management booming Nigeria, in Afrika special in samenwerking met Shell

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "management booming Nigeria, in Afrika special in samenwerking met Shell"

Transcriptie

1 management Nigeria, booming in Afrika special in samenwerking met Shell september 2012

2 Inhoud colofon september 2012 Duurzame economische groei met behulp van kleine en opstartende bedrijven Al 10 jaar past de Shell Foundation bedrijfsmatig denken en handelen toe in haar aanpak van armoede- en milieuproblematiek. We hebben, met behulp van zorgvuldig gekozen pioniers, duurzame oplossingen gecreëerd met een potentiële impact op miljoenen mensen en hun levensomstandigheden. Ons nieuwe rapport Enterprise Solutions to Scale gaat in op onze belangrijkste ervaringen van een decennium werken aan de ontwikkelingsproblematiek door middel van een bedrijfsmatige aanpak. Download een exemplaar op: Onze partner GroFin ondersteunt Afrikaanse ondernemers zoals Charles Githuka Ngugi met financiering en begeleiding bij het opbouwen van zijn onderneming. Hij is de eigenaar van een diervoeder bedrijf in Kenia, en hij heeft behoefte aan die ondersteuning om zijn bedrijf te laten groeien. Het Midden- en Kleinbedrijf in ontwikkelde landen draagt substantieel meer bij aan het BNP dan in Afrika. Marco Bakker aad goudappel Kelechi Amadi-Obi Marco Bakker IUCN voorwoord de groei van Nigeria is spectaculair, maar niet vrij van problemen. 6 feiten & cijfers de niet-olie economie groeit met negen procent. Zie voor de handelsstromen ook pagina peter berdowski Nigeria is voor Boskalis een belangrijke, maar gecompliceerde markt. 14 geschiedenis Wie actief wil zijn in West-Afrika, moet zich erin verdiepen. 18 yann arthus-bertrand lagos vanuit de hemel. Zie ook pagina 30 en rondetafeldiscussie Ngo s Cordaid en SDN zoeken naar een dialoog met Shell. 27 nga in nld hoe vergaat het hoogopgeleide Nigerianen in Nederland? Zie ook pagina 35, 41 en banken en duurzaamheid de bancaire sector van Afrika neemt het voortouw. 32 een regio in opkomst Nollywood soaps zijn wereldwijd een hit. 36 cees t hart FrieslandCampina houdt zich bewust buiten de politieke strijd. MANAGEMENT SCOPE A meeting of minds, is een uitgave van Scope Business Media, Amstelzijde 85a, 1184 TZ Amstelveen. DIRECTEUR/UITGEVER Walter Vesters HOOFDREDACTIE Quinty Danko EINDREDACTIE Nicole Gommers REDACTIECOÖRDINATIE Chantal Doezie VORMGEVING Thielenpeters BEELD COVER Aad Goudappel MEDEWERKERS Marco Bakker, Ewald Breunesse (Shell), Aad Goudappel, Paul Groothengel, Irene Schoemakers, Shootmedia, Kick Smeets, Hans Pieter van Stein Callenfels, Léon Tops (Shell), Marike van Zanten ADMINISTRATIE EN REDACTIE Postbus 23, 1190 AA Ouderkerk aan de Amstel, T Niets in deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Shell Foundation is een onafhankelijke stichting in de UK: No julia marton-lefèvre Een onafhankelijk panel moet de milieuproblemen in de Nigerdelta onderzoeken.

3 voor woord FUELLING ECONOMIES, EMPOWERING LIVES In 2011, FMO participated in a record number of energy deals in Africa not only a milestone for us, but also a clear signal that African energy transactions are gaining momentum. FMO invests in (renewable) energy projects that stimulate economies, clear the way for low-carbon systems and safeguard energy supplies. By accepting a relatively high share of the risk involved, we give other financiers the space and confidence to invest. In this way we mobilize resources that wouldn t otherwise be available. Nigeria, booming in Afrika De Nigeriaanse bevolking groeit jaarlijks met zo n twee procent en de economie met zeven procent. Exclusief olie was de stijging zelfs nog twee procent hoger. De groei van Nigeria is spectaculair te noemen, maar niet vrij van problemen. Deze special laat zien dat Nigeria booming is, en ook een aantal supporters heeft die geloven in Afrika. De problemen blijven zeker niet onbesproken, immers iedereen die in Nigeria werkt herkent en erkent het bestaan ervan. Wij hebben gestreefd naar informatie die vooral vanuit Nigeria komt, van de Nigerianen zelf en van Nederlanders die in Nigeria werken of er anderszins nauw mee verbonden zijn. Interviews met Nigerianen die in Nederland werken geven eveneens inzicht in de opvattingen van hoogopgeleiden over hun land van oorsprong. Wij laten mensen aan het woord met vele opvattingen over de verschillende facetten van de Nigeriaanse samenleving en haar toekomst. Vertegenwoordigers van ondernemingen, wetenschap en niet-gouvernementele organisaties geven openhartig hun meningen. Naast opinie zijn ook de feiten opgenomen: geografische, demografische en economische. Management Scope en Shell stapten samen in het avontuur om deze special te maken. Hoe kun je het zo objectief mogelijk houden en hoe check je de feiten? Dat waren belangrijke vragen voor de redactie en de uitgever. Voor Shell was het van belang duidelijk te maken waarom het in Nigeria werkt en dat wil blijven doen. Mutiu Sunmonu, landendirecteur Shell Nigeria, verwoordt dat heel mooi verderop in deze special: Wij hebben een sociale verantwoordelijkheid. Niet alleen ten opzichte van de lokale bevolking, ook ten opzichte van onze zesduizend medewerkers van wie er ongeveer Nigeriaan zijn. Nigeria, er wordt veel over gesproken en geschreven. Het land kent een roerige geschiedenis, onder meer als Britse kolonie waar Nigeria zijn naam aan overhield: Niger Area, van de rivier de Niger. De problemen van Nigeria worden in de westerse landen breed uitgemeten: corruptie, schending van mensenrechten, milieuverontreinigingen en interne strijd van groeperingen inderdaad, het is er allemaal. Maar er is ook een andere zijde, die van de vooruitgang. Snelle groei gaat meestal gepaard met veel turbulentie, een delicate balans tussen kansen en risico s. Dit rechtvaardigt dan ook het optimisme over Nigeria dat door de geїnterviewden, en niet in de laatste plaats de Nigerianen zelf, wordt uitgesproken. Wilt u reageren op artikelen uit deze special ga dan naar Quinty Danko is hoofdredacteur Management Scope. Dick Benschop is president-directeur Shell Nederland. september

4 Nigeria: feiten & cijfers Tekst Paul Groothengel Infographics Shootmedia Nigeria is zeer afhankelijk van de olie-export Diversificatie in de export van producten leidt tot een betere risicospreiding. Het World Economic Forum heeft hiervoor een maatstaf, de Concentration Index. Deze geeft aan hoe groot het percentage is van de drie grootste productgroepen die een land exporteert. Deze Index laat duidelijk zien hoezeer Nigeria in zijn export afhankelijk is van olie, al wordt het langzaam minder (tussen 2003 en 2009 groeide de niet-olie economie met gemiddeld negen procent per jaar). De Concentration Index Top-5 van Afrikaanse landen: 1. Nigeria 2. Botswana 3. Zambia 90% 64% + 49,3% BNP, van 268 miljard dollar in 2011 naar 400 miljard dollar in 2016 Meest problematische factoren om zaken te doen in Nigeria (wereldwijd onderzoek onder CEO s en topmanagers, in percentages respondenten dat ja zegt) + 6,7% BBP + 9% niet-olie economie 18% Goede cijfers De Nigeriaanse economie laat al jaren mooie groeicijfers zien. De gemiddelde groei van het Bruto Binnenlands Product over de afgelopen vijf jaar was 6,7 procent. De export van olie is het fundament onder deze groei, maar de niet-olie economie groeit zelfs iets harder: met negen procent per jaar, tussen 2003 en Volgens het IMF groeit het Nigeriaanse BNP van 268 miljard dollar in 2011 naar 400 miljard dollar in 2016, een plus van bijna vijftig procent. Nigeria exporteert bijna twee keer zoveel als het importeert, wat zorgt voor een groot handelsoverschot. Toegang tot financiering Gemengde bevolking Religie speelt een cruciale rol in (de geschiedenis van) dit land. De ene helft bestaat uit moslims, die met name in het noorden wonen, de andere helft bestaat voornamelijk uit christenen, die in het zuiden wonen. In het centrale deel van Nigeria is de bevolking, in religieus opzicht, gemengd. Protestants Andere christelijke religies 14,7% 15,2% 19,5% 19,6% 14,3% Katholiek 13,1% Andere religies 1,3% 1,4% 12 noordelijke staten waar de sharia van kracht is 50,7% 50,2% Vrouw Man Moslim Snelle bevolkingsaanwas De bevolking van Nigeria groeit razendsnel. Telde het land in ,1 miljoen inwoners, tien jaar later staat de teller op 152,2 miljoen. Een stad als Lagos staat met bijna negen miljoen inwoners op plaats dertien in de mondiale top van grote steden, een ranglijst die wordt aangevoerd door Shanghai, Bombay en Buenos Aires. Nigeria ,2 miljoen Nigeria ,1 miljoen Lagos 9 miljoen Rijk aan grondstoffen Nigeria staat bekend als olieland. Maar naast olie beschikt het land over een grote hoeveelheid andere natuurlijke bronnen, zoals steenkool, bauxiet, aardgas, goud, tin, ijzer, leisteen, niobum, lood en zink. De mijnbouw van deze grondstoffen kwam nooit echt van de grond. Nu komt de winning en exploitatie van sommige grondstoffen langzaam op gang. 4. Ghana 5. Senegal 62% 40% 33% Bronnen: Africa Competitiveness Report 2011, World Economic Forum, Wereldbank en de Africa Development Bank. Laag opleidingsniveau Diefstal/ kleine criminaliteit 7% 4% 8% Bureaucratie 11% 13% Onvoldoende infrastructuur Corruptie Oppervlakte vierkante kilometer (Nederland past er ruim twintig keer in) Lagos Hoofdstad Abuja (sinds 1991, daarvoor Lagos) Olieproductie 2,4 miljoen vaten per dag Abuja Staatshoofd en regeringsleider Goodluck Ebele Jonathan Munteenheid De Naira Hoge kindersterfte, lage levensverwachting 71% van de bevolking in Nigeria leeft onder de armoedegrens volgens het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties Een op de vijf kinderen sterft voor het twaalfde levensjaar 12 miljoen kinderen gaan niet naar school bijna 2 miljoen aidswezen telt het land 47 jaar is de gemiddelde levensverwachting van de Nigeriaanse bevolking 6. management scope september

5 Inter view HOGESCHOOL VOOR TOPMANAGERS Nigeria is voor Boskalis al decennia een belangrijke, maar ook zeer gecompliceerde markt. Topman Peter Berdowski: De omstandigheden zijn zeer grillig, maar je moet proberen overal de humor van te blijven inzien. Interview Dick Benschop Tekst Paul Groothengel Fotografie Marco Bakker et het fraaie uitzicht dat Peter Berdowski heeft vanuit zijn werkkamer in het hoofdkantoor in Papendrecht begint ieder interview. En dat is ook terecht, want de topman van Boskalis kijkt direct op de Beneden-Merwede, waar schepen af en aan varen. En waar iets verderop IHC Merwede zetelt, de huisleverancier van sleephopperzuigers, snijkopzuigers en andere vaartuigen die Boskalis al meer dan honderd jaar inzet. Berdowski kijkt dagelijks uit op de bakermat van de Nederlandse baggersector. Zijn achternaam blijft, met dank aan een Poolse vader, goed hangen. Hij kreeg binnen het bedrijf al snel de bijnaam The Big Berdowski, vrij naar de rolprent The Big Lebowski. De vergelijking gaat verder totaal mank, want waar Jeff The Dude Bridges in de filmkomedie al snel ten onder gaat aan wonderlijke afpersers, heeft Peter Berdowski Boskalis tot grote bloei gebracht. Na het recordjaar 2010 de winst bedroeg 310 miljoen euro en Berdowski wist (eindelijk) Smit Internationale in te lijven waren de resultaten in het afgelopen 8. management scope september

6 Interview Interview jaar iets minder (winst 254 miljoen). Natuurlijk heeft ook Boskalis last van de crisis, maar het concern profiteert structureel van een goede spreiding in activiteiten en markten. We kennen Boskalis van oudsher als baggeraar, maar naast baggeren doet deze maritieme dienstverlener inmiddels veel meer: de aanleg en het onderhoud van havens en vaarwegen, de creatie van land in water, bescherming van kusten en rivieroevers, et cetera. Daarbij wordt offshore-dienstverlening voor de olie- en gasindustrie steeds belangrijker. En met de overname van sleep- en bergingsbedrijf Smit is Boskalis nu ook actief in havensleepdiensten, en reddingsen bergingswerk. Met ruim elfhonderd schepen en werktuigen is Boskalis actief in 75 landen. De belangrijkste regio s voor Boskalis zijn het Midden-Oosten, Australië, Brazilië, de Noordzee, Zuidoost-Azië en West-Afrika. In die laatste regio is Nigeria een belangrijke thuishaven voor Boskalis. Interviewer Dick Benschop, president-directeur Shell Nederland, wil van Berdowski eerst weten wanneer Boskalis is gestart met de activiteiten in Nigeria. Zestig jaar geleden. We begonnen vanuit de locatie Port Harcourt, later ook vanuit Warri. Dat zijn nog steeds belangrijke steunpunten voor onze operaties in de Nigerdelta. Daar hebben we onze magazijnen met reserveonderdelen en andere spullen. Het werken in Nigeria was en is complex, want je bent bijna volledig zelfvoorzienend. Gaat er Peter Berdowski (54) is sinds zes jaar ceo van Boskalis. Na zijn studie chemie en zijn promotie startte hij zijn loopbaan bij Shell als chemisch onderzoeker. Na verschillende functies bij Shell stapte Berdowski in 1983 over naar consultantbureau Krekel van der Woerd Wouterse. Daar nam hij in 1997 afscheid als managing director. Hij werd toen bestuurslid van Boskalis, waar hij in 2006 topman werd. Daarnaast is hij commissaris bij onder meer de Van Gansewinkel Groep en TBI Holdings. iets stuk, dan moet je het altijd zelf kunnen repareren, daar kun je geen lokaal bedrijf voor inschakelen. In het begin was de verhouding bijna koloniaal, werkten de witneuzen samen met de zwarten. Vroeger was de verhouding tussen Nederlanders en Nigerianen ongeveer één op drie, nu is ons bedrijf volledig geïntegreerd met de lokale bevolking. We hebben zo n 450 Nigerianen vast op de loonlijst, hooguit een stuk of tien Nederlanders geven leiding. Sommige Nigeriaanse collega s zijn al veertig jaar bij ons in dienst. Jullie volgen de ontwikkelingen waarbij olie- en gaswinning steeds meer offshore plaatsvindt. Inderdaad, dat is een historische ontwikkeling. We hebben vijftig jaar lang gewerkt in het moerasgebied van de Nigerdelta. Boorputten faciliteren, havens erom heen bouwen, dat werk. Sinds eind jaren negentig is de offshore in Nigeria tot ontwikkeling gekomen, nadat er behoorlijke olie- en gasvoorraden voor de Nigeriaanse kust zijn gevonden. Ons werkveld is daarmee langzamerhand verschoven naar de kustlijn en daarbuiten. We werken mee aan de ontwikkeling van LNG-winning, aan de bouw van havens, aan kustbescherming, et cetera. De omstandigheden in de offshore zijn zowel in technologisch als maatschappelijk opzicht nog steeds heel uitdagend, maar van een heel andere orde dan in de delta. We nemen vergaande maatregelen tegen kidnapping Hebben jullie in tijden van politieke onrust wel eens overwogen om te vertrekken? Niet echt. Als je actief bent in dit land, weet je dat de omstandigheden grillig kunnen zijn. En daarmee je omzetontwikkeling. We hebben verliesjaren gekend. Je past je daar als organisatie op aan, bijvoorbeeld door het werknemersbestand in te krimpen. De druk van buitenaf is in mindere tijden soms groot. Dan zegt men: wat moet je daar nog? Nigeria is toch alleen maar ellende? Wij hebben altijd gezegd te zullen blijven, want wij geloven heilig in de potentie van dit land. En Boskalis fungeert in dit gebied in wezen als een vrijwel geheel Nigeriaans bedrijf, als je kijkt naar onze werknemers. We zijn dus gebleven, maar door de periodes van onrust, met name in de periode , kwamen we soms wel zonder werk te zitten. Simpelweg omdat onze klanten zich dan terugtrokken. Voor ons is veiligheid een cruciale afweging: wij sturen onze mensen niet richting onveilige situaties. We nemen dan ook vergaande beveiligingsmaatregelen; je kunt in een land als Nigeria nou eenmaal te maken krijgen met zaken als kidnapping en andere vormen van criminaliteit. Wat betekenen deze omstandigheden voor uw managers ter plaatse? Ik zeg altijd: Nigeria is de hogeschool voor topmanagers. Je moet stabiel zijn, goed in je vel zitten. De managers die Nigeria goed weten te runnen, hebben het helemaal in hun vingers om waar ook ter wereld goed te presteren. Nigeria vergt het meest basale ondernemerschap, in alle mogelijke facetten. Het land staat niet voor niets hoog in de corruptieindex; veel Nigerianen zijn erop uit je te belazeren. Dat zit in de cultuur van het land. Nigeria is inderdaad een zeer ondernemend land, in al zijn facetten. Bij Shell hadden we een tijdlang één kidnap per week. Hoe gaat u om met die dreiging? Bij ons staat het aantal kidnappingen gelukkig pas op twee, maar we gaan zeer serieus om met die dreiging. Expats mogen niet meer alleen rondrijden. Tegelijk vind ik en dat klinkt wellicht raar dat je ook moet proberen om overal de humor van te blijven inzien. Je moet niet alleen maar denken dat de omstandigheden zwaar en moeilijk zijn. Wat dat betreft kunnen we veel leren van de Nigerianen, die blijven altijd erg optimistisch en vrolijk. Je kunt enorm met ze lachen, bovendien zijn ze heel vriendelijk en belangstellend. Wat ik aan Nigeria zo lastig vind, is dat je bijna alles wat je doet conflicten oproept. Of het nou gaat om een contract of een gesprek met een ngo, er staat altijd wel iemand anders op die verongelijkt zegt: Je had met míj moeten praten. Hoe ervaart u dat? Wat je ook doet, het gaat in Nigeria altijd om geld. Iedereen wil wat voor zichzelf. Eerst proberen ze het aardig, dan onaardig, en dan komen de dreigementen. Zo legden wij voor Shell een oliepijpleiding aan, die door een aantal communities zeg maar dorpen gaat. Wij sturen dan ons team van onderhandelaars volledig bestaande uit Nigerianen langs die communities. Bij ieder dorp wrijven ze zich dan in de handen en denken: wij gaan even de lokale belasting ophalen. Ze willen toezeggingen. Niet alleen in financieel opzicht, maar ze willen ook meewerken. Dat vinden wij meestal prima, maar dan moet je enorm oppassen: als het project een grens van een community passeert, kunnen deze locals zomaar worden doodgeschoten, want hun buren pikken dat dan niet. Wij geloven heilig in de potentie van dit land En sabotage, hebben jullie daar last van in Nigeria? Kijk, je weet dat een handelssysteem in Nigeria altijd lekt, dat er spullen ongewenst wegvloeien. Als je dat helemaal dichtknijpt, functioneert het systeem niet. Een zekere mate van lekkage is onvermijdelijk. Natuurlijk wil je dat minimaliseren, maar er is een marge van waaruit ook de bredere gemeenschap wordt bediend. Zie het als een vorm van lokale belastingheffing. Binnen grenzen leer je dat te accepteren, en dat weten zij ook. Wij moeten in Nigeria kunnen blijven werken, zij moeten kunnen blijven leven. Er bestaat een grijs gebied waar je buiten moet blijven, want anders keert het systeem zich tegen je. 10. management scope september

7 - advertentie - Interview Over ons imago in Nigeria maak ik me geen zorgen Maar hoe bescherm je je eigen mensen, gegeven dat grijze gebied, tegen de mogelijkheid van corruptie? Door heel duidelijke stelregels te hebben. Dit doen we wel, dat doen we niet. En dat lukt ook? Je weet dat als je in Nigeria op dit punt gaat schuiven en toegeven, dat er dan geen houden meer aan is. Duidelijke stelregels zijn een vorm van zelfbescherming. Als we iedereen laten weten wat we wel en niet doen, dan weet men ook dat wij consequent zijn en blijven. Doe je dat niet, dan word je heel makkelijk chantabel. Het is voor ons een groot voordeel dat de Nigerianen Boskalis al zestig jaar kennen, met alle ups en downs. Men weet van ons waar we de grenzen trekken. Is Boskalis ook actief in andere West-Afrikaanse landen? We zitten in nog eens elf andere landen, zoals Angola, Kameroen en Gabon. Vooral omdat ook daar olie- en gaswinning plaatsvindt. Daarbij fungeert Nigeria als een belangrijk steunpunt, omdat onze operatie daar meer continu is dan in de andere landen. We werken ook steeds meer in de veelbelovende Oost- Afrikaanse regio. Mozambique heeft enorme gasvoorraden, daar hebben we al het nodige gedaan aan havenontwikkeling. Verder zijn Kenia en Tanzania interessante groeimarkten. Voor ons is van belang dat het Afrikaanse continent rijk is aan grondstoffen, zoals nikkel, kobalt en ijzererts. Zodra ergens een mijn opengaat, verzorgen wij de infrastructuur daaromheen. De gedolven grondstoffen moeten immers afgevoerd worden, bijvoorbeeld via havens. Ondersteunen jullie de lokale Nigeriaanse gemeenschap via sociale investeringsprojecten? Ja, we doen een aantal projecten, waarbij we ons lokale management de ruimte geven om het initiatief te nemen. We hebben onlangs een malariapreventieproject gedaan, samen met de ngo Family Care Association, in de staat Ondo, waar de gemeenschap te kampen heeft met malaria. Er zijn onder meer tweeduizend muskietennetten uitgedeeld, we hebben preventieve malariamedicatie voor zwangere vrouwen ter beschikking gesteld en geld gestoken in het opleiden van lokale gezondheidswerkers voor malariapreventie en -bestrijding. Wat ik een erg goede formule vind: samen met klanten, waaronder Shell, introduceren we een safety bonus. Als medewerkers van beide partijen een goed track record opbouwen wat betreft veiligheid op een bepaald project, leggen de klant en wij ieder een bedrag opzij. Die pot kan oplopen tot dollar. Aan het eind van het project mogen de werknemers die pot gebruiken om hun leefomgeving te verbeteren. Dan wordt er bijvoorbeeld een school opgeknapt, of krijgt een school voldoende computers. Dat zijn prachtige initiatieven. Doen jullie deze maatschappelijke investeringen mede met het oog op een goed imago? Nee, daar moet je niet al te nadrukkelijk over communiceren. Zoiets hoort standaard bij je maatschappelijke verantwoordelijkheid, het is geen greenwashing. Over ons imago in Nigeria maak ik me geen zorgen, we staan hier te boek als een goede en betrouwbare werkgever. Bij dit soort investeringen bedenk ik me wel altijd dat de mensen in de Nigerdelta een sterk gevoel van achterstelling hebben, als ze zien dat westerse bedrijven in hun land zo actief zijn en daar veel geld mee verdienen. Hoe ziet u Nigeria in pakweg 2020? Ik zie een aantal gevaren. Er zijn grote tegenstellingen tussen het islamitische Noorden versus het christelijke Zuiden; ik hoop dat dat niet gaat escaleren. Daarnaast is het snelgroeiende bevolkingscijfer een punt van grote zorg. Er zijn nu zo n 150 miljoen Nigerianen, waarvan veertig miljoen in de Nigerdelta; volgens een rapport zijn dat er in 2100 zevenhonderd miljoen. Het land verdient veel geld uit de olie- en gasindustrie, maar als men die rijkdom moet uitsmeren over zóveel mensen, blijft er niks over. Het zou mooi zijn als de overheid weer zou investeren in de agrarische sector; die bloeide vroeger volop, maar is stilgevallen dankzij de olie-inkomsten. Veel draait om de opbouw van een evenwichtige infrastructuur, denk aan betere wegen en betere scholing. Hoe dan ook, het potentieel van dit land is enorm groot. Nigeria is en blijft een belangrijke markt voor Boskalis. Dick Benschop is president-directeur Shell Nederland. NABC - Netherlands-African Business Council Connecting your business with Africa s opportunities Zakendoen in Afrika biedt enorm veel kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Maar Afrika is groot (54 landen) en het is niet gemak kelijk om er voet aan de grond te krijgen. NABC is een netwerkorganisatie van meer dan 320 Nederlandse bedrijven die zaken doen in Afrika en door hun activiteiten duurzame ontwikkeling in Afrikaanse landen bevorderen. Door onderdeel uit te maken van het NABC bedrijvennetwerk, kunnen Nederlandse bedrijven kennis en ervaring met elkaar uitwisselen. Hierdoor hoeft het wiel niet telkens opnieuw te worden uitgevonden, kunnen elkaars nuttige contacten de zaken sneller doen verlopen en kan er vaak al in Nederland worden gekeken naar het vormen van partnerschappen om gezamenlijk markten te veroveren. NABC wil graag op een onafhankelijke manier de belangen van het bedrijfsleven dienen en daarom vragen wij van de aangesloten bedrijven een jaarlijkse bijdrage van 695,- ; met dit bedrag verzekert u zich als bedrijf van toegang tot een uniek netwerk, zowel in Nederland als in vrijwel alle Afrikaanse landen. NABC heeft een professionele staff van hoogopgeleide mensen met Afrika-ervaring. Uw succes in Afrika is onze drijfveer! Ons motto is trade instead of aid : wij zijn van mening dat een sterke ontwikkeling van de private sector belangrijk is voor de ontwikkeling van Afrika. Ondernemerschap en commerciële samenwerking bevorderen structurele groei en zorgen voor werkgelegenheid en hogere inkomens. Daarnaast streeft NABC naar uitwisseling van kennis en expertise en daarmee tot duurzame economische banden tussen Nederland en Afrika. Nederlandse bedrijven hebben het Afrikaanse continent veel te bieden en Afrika biedt een vaak nieuwe markt met een enorm groeipotentieel. NABC in het kort - Toonaangevend netwerk van Nederlandse bedrijven die zaken doen in Afrika, opgericht in Facilitator van handel en investeringen (partner search, marktonderzoek, handelsmissies, events, etc.) tussen Nederland en Afrika - Gesprekspartner voor Nederlandse en Afrikaanse overheden met betrekking tot private sectorontwikkeling en handels- en investeringsbevordering - Onafhankelijke en objectieve not for profit organisatie voor en door Nederlandse bedrijven Netherlands-African Business Council Prinses Beatrixlaan BM Den Haag Postbus AB Den Haag T +31 (0) F +31 (0) Matchmaking in Lagos - Anniversary Trade Mission management scope

8 analyse Een kleine geschiedenis van Afrika De repercussies van de woelige geschiedenis van West-Afrika zijn nog steeds voelbaar. West-Afrika gaat een turbulente toekomst tegemoet, vol mogelijkheden, maar ook vol risico s. Om die toekomst beter te begrijpen eerst een schets van het verleden. Tekst Ton Dietz Illustratie Aad Goudappel Als het gaat om de geschiedenis van Afrika worden altijd twee jaartallen genoemd: 1884 als begin van de koloniale tijd en 1960 als het einde ervan. In 1884 werd tijdens de Conferentie van Berlijn de opdeling van Afrika over een paar Europese machten vastgelegd. In 1960 werd een hele groep Afrikaanse landen onafhankelijk. De laatste tijd maken geschiedkundigen steeds meer bezwaar tegen deze indeling. In deze korte impressie zal ik ingaan op West-Afrika, waarbij ik dat gebied voor dit doel zo definieer dat ook de landen om de Golf van Guinee daarbij worden gerekend. Jaartallenfetisjisme Een eerste bezwaar tegen bovengenoemde indeling van de Afrikaanse geschiedenis is het jaartallenfetisjisme. De conferentie van Berlijn van 1884/85 was belangrijk. Vijftien toenmalige Europese machten en de Verenigde Staten kwamen overeen dat delen van Afrika zouden toebehoren aan bepaalde koloniale machten. Voor West-Afrika gold dat de aanspraken van Frankrijk op een groot gebied werden bevestigd: Senegal, Guinee, Ivoorkust, Benin/Dahomey, vrijwel het hele westelijke Sahelgebied (nu Mauritanië, Mali, Niger en Burkina Faso/ in 1884 werd Afrika verdeeld onder Europese grootmachten Opper Volta) en Gabon. De Britten bevestigden hun aanspraken op het gebied langs de Gambiarivier, op Ghana/ Goudkust en op Nigeria. Bovendien werden ze de beschermers van een gebied waar zich in de negentiende eeuw voormalige slaven hadden gevestigd: Sierra Leone. De naam van de hoofdstad, Freetown, is een verwijzing naar dat begin. Het buurland Liberia werd, onder druk van de Verenigde Staten, het enige politiek onafhankelijke land van West-Afrika. Daar was in 1847 een republiek uitgeroepen door voormalige slaven uit de Verenigde Staten en er was een grondwet aangenomen die sterk leek op de Amerikaanse. Duitsland, in die tijd een aanstormende Europese grootmacht, kreeg de gelegenheid om een koloniaal bewind te vestigen in wat nu Togo (en delen van Ghana) en Kameroen (en delen van Nigeria) is geworden. Verder werden oude claims van Portugal bevestigd op wat nu Guinee Bissau en Kaapverdië heet, en op een paar eilanden in de Golf van Guinee. Tenslotte kreeg Spanje zeggenschap over een stukje tropisch regenwoud en een paar overige eilanden in de Golf van Guinee, samen nu het land Equatoriaal Guinea. Inderdaad: die Conferentie van Berlijn was belangrijk. Maar de eigenlijke kolonisatie door Europese machten was al lang daarvoor begonnen, met hier en daar aan de kust een stevige invloed. Aan de andere kant wilde 1884 nog helemaal niet zeggen 14. management scope september

9 analyse De euforie over de economische groei in Afrika moet worden getemperd dat al dat gebied nu effectief koloniaal gebied was. Dat was eigenlijk pas rond 1910 het geval. Voor twee Europese landen was de Conferentie van Berlijn trouwens slecht nieuws: in de periode tot 1884 hadden ook Nederland en Denemarken een aanzienlijke handelsinvloed (en waren ze belangrijk in de slavenhandel, tot die halverwege de negentiende eeuw langzamerhand illegaal werd verklaard). Nederland had lange tijd zelfs een goede positie aan het hof van de vorsten van het Ashanti-rijk, in het huidige Ghana. En wie het eiland Gorée bezoekt, voor de kust van Senegal, ziet daar in een klein museum allerlei bewijzen van de invloed die Nederland ook daar heeft gehad, inclusief een foto van Jacobus Capitein die in Leiden in 1847 zijn doctorsdissertatie schreef waarin hij duidelijk probeerde te maken dat slavernij niet strijdig was met het christelijke geloof, een boodschap die er toen inging als Gods woord in een ouderling. Deze Jacobus Capitein was als slaaf buitgemaakt in Goudkust en geadopteerd door een koopman van de toenmalige West-Indische Compagnie, die ervoor zorgde dat hij door kon studeren. Capitein is waarschijnlijk de eerste zwarte predikant geweest en de eerste Afrikaan met een doctorstitel. Ook het veelgebruikte jaartal voor het aflopen van de koloniale periode, 1960, moet met de nodige voorzichtigheid worden gebruikt. Ghana werd al in 1957 onafhankelijk en had al vanaf 1951 zelfbestuur. En de Portugese gebieden in West-Afrika werden pas in 1975 politiek zelfstandig. Wereldoorlogen In plaats van 1884 en 1960 worden de laatste tijd steeds meer andere breukjaren gebruikt om omslagen in de Afrikaanse geschiedenis te begrijpen. Na de Eerste Wereldoorlog kon er door de koloniale Europese machten pas goed worden verdiend aan Afrika en tussen 1920 en 1930 werden er op allerlei plekken koloniale economieën opgebouwd, waarvan de patronen in het wereldhandelsverkeer van vandaag nog steeds zichtbaar zijn. Senegal ging zich concentreren op aardnoten, de Goudkust op goud en cacao, Nigeria op oliepalm en aardolie. Zo ontstonden allerlei economisch zeer eenzijdige gebieden, met een vaak exclusieve handelsoriëntatie op de moederlanden. Uit die tijd stamt ook een infrastructuur van havens en (spoor)wegen die bestaande, oudere handelspatronen voor een belangrijk deel wegvaagde: de oude trans-sahara handel en de vele interetnische handelscontacten tussen Afrikaanse gebieden zelf. Overigens was het verslagen Duitsland zijn koloniën kwijtgeraakt: Togo en Kameroen werden Franse protectoraatsgebieden onder de autoriteit van de Volkenbond. Na de Tweede Wereldoorlog kwam er ook zo n golf investeringen op gang en kwamen de eerste ontwikkelingsprogramma s tot stand, waarbij niet op de eerste plaats koloniaal gewin centraal stond, maar een betere welvaart voor de lokale bevolking en een grotere participatie van die bevolking in het (koloniale) bestuur. De latere Senegalese president Senghor was zelfs een tijd lid van het Franse parlement. Het is onjuist te veronderstellen dat het tijdperk van de ontwikkelingssamenwerking pas in de jaren zestig begon. Allerlei aanzetten daarvoor waren al zichtbaar in de jaren vijftig. Het is ook zo dat het denken in termen van koloniale handelsmonopolies uit de jaren dertig grotendeels voorbij was in de jaren vijftig: onder druk van de nieuwe wereldverhoudingen nam de invloed van de Verenigde Staten sterk toe, en ook landen als Nederland werden actiever als handelspartner, als investeerder en bij de culturele beïnvloeding van de West-Afrikaanse bevolking. Nederlandse missionarissen en zendelingen werden actief op diverse plaatsen in dit gebied. Leeuwenstatus Een laatste belangrijk omslagpunt is de periode rond De val van de Muur en het afbrokkelen van het socialisme leidde ook in Afrika tot een golf van democratisering. Een paar Afrikaanse landen die hadden geëxperimenteerd met een socialistische aanpak (Mali met vroege steun van China Guinee, de Volksrepubliek Benin) werden plotseling ideologische weduwnaars. In allerlei landen in West-Afrika werd een eind gemaakt aan de éénpartijstaat en in sommige landen (Ivoorkust, Sierra Leone, Liberia) braken zeer gewelddadige burgeroorlogen uit voordat ook daar een nieuw politiek en economisch begin kon worden gemaakt. De jaren negentig lieten ook een andere belangrijke verandering zien. De hogere grondstoffenprijzen en de grote toename van de economische contacten met Azië en gaandeweg ook Latijns- Amerika, maakten een einde aan twee decennia waarin de meeste Afrikaanse economieën er slecht aan toe waren en de armoede toenam, tegelijk met een enorme bevolkingsexplosie. Daarbij is wel van belang onderscheid te maken tussen de West-Afrikaanse landen die op weg zijn naar de leeuwenstatus en de landen die nog achterblijven. De euforie van de laatste jaren als het gaat over de grote economische groei in Afrika moet worden getemperd door realiteitszin: het gaat niet overal goed en het is ook de vraag of de snelle groei in een aantal landen wel tot brede armoedevermindering en echte economische transformatie leidt. CONTINUE GROEI De recente cijfers van African Economic Outlook voor de laatste tien jaar la- ten zien dat het enige West-Afrikaanse land met een continue jaarlijkse economische groei van meer dan vijf procent Nigeria is (al is dat natuurlijk wel een hele grote speler) en dat ook Ghana, Gambia, Equatoriaal Guinea, São Tomé & Principe, Sierra Leone en Kaapverdië het heel goed hebben gedaan. Maar landen als Togo, Guinee Bissau, Ivoorkust, Benin en Kameroen blijven daar nog ver bij achter. Het hoofdargument van de tegenstanders van die simpele historische indeling in prekoloniaal-koloniaal-postkoloniaal is echter nog fundamenteler dan de bedenkingen die in het voorgaande zijn geschetst. Het is een erg eurocentrische indeling. Het legt de nadruk op een periode in de Afrikaanse geschiedenis die in veel gebieden niet veel langer heeft geduurd dan vijftig jaar. Het veronachtzaamt de lange historische lijnen, terwijl Afrika vóór 1900 toch ook al een hele lange geschiedenis had. En het heeft te weinig oog voor het feit dat de diepe geschiedenis, de vorming van Afrikaanse culturen en herinneringen van de eeuwen vóór de koloniale tijd nog steeds doorwerken. Een belangrijk voorbeeld van hoe die herinneringen van ver voor de koloniale tijd doorwerken, is de grote diversiteit in hiërarchische en niet-hiërarchische samenlevingen. Dat Shell zoveel moeite heeft om oplossingen te vinden voor haar legitimiteit in de Nigerdelta, komt maar voor een deel door de corruptie in het huidige Nigeria. Het heeft volgens politiek antropologen ook veel te maken met het feit dat de volkeren in de Nigerdelta een traditie van anarchie hebben. Als je denkt iets geregeld te hebben met een chief, dan komt de volgende dag iemand anders met weer een extra claim. Er zijn delen van West-Afrika waar een lange traditie bestaat van staatsachtige structuren met een behoorlijke omvang. Dat begon al in het eerste millennium, waar zich ten noordwesten van de bovenloop van de rivier de Niger een rijk ontwikkelde dat we kennen als het Ghana Rijk (dat lag dus niet in het huidige Ghana). Later voegden zich daar de Mali- en Songhairijken bij, met een grote invloed van de de explosie van communicatie past bij de afrikaanse cultuur trans-sahara handel en dus gaandeweg ook grote invloed van de Islam. In onze late middeleeuwen hadden zich ook in het noordelijke savannedeel van Nigeria allerlei rijken gevormd. Maar in grote delen van het gebied van de tropische bossen leefden de meeste mensen in hele kleine verbanden. SLAVENHANDEL In het overgangsgebied ontwrichtten de slavenjachten vanuit de deels Islamitische noordelijke rijken het leven al aanzienlijk en daar kwam vanaf de zestiende eeuw ook de slavenjacht bij van Europese handelaren. De huidige bevolkingsverdeling in delen van West-Afrika laat nog steeds gevolgen ervan zien. Er zijn in Noord-Ghana, Noord-Togo, Noord-Benin en Noord- Kameroen rotsachtige heuvelgebieden met een extreem hoge bevolkingsdichtheid. Daar trokken vanuit het zuiden en het noorden mensen naartoe die op de vlucht waren geslagen voor de slavenhandelaren. Tussen die rotsen konden ze zich met pijl en boog (en gif) verdedigen tegen de ruiters die hen kwamen belagen. Die gebieden herbergen een grote diversiteit aan groepen en talen en er is nooit iets van interne staatsvorming ontstaan: het is ieder dorp voor zich. In de vlakke gebieden ten zuiden en ten noorden daarvan vormden zich wel georganiseerde rijken, zoals in de meer recente tijd de Ashanti, Oyo en Haussarijken (o.a. Sokoto) en de Bambara-staten. Wie actief wil zijn in West-Afrika doet er goed aan zich te verdiepen in die diepe geschiedenis. Daar is ook nog heel veel in te ontdekken, nu Afrikaanse geleerden zelf hun geschiedenis aan het dekoloniseren zijn. Ongeduld West-Afrika gaat een turbulente toekomst tegemoet, vol mogelijkheden en vol risico s. Wat zeker is, is een verdere zeer snelle bevolkingsgroei. Er wordt voor Nigeria al gesproken van een half miljard inwoners. Enorme steden, zoals we die in Azië al kennen, horen daarbij. En een grotendeels zeer jonge bevolking, die de arbeidsmarkt op komt stormen en die veel beter op de hoogte is van wat er in de wereld gebeurt (en wat er te koop is) dan hun ouders en grootouders ooit waren. Die wereld bestaat niet alleen meer uit Europa en de VS, maar is echt mondiaal met heel veel aandacht voor Azië en Brazilië. De communicatie-explosie lijkt bij de orale cultuur die Afrika altijd heeft gehad heel goed aan te sluiten. Al die jongeren, met heel veel dromen en verwachtingen, staan voor een uitbarsting van creativiteit en daadkracht. Maar ook voor ongeduld. Als de leidende elites (politiek, economisch en religieus) niet meegaan in die verwachtingen, zal de spanning om te snijden zijn. Voor Europa is het de uitdaging om de kansen verder te versterken en de risico s te beheersen. Dan moet Europa wel goed op de hoogte blijven bij wat er in Afrika allemaal speelt! Ton Dietz is directeur van het Afrika-Studiecentrum in Leiden, hoogleraar Ontwikkeling in Afrika aan de Universiteit Leiden en hoogleraar sociale geografie aan de Universiteit van Amsterdam. 16. management scope september

Kritisch kijken op verschillende schaalniveaus

Kritisch kijken op verschillende schaalniveaus Kritisch kijken op verschillende schaalniveaus Inleiding In het eerste jaar van Geogenie ben je begonnen vanuit België naar de wereld te kijken. In het tweede jaar heb je veel geleerd over Europa en in

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Verslag van het Ghana-projectbezoek 12-19 februari 2012

Verslag van het Ghana-projectbezoek 12-19 februari 2012 1 Verslag van het Ghana-projectbezoek 12-19 februari 2012 Matching Grant project van de RC Heerlen en de RC Accra Airport te Accra in Ghana Paul Franken Tekst: Paul Franken Tekst ontvangen zondag 15 juli

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

Eindexamen vwo aardrijkskunde 2013-I

Eindexamen vwo aardrijkskunde 2013-I Wereld Opgave 1 Ontwikkelingen in de mondiale autoproductie Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Gebruik bron 1. 1p 1 Met welk begrip wordt de mondiale verandering

Nadere informatie

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek Wat is aardrijkskunde op zoek naar een verklaring voor de ruimtelijke verschijnselen aan het aardoppervlak. Beschrijvende vragen: bodem

Nadere informatie

Nigeria L U U K & T H I J S

Nigeria L U U K & T H I J S I N D I T N U M M E R : Klimaat Ligging Nigeria L U U K & T H I J S Hoogteverschillen Vegetatie Klimaat Ligging Geografische gebeurtenissen Welke dieren? Hallo allemaal, Wij zijn Luuk Coeraadts en Thijs

Nadere informatie

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten.

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten. Thema/ onderwerp: Werkblad 8.2 Fort Elmina Korte samenvatting van de leeractiviteit: De geschiedenis van Fort Elmina wordt verteld a.d.h.v. afbeeldingen en een videofragment. Hierna gaan de leerlingen

Nadere informatie

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1 Hoe gelukkig ben je? Geluk is een veranderlijk iets. Het ene moment kun je jezelf diep gelukkig voelen, maar het andere moment lijkt het leven soms maar een zware last. Toch is voor geluk ook een soort

Nadere informatie

Franse sporen in Afrika

Franse sporen in Afrika Franse sporen in Afrika In Europa is de invloed van Frankrijk altijd behoorlijk groot geweest, zeker in cultureel opzicht. Het Frans was bijvoorbeeld eeuwenlang de taal van de hogere standen en de Franse

Nadere informatie

Out of the box Over de grenzen. SIETAR Nederland Seminar. 14 juni 2014 INGE HEETVELT 23-06- 14. SIETAR Nederland - Out of the Box

Out of the box Over de grenzen. SIETAR Nederland Seminar. 14 juni 2014 INGE HEETVELT 23-06- 14. SIETAR Nederland - Out of the Box Out of the box Over de grenzen SIETAR Nederland Seminar 14 juni 2014 INGE HEETVELT o De wereld stuitert en beweegt o De schijnzekerheid van cijfers o Het optimisme in Afrika o Ondernemers met lef & hart

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker Kapstok Proces van Geestelijke Groei Dick Slikker 1 Inhoud 1 Komt het weer goed tussen mens en God? 5 2 In Sync met God 11 3 Uitdaging van de Leerschool 17 4 Onze waarom vragen als God het net anders doet

Nadere informatie

Olie crisis? 24 juni 2014

Olie crisis? 24 juni 2014 24 juni 2014 Olie crisis? De prijs van olie heeft invloed op financiële markten. Een stijgende olieprijs verhoogt de inflatie en heeft een remmend effect op de economische groei. In de jaren 2006-2011

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Colofon Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Contactpersoon: NBSO Chengdu Chief Representative : Bertrille Snoeijer

Nadere informatie

Female Cancer Foundation. Strategie 2013-2017

Female Cancer Foundation. Strategie 2013-2017 Female Cancer Foundation Strategie 2013-2017 Missie Female Cancer Foundation FCF levert een zichtbare en erkende bijdrage aan een wereld zonder baarmoederhalskanker middels preventieve screening & behandeling,

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders Vroege Middeleeuwen. Tijd van jagers en boeren Prehistorie. - 3000 v C 500-1000

Tijd van monniken en ridders Vroege Middeleeuwen. Tijd van jagers en boeren Prehistorie. - 3000 v C 500-1000 jagers en boeren Prehistorie - 3000 v C monniken en ridders Vroege Middeleeuwen 500-1000 Grieken en Romeinen Oudheid -3000 v C - 500 n C steden en staten - Hoge en Late Middeleeuwen 1000 1500 ontdekkers

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2010 - I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2010 - I Wereld Opgave 1 Demografische ontwikkelingen in Afrika Bestudeer de bronnen 1 en 2 die bij deze opgave horen. Stelling: In ontwikkelingslanden ligt het geboortecijfer in steden doorgaans lager dan op het

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Dutch Good Growth Fund (DGGF)

Dutch Good Growth Fund (DGGF) Dutch Good Growth Fund (DGGF) DGGF doel: mkb financiering mogelijk maken in ontwikkelingslanden MKB financiering in DGGF landen wordt als high risk gezien door financiers: - Hoge transactiekosten - Beperkte

Nadere informatie

Meer of Minder Turkije. Hasselt 9 october 2014/Voka Stijn Skondras Michel Decat

Meer of Minder Turkije. Hasselt 9 october 2014/Voka Stijn Skondras Michel Decat Meer of Minder Turkije Hasselt 9 october 2014/Voka Stijn Skondras Michel Decat Inhoud De Perceptie op Turkije is fout. 1O goede redenen om te investeren in Turkije. Voor je zaken begint te doen. Contracten

Nadere informatie

Overzicht van de bij Mondial aangesloten organisaties en de millenniumdoelen waaraan zij werken.

Overzicht van de bij Mondial aangesloten organisaties en de millenniumdoelen waaraan zij werken. Bijlage bij het jaarverslag Stichting Mondial Apeldoorn 2009 Het zichtbaar en mogelijk maken van ontwikkelingssamenwerking vanuit lokaal niveau Overzicht van de bij Mondial aangesloten organisaties en

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE.

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE. MILLENNIUMDOEL 1 MINDER ARMOEDE kaart MINDER ARMOEDE. 1. Wat betekent de extreme armoedegrens? 2. In welk werelddeel liggen de meeste landen waar mensen onder de armoedegrens van 1,25 dollar per dag leven?

Nadere informatie

10e Guardian Group Fatum Pensioen- en Bedrijven dag FUTURE READINESS. Connecties maken. (historische lessen voor de toekomst van Curaçao?

10e Guardian Group Fatum Pensioen- en Bedrijven dag FUTURE READINESS. Connecties maken. (historische lessen voor de toekomst van Curaçao? 10e Guardian Group Fatum Pensioen- en Bedrijven dag FUTURE READINESS Connecties maken (historische lessen voor de toekomst van Curaçao? S.M. de Sola 5 juni, 2015 Santa Barbara Resort Curaçao We can almost

Nadere informatie

Beknopte algemene informatie over Suriname

Beknopte algemene informatie over Suriname Beknopte algemene informatie over Suriname 17 maart 2016 Usha P. Adhin MEd. Hoofd Bureau Internationale Betrekkingen Ministerie van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur Locatie van Suriname - Ligt op de noordoostkust

Nadere informatie

Kansendossier afdekken politieke risico's. MIGA, Multilateral Investment and Guarantee Agency

Kansendossier afdekken politieke risico's. MIGA, Multilateral Investment and Guarantee Agency Kansendossier afdekken politieke risico's MIGA, Multilateral Investment and Guarantee Agency Het Multilateral Investment Guarantee Agency (MIGA) is onderdeel van de Wereldbank Groep en is gevestigd in

Nadere informatie

Boskalis: 17-11-2010. Introductie in het bedrijf: Jurjen. Door: het bestuur

Boskalis: 17-11-2010. Introductie in het bedrijf: Jurjen. Door: het bestuur Boskalis: 17-11-2010 Door: het bestuur Introductie in het bedrijf: Jurjen Koninklijke Boskalis Westminster NV is een Nederlands bedrijf en één van de grootste baggermaatschappijen van de wereld. De belangrijkste

Nadere informatie

en sector onder vuur Ontwikkelingssamenwerkingsorganisaties strategieën in een veranderende wereld Marieke de Wal

en sector onder vuur Ontwikkelingssamenwerkingsorganisaties strategieën in een veranderende wereld Marieke de Wal Als je denkt dat je te klein en onbeduidend bent om het verschil te maken, denk dan eens aan slapen met een mug Dalai Lama De wereld verandert en wordt complexer. Dat is ook merkbaar in de ontwikkeling

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport Standard Eurobarometer EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie Najaar 2010 Nationaal Rapport Nederland Representation of the European Commission to Netherlands Inhoud Inleiding Context

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk oktober 2015 Welkom Wij heten u van harte welkom in Van der Valk Hotel 2 Programma 19.00 uur Ontvangst 19.30 uur Opening 19.40 uur Chinese groeivertraging 20.00

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Winsten uit Shell s olie- en gaswinning in Nigeria. Een onderzoeksrapport voor Zembla

Winsten uit Shell s olie- en gaswinning in Nigeria. Een onderzoeksrapport voor Zembla Winsten uit Shell s olie- en gaswinning in Nigeria Een onderzoeksrapport voor Zembla Winsten uit Shell s olie- en gaswinning in Nigeria Een onderzoeksrapport voor Zembla Juni 2010 Jan Willem van Gelder

Nadere informatie

West-Afrika, grondstoffenrijk maar industriearm

West-Afrika, grondstoffenrijk maar industriearm West-Afrika, grondstoffenrijk maar industriearm Luc Zwartjes 1. Fysisch kader van West-Afrika: a. Duid op de kaart de belangrijkste reliëfeenheden aan: gebergteketen (bruine lijn), plateua (geel) en vlakte

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2004-I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Politiek en ruimte Opgave 1 1 separatisme 2 Voorbeelden van juiste terreinen zijn: cultuur onderwijs per juist terrein 1 3 Juiste bevolkingskenmerken verwijzen naar: de sociaal-economische

Nadere informatie

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden!

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! Op de vlucht 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! 2) Waar komen de vluchtelingen vandaan? Syrië Sinds in

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

Duid volgende breedtelijnen aan op de kaart, die je op pagina 1 kan vinden.

Duid volgende breedtelijnen aan op de kaart, die je op pagina 1 kan vinden. AARDRIJKSKUNDE 4ASO B e d a b > c f 6 Figuur 1: Afrika staatkundig DEEL 3: AFRIKA, PAGINA 1 1 Duid volgende breedtelijnen aan op de kaart, die je op pagina 1 kan vinden.! DE EVENAAR (rood)! DE KREEFTSKEERKRING

Nadere informatie

Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers

Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers RBW-621-L Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers Januari 2014 Pagina 1 van 6 Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers 1. Missie Koninklijke Boskalis Westminster

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

Wij danken allen die het mogelijk hebben gemaakt om deze Conferentie te houden.

Wij danken allen die het mogelijk hebben gemaakt om deze Conferentie te houden. Voorwoord Dit concept document is tot stand gekomen vanuit presentaties, discussies en overwegingen met verschillende belangengroepen bij de Organisatie van de Conferentie Ordening Goud sector in Suriname

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem ARMOEDE Schriftelijke Bezinning Anoniem INHOUDSOPGAVE INTRODUCTIE... 3 Levensvragen... 3 Stelling... 3 Antwoorden op levensvragen... 4 Mijn standpunt... 4 INTERVIEWS... 5 Derde generatie.... 5 Tweede generatie....

Nadere informatie

Duurzaamheidsbeleid Doingoood

Duurzaamheidsbeleid Doingoood Duurzaamheidsbeleid Doingoood Over Doingoood Doingoood bestaat uit 2 delen: Doingoood volunteer work (sociale onderneming) en Doingoood foundation (stichting). In al onze werkwijzen en procedures gaan

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Voorronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2011

Voorronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2011 Bronnenboekje Voorronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2011 Inhoud pagina Bronnen bij A Rusland en de demografische crisis 2 Bronnen bij B De Romeinse Limes aan de Oude Rijn 5 Bronnen bij C De rol

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance De impact van HR op de business Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance Inhoudsopgave Heeft HR impact op de business? (interview met Jaap Paauwe) Certificering HR is must (interview met Job Hoogendoorn)

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

ADOPTIE Trends en Analyse Statistisch overzicht interlandelijke adoptie over de jaren 2011 tot en met 2015

ADOPTIE Trends en Analyse Statistisch overzicht interlandelijke adoptie over de jaren 2011 tot en met 2015 Ministerie van Veiligheid en Justitie ADOPTIE Trends en Analyse Statistisch overzicht interlandelijke adoptie over de jaren 211 tot en met 215 Februari 216 Overzicht van het aantal verleende beginseltoestemmingen

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Financiering van duurzame activiteiten; een kans of een dilemma voor banken?

Financiering van duurzame activiteiten; een kans of een dilemma voor banken? ; een kans of een dilemma voor banken? TNS 14 maart 2013 Sibolt Mulder : problematisch.. Groene InvesteringsMaatschappij (GIM) Groene InvesteringsBank (GIB) 15 februari 2012 Holland Financial Centre stopt

Nadere informatie

BIJLAGEN. Voortgangsrapportage Watersector 2004

BIJLAGEN. Voortgangsrapportage Watersector 2004 BIJLAGEN Voortgangsrapportage Watersector 2004 BIJLAGE 1 In de hierna volgende tabellen zijn input en output gegevens opgenomen m.b.t. uitgaven over 2004. De tabellen zijn samengesteld uit gegevens verkregen

Nadere informatie

Bijlage HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 2. Bronnenboekje. HA-0131-a-13-2-b

Bijlage HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 2. Bronnenboekje. HA-0131-a-13-2-b Bijlage HAVO 2013 tijdvak 2 aardrijkskunde Bronnenboekje HA-0131-a-13-2-b Wereld Opgave 1 Globalisering in de auto-industrie De top tien van landen waar in 2010 de meeste personenauto s werden geproduceerd

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid)

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Hieronder volgen de resultaten van het Israël onderzoek wat de EO in de afgelopen weken heeft laten uitvoeren. Veel stellingen zijn in een 5- puntsschaal

Nadere informatie

Liberia. Een project van Noa

Liberia. Een project van Noa Liberia Een project van Noa Naam: Liberia Hoofdstad: Monrovia Werelddeel: Afrika De buurlanden zijn Guinea, Sierra Leone en Ivoorkust. Het grenst aan de Noord - Atlantische Ocean en de Atlantische Oceaan

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

ADOPTIE Trends en analyse Statistisch overzicht interlandelijke adoptie over de jaren 2009 tot en met 2013

ADOPTIE Trends en analyse Statistisch overzicht interlandelijke adoptie over de jaren 2009 tot en met 2013 Ministerie van Veiligheid en Justitie ADOPTIE Trends en analyse Statistisch overzicht interlandelijke adoptie over de jaren 29 tot en met 213 Maart 214 Overzicht van het aantal verstrekte beginseltoestemmingen

Nadere informatie

Belangen: Rusland versus de EU

Belangen: Rusland versus de EU Belangen: Rusland versus de EU Korte omschrijving werkvorm Leerlingen denken na over de redenen waarom Rusland en de EU zich met het conflict in Oekraïne bemoeien. Dit doen zij door eerst een tekst te

Nadere informatie

Suriname in de kijker

Suriname in de kijker 44 2012 Suriname in de kijker Dit boekje brengt jullie naar een land, ver hier vandaan. Een vliegtuig doet er ongeveer 9 uur over om van Schiphol (in Nederland) naar de hoofdstad Paramaribo te vliegen.

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

Zakendoen met Angola (AO) en Mozambique (MZ) Achtergronden, kansen, belemmeringen en hoe te opereren

Zakendoen met Angola (AO) en Mozambique (MZ) Achtergronden, kansen, belemmeringen en hoe te opereren Zakendoen met Angola (AO) en Mozambique (MZ) Achtergronden, kansen, belemmeringen en hoe te opereren Atlantico Business Development (ABD) Consultancy met focus op Portugeestalig Afrika (AO, CV, MZ) Nieuwssite

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Projectplan School. Korira, Guinea

Projectplan School. Korira, Guinea Projectplan School Korira, Guinea Bestuur Stichting SALEK April 2009 Inhoudsopgave 1. Situatieschets Korira; Boké, Guinea-Conakry... 3 2. De school... 2.1 Hoe ziet de school er nu uit... 5 2.2 De school

Nadere informatie

HGIS Vraag 20 : Wat zijn de uitgaven per partnerland per thema in 2008 en 2009? Opsteller : Joke van Hagen 5936. Versnelde MDG-realisatie

HGIS Vraag 20 : Wat zijn de uitgaven per partnerland per thema in 2008 en 2009? Opsteller : Joke van Hagen 5936. Versnelde MDG-realisatie HGIS Vraag 20 : Wat zijn de uitgaven per partnerland per thema in 2008 en 2009? Opsteller : Joke van Hagen 5936 ODA UITGAVEN PARTNERLANDEN 2008 Versnelde MDG-realisatie Bangladesh Kenia 2.07 Goed bestuur

Nadere informatie

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Delta Lloyd Groep Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Aanwezige leden van de Raad van Bestuur Niek Hoek CEO Emiel Roozen CFO Voorzitter van de Raad van

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING Non-member state of the Council of Europe (Belarus) LIDSTATEN HOOFDZETEL EN OVERIGE VESTIGINGEN BEGROTING Albanië, Andorra, Armenië, Azerbeidzjan,

Nadere informatie

Aarde, werk van onze handen?

Aarde, werk van onze handen? Stichting Oecumenische Vieringen Eindhoven (SOVE) Aarde, werk van onze handen? Zaterdag 1 november 2014 18.30 uur Toespraak: Rijkdom in onze aarde: bron voor ontwikkeling en conflict: Olie in Zuid-Soedan

Nadere informatie

ONTMOETEN KENNY KOKEN

ONTMOETEN KENNY KOKEN Gratis Excemplaar ONTMOETEN KENNY KOKEN WIL JIJ HET HELE (VOORLEES) VERHAAL GRAAG LEZEN? Je krijgt Ontmoeten Kenny Koken thuis gestuurd als je een mailtje stuurt naar timo-co@coderups.nl met je naam, adres

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

BBP per hoofd in prijzen 2000, SRD 2000. jaartal

BBP per hoofd in prijzen 2000, SRD 2000. jaartal 1954 1958 1962 1966 1970 1974 1978 1982 1986 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 Suriname Nederland 1975-2015 Bijdrage Door Dr. Marein van Schaaijk aan conferentie 25 oktober in het Tropenmuseum (Amsterdam)

Nadere informatie

Ontwikkelingsstage Ghana

Ontwikkelingsstage Ghana Ontwikkelingsstage Ghana 1. Informatie over Ghana en de Stichting Comfort Ghana Ghana Ghana, door de lokale bevolking liefkozend Wagadou genoemd, is een land aan de westkust van Afrika. Geografisch gezien

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

INFO & VOORSTEL ZANZIBITS AUGUSTUS 2013

INFO & VOORSTEL ZANZIBITS AUGUSTUS 2013 INFO & VOORSTEL ZANZIBITS AUGUSTUS 2013 Voorstel Gevraagde bijdrage Eenmalige sponsoring voor Stichting Zanzibits Het gesponsorde bedrag zal worden verdubbeld door Stichting de Wilde Ganzen Stichting Zanzibits

Nadere informatie

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks 81 Weike Medendorp, PvdA Met gegrauw en gesnauw bereik je niks Ik denk dat we een aantal resultaten hebben bereikt waar we trots op mogen zijn. Neem bijvoorbeeld het plan van transformatie voor de Enci,

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij?

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij? Nederland Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Waar? (vul in) Op de. in (plaats) Waarom zijn al die mensen daar?... Welke bekende persoon is er altijd bij?. Hoe heet het meisje rechts? Haar moeder viert

Nadere informatie

STRIJD OM JE IDENTITEIT

STRIJD OM JE IDENTITEIT STRIJD OM JE IDENTITEIT BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 11 3 4 INLEIDING We zijn snel geneigd om onze identiteit te halen uit

Nadere informatie

7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen. Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt

7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen. Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt PERSBERICHT Hasselt, 12 april 2012 Onderzoek UNIZO-Limburg en VKW Limburg: 7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt UNIZO-Limburg

Nadere informatie

Stap in, herhaalde de man. De toon was vriendelijk, maar tegelijk dwingend. Vijf real, dat was wel verleidelijk... Wie wist wat die man nog meer te

Stap in, herhaalde de man. De toon was vriendelijk, maar tegelijk dwingend. Vijf real, dat was wel verleidelijk... Wie wist wat die man nog meer te De automobilist Het stoplicht sprong op rood. Met een emmer water en een doek in zijn hand rende Paco de vierbaansweg op. Bij de eerste de beste auto drukte hij de natte spons tegen het raam. Dertig seconden

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie