EERLIJKE HANDEL. Een informatiepakket voor een werkstuk of spreekbeurt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EERLIJKE HANDEL. Een informatiepakket voor een werkstuk of spreekbeurt"

Transcriptie

1 EERLIJKE HANDEL Een informatiepakket voor een werkstuk of spreekbeurt

2 COLOFON Tekst: Antoon Seelen, Olav Jansen Illustraties: CMO en zijn licentiegevers, Flickr, Wikimedia, Wereldwinkels, BeFair, Max Havelaar, One World, Wordpress, Blogspot De inhoud is met zorg samengesteld. Mocht u van mening zijn dat inbreuk is gedaan op uw auteursrechten of beeldrechten, dan verzoeken wij u vriendelijk contact met ons op te nemen via Centrum voor Mondiaal Onderwijs Postbus HK Nijmegen tel De Scriptieservice Nieuwe Stijl is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van Kerk en Wereld en door een solidariteitsbijdrage van de gezamenlijke religieuzen in Nederland via de commissie PIN. Centrum voor Mondiaal Onderwijs, Nijmegen, 2011 II

3 INHOUD Vooraf pag. 1 Eerlijke handel en de Millenniumdoelstellingen pag. 1 Inleiding pag. 2 Wereldwijde handel pag. 2 Wat is handel? pag. 4 Ruilhandel pag. 4 Handel en geld pag. 4 Lokale markten pag. 5 Wereldmarkt pag. 5 Globalisering pag. 6 De Wereldhandelsorganisatie (WTO, World Trade Organisation) pag. 7 Producenten en consumenten pag. 9 Arme producenten - rijke consumenten pag. 9 Kinderarbeid pag. 10 Loon naar werken pag. 11 Waar komt ons eten vandaan? pag. 11 Handel en milieu pag. 12 Hulp of handel pag. 13 Meten met twee maten pag. 13 Internationaal Monetair Fonds en Wereldbank pag. 15 Ontwikkelingshulp of eerlijke handel pag. 16 Max Havelaar pag. 17 Keurmerk pag. 18 Fair trade producten pag. 20 Koffie pag. 20 Thee pag. 21 Cacao pag. 22 Bananen pag. 23 Kleding pag. 24 Aantekeningen pag. 25 Meer op internet pag. 27 III

4 IV

5 VOORAF Eerlijke handel en de Millenniumdoelstellingen In september 2000 stellen 189 staatshoofden en regeringsleiders tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de Millenniumverklaring op. Deze verklaring bevat acht doelstellingen voor een ontwikkelingsbeleid. In 2015 moeten deze gerealiseerd zijn. Het aantal mensen dat in extreme armoede leeft, moet in 2015 tenminste tot de helft zijn teruggebracht, vergeleken met In 2015 moeten alle kinderen in alle landen basisonderwijs volgen. Voor 2005 moeten net zoveel meisjes als jongens naar school gaan, zodat zij gelijke kansen krijgen. De sterftecijfers van kinderen onder de 5 jaar moeten in 2015 in elk ontwikkelingsland zijn teruggedrongen met tweederde ten opzichte van Het niveau van moedersterfte moet in 2015 in elk ontwikkelingsland zijn teruggedrongen met driekwart ten opzichte van Voor het jaar 2015 zal een halt worden toegeroepen aan de verspreiding van hiv/aids, malaria en andere ziekten. In 2015 moeten we bereikt hebben dat natuurlijke hulpbronnen (bodemschatten) niet uitgeput raken en dat het aantal mensen dat geen toegang heeft tot veilig drinkwater gehalveerd is. Voor 2020 moeten de levensomstandigheden van tenminste 100 miljoen bewoners van krottenwijken aanzienlijk zijn verbeterd. Er wordt een wereldwijd samenwerkingsverband voor ontwikkeling gesloten, met afspraken over goed bestuur, en de ontwikkeling van een open en eerlijk, voorspelbaar, handelsen financieel systeem, een oplossing van het schuldenvraagstuk en de overdracht van nieuwe technologieën. Elk millenniumdoel heeft een symbool Dit pakket gaat over een onderdeel van de laatste millenniumdoelstelling: eerlijke handel. Op papier zijn de millenniumdoelstellingen hele mooie doelstellingen. In de praktijk komt er tot nog toe niet zo veel van terecht. Veel rijke landen zijn niet erg bereid om iets van hun eigen welvaart af te staan aan ontwikkelingslanden. En veel westerse bedrijven zijn bang dat hun winst in gevaar komt als ze meer moeten gaan betalen voor grondstoffen. Toch kan juist het bevorderen van eerlijke handel een belangrijke bijdrage leveren aan het bereiken van die doelstellingen. Want door eerlijke handel kunnen meer mensen in de minst ontwikkelde landen een bestaan opbouwen en hun kinderen naar school sturen. 1

6 INLEIDING We kopen allemaal wel eens iets in de winkel of op de markt. Kleren, groenten en fruit, frisdrank, speelgoed, een nieuwe fiets of het allernieuwste mobieltje. Meestal staan we er niet bij stil waar de spullen die we kopen vandaan komen en door wie ze gemaakt zijn. Soms is dat heel eenvoudig na te gaan. Als je een zak aardappelen koopt is de kans groot dat ze afkomstig zijn van een Nederlandse boer. In ons land worden veel aardappelen verbouwd. Marsrepen worden ook in ons land gemaakt, maar een van de belangrijkste grondstoffen die er in zit, de chocola, komt uit een tropisch land. Textielfabriek in China Als je een paar sportschoenen koopt, wordt het al lastiger. Je koopt ze dan wel bij een winkel in Nederland, maar de kans dat ze ook in ons land gemaakt zijn, is bijzonder klein. De Nederlandse schoenenindustrie bestaat bijna niet meer. Het is te duur geworden om hier schoenen en andere spullen in elkaar te zetten. Veel zogenaamd maakwerk (het in elkaar zetten van producten) gebeurt in lagelonen-landen. Dat zijn landen waar mensen veel minder verdienen dan bij ons. Soms worden zelfs kinderen aan het werk gezet omdat die nog minder betaald krijgen. In ons land en in andere westerse landen worden vooral producten gemaakt waar veel kennis en opleiding voor nodig is en waar door de fabrikant veel aan verdiend wordt. Computerchips bijvoorbeeld of ziekenhuisapparatuur. Wereldwijde handel Veel producten maken tegenwoordig een hele reis voor ze in de winkel liggen. Soms is dat heel logisch. In Nederland groeien nu eenmaal geen bananen of sinaasappels. En kleren worden hier ook bijna niet meer gemaakt. Als jij een spijkerbroek koopt dan ben je dan ook een echte deelnemer aan de wereldwijde handel. Voordat jij je broek voor de eerste keer aantrekt, heeft hij al een complete wereldreis achter de rug. Tientallen mensen over de hele wereld zijn in de weer geweest om die hippe broek te maken. De katoen komt uit de Verenigde Staten of China. De ruwe katoen wordt geplukt en vervolgens in balen geperst en soms naar een ander land vervoerd waar er katoenen garens van gesponnen worden. 2

7 Balen katoen in Peru Textielfabriek in Peru Koffiebonen Vervolgens worden de garens geverfd. Dan gaat het naar bijvoorbeeld Brazilië waar de garens tot spijkerstof worden geweven. Van Brazilië gaat het dan weer naar Bangladesh of Lesotho waar de grote katoenen lappen in patronen worden geknipt en in elkaar genaaid tot broeken. De ritsen en knopen komen vaak weer uit een ander land. Die patronen worden eerst in Italië of de Verenigde Staten door modeontwerpers bedacht en getekend. Daarna worden de broeken gewassen en gestreken. Er wordt een labeltje aangehangen, ze worden ingepakt en in containers verscheept naar Nederland. Daar worden ze ingekocht door winkeliers en jeansshops tot ze tenslotte in de winkel komen te liggen. Je hebt waarschijnlijk een pittige prijs betaald voor je jeans. Een merkbroek van bijvoorbeeld Diesel kost al gauw 80,-. Misschien heb je je wel eens afgevraagd waar al dat geld naar toe gaat. Bij een spijkerbroek van 80,- is ongeveer de helft voor de winkel. De andere helft moet gedeeld worden door de katoenboer, de opkopers van de katoen, de katoenspinnerij en weverij, de vervoerders, de fabrikant van de broek en tenslotte de mensen die de broek in elkaar naaien. Zij verdienen het minst van iedereen aan de broek. Soms maar een paar euro. Van het geld wat ze daarmee verdienen kunnen ze vaak niet leven. Datzelfde geldt ook voor bijvoorbeeld koffie of chocola. Veel boeren die koffiebonen of cacaobonen telen, verdienen te weinig om er fatsoenlijk van te kunnen leven. Maar het eindproduct, een geurig pak gemalen koffie of een lekkere chocoladereep, ligt hier voor een fiks bedrag in de winkel. Voor een pak snelfilterkoffie betaal je in de supermarkt ongeveer 1,60. De koffieboer krijgt daarvan maar 8 eurocent. En van een chocoladereep van 1,00 gaat ook maar een paar cent naar de cacaobonenteler. Grote bedrijven willen vrijhandel, goedkope grondstoffen, goedkope productie en wereldwijde verkoop. Winst maken is het doel. Cacaobonen Er zijn steeds meer mensen die voor een eerlijke prijs voor producten zijn zodat de makers van de producten er fatsoenlijk van kunnen bestaan. Ze willen de handel eerlijker laten verlopen zodat de prijs niet betaald wordt door arbeiders, boeren of het milieu. 3

8 WAT IS HANDEL? Handel is eigenlijk niets anders dan het kopen en verkopen van producten en diensten. Als iemand een modeboetiek begint, dan koopt hij allerlei soorten kledingstukken, schoenen en accessoires (riemen, sjaaltjes enzovoorts) van verschillende producenten en verkoopt die weer aan allerlei klanten. De winkelier is de tussenpersoon, de schakel tussen de producent (degene die bijvoorbeeld spijkerbroeken maakt) en consument (de uiteindelijke koper). Als de producten die de winkel verkoopt niet erg in de smaak vallen, dan zal de winkelier niet veel verkopen. En als dezelfde kleren ergens anders veel goedkoper zijn, dan zal hij ook niet veel verkopen. Het is de kunst om zo goedkoop mogelijk in te kopen en zo duur mogelijk te verkopen. Ruilhandel Voor ons is het niet meer dan normaal om geld te hebben om iets te kopen. Maar er is een tijd geweest toen het hebben van geld helemaal niet zo vanzelfsprekend was. Je ruilde een mand vol aardappels tegen een lap stof om kleren van te maken. Of je ruilde een koe tegen een stevige tafel. In bijzondere omstandigheden gebeurt dat nog steeds. Bijvoorbeeld als er oorlog is. In de Tweede Wereldoorlog gebeurde dat ook in ons land. Wanhopige, hongerige stadsbewoners verpatsten sieraden of andere kostbaarheden voor een zak piepers of een half varken zodat ze wat te eten hadden. Handel en geld Maar het ruilen van goederen is niet erg praktisch. Het is een heel gesleep en soms krijg je zoveel spullen dat je die zelf weer moet ruilen. Daarom bedachten de mensen al heel snel een handig ruilmiddel waar ze overal mee terecht konden. In de oudheid was zout bijvoorbeeld een bekend ruilmiddel. Ons woord salaris is daarvan afgeleid (zout = sal in het Latijn). Zout was toen een luxeproduct. Ook schelpen vormden een tijdlang een universeel ruilmiddel, net als kralen en vee. We noemen dat ook wel goederengeld. Maar pas met de ontdekking van zilver en goud ontstaat het geld zoals wij dat kennen. In het begin vond de betaling nog plaats door middel van klompjes goud en zilver. Om de waarde te bepalen moesten de klompjes gewogen worden. Om het onhandige wegen te vermijden, ging men ertoe over klompjes van één bepaald standaardgewicht te vervaardigen. Daarna ging men platte schijfjes maken met een stempel erop en een waarde-aanduiding. Daarmee waren de munten geboren. 4

9 Met deze gouden en zilveren munten kon je op heel veel plaatsen spullen kopen. Nog weer later ging men bankbiljetten gebruiken. Die hebben zelf geen waarde (het is maar papier). Maar de bank beloofde elke bezitter van bankbiljetten de waarde ervan in goud of zilver uit te betalen. Zodoende hoefde je niet langer zware zakken met munten mee te sjouwen. Tegenwoordig hoef je in veel landen al helemaal geen geld meer bij je te hebben. Een plastic kaartje (bankpasje) is voldoende om te betalen. Lokale markten In de Middeleeuwen worden in ons land de eerste munten geslagen, gouden en zilveren daalders. De meeste handel is dan nog plaatselijk. Boeren en handwerkslieden verkopen hun waren op de plaatselijke markt. Maar de wereld wordt steeds groter. In de veertiende en vijftiende eeuw zijn er in ons land al allerlei goederen te koop uit België (stenen), Duitsland (stenen), Italië (marmer, olijfolie) en het Oostzeegebied (leer, wol). Met de ontdekking van andere werelddelen (Azië, Amerika) wordt de wereld nog veel groter en begint een tijdperk van wereldomspannende handelsreizen. Porselein uit China, peper en nootmuskaat uit Indonesië, goud en zilver uit Zuid-Amerika, je kon het allemaal in de belangrijke Nederlandse steden aantreffen. Bankbiljetten Wereldmarkt Met het verbeteren van de transportmogelijkheden, de aanleg van wegen en spoorwegen, kunnen goederen nog veel sneller en in grotere hoeveelheden vervoerd worden. En als in de twintigste eeuw het vliegtuig zijn opwachting maakt is het helemaal een fluitje van een cent om goederen van de ene kant van de wereld naar de andere te vervoeren. Daarom kun je nu in Nederland bananen uit Ecuador, koffie(bonen) uit Tanzania, sinaasappelen uit Marokko, kiwi s uit Nieuw-Zeeland, kersen uit Griekenland, appels uit Chili en wijn uit Zuid-Afrika kopen. We spreken dan ook van een wereldmarkt. Als je genoeg geld hebt, kun je producten van over de hele wereld kopen. En het zijn niet alleen levensmiddelen die van heinde en verre komen. Ook de schoenen en de kleren die we aanhebben zijn de halve aardbol over gegaan. Net als het speelgoed waarmee we spelen, de onderdelen waar onze computers uit bestaan en allerlei huishoudelijke apparaten. 5 Nagebouwd VOC-schip

10 Globalisering De wereldhandel heeft grote gevolgen voor het dagelijkse leven van miljoenen mensen. In de vorige eeuw had ons land bijvoorbeeld een bloeiende textielindustrie. Voor de Tweede Wereldoorlog werd bijna alle textiel (kleding, lakens en handdoeken) die in ons land verkocht werd ook in Nederland gemaakt. Na de oorlog stegen de lonen in ons land. En omdat in allerlei landen in Noord-Afrika en Azië de lonen veel lager waren dan in ons land werd het steeds goedkoper om daar kleren te laten maken. Het gevolg was dat veel textielfabrieken in ons land dichtgingen omdat hun producten te duur waren in vergelijking met kleren die uit andere landen geïmporteerd werden. Datzelfde gebeurt nu nog steeds overal in de wereld. Een paar jaar geleden besloten veel Vietnamese boeren om koffie te gaan telen. Het gevolg was dat er veel meer koffie op de wereld wordt geoogst dan opgedronken kan worden. Daardoor dalen de prijzen die boeren voor hun koffiebonen krijgen. Veel koffieboeren in Ethiopië en Kenia kunnen daardoor hun hoofd niet boven water houden. De grote koffiebranders zoals Douwe Egberts en Nestlé profiteerden ervan omdat zij een lage inkoopprijs konden bedingen. Een ander voorbeeld van hoe de wereldhandel de bestaanszekerheid van veel mensen bedreigt is de fabricage van tv-toestellen en cd-spelers. Veel van deze apparaten werden de afgelopen jaren in Taiwan en Zuid-Korea in elkaar gezet. Als het ergens anders op de wereld (bijvoorbeeld in China of Indonesië) goedkoper is om die apparaten in elkaar te schroeven, vertrekken Philips en Sony naar die landen. De fabrieken in Taiwan en Korea gaan dicht en mensen verliezen hun baan. Bedrijven die over de hele wereld zakendoen houden miljoenen mensen aan het werk. Soms hebben zij ze zelf in dienst en soms werken ze via tussenpersonen. Die bedrijven en hun tussenpersonen laten mensen werken voor zo laag mogelijke lonen en onder omstandigheden die soms ronduit ongezond en gevaarlijk zijn. Westerse bedrijven zijn zo machtig dat ze zich door geen enkel land de wet laten voorschrijven. En arme landen hebben zo n behoefte aan werk en inkomen dat ze tegemoetkomen aan de wensen van westerse bedrijven. De mogelijkheid om geld, goederen en fabrieken over de hele wereld te verplaatsen noemen we ook wel globalisering. Afstanden doen er niet meer toe. De wereld wordt steeds meer een dorp. 6

11 De Wereldhandelsorganisatie (WTO, World Trade Organisation) Sinds de Tweede Wereldoorlog is de internationale handel steeds vrijer geworden. Dat wil zeggen dat het steeds makkelijker is geworden om spullen van het ene land naar het andere land te brengen. Er zijn steeds minder regels die voorschrijven hoeveel je van iets mag in- en uitvoeren en hoeveel je daarvoor moet betalen. Logo van de GATT Logo van de WTO Logo van de UNCTAD Er zijn twee internationale instellingen die de handel tussen landen en bedrijven in goede banen proberen te leiden. In 1948 richtten 23 landen een handelsorganisatie op: de General Agreement on Tariffs and Trade (GATT), de algemene overeenkomst over handel en tarieven. Binnen de GATT werd onderhandeld over het afschaffen van allerlei bepalingen en belastingen die de handel in goederen beperken. De GATT hield zich alleen bezig met de handel in goederen. Voor de vrijmaking van de internationale handel hielden de lidstaten van de GATT meerdere onderhandelingsronden. Eerst gingen die alleen over verlaging en afschaffing van invoerrechten die landen op elkaars producten heffen. De laatste onderhandelingsronde van de GATT ging in 1986 van start en leidde tot de ondertekening van een handelsakkoord. Om dit akkoord uit te voeren werd op 1 januari 1995 een nieuwe organisatie opgericht in plaats van de GATT: de WTO, (World Trade Organization, de Wereldhandelsorganisatie). Daarnaast bestaat sinds 1964 de United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). Deze organisatie is door ontwikkelingslanden opgericht. Zij waren ontevreden met de uitkomsten van de GATTonderhandelingen; de GATT werd door de ontwikkelingslanden vooral gezien als een instrument om de belangen van de rijke landen te behartigen. De ontwikkelingslanden verlangden een speciale organisatie waar zij de problemen van arme landen konden bespreken. Zo kreeg de UNCTAD het karakter van een tegenbeweging van de ontwikkelingslanden, die hiermee de kans kregen zich af te zetten tegen de GATT, en daarnaast ook tegen het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Wereldbank. De WTO is de belangrijkste organisatie op het gebied van de handel. Afspraken die door de WTO-landen worden gemaakt, zijn verplichtingen die de aangesloten landen moeten nakomen. De WTO ziet er op toe dat dit ook gebeurt en kan een land flinke boetes opleggen. Als een land meent dat een ander land zich niet aan de afspraken houdt, spreken we van een handelsconflict. Dan kan het land dat zich benadeeld voelt, een klacht indienen bij een geschillencommissie. Die gaat na of de klacht terecht is en helpt het conflict bij te leggen. Het oplossen van handelsconflicten is één van de belangrijkste taken van de WTO. 7

12 De internationale handel heeft steeds meer invloed op het dagelijks leven van steeds meer mensen. Wat je eet, hoeveel je betaalt voor een T-shirt of gympen, of je werk hebt of niet, dat wordt allemaal beïnvloed door de regels die door de WTO worden opgesteld. Alle belangrijke beslissingen worden genomen door de ministers van de landen die lid zijn van de WTO. Dat zijn er nu meer dan 150. Om lid te worden moeten landen aan allerlei voorwaarden voldoen. Het belangrijkste is dat ze hun markten openstellen voor de vrije in- en uitvoer van producten. Eens in de twee jaar komen de ministers van de lidstaten bij elkaar om besluiten te nemen. Deze vergaderingen vinden telkens ergens anders plaats. De WTO heeft haar hoofdkantoor in Genève (Zwitserland). Alle landen binnen de WTO hebben één stem. Je zou dus denken dat alle landen, dus ook de arme landen, evenveel te zeggen hebben. In de praktijk is dat niet zo. Veel arme landen hebben geen geld om iemand regelmatig naar Genève te sturen. Zij hebben veel te weinig deskundigen om opgewassen te zijn tegen de rijke landen. Die hebben talrijke advocaten en ambtenaren in dienst om hun belangen te behartigen. In de praktijk hebben vooral de rijke industrielanden het voor het zeggen. De WTO houdt zich niet alleen met goederenhandel bezig. Ook de handel in diensten (toerisme, verzekeringen) behoort tot het werkterrein. Ook heeft de WTO aandacht voor duurzame ontwikkeling. Ten slotte wil de WTO intellectueel eigendom van producten beschermen. De volgende zaken kunnen intellectueel eigendom zijn: producten waar copyrights op zit (muziek, boeken), en producten met merknamen die uit een bepaalde streek komen (Parma-ham bijvoorbeeld). Hoofdingang van de WTO te Genève Het gebouw van de WTO te Genève Parma-ham 8

13 PRODUCENTEN EN CONSUMENTEN Een boer die koffiebonen of maïs verbouwt, een naaister die broeken of T-shirts in elkaar naait, een bakker die brood bakt. Ze hebben één ding gemeen: ze produceren iets om te verkopen. Het zijn producenten. Zij verkopen hun spullen aan consumenten: mensen die naar de winkel gaan om een brood te kopen, een pak koffie of een spijkerbroek. Meestal gaat dat niet rechtstreeks. Er zitten vaak een heleboel handelaren tussen die allemaal geld verdienen aan dat ene product. Arme producenten rijke consumenten Als je in de supermarkt een liter volle melk koopt betaal je ongeveer 77 eurocent. De boer krijgt maar ongeveer 31 eurocent voor een liter melk. Het verschil gaat naar de melkfabriek en de supermarkt. Voor boeren in de Derde Wereld is het verschil nog veel groter. Voor een kilo bananen betaal je in de winkel ongeveer 2,00. De bananenteler krijgt daarvan maar een schijntje: 14 eurocent. De rest is voor de exporteur (11 cent), de schipper (26 cent), de bananenhandelaar (41 cent), belastingen (26 cent) en de winkelier en groothandel (82 cent). Degene die de bananen uiteindelijk plukt, is meestal nog veel slechter af. Voor sportschoenen geldt hetzelfde. Een arbeider die één paar Air Pegasusschoenen van Nike in elkaar helpt zetten, verdient daar 15 cent mee. De fabriek verkoopt het paar schoenen voor 15 euro aan Nike. Nike verkoopt de Air Pegasus aan een Nederlandse winkel voor 30 euro. Als consument betaal je uiteindelijk maar liefst 70 euro voor een paar van die felbegeerde schoenen! Nike produceert in 33 landen en verkoopt haar producten wereldwijd. Zij heeft mensen in dienst, maar besteedt veel werk uit aan andere bedrijven. Indirect verschaft zij werk aan mensen. Het is namelijk veel goedkoper om de productie uit te besteden aan fabrieken in Aziatische landen zoals China, Vietnam of Indonesië. De lonen zijn daar veel lager dan in het Westen, onafhankelijke vakbonden worden niet toegestaan en wetten die moeten zorgen voor goede arbeidsomstandigheden zijn veel minder streng. Kinderarbeid Veel bedrijven laten hun producten dáár maken waar dat het goedkoopste is. Er zijn ook bedrijven die daarvoor kinderen gebruiken. Die verdienen nog minder dan volwassenen en dus kunnen de producten nóg goedkoper gemaakt worden. 9

14 Kinderarbeid In ons land spreekt het vanzelf dat kinderen naar school gaan. Tot je zestiende jaar is dat zelfs verplicht. Als je jonger bent dan zestien jaar mag je niet werken. Je mag dan alleen een bijbaantje hebben of vakantiewerk doen. Maar niet overal is dat zo goed geregeld. In sommige landen is het heel gewoon dat hele jonge kinderen gevaarlijk en smerig werk doen. Maar liefst een op de zes kinderen in de wereld moet werken. Vooral in Azië, Afrika en Latijns-Amerika komt kinderarbeid op grote schaal voor. In totaal zijn er ongeveer 250 miljoen kindarbeiders. Zij werken in mijnen, steengroeven, in vuurwerkfabrieken, als tapijtknopers of bij de productie van cacao, koffie, rubber, sisal of thee. In sommige landen worden kinderen zelfs als soldaten ingezet. In India en Pakistan knopen kinderen van zes jaar oud urenlang tapijten. Zij kunnen beter fijne knoopjes leggen dan volwassenen. In Pakistan naaien duizenden kinderen met de hand leren lapjes aan elkaar om er voetballen van te maken. In Tanzania plukken kinderen de hele dag koffiebonen. In sommige Zuidoost-Aziatische landen werken honderdduizenden kinderen in de prostitutie. Om maar enkele voorbeelden van kinderarbeid te noemen. Twee voorbeelden van kinderarbeid Het huishoudboekje van Rani (uit: India Kinderkoerier) Rani Manogren is 10 jaar. Ze woont met haar vader, moeder en oma sinds kort in een sloppenwijk bij de plaats Tirupur in India. Ze is tot en met de derde klas naar de lagere school gegaan. Tot ze gingen verhuizen. Nu wil haar vader dat zij gaat werken, want het gezin moet leningen afbetalen. Rani's vader verdient niet genoeg in het dorp, waar ze wonen. Hij verdient met straatverkoop 1000 rupees per week (23 euro). Haar moeder verdient 600 rupees met werk in de bouw (14 euro). Dat alles is nog niet genoeg. Rani werkt nu vlakbij haar huis in een fabriek waar broeken gemaakt worden. Per week moet ze vijf dagen werken en nog een nacht tot uur 's morgens. Haar werk bestaat uit het ophalen en uitstallen van kleding. Voor dat werk krijgt ze 20 rupees per dag (0,5 euro). Er werken nog vijf meisjes in de fabriek. Van de opzichter mogen ze niet met elkaar praten tijdens het werk. Ze gaat tussen de middag thuis lunchen en na haar werk om 9 uur 's avonds krijgt ze in de fabriek thee. Haar vader wil dat ze ook naar school gaat. Ze volgt af en toe wat lessen. Maar van werken én leren samen word je erg moe. Rani heeft geen vrije tijd, want ze moet ook nog in het huishouden meehelpen. Zelf wil ze eigenlijk wel op school blijven. Ze hoopt dat ze er binnenkort weer heen kan gaan. Rani wil als ze later groot is onderwijzeres worden. Ze vindt iemand die lesgeeft een belangrijk persoon. Bovendien wil ze later meer geld verdienen dan dat ze in de fabriek verdient. 10

15 Loon naar werken Als een kledingfabrikant T-shirts of spijkerbroeken wil laten maken dan zal hij niet snel voor Nederland kiezen. De lonen die arbeiders in Nederland verdienen zijn zo hoog dat een T-shirtje onbetaalbaar wordt. In ons land moet je namelijk altijd minstens het minimumloon betalen. Minder betalen mag niet volgens de wet. Bovendien ben je verzekerd van een uitkering als je ziek wordt of niet meer kunt werken. Ook als je je baan weer kwijtraakt, heb je recht op een uitkering. Daarnaast ben je ook nog eens verzekerd tegen ziektekosten. In veel landen is dat niet het geval. Op de Filippijnen bijvoorbeeld bestaat geen minimumloon en als je ziek of arbeidsongeschikt raakt, ben je aangewezen op je familie. En als je wel een baan hebt, verdien je vaak niet genoeg om van te leven. En wetten die arbeiders een veilige werkomgeving en goede sociale voorzieningen garanderen zijn er niet. Een naaister als Amanda in Indonesië Hoe het er in de kledingindustrie in Indonesië aan toegaat vertelt Amanda: Ik ben Amanda. Ik ben 20 jaar. Ik werk in een kledingfabriek in Jakarta, Indonesië. Ik stik Levi s-jeans. Ik werk 75 uur per week, maar verdien nog steeds minder dan het minimumloon. Van het minimumloon in mijn land kun je trouwens niet leven. Ik kan amper eten kopen van wat ik verdien. We kunnen niet weigeren om over te werken, dan word je ontslagen. Eén keer zijn we gaan staken om betere lonen te eisen, en een toeslag voor reiskosten en eten. De directie weigerde toe te geven aan onze eisen en ze ontsloegen de mensen die ze er van verdachten dat ze de staking georganiseerd hadden. (uit: Schone Kleren Campagne) Veel arbeiders in derdewereldlanden moeten net als Amanda elke dag hard werken zonder dat ze daarvoor een fatsoenlijk loon krijgen. Waar komt ons eten vandaan? Het is nog niet zo heel lang geleden dat het grootste deel van ons dagelijkse voedsel uit de directe omgeving kwam. Groenten en fruit waren elk seizoen anders. 11

16 Aardbeien at je alleen in de zomer, appels en peren in de herfst, de winter en het voorjaar want die kon je ook bewaren. Vlees kwam van koeien en varkens die in de winter geslacht werden. Sinaasappels waren vijftig jaar geleden zeldzaam. Een kiwi was onbekend. Kersen, pruimen, appels en peren kwamen uit de Betuwe. Sperziebonen kon je alleen vers eten in de maanden augustus en september. En je kon ze alleen bewaren door ze in zout in te leggen of in te vriezen. Tegenwoordig kun je het hele jaar door allerlei soorten groenten en fruit kopen. En er komen steeds meer soorten bij. Nu kun je in januari sperzieboontjes uit Egypte kopen. Sinaasappels kun je het hele jaar door kopen. Ze komen uit Spanje, Marokko, Zuid-Afrika of Brazilië. Groene appels (Granny Smith) komen vaak uit Zuid-Afrika of Chili. Kersen komen niet meer uit de Betuwe omdat het plukken ervan veel te duur is geworden. De kersen die je nu koopt komen uit Turkije of Griekenland. De hele wereld ligt als het ware op de keukentafel. Handel en milieu Het gesleep met allerlei goederen en producten is lang niet altijd goed voor het milieu. Denk maar eens aan de herrie en luchtvervuiling die met al dat transport gepaard gaan. Maar ook bij de productie wordt niet altijd even zorgvuldig met het milieu omgesprongen. In landen als Ecuador en Costa Rica zijn grote stukken tropisch bos gekapt om plaats te maken voor bananenplantages. En om ervoor te zorgen dat allerlei ziekten en schimmels geen kans krijgen, worden flink wat chemische bestrijdingsmiddelen gebruikt. In die landen is de wetgeving niet zo streng. Veel middelen die hier in het Westen verboden zijn omdat ze slecht voor het milieu zijn of omdat ze schadelijk voor de gezondheid zijn, mogen ergens anders nog wel gebruikt worden. Zodoende is het daar nóg goedkoper om bijvoorbeeld bananen of snijbloemen te telen. 12

17 HULP OF HANDEL Grondstoffen zijn stoffen die je uit de grond haalt of die in de grond groeien. Olie, steenkolen, ijzererts, aluminium, diamanten noemen we ook wel delfstoffen. In bijna alle gevallen kun je ze niet gebruiken zoals ze uit de grond gehaald worden. Ze moeten eerst verder bewerkt worden tot hoogwaardige producten: benzine, staal, aluminium, geslepen diamanten enzovoorts. Hetzelfde geldt voor veel landbouwproducten: koffiebessen, katoenpluizen, sojabonen, cacaobonen. Deze grondstoffen moeten ook eerst bewerkt worden tot gebrande en gemalen koffie, katoenen stoffen, sojaolie en chocola. Meten met twee maten Heel veel arme landen zijn voor hun inkomsten afhankelijk van de verkoop van grondstoffen aan rijke landen. Geld om zelf dure eindproducten te maken hebben ze meestal niet. Om bijvoorbeeld een olieraffinaderij te bouwen (waar ruwe olie omgezet wordt in benzine en andere producten) heb je miljarden euro s nodig. Een fabriek om koffiebonen te branden is een stuk goedkoper. Maar in de rijke landen zijn de invoerrechten op gemalen koffie veel hoger dan de invoerrechten op ruwe bonen. Veel ontwikkelingslanden vinden dat niet eerlijk. Zij willen een hogere prijs voor hun grondstoffen en minder belasting op kant-en-klare eindproducten. De rijke landen verzetten zich tot nog toe tegen dit soort maatregelen. Wel hebben zij de mond vol over vrijhandel en het afschaffen van invoerrechten. Maar ondertussen beschermen ze wel hun eigen markten. Tegelijkertijd dwingen ze veel derdewereldlanden om de beschermende maatregelen voor hún industrie af te schaffen. Rijke landen kunnen op die manier onbelemmerd hun industrieproducten en kant-enklare levensmiddelen naar arme landen exporteren. Veel derdewereldlanden en ook allerlei organisaties in de ontwikkelde wereld vinden dat er met twee maten gemeten wordt. De rijke landen verdedigen hun eigen handelsbelangen en eisen van de arme landen dat ze hun markten openstellen voor de producten uit de westerse landen. Veel arme landen in de Derde Wereld krijgen een of andere vorm van ontwikkelingshulp. Rijke landen, waaronder Nederland, geven elk jaar miljoenen euro s ontwikkelingshulp. Maar dat lijkt niet voldoende te helpen. 13

18 Veel landen, vooral in Afrika, blijven even arm als ze al waren. Regelmatig moet er extra hulp gegeven worden omdat er hongersnoden uitbreken of andere (natuur-) rampen gebeuren. Het is ook niet zo vreemd dat ontwikkelingshulp onvoldoende helpt. Want voor elke euro of dollar ontwikkelingshulp die van het rijke Noorden naar het arme Zuiden gaat, komen twee euro s of dollars van daar naar hier. Dat komt omdat westerse bedrijven veel te weinig betalen voor de producten uit die landen. Nog een reden is dat veel van die landen grote schulden hebben waar ze veel rente over moeten betalen. De ontwikkelingslanden hebben in de zeventiger jaren hoge schulden opgebouwd bij westerse banken en overheden. Alleen al de rentelast is een loden kogel aan hun been. Een cacaoland als Ghana staat een vijfde deel van zijn exportinkomsten direct weer af voor schuldbetalingen. De spelregels van de internationale handel werken vooral ten gunste van de rijke landen. De prijs die mensen voor die oneerlijke handel betalen is groot. Als arme landen in Afrika en Azië hun aandeel in de wereldhandel met één procent (een honderdste) zouden vergroten, dan kunnen miljoenen mensen de armoede ontstijgen. Rijke landen houden hun markten gesloten terwijl het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank arme landen onder druk zetten om hún markten in sneltreinvaart open te stellen, vaak met schadelijke gevolgen voor arme delen van de bevolking. Het meten met twee maten is het duidelijkste te zien op landbouwgebied. Boeren in de ontwikkelde landen krijgen tezamen wel een miljard euro subsidie per dag. Wat ze teveel produceren (graan, melk, vlees) wordt tegen een spotprijs in ontwikkelingslanden op de markt gedumpt. Plaatselijke boeren kunnen daar niet tegenop en gaan failliet. Jamaica stelde onder druk van de Wereldbank eind vorige eeuw zijn zuivelhandel open voor buitenlandse bedrijven. Sinds die tijd raakte de Jamaicaanse markt overspoeld met goedkoop buitenlands melkpoeder. Kleine melkveehouders zijn daardoor zwaar gedupeerd en duizenden boeren en boerinnen legden het bijltje erbij neer. 14

19 Hoe scheef de verhoudingen zijn, zie je aan de subsidie die boeren in Europa voor hun vee krijgen. Zo ontvangt een koe in de EU meer subsidie dan de helft van de wereldbevolking verdient. Internationaal Monetair Fonds en Wereldbank Het Internationale Monetaire Fonds (IMF) werd in 1944 opgericht om het internationale geldstelsel in goede banen te leiden. Het moest ervoor zorgen dat de verschillende muntsoorten in de wereld (de Amerikaanse dollar, het Britse pond, de Japanse yen en allerlei toen nog bestaande Europese muntsoorten) vaste wisselkoersen hadden. Als je guldens moest wisselen in dollars wist je van tevoren hoeveel dollars je kreeg. Tegenwoordig is dat niet meer zo en kunnen de wisselkoersen van dag tot dag veranderen. Wel is het nog steeds zo dat landen er naar moeten streven die veranderingen zo klein mogelijk te laten zijn. Logo van de Wereldbank Logo van het IMF Het IMF moet er ook op toezien dat landen hun eigen huishoudboekje op orde houden en hun schulden netjes afbetalen. Landen die in financiële problemen komen, kunnen bij het IMF aankloppen voor een lening. Daaraan zijn wel voorwaarden verbonden. Vaak wordt aan landen opgedragen om te bezuinigen op allerlei uitgaven op het gebied van gezondheidszorg en sociale uitkeringen. Op dit moment zijn bijna alle landen in de wereld lid. Maar er zijn vijf landen die het min of meer voor het zeggen hebben in het IMF: de VS, Japan, Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië. Zij hebben samen bijna 40 procent van de stemmen. Zij hebben zoveel macht omdat zij ook het meest bijdragen aan het kapitaal van het IMF. Als je dit vergelijkt met bijvoorbeeld veel Afrikaanse landen, dan zie je dat 21 Afrikaanse landen samen nog geen 2 procent van alle stemmen bezitten. De Wereldbank werd samen met het IMF in 1944 opgericht. De belangrijkste functie van de bank is het financieren van projecten die de economische ontwikkeling van de lidstaten bevorderen. De afgelopen vijftig jaar is de financiering van projecten in ontwikkelingslanden haar voornaamste activiteit. De Wereldbank leent geld dat met rente weer terugbetaald moet worden. Ook zij stelt allerlei eisen aan landen voordat ze met geld over de brug komt. 15

20 Ontwikkelingshulp of eerlijke handel Veel ontwikkelingslanden roepen al jaren dat zij meer kansen moeten krijgen om hun producten in de rijke landen te verkopen. Als zij meer kunnen verkopen tegen een hogere prijs is ontwikkelingshulp misschien helemaal niet meer nodig. Zij willen eerlijke handel. Maar wat is eerlijke handel? Een belangrijk onderdeel van eerlijke handel is een eerlijke prijs. Dat is een prijs die de productiekosten, inclusief sociale kosten (een ziektekostenverzekering bijvoorbeeld) en milieukosten volledig dekt. De prijs moet producenten een redelijke levensstandaard en iets extra s bieden voor investeringen in de toekomst. Voor sommige producten zoals koffie en cacao wordt de prijs vastgesteld op internationale grondstoffenbeurzen. Eerlijke handelsorganisaties betalen dan een minimumprijs die hoger is dan de prijs op de grondstoffenbeurs. Maar ook de spelregels zijn niet eerlijk. Rijke landen beperken het aandeel van arme landen in de wereldhandel. Dat doen zij door hoge belasting op de import te heffen. Het gevolg is dat veel arme landen alleen grondstoffen kunnen exporteren. Zij kunnen zich niet veroorloven om de grondstoffen zelf te verwerken en te bewerken. Zo kunnen zij er geen waarde aan toevoegen. Rijke landen dumpen zwaar gesubsidieerde producten in ontwikkelingslanden. Daardoor drukken ze de prijzen van locale goederen, en verwoesten de plaatselijke economie. Deze praktijken hebben arme boeren armer gemaakt of zelfs gedwongen hun boerenbedrijf helemaal op te geven. 16

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Met Fairtrade krijgen boeren en arbeiders in ontwikkelingslanden een eerlijke

Nadere informatie

De bananenteelt. Kleinschalige boeren. Grote plantages

De bananenteelt. Kleinschalige boeren. Grote plantages De bananenteelt Geen product ter wereld wordt meer verhandeld dan bananen. Jaarlijks produceren tropische landen als Colombia, Dominicaanse Republiek en Peru meer dan 100 miljoen ton bananen. Bananen worden

Nadere informatie

Antwoordenvel Handel en Wandel, primair onderwijs

Antwoordenvel Handel en Wandel, primair onderwijs ntwoordenvel Handel en Wandel, primair onderwijs Vraag 1: Zoek op de kaart van Nijmegen op welke straten er nog meer een naam hebben met een kolonie erin. Vraag 2a: Gezegde of spreekwoord met peper Vraag

Nadere informatie

speelkaart grondstoffen

speelkaart grondstoffen speelkaart grondstoffen grondstoffen 100% biokatoen uit India. Bij de teelt komen geen pesticiden en kunstmest kijken. De oogst gebeurt handmatig. De katoenboer laat zijn arbeiders in goede omstandigheden

Nadere informatie

Factsheet. Ooit gedacht dat je met een potje pindakaas de wereld kunt veranderen? Of met een banaan? Het kan. Dankzij fairtrade.

Factsheet. Ooit gedacht dat je met een potje pindakaas de wereld kunt veranderen? Of met een banaan? Het kan. Dankzij fairtrade. Elke dag π± Factsheet Initiatief fairbezig.nl Fairbezig.nl is een initiatief van Fair Trade Original, de Landelijke Vereniging van Wereldwinkels en Stichting Max Havelaar met steun van de Nationale Postcode

Nadere informatie

Koffie. Inhoud. 1.Waar komt koffie vandaan. 1. Waar komt koffie vandaan

Koffie. Inhoud. 1.Waar komt koffie vandaan. 1. Waar komt koffie vandaan Koffie Inhoud 1. Waar komt koffie vandaan 2. Hoe groeit koffie 3. Oogsten 4. Het mengen en branden 5. 10 uur koffietijd 6. Volksdrank 7. De verpakking 8. Cafeïne en cafeïnevrije koffie 9. Koffiemolens

Nadere informatie

Werkboekje. Natuur en milieu educatie. Groep 7. Naam: Fruit in de mix. Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna

Werkboekje. Natuur en milieu educatie. Groep 7. Naam: Fruit in de mix. Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Werkboekje Natuur en milieu educatie Naam: Groep 7 Fruit in de mix Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Werkblad 1 Waar komt ons fruit vandaan? Vul 1. Teken het klassikale woordenweb die

Nadere informatie

Waarom heb ik voor dit onderwerp gekozen?

Waarom heb ik voor dit onderwerp gekozen? Chocolade Waarom heb ik voor dit onderwerp gekozen? Chocolade is heel erg lekker. Mijn zus kwam op het idee.en ik dacht goed idee. En toen heb ik het dus over chocolade gedaan. Waar komt chocolade vandaan?

Nadere informatie

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA 0 Lesschema 1 WAT IS PLANTAGELANDBOUW? 1.1 Bestudeer de afbeeldingen en satellietbeelden van plantages 1.2 Input, proces en output 2 WAAR DOET MEN AAN PLANTAGELANDBOUW?

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong U geniet van goede en eerlijke producten U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong Voor mens en milieu Steeds meer organisaties willen in de bedrijfsvoering een balans vinden tussen planet, people

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

Stap 5) Filmpje, quiz en recepten Bekijk hoe bananen worden verbouwd, test je bananenkennis en maak een lekker bananenrecept!

Stap 5) Filmpje, quiz en recepten Bekijk hoe bananen worden verbouwd, test je bananenkennis en maak een lekker bananenrecept! SPREEKBEURT OF WERKSTUK Bananen Hier vind je alle informatie die je nodig hebt voor een spreekbeurt over bananen, waar ze vandaan komen en waarom ze gezond zijn. Het is handig om je spreekbeurt onder te

Nadere informatie

Change the world shopping

Change the world shopping Change the world shopping V.U./E.R.: Erik Devogelaere, Hoogstraat 35 E, 3360 Bierbeek, België - Belgique Op een plezierige manier de wereld veranderen Kies voor eerlijke kwaliteitsproducten Het hoeft

Nadere informatie

Koffie. Inhoud. 1.Waarom ik heb gekozen voor dit onderwerp. 2.Geschiedenis van de koffie. 1. Waarom ik dit onderwerp heb gekozen

Koffie. Inhoud. 1.Waarom ik heb gekozen voor dit onderwerp. 2.Geschiedenis van de koffie. 1. Waarom ik dit onderwerp heb gekozen Koffie Inhoud 1. Waarom ik dit onderwerp heb gekozen 2. Geschiedenis van koffie 3. De koffieplant 4. Verbouwen van koffie 5. De koffieplantage 6. De koffiebranderij 7. Koffiesoorten 8. Cafeine 9. Manieren

Nadere informatie

de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1

de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1 De kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1 waarom deze campagne? zit er een luchtje aan uw bedrijfskleding? Met deze campagne willen wij u de werknemers

Nadere informatie

PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen!

PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen! PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen! De doelstellingen van PROTOS zijn de armsten onder ons te voorzien van rechtvaardig, duurzaam en participatief drinkwater, water voor landbouw, en

Nadere informatie

Inhoud. 1. Geschiedenis 2. Cacaoteelt 3. De fabriek Callebaut 4. Soorten 5. Chocolade en temperen 6. Mallen en figuren 7. Weetjes

Inhoud. 1. Geschiedenis 2. Cacaoteelt 3. De fabriek Callebaut 4. Soorten 5. Chocolade en temperen 6. Mallen en figuren 7. Weetjes Chocolade Inhoud 1. Geschiedenis 2. Cacaoteelt 3. De fabriek Callebaut 4. Soorten 5. Chocolade en temperen 6. Mallen en figuren 7. Weetjes Gemaakt door: Jeanine Datum: Maart 2009 Weetjes 1. De grootste

Nadere informatie

Koffie Werkstuk van Hugo Thijssen Groep 6 2009 1

Koffie Werkstuk van Hugo Thijssen Groep 6 2009 1 Koffie Werkstuk van Hugo Thijssen Groep 6 2009 1 Inhoudsopgave Bladzijde 2 Inleiding Blz. 3 Hoofdstuk 1 : Van koffieplant tot koffieboon Blz. 4 Hoofdstuk 2 : Koffie branden en melangeren Blz. 5 Hoofdstuk

Nadere informatie

1,6 miljoen. Fairtrade in het Zuiden 87,7% 12,3% leden. kleinschalige boeren. arbeiders. kleinschalige boeren en arbeiders binnen Fairtrade.

1,6 miljoen. Fairtrade in het Zuiden 87,7% 12,3% leden. kleinschalige boeren. arbeiders. kleinschalige boeren en arbeiders binnen Fairtrade. Jaarcijfers Fairtrade in het Zuiden arbeiders en Dit zijn cijfers die verzameld zijn in op basis van auditrapporten van FLO Cert. Ze zijn verwerkt door Fairtrade International in en gepubliceerd begin

Nadere informatie

UNICEF en kinderarbeid

UNICEF en kinderarbeid UNICEF en kinderarbeid Informatie voor een spreekbeurt of werkstuk Spreekbeurtinformatie kinderarbeid 1. Trésor uit Ivoorkust 2. Van de plantages terug de klas in 3. Feiten en cijfers over kinderarbeid

Nadere informatie

Streekproducten en eten uit de buurt

Streekproducten en eten uit de buurt Spreekbeurt of werkstuk Streekproducten en eten uit de buurt Inhoud Stap 1. Ga zelf op onderzoek uit Stap 2. Streekproducten of gewoon producten uit de buurt Stap 3. Waarom zijn streekproducten zo bijzonder?

Nadere informatie

Chocolade. De geschiedenis. De cacaoboom. Ik houd mijn spreekbeurt over chocolade. In zuid Amerika groeit de cacaoboom.

Chocolade. De geschiedenis. De cacaoboom. Ik houd mijn spreekbeurt over chocolade. In zuid Amerika groeit de cacaoboom. Chocolade Ik houd mijn spreekbeurt over chocolade. De geschiedenis In zuid Amerika groeit de cacaoboom. Daar wordt al sinds de 17e eeuw door verschillende volken de cacaoboom gekweekt. De Inca's, Maya's

Nadere informatie

Van boon tot koffie.

Van boon tot koffie. Van boon tot koffie. Legende. Rond 300 V.Ch. Ontdekte geitenhoeder Kaldi dat zijn geiten, na het eten van bessen van een bepaalde struik, opvallend energiek waren. Een monnik ving dit op en maakte een

Nadere informatie

De biologische veehouderij

De biologische veehouderij oerwafels meergranenbolletjes Biologisch boeren meergranen olijfolie De biologische veehouderij Wij vinden het belangrijk dat onze klanten verantwoorde producten kunnen kopen. Bij de inkoop van onze producten

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. MINpunten 1 maximumscore 1 2 / 6 x 100 % = 33,3% 2 maximumscore 1 Voorbeeld van een juiste reden: Klantenbinding:

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 11.30 13.00 uur ECONOMIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit

Nadere informatie

Vegetarisch Smikkelen van Omgevings Producten. 17 april 2014

Vegetarisch Smikkelen van Omgevings Producten. 17 april 2014 Vegetarisch Smikkelen van Omgevings Producten 17 april 2014 de Wereldmaaltijd genoeg voor iedereen de berekening van de Wereldmaaltijd is als volgt uitgevoerd de wereldproduktie van tarwe in 2007 was 612530

Nadere informatie

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen Rol als voorzitter Elke werkgroep heeft een voorzitter. Als voorzitter ben je partijdig voor de EU en VS en laat je de inbreng/mening van de ontwikkelingslanden niet zo erg mee tellen. Jouw voorbereiding

Nadere informatie

De prijs van betaalbare bananen www.fairtradegemeenten.nl

De prijs van betaalbare bananen www.fairtradegemeenten.nl Yellowpaper De prijs van betaalbare bananen www.fairtradegemeenten.nl Yellowpaper De prijs van betaalbare bananen Inhoudsopgave Inleiding...3 Bananen in Nederland...3 De bananenteelt...5 Fairtrade bananen...7

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inhoudsopgave...1. 1 De geschiedenis van de thee...2. 2 Indeling...3. 2.1 Naar het land of de streek van herkomst...

Inhoudsopgave. Inhoudsopgave...1. 1 De geschiedenis van de thee...2. 2 Indeling...3. 2.1 Naar het land of de streek van herkomst... Inhoudsopgave Inhoudsopgave...1 1 De geschiedenis van de thee...2 2 Indeling...3 2.1 Naar het land of de streek van herkomst...3 2.2 Naar de grootte van het blad en de volgorde op de stengel...3 2.2.1

Nadere informatie

Alles over microkrediet Informatie voor een spreekbeurt of klassenproject op de basisschool

Alles over microkrediet Informatie voor een spreekbeurt of klassenproject op de basisschool Alles over microkrediet Informatie voor een spreekbeurt of klassenproject op de basisschool Microkrediet voor Moeders, januari 2015 1 Inhoudsopgave Vragen & antwoorden... 3 Wat is microkrediet?... 3 Waarom

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

EerlijkWinkelen criteria 2016

EerlijkWinkelen criteria 2016 EerlijkWinkelen criteria 2016 Winkels kunnen op de EerlijkWinkelen site en app als ze aantoonbaar een substantieel aandeel eerlijke producten verkopen. In de beschrijving van de winkel moet aangegeven

Nadere informatie

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek Wat is aardrijkskunde op zoek naar een verklaring voor de ruimtelijke verschijnselen aan het aardoppervlak. Beschrijvende vragen: bodem

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL-COMPEX 2005

Examen VMBO-GL en TL-COMPEX 2005 Examen VMBO-GL en TL-COMPEX 2005 tijdvak 1 dinsdag 31 mei totale examentijd 2 uur ECONOMIE CSE GL EN TL Vragen 1 tot en met 23 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt

Nadere informatie

Oplossing: a) Chiquita b) APP Bosa c) Oxfam

Oplossing: a) Chiquita b) APP Bosa c) Oxfam Wanneer worden de bananen geoogst? a) Wanneer ze nog groen zien b) Wanneer ze geel zijn c) Wanneer ze op de grond vallen In welk klimaat worden bananen het best geteeld? a) Warm altijd nat klimaat b) Warm

Nadere informatie

Paragraaf 4: Kansen voor Afrika. Waarom blijft de ontwikkeling van Afrika achter bij die van andere gebieden in de wereld?

Paragraaf 4: Kansen voor Afrika. Waarom blijft de ontwikkeling van Afrika achter bij die van andere gebieden in de wereld? Paragraaf 4: Kansen voor Afrika. Waarom blijft de ontwikkeling van Afrika achter bij die van andere gebieden in de wereld? Opdracht 1: Bestudeer de tekst op blz 20 en maak daarvan hier onder een samenvatting.

Nadere informatie

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?)

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie kijken naar grensoverschrijdende problemen. Dit doen jullie

Nadere informatie

Snoep. Inleiding. drop

Snoep. Inleiding. drop Snoep Inleiding Er zijn van allerlei soorten snoep zoals: winegums, drop, zure bommen, salmiak snoepjes, kauwgum, chocolade, suiker snoep, suikervrij snoep, honing staafjes, lolly's, zuurtjes, pepermunt,

Nadere informatie

De Kracht van Cacao. Werkblaadjes voor de leerling. Hoe eerlijke handel het verschil maakt in de Dominicaanse Republiek

De Kracht van Cacao. Werkblaadjes voor de leerling. Hoe eerlijke handel het verschil maakt in de Dominicaanse Republiek De Kracht van Cacao Hoe eerlijke handel het verschil maakt in de Dominicaanse Republiek Werkblaadjes voor de leerling 1 www.oxfamwereldwinkels.be Wat zie je op deze foto s? Wat zou het verband hiertussen

Nadere informatie

Antwoorden. 1 helder. 3 goed fout. 4 eigen antwoord. 5 Het was een heldere dag. We liepen over. 2 noordelijk. kopieerblad Woordenschat 7.

Antwoorden. 1 helder. 3 goed fout. 4 eigen antwoord. 5 Het was een heldere dag. We liepen over. 2 noordelijk. kopieerblad Woordenschat 7. kopieerblad Woordenschat 7.2 1 Voelt de zon overal even warm aan? 1 helder als er buiten veel licht is en er geen wolken zijn de vlakte een grondgebied dat groot en plat is weerkaatsen licht of geluid

Nadere informatie

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect.

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect. Chocomelk van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! > Handel, uit respect. We slaan de brug tussen boeren uit Noord & Zuid! www.oww.be > Kiezen Kiezen voor nóg meer duurzaamheid Oxfam

Nadere informatie

WERKBIJEENKOMST SOLIDARIDAD 1 OKTOBER 2009

WERKBIJEENKOMST SOLIDARIDAD 1 OKTOBER 2009 WERKBIJEENKOMST SOLIDARIDAD 1 OKTOBER 2009 Presentatie Paul Smeets over Ghana en cacao Het motto van de Solidaridadcampagne is cacao, c est mon espoir (Cacao is mijn hoop). Aanleiding voor deze campagne

Nadere informatie

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) In een rollenspel ervaren de deelnemers de invloed van beleidsbeslissingen in het ene land op het leven van mensen in een ander land. De meerderheid

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Geld. Ontstaan van geld

Geld. Ontstaan van geld Geld Ontstaan van geld Onze voorouders hadden geen geld. Als ze iets nodig hadden, ruilden ze dat. Dit heet ruilhandel. De bakker ruilde brood bij de slager voor vlees enz. Op een dag wilde iemand weten

Nadere informatie

-Minimaal 2 boeken en internet gebruiken(bronvermelding verplicht;eigen woorden gebruiken)

-Minimaal 2 boeken en internet gebruiken(bronvermelding verplicht;eigen woorden gebruiken) PROJECT KATOEN -Feiten verzamelen per onderwerp -Onderwerpen Aardrijkskunde Biologie Scheikunde Economie Ethiek -10 groepjes van 2 tot 3 personen -Minimaal 2 boeken en internet gebruiken(bronvermelding

Nadere informatie

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten Voeding > 3 e graad > lesmateriaal > kniptekst Sociaal vlees? Voor de leerkracht: Knip op voorhand de tekst in stukken op de lijnen. Houd de stukken tekst per titel samen. Veel veld voor vlees, weinig

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Fair Trade I k doe mijn spreekbeurt over Frair Trade. Er werd op school gezegd dat er een Fair Trade spreekbeurtpakket was en dat sprak me wel aan omdat ik er best veel van hoorde dus leek het me leuk

Nadere informatie

Aanwezig: 21 leden van de Fairtrade Gemeente campagne (zie DVD) Drie trainers en Melinda Choo

Aanwezig: 21 leden van de Fairtrade Gemeente campagne (zie DVD) Drie trainers en Melinda Choo Verslag Fair Trade van Binnen naar buiten Vrijdag 10 januari 2014 Aanwezig: 21 leden van de Fairtrade Gemeente campagne (zie DVD) Drie trainers en Melinda Choo Welkom en kennismaking Na het invullen van

Nadere informatie

Als we over het hele assortiment naar de gemiddelde scores kijken per groentesoort zijn de:

Als we over het hele assortiment naar de gemiddelde scores kijken per groentesoort zijn de: Factsheet Groentenonderzoek Questionmark Samenvatting van het onderzoek naar groente en fruit in de schappen van de supermarkten, april 2015. Questionmark heeft tussen november 2014 en april 2015 de elf

Nadere informatie

Waarom zijn bananen krom?

Waarom zijn bananen krom? Alles wat kinderen willen weten over... eten! Mary-Jo de Leeuw Waarom zijn bananen krom? Maak eens waar je over doen lezen WIST JE DAT... Je voor het bereiden van 1 kilo kaas ongeveer 10 liter melk nodig

Nadere informatie

A B Het staat in ieders geheugen gegrift. De beelden van de instorting van Textielfabriek Rana Plaza in Bangladesh lieten niemand onberoerd. Meer dan 1100 mensen overleefden de ramp niet en de wereld stond

Nadere informatie

Bronnenboekje. Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2012

Bronnenboekje. Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2012 Bronnenboekje Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2012 B Cacao Bron 1 Cacao De cacaoboom komt oorspronkelijk uit Middenen Zuid-Amerika en kan uitsluitend verbouwd worden in gebieden met een tropisch

Nadere informatie

Factsheet Fruitonderzoek Questionmark

Factsheet Fruitonderzoek Questionmark Factsheet Fruitonderzoek Questionmark Samenvatting van het onderzoek naar groente en fruit in de schappen van de supermarkten, april 2015. Questionmark heeft tussen november 2014 en april 2015 de elf populairste

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Stichting Max Havelaar Brochure 2011. De wereld van Fair Trade in één onafhankelijk keurmerk

Stichting Max Havelaar Brochure 2011. De wereld van Fair Trade in één onafhankelijk keurmerk Stichting Max Havelaar Brochure 2011 De wereld van Fair Trade in één onafhankelijk keurmerk INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave Pagina 2 Voorwoord Pagina 3 Geschiedenis van Stichting Max Havelaar Pagina 4 Assortiment

Nadere informatie

Ons eten en het milieu

Ons eten en het milieu SPREEKBEURT OF WERKSTUK Ons eten en het milieu Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over ons eten en het milieu. Het is handig om je spreekbeurt onder te verdelen in stappen. Dit zijn

Nadere informatie

Damwâld, een wereldplaats!

Damwâld, een wereldplaats! Colofon Damwâld, een wereldplaats Een mondiale speurtocht door Damwâld voor de hoogste groepen van het basisonderwijs. Dit project bestaat uit: een handleiding voor docenten, deze verdiepingsopdrachten

Nadere informatie

SEED4GROWTH JAARREKENING EN JAARVERSLAG 2014

SEED4GROWTH JAARREKENING EN JAARVERSLAG 2014 SEED4GROWTH JAARREKENING EN JAARVERSLAG 2014 Inleiding: Over SEED 4 Growth Waar komt de zuurstof vandaan die we elk moment inademen? Waar komt water vandaan dat we drinken? Waar komt de chocolade uit onze

Nadere informatie

De Kracht van Cacao. Hoe eerlijke handel het verschil maakt in de Dominicaanse Republiek

De Kracht van Cacao. Hoe eerlijke handel het verschil maakt in de Dominicaanse Republiek De Kracht van Cacao Hoe eerlijke handel het verschil maakt in de Dominicaanse Republiek Lesmethodiek voor de tweede en derde graad Secundair Onderwijs Werkblaadjes voor de leerkracht Britt Hamblok en Loes

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan?

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan? Internationale handel H7 1 Waar komt het vandaan? Economie voor het vmbo (tot 8,35 m.) Internationale handel Importeren = invoeren (betalen) Exporteren = uitvoeren (verdienen) Waarom importeren: Meer keuze

Nadere informatie

Hoe een coalitiecampagne uitwerken om kinderarbeidvrije cacao te bevorderen?

Hoe een coalitiecampagne uitwerken om kinderarbeidvrije cacao te bevorderen? Hoe een coalitiecampagne uitwerken om kinderarbeidvrije cacao te bevorderen? Oxfam Wereldwinkels en Fairtrade Campagne Kindslavernij lust ik niet! Doelgroepen Partners: hoe elkaar versterken? En nu? Oxfam

Nadere informatie

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Achtergronden bij WE FEED THE WORLD Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Meer weten over We feed the world? Zelf bijdragen aan een mens-, dier- en milieuvriendelijke landbouw?

Nadere informatie

Werkstuk wizard Hulpvragen

Werkstuk wizard Hulpvragen Hulpvragen Hulpvragen dieren Waarnemen Hoe ziet het dier eruit? Hoe beweegt het dier? Welke geluiden maakt het dier? Hoe voelt het dier aan? Hoe reageert het dier op je? Hoe neemt het dier waar? Leven

Nadere informatie

tony s chocolonely Crazy about chocolate, serious about people

tony s chocolonely Crazy about chocolate, serious about people tony s chocolonely Crazy about chocolate, serious about people Inhoud 1. Geschiedenis 2. Visie & Missie 3. Routekaart 4. Tony s & Fairtrade 5. Bean-to-Bar 6. Impact in Ghana 7. Impact in Ivoorkust 8. Chocolonely

Nadere informatie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie Titel: Mijnbouw in Peru. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Locatie: Hogeschool Gent Datum en uur: 26 februari 2013, 11.00-12.30 Verslaggever: Inge Boudewijn Aantal aanwezigen, beschrijving doelpubliek:

Nadere informatie

De voordelen van Fairtrade katoen in hotels Resultaten consumentenonderzoek

De voordelen van Fairtrade katoen in hotels Resultaten consumentenonderzoek De voordelen van Fairtrade katoen in hotels Resultaten consumentenonderzoek Inhoudsopgave 1. Achtergrond Doel Stichting Max Havelaar: meer afzet Fairtrade katoen De hotelbranche overtuigen van het goede

Nadere informatie

De voorraad De aanhanger Het industrieterrein

De voorraad De aanhanger Het industrieterrein 1.1 de industrie De fabriekshal Aantreffen Allergrootst De voorraad De aanhanger Het industrieterrein Afleveren Overnemen De delfstof Industrieterrein Een industrieterrein is een plaats waar veel fabrieken

Nadere informatie

1 De onderneming in de wereldeconomie

1 De onderneming in de wereldeconomie 1 De onderneming in de wereldeonomie Meerkeuzevragen 1.1 1.1 Globalisering is een proes a van wereldwijde eonomishe integratie door een sterke toename van de internationale handel en investeringen. b waarbij

Nadere informatie

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE.

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE. MILLENNIUMDOEL 1 MINDER ARMOEDE kaart MINDER ARMOEDE. 1. Wat betekent de extreme armoedegrens? 2. In welk werelddeel liggen de meeste landen waar mensen onder de armoedegrens van 1,25 dollar per dag leven?

Nadere informatie

Fair Trade in Openbare Aanbestedingen

Fair Trade in Openbare Aanbestedingen Fair Trade in Openbare Aanbestedingen Workshop Duurzame voeding en catering, 22/11/2011 Inhoud workshop 1. Waarom een workshop van Max Havelaar? 2. Wat is Fair Trade en hoe herken je het? 3. Verschil met

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 7 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 7 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Meie Kiel, Jacques van der Pijl, Maril Rijks THEMA 4 thema 4 les 1 Volop

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

EERLIJKE HANDEL. Heb je vragen of opmerkingen of zoek je extra informatie, kijk dan op Internet: www.cmo.nl

EERLIJKE HANDEL. Heb je vragen of opmerkingen of zoek je extra informatie, kijk dan op Internet: www.cmo.nl Editie 21 September 2003 Leerkrachten: didactische aanwijzingen vindt u op pagina 3/4 van de handleiding. De leerlingenpagina s zijn kopieerbaar voor gebruik in de klas EERLIJKE HANDEL De macht van de

Nadere informatie

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Door: F. De Smyter en P. Holvoet 1. Geef een correcte omschrijving van de volgende economische begrippen: a) Globalisering:.

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel. de raad der gemeente EDE. Initiatiefvoorstel van de fractie

Initiatiefvoorstel. de raad der gemeente EDE. Initiatiefvoorstel van de fractie Initiatiefvoorstel de raad der gemeente EDE Verzameling Raadsstukken registratienummer sector datum: 2011 / 110 685552 Fractie GL/PE oktober 2011 Cie. n.v.t. betreft Raad 15-12-2011 Initiatiefvoorstel

Nadere informatie

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen Nederland importland Landgebruik en emissies van grondstofstromen Vraagstelling en invulling Welke materiaalstromen naar en via Nederland veroorzaken wereldwijd de grootste milieudruk? Klimaat, toxische

Nadere informatie

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES DE BOSATLAS VAN HET VOEDSEL VRAGENSET ANTWOORDMODEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES I. Voeding en welvaart 1. De Human Development Index (HDI) geeft aan hoe welvarend een land is. Vergelijk de HDI met de andere

Nadere informatie

Unicef. Bram van t Hoff De Flambouw Groep 8 17 Januari 2012

Unicef. Bram van t Hoff De Flambouw Groep 8 17 Januari 2012 Unicef Bram van t Hoff De Flambouw Groep 8 17 Januari 2012 Inleiding Ik hou mijn spreekbeurt over Unicef omdat ik het een mooi onderwerp vind en het kinderen helpt die in nood zijn en niet naar school

Nadere informatie

Voorbereiding post 2. Met de mens mee Groep 4-5-6

Voorbereiding post 2. Met de mens mee Groep 4-5-6 Voorbereiding post 2 Met de mens mee Groep 4-5-6 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 2: Met de mens mee, voor groep 4, 5 en 6. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel

Nadere informatie

Solidaridad. 24 november 2013. Oecumenische viering in het Pauluscentrum. Thema: Van bitter naar beter. 1ste lezing: Spreuken hfd 31 vers 10-31

Solidaridad. 24 november 2013. Oecumenische viering in het Pauluscentrum. Thema: Van bitter naar beter. 1ste lezing: Spreuken hfd 31 vers 10-31 Solidaridad 24 november 2013 Oecumenische viering in het Pauluscentrum Thema: Van bitter naar beter 1ste lezing: Spreuken hfd 31 vers 10-31 Lied: Zoek de wegen 849 1 / 8 2de lezing: Jacobus: hfd 3 vers

Nadere informatie

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis C Deze les bestaat uit 16 vragen over de zeescheepvaart. De meeste vragen hebben ook met aardrijkskunde en geschiedenis te maken. Als je deze les af hebt, weet je alles over de scheepvaart! eerkeuzevragen

Nadere informatie

Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO

Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO De grote exportlanden (Ecuador, Costa Rica en Colombia) hebben je een contract aangeboden om nieuwe plantages te bouwen in hun landen. Je kan nu meer bananen telen en verkopen. Je winst stijgt enorm en

Nadere informatie

Tijdelijk Museum. Het spel

Tijdelijk Museum. Het spel Tijdelijk Museum Het spel Welkom in de Nationale Bank van België! De Nationale Bank van België is geen gewone bank! Jij kan hier immers geen bankrekening openen. Alleen de gewone banken kunnen dit. Bovendien

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie

Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie VAKKEN PAV, Humane Wetenschappen, Aardrijkskunde DOELSTELLINGEN EN EINDTERMEN Gemeenschappelijke stam De leerlingen brengen belangrijke elementen van communicatief

Nadere informatie

De munten van Rwanda, een les in biologie

De munten van Rwanda, een les in biologie De munten van Rwanda, een les in biologie Leopold Verbist Rwanda is het Pays des Mille Collines (Land van de Duizend Heuvels). Het is een zeer vruchtbaar land en niet te warm omdat het hooggelegen is,

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

De aardappel: van het veld tot op je bord

De aardappel: van het veld tot op je bord Lesinfo De aardappel: van het veld tot op je bord 1.1. Doelstelling De leerlingen inzicht geven in: de oorsprong van een aardappel en welke weg deze aflegt van het veld tot op je bord, de verschillende

Nadere informatie

WEST EUROPESE IMPORT VERSE GROENTEN EN FRUIT UIT VERRE BESTEMMINGEN VOORAL OVERZEE

WEST EUROPESE IMPORT VERSE GROENTEN EN FRUIT UIT VERRE BESTEMMINGEN VOORAL OVERZEE FACTSHEET Transport Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com WEST EUROPESE IMPORT VERSE GROENTEN EN FRUIT UIT VERRE BESTEMMINGEN VOORAL OVERZEE Ruim 300.000 ton komt via

Nadere informatie