archeologie Vragen, voorgelegd door gemeenteraad - Wie is dhr. Nicolay. Is hij echt de

Nadere informatie

Hoe komen de verschillende klimaten op Aarde tot stand?

Hoe komen de verschillende klimaten op Aarde tot stand? Klimaat Wat is klimaat? Klimaat is de gemiddelde toestand van het weer over een langere periode op een bepaalde plaats. Veel meteorologische instituten hanteren een periode van 30 jaar voor de berekening

Nadere informatie

SILVER EXPLORER. $ 9.599* per gast. Pakketprijs**: View Suite. Silversea Expeditions SCHIP. vanaf VERTREK 2 DUUR 11 DAGEN JUL 2016

SILVER EXPLORER. $ 9.599* per gast. Pakketprijs**: View Suite. Silversea Expeditions SCHIP. vanaf VERTREK 2 DUUR 11 DAGEN JUL 2016 on the ROCKS begeleide reis Kijk om u heen tijdens uw cruise op de Noord-Atlantische Oceaan en u zal zien wat dit poolgebied zo fantastisch maakt. Gigantische gletsjers, glasheldere ijsbergen en bevroren

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Een Koude Crisis? Met regelmaat verschijnen er artikelen over. De strijd om de Noordpool. Veranderingen: nieuwe zeeroutes

Een Koude Crisis? Met regelmaat verschijnen er artikelen over. De strijd om de Noordpool. Veranderingen: nieuwe zeeroutes TEEUW Een Koude Crisis? De strijd om de Noordpool De klimaatveranderingen rond de Noordpool hebben grote gevolgen. Zo wordt het rendabel om in het gebied naar olie en gas te boren en naar andere grondstoffen

Nadere informatie

Biodiversiteit: kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Seminar 5 september 2012

Biodiversiteit: kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Seminar 5 september 2012 Biodiversiteit: kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven Seminar 5 september 2012 Introductie Doel Inzichtelijk maken (financieel) economische waarde van ecosysteemdiensten en biodiversiteit voor individuele

Nadere informatie

TE KOOP KEIZERSGRACHT 44-B AMSTERDAM

TE KOOP KEIZERSGRACHT 44-B AMSTERDAM TE KOOP KEIZERSGRACHT 44-B AMSTERDAM Appartement op de 4e etage Met lift, berging en terras, 1 slaapkamer Woonoppervlak circa 65 m2 Vraagprijs 320.000,- k.k. Hakkenbroek Hakkenbroek Housing Housing Company

Nadere informatie

2 Landschapszones op aarde SO 1

2 Landschapszones op aarde SO 1 Aardrijkskunde 1 havo/vwo 2 Landschapszones op aarde SO 1 Deze toets bestaat uit tien vragen: open vragen en meerkeuzevragen. Ook zijn er vragen waarbij de atlas (Grote Bosatlas, editie 54) nodig is. Bij

Nadere informatie

Landengids voor: Landengids

Landengids voor: Landengids We gaan een reisgids maken voor een land dat je zelf mag uitkiezen. Dat is een boekje waarin allemaal dingen staan die met dat land te maken hebben en die je zou willen weten als je op vakantie zou gaan

Nadere informatie

ING Investment Office

ING Investment Office ING Investment Office Publicatiedatum: 12 november 2015 Sectorcommentaar Metaal en mijnbouw Door Marina Hagoort, beleggingsanalist van het ING Investment Office In dit rapport vindt u onze vooruitzichten

Nadere informatie

Een Noordpool-agenda voor Nederland

Een Noordpool-agenda voor Nederland Marja Kwast-van Duursen Een Noordpool-agenda voor Nederland Dit voorjaar nam de Tweede Kamer de motie-vos aan, die de regering opriep in de Europese Unie te pleiten voor een verbod op het transport van

Nadere informatie

agdo1250trap Agterhof houtprodukten bv N.205.2k vooraanzicht bovenaanzicht sparing (max. 2960 mm) Aantal optreden... 16 Aantrede...

agdo1250trap Agterhof houtprodukten bv N.205.2k vooraanzicht bovenaanzicht sparing (max. 2960 mm) Aantal optreden... 16 Aantrede... N.05.k hoogte: N.05.k 00 608. 5 6 7 8 9 0 5 6 80 96 96 050 500 N.5.k hoogte: N.5.k 0 508. 5 6 7 8 9 0 5 6 80 50 00 N.5.k hoogte: N.5.k 0 08.5 6 7 8 9 0 5 5 6 80 50 00 N.65.k hoogte: N.65.k 60 08 5 6 7

Nadere informatie

Olie en gaswinning in het noordpoolgebied vanuit het perspectief van mens en milieu

Olie en gaswinning in het noordpoolgebied vanuit het perspectief van mens en milieu Olie en gaswinning in het noordpoolgebied vanuit het perspectief van mens en milieu Martine van den Heuvel-Greve en Bas Bolman 12 november 2015 Wie zijn wij? Martine van den Heuvel-Greve IMARES Zeebioloog

Nadere informatie

Factsheet. Klimaatverandering in het Arctisch gebied

Factsheet. Klimaatverandering in het Arctisch gebied Factsheet Het Arctisch gebied Klimaatverandering in het Arctisch gebied Klimaatverandering in het Arctisch gebied Het Arctisch gebied (ook Noordpoolgebied genoemd) is voor een groot deel bevroren oceaan,

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

4 Leven in een koud gebied

4 Leven in een koud gebied 4 Leven in een koud gebied 1 a Canada b/c W16 d 73 2 a Te koud: s zomers < 10º C b gebruik van sneeuwscooter en sleden kleding c te koud om voedsel te verbouwen 3a/4 W17 Toendra: wat, waar en waarom daar?

Nadere informatie

Antarctica. De avonturiers Opdrachtenboekje. Uitgaven van het Pass

Antarctica. De avonturiers Opdrachtenboekje. Uitgaven van het Pass Antarctica De avonturiers Opdrachtenboekje Uitgaven van het Pass Dit opdrachtenboekje behoort tot Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Naam Naam Naam Naam Naam Naam Team Naam van de school

Nadere informatie

De poolgebieden voor in bed, op het toilet of in bad. Nienke Beintema

De poolgebieden voor in bed, op het toilet of in bad. Nienke Beintema De poolgebieden voor in bed, op het toilet of in bad Nienke Beintema BBNC uitgevers Amersfoort, 2015 there are chapters in this book of high adventure, strenuous days, lonely nights, unique experiences,

Nadere informatie

Overzicht Indeling Bibliotheek. Vanaf juli 2012

Overzicht Indeling Bibliotheek. Vanaf juli 2012 Overzicht Indeling Bibliotheek Vanaf juli 2012 Data Comp. Kast 1 О 1 Recreatievaart О 1A 1 Wyt s О 1A2 Het Nederlands Zeewezen О 1B Moormans Jaarboek О 1C Jaarboeken Scheepvaart О 1D Jaarboeken О 1E Jaarboeken

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart.

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. Regenten en vorsten LES 2 HANDEL 1600 Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. 1700 JE LEERT waarom de moederhandel zo belangrijk is; hoe de VOC werkt; hoe de WIC werkt.

Nadere informatie

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013 uitgave januari 2013 Winterslaap Met filmpjes, werkblad en puzzels groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers

Nadere informatie

Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat?

Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat? Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat? Je valt in een diepe slaap en wordt in maart pas weer

Nadere informatie

IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR

IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR Naam: Klas : Nr: Datum: IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR A. Roegis & L. Van Eycken 2014-2015 BACHELORPROEF HOGENT Aardrijkskunde IJsland: een land van water en vuur Pagina 2 Deze werkbundel mag gebruikt

Nadere informatie

Spitsbergen. PRAKTIJK4Op locatie

Spitsbergen. PRAKTIJK4Op locatie PRAKTIJK4Op locatie Spitsbergen Voor de natuurfotograaf met een interesse in de puurheid en leegte van het Arctische gebied vormt Spitsbergen de ideale bestemming. Adembenemende landschappen, ontelbare

Nadere informatie

Canada. Inleiding. Het Land

Canada. Inleiding. Het Land Canada Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over Canada ik heb dit onderwerp gekozen omdat ik er meer van wilde weten en dat ik het leuk vond om over Canada te doen Het Land 1 / 8 Canada is het één na grootste

Nadere informatie

Overwinning! 1974: Frankrijk maakt een einde aan kernproeven in het zuiden van de Stille Oceaan

Overwinning! 1974: Frankrijk maakt een einde aan kernproeven in het zuiden van de Stille Oceaan Van 1971 tot nu Acties en resultaten In de loop der jaren behaalde Greenpeace talrijke overwinningen voor het milieu. Onmogelijk om ze allemaal op te noemen. Daarom halen we er vier aan, eentje per decennium.

Nadere informatie

NANUUK! Een tactisch spel voor de hele familie. 2 tot 4 spelers

NANUUK! Een tactisch spel voor de hele familie. 2 tot 4 spelers NANUUK! Een tactisch spel voor de hele familie. 2 tot 4 spelers SPELINHOUD 1 spelbord dat de machtige ijsmassa voorstelt 21 licht gekleurde dierstukken (6 vissen, zeehonden walrussen en 3 walvissen.) 16

Nadere informatie

Persconferentie 17 december 2004

Persconferentie 17 december 2004 Persmap Persconferentie 17 december 2004 Met medewerking van Hebertisme Asse Recreatieve Omnisportclub Asse (ROSKA) Organisatie Giselè, Frank, Peter, Erik en Prof. Dr. Louis Beyens Universiteit Antwerpen

Nadere informatie

2013D14583 INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG

2013D14583 INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG 2013D14583 INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Binnen de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken bestond bij zeven fracties de behoefte de minister van Buitenlandse Zaken enkele vragen en opmerkingen

Nadere informatie

Op zoek naar het Land van de Grote Beer.

Op zoek naar het Land van de Grote Beer. Op zoek naar het Land van de Grote Beer. De ontdekkingsgeschiedenis van het noordpoolgebied. Louwrens Hacquebord Arctisch Centrum, Rijksuniversiteit Groningen Groningen Inleiding Lange tijd was het Middellandse

Nadere informatie

Jan Mayen in de Gouden Eeuw

Jan Mayen in de Gouden Eeuw Jan Mayen in de Gouden Eeuw Inleiding Het eiland Jan Mayen is 53 kilometer lang en over de breedste as 16 kilometer breed. De top van de berg is 2000 meter hoog: deze is bedekt met ijs en wordt omringd

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

Europese opinie over diergebruik en -handel Een enquête onder 2407 inwoners van zes Europese landen April 2014

Europese opinie over diergebruik en -handel Een enquête onder 2407 inwoners van zes Europese landen April 2014 Europese opinie over diergebruik en -handel Een enquête onder 2407 inwoners van zes Europese landen April 2014 1 Steekproefsamenstelling en methodologie Abacus Data heeft zojuist een enquête afgenomen

Nadere informatie

40 1-7-2014 1-10-2014 1-1-2015

40 1-7-2014 1-10-2014 1-1-2015 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Olie Olie (volgende maand) 13 1 1 Prijs/vat 9 8 7 6 59,53 47,79 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week De olieprijs lijkt inmiddels bijna in een

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

Trading our health away Handeltje in gezondheid?

Trading our health away Handeltje in gezondheid? Trading our health away Handeltje in gezondheid? Inhoud I. Is het erg, dokter? 1. Neem de pols : Begrippen definiëren 2. Documentaire : Helse visserij 3. Quiz : De beweegredenen voor vrijhandel 4. Sprekende

Nadere informatie

28 september - 2 oktober 15 OVER ONS PROJECT. Ons project leeft en groeit elke dag! Hier n overzichtje van wat de voorbije week zoal aan bod kwam:

28 september - 2 oktober 15 OVER ONS PROJECT. Ons project leeft en groeit elke dag! Hier n overzichtje van wat de voorbije week zoal aan bod kwam: 28 september - 2 oktober 15 OVER ONS PROJECT Ons project leeft en groeit elke dag! Hier n overzichtje van wat de voorbije week zoal aan bod kwam: We maakten pooldieren uit plasticine voor op onze Noordpool

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Wedloop naar de Noordpool

Wedloop naar de Noordpool Louwrens Hacquebord Wedloop naar de Noordpool De ontdekkingsgeschiedenis van het noordpoolgebied In dit artikel wordt aandacht besteed aan het verloop en de achtergronden van de ontdekkingsgeschiedenis

Nadere informatie

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om Elzas-Lotharingen Elzas-Lotharingen Welke grondstoffen vindt men terug in dit gebied? Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om

Nadere informatie

1 Kun je aan planten zien wat je aan moet?

1 Kun je aan planten zien wat je aan moet? 1 Kun je aan planten zien wat je aan moet? Hoofdstuk 1 Les 1 Zoek het op Bij de evenaar staat de zon hoog. Het is er warm en daardoor verdampt het water. Die warme damp stijgt op en koelt af: dan gaat

Nadere informatie

QUIZ. geschiedenis hoofdstuk 1

QUIZ. geschiedenis hoofdstuk 1 QUIZ vraag 1: Over welke eeuw gaat dit hoofdstuk? A. De 20 ste eeuw B. De 14 de eeuw C. De 16 de eeuw D. De 18 de eeuw vraag 2: Hoe wordt deze tijd ook wel genoemd? A. Tijd van de Azteken en de Maya s.

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

BE SUPPORTTEAM. Belgische atleten hebben uw steun nodig!

BE SUPPORTTEAM. Belgische atleten hebben uw steun nodig! BE SUPPORTTEAM Belgische atleten hebben uw steun nodig! 11-14 Juli 2013 Hotel Stadion TAMPERE Praktisch! Paspoort / Identiteitskaart Een geldig paspoort of identiteitskaart. Inwoners van de Europese Unie

Nadere informatie

DIERENPASPOORT IJSBEER pag 1

DIERENPASPOORT IJSBEER pag 1 DIERENPASPOORT IJSBEER pag 1 LATIJNSE NAAM: Ursus maritimus Ik ben een: zoogdier Aantal jongen: 1-4, meestal 2 jongen Zwanger: ca. 9 maanden Volwassen met: ca. 4 jaar Maximale leeftijd: (wild) ca. 25 jaar

Nadere informatie

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst)

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Kerndoelen 36. De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

WKK in de huidige gasmarkt. Peter van den Berg WKK dag Energy Matters 7 maart 2014

WKK in de huidige gasmarkt. Peter van den Berg WKK dag Energy Matters 7 maart 2014 WKK in de huidige gasmarkt Peter van den Berg WKK dag Energy Matters 7 maart 2014 Onderwerpen Verdiencapaciteit WKK in de glastuinbouw en de ontwikkeling hierin Termijn transacties Op korte termijn Verband

Nadere informatie

Fotoquiz Theo Bakkers Domein 2015. Boven: De vijf pakhuizen zoals Caspar Philips die rond 1768 voor zijn Grachtenboek

Fotoquiz Theo Bakkers Domein 2015. Boven: De vijf pakhuizen zoals Caspar Philips die rond 1768 voor zijn Grachtenboek Week 03 - Groenlandse pakhuizen Ze staan er al bijna 400 jaar, de Groenlandse pakhuizen, vrijwel aan het begin van de Keizersgracht met de huisnummers 40-42-44, tussen Brouwersgracht en Prinsenstraat.

Nadere informatie

en olie Toenemende milieudruk op de Noordpool

en olie Toenemende milieudruk op de Noordpool Toenemende milieudruk op de Noordpool IJsberen en olie Met het verdwijnen van zee-ijs in het Noordpoolgebied lonkt een nieuw wingewest voor olie en gas. Het Arctisch Programma van Wageningen UR legt de

Nadere informatie

Naam: Nouri-Mes. Naam-Klas: Leonardo-Terneuzen LBB. Het Leven in: Sri Lanka.

Naam: Nouri-Mes. Naam-Klas: Leonardo-Terneuzen LBB. Het Leven in: Sri Lanka. Naam: Nouri-Mes. Naam-Klas: Leonardo-Terneuzen LBB. Het Leven in: Sri Lanka. !!! inhoudsopgave. 1. Inleiding 2. Sri-Lanka en de en de weetjes & Kenmerken. 3. Sri Lanka en de Geschiedenis. 4. bevolking.

Nadere informatie

30 jaar CITES Sonja Van Tichelen European Regional Director. 3 maart 2014

30 jaar CITES Sonja Van Tichelen European Regional Director. 3 maart 2014 30 jaar CITES Sonja Van Tichelen European Regional Director 3 maart 2014 1. Een woordje over IFAW 2. Belang van CITES voor de bescherming van soorten 3. Laten CITES en de EU de ijsberen in de kou staan?

Nadere informatie

Inhoudstafel. WOORD VOORAF... i LICENTIAATSVERHANDELINGEN

Inhoudstafel. WOORD VOORAF... i LICENTIAATSVERHANDELINGEN Inhoudstafel WOORD VOORAF....................................................... i LICENTIAATSVERHANDELINGEN 1. Hulpwetenschappen................................................ 1 1.1. Chronologie...................................................

Nadere informatie

Ontdek. ons zoute DNA. Zonder de scheepvaart geen Nederland. basisonderwijs 2015/2016

Ontdek. ons zoute DNA. Zonder de scheepvaart geen Nederland. basisonderwijs 2015/2016 Ontdek ons zoute DNA Zonder de scheepvaart geen Nederland basisonderwijs 2015/2016 Welkom in het scheepvaartmuseum amsterdam Ontdek Het leven aan boord van verschillende schepen, doe mee aan het havenspel

Nadere informatie

2017 editie ON THE ROCKS

2017 editie ON THE ROCKS 20 ed iti 17 ON THE ROCKS e 2017 ARCTIC BEGELEIDE REIS Kijk om u heen tijdens uw cruise op de Noord-Atlantische Oceaan en u zal zien wat dit poolgebied zo fantastisch maakt. Gigantische gletsjers, glasheldere

Nadere informatie

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p.

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020 Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2 Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. 2 Hoofdstuk 3 Visie en Missie p. 3 Hoofdstuk 4 Ambities p. 4 Hoofdstuk 5 Stappenplan p. 5 1 Hoofdstuk

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT, NATUUR EN BODEM

BIODIVERSITEIT, NATUUR EN BODEM BIODIVERSITEIT, NATUUR EN BODEM De Conferentie van de Verenigde Naties over milieu en ontwikkeling van 1992 was een grote stap voorwaarts voor het behoud van biodiversiteit en natuurbescherming, dankzij

Nadere informatie

Zeilen met Mae West in 2015. actief meezeilen. Zeilen met Mae West in 2015. meedoen i navigatie en planning

Zeilen met Mae West in 2015. actief meezeilen. Zeilen met Mae West in 2015. meedoen i navigatie en planning Zeilen met Mae West in 2015 actief meezeilen Zeilen met Mae West in 2015 meedoen i navigatie en planning genieten van de stilte van het Noorden Zeilen met Mae West in 2015 Lekkere keuken niet meer dan

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

Winterslaap. groep 5/6

Winterslaap. groep 5/6 Winterslaap groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers 8 Werkblad winterslaap 15 Schrijf je eigen e-boek 16

Nadere informatie

TE KOOP. Goedereede Doelweg 35-154

TE KOOP. Goedereede Doelweg 35-154 TE KOOP Goedereede Doelweg 35-154 Zomer en winter heerlijk recreëren in uw eigen royaal en uitstekend onderhouden L-chalet op een perceel eigen grond van ca. 315m2. Vraagprijs: 119.000,- k.k. Zomer en

Nadere informatie

.bedomeinnamen. onder de loep 2011

.bedomeinnamen. onder de loep 2011 1.bedomeinnamen onder de loep 2011 2 Aantal nieuwe.be-registraties Evolutie van de.be-domeinnamen 471.453 602.607 736.498 859.474 977.998 1.101.668 1.219.935 131.588 147.022 193.659 222.919 232.746 257.637

Nadere informatie

Spitsbergen: van toevallige ontdekking tot Arctisch avontuur

Spitsbergen: van toevallige ontdekking tot Arctisch avontuur Spitsbergen: van toevallige ontdekking tot Arctisch avontuur T. Haartsen In de hedendaagse sociale geografie bestaat het idee dat plaatsen en gebieden uit verschillende betekenislagen bestaan (Knox en

Nadere informatie

Belangen: Rusland versus de EU

Belangen: Rusland versus de EU Belangen: Rusland versus de EU Korte omschrijving werkvorm Leerlingen denken na over de redenen waarom Rusland en de EU zich met het conflict in Oekraïne bemoeien. Dit doen zij door eerst een tekst te

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Groene ICT en Duurzame ontwikkeling: Meters maken in het HO. 31-1-2013 Groene ICT en Duurzame ontwikkeling

Groene ICT en Duurzame ontwikkeling: Meters maken in het HO. 31-1-2013 Groene ICT en Duurzame ontwikkeling : Meters maken in het HO Visie ICT groeit, ongecontroleerd, in een ijzingwekkend tempo. In hetzelfde tempo groeit onze afhankelijkheid, ongecontroleerd. Dit levert een enorm spanningsveld waarvan weinig

Nadere informatie

SADSCORSICA 2014TOUR. 2014 SADS Geert Jansen

SADSCORSICA 2014TOUR. 2014 SADS Geert Jansen 1 8 Daagse rondreis op Corsica (Fr.), inclusief: Retour vliegticket Köln-Bonn / Corsica Vertrek Köln-Bonn 12 april 2014 (o.v.b.) Vertrek Corsica 19 april 2014 (o.v.b.) Overnachting in hotels Half pension

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau B

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau B Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau B Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip ga je vaak op zoek naar verbanden in de tekst. Wat zijn verbanden? Een tekst bestaat uit zinnen. Het

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Duurzaam werken op zee. Marloes Kraan en Luc van Hoof

Duurzaam werken op zee. Marloes Kraan en Luc van Hoof Marloes Kraan en Luc van Hoof Thinking of the Sea De zee; wat is het allemaal? Thinking of the Sea Geografisch gebied Thinking of the North Sea Politieke ruimte Thinking of the North Sea Locaties voor

Nadere informatie

Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht

Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht Janine van Oosten, directeur CNB en rijkshavenmeester Februari 2013 Havenclub Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam De havens van

Nadere informatie

Bouwmaterialen door de eeuwen heen

Bouwmaterialen door de eeuwen heen Bouwmaterialen door de eeuwen heen 1. Kies bouwmaterialen voor jouw huis Stel dat jij op een dag de kans krijgt om zelf een huis te verbouwen of te bouwen. Welke materialen zou jij kiezen voor de constructie

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Klimaatbestendige steden

Klimaatbestendige steden Klimaatbestendige steden Klimaatbeleid en praktijk in Nederland Inspiratie voor Amersfoort Michaël Meijer Introductie Michaël Meijer Tuin- en Landschapsinrichting @ IAH Larenstein Planologie @ Radboud

Nadere informatie

Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL

Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Greenpeace is een organisatie die ereldijd opkomt voor het milieu. We illen de natuur en de dieren daarin beschermen.

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 December 2009 Enige notities bij het "Overzicht van de Rubrieksindeling van de Bibliotheek van de

Nadere informatie