Milieubewust handelen (1) Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Het milieu. Milieuproblemen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Milieubewust handelen (1) Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Het milieu. Milieuproblemen"

Transcriptie

1 Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over het milieu. We vertellen eerst algemene dingen over het milieu. Ook vertellen we hoe medewerkers in horecabedrijven met het milieu om moeten gaan. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart kun je: 1. milieu: vertellen wat men onder het milieu verstaat uitleggen wat ecosystemen zijn 2. milieuproblemen: vertellen wat milieuproblemen zijn en er voorbeelden van noemen uitleggen wat energie met milieuproblemen te maken heeft vertellen welke invloed afvalstoffen hebben op het milieu 3. milieuzorg: uitleggen wat men onder milieuzorg verstaat vertellen wat milieuzorg in de horeca betekent opnoemen welke milieuproblemen er in de horeca zijn 4. energiebesparing: uitleggen hoe bedrijven met energie om zouden moeten gaan 5. luchtverontreiniging en waterverontreiniging: uitleggen hoe horecabedrijven lucht- en waterverontreiniging kunnen veroorzaken en hoe dat kan worden opgelost 6. het productieproces: vertellen hoe je bij de inkoop van grondstoffen milieubewust kunt handelen vertellen hoe je bij de opslag van grondstoffen milieubewust kunt handelen vertellen hoe je bij de voorbereiding en bereiding van voedsel milieubewust kunt handelen uitleggen hoe je bij de afwas milieubewust kunt handelen Het milieu Het milieu staat in de belangstelling en dat zal in de komende jaren niet veranderen. Op de televisie zie je vaak milieurampen. Ook de krant schrijft veel over het milieu. De media besteden dus veel aandacht aan het milieu. Door milieurampen en verhalen over het milieu beseft iedereen dat een goed milieu belangrijk is. Maar wat is het milieu eigenlijk? Het milieu is een ander woord voor leefomgeving. Het omvat alles. Water, lucht en de bodem, maar ook de planten, de dieren en de mensen zijn een onderdeel van het milieu. Het milieu is de omgeving waarin levende wezens kunnen leven. Levende wezens zijn afhankelijk van elkaar. Die afhankelijkheid kun je zien aan voedselketens of kringlopen, die we ook wel ecosystemen noemen. Laten we eens een ecosysteem en een voedselketen bekijken. Konijnen eten gras en konijnen worden onder andere door mensen gegeten. Mensen en konijnen produceren afval. Bacteriën en zwammen zetten dit afval om in grondstoffen voor planten. En zo is de keten weer gesloten. Milieuproblemen Milieuproblemen ontstaan wanneer het evenwicht in ecosystemen verstoord raakt. We spreken van luchtverontreiniging als er in de lucht stoffen en/of 1

2 gassen voorkomen die er niet in thuishoren of als er van een bepaalde stof te grote hoeveelheden voorkomen. Hetzelfde geldt voor waterverontreiniging en bodemverontreiniging. Een ander probleem heeft te maken met energie. We wekken de meeste energie op uit fossiele grondstoffen waarvan de voorraad niet zo groot is, zoals aardgas, aardolie en steenkolen. We belasten het milieu dus eigenlijk op twee manieren: we halen grondstoffen als aardgas en aardolie uit de bodem, om energie op te kunnen wekken wanneer we energie opwekken komen daar veel afvalstoffen bij te pas, die ook weer de lucht, het water en de bodem verontreinigen Energie Alle levende wezens en organismen, of het nu mensen of dieren zijn, hebben energie nodig. We krijgen die energie door voedsel te eten en dat in ons lichaam te verbranden. Die energie noemen we spierenergie. Vroeger konden mensen alleen deze energie gebruiken. Toen was de energie die voortkwam uit de activiteit van mens en dier de enige vorm van energie die mensen hadden. Later leerde de mens andere energiebronnen te gebruiken. Denk hierbij aan de wind als energiebron voor zeilschepen en windmolens en hout als brandstof. Tegenwoordig gebruiken we minder spierenergie. We doen nog weinig met de hand, want nu hebben we machines. Machines verbruiken veel energie. Ook in de keuken gebruiken we veel energie, vooral elektriciteit, aardgas en olie. Aardgas is de belangrijkste bron van energie in Nederland. Andere belangrijke bronnen zijn aardolie en steenkool. Het gebruik van energiebronnen is niet goed voor het milieu. Vrijwel alle brandstoffen hebben nadelen voor het milieu, al is dat nadeel bij de ene brandstof wat groter dan bij de ander. Bij de winning van brandstoffen plegen we een aanslag op het milieu. kleding, koelkasten en televisies. Mensen hebben steeds meer geld en willen steeds luxere spullen hebben. Om aan die vraag te voldoen, komt er steeds meer landbouw, veeteelt en industrie. Er moet meer en meer gemaakt worden. Voor het maken van deze producten is energie nodig. Een voorbeeld: In de land- en tuinbouw gebruiken we kunstmest en allerlei verdelgingsmiddelen die het grondwater verontreinigen. De fabrieken gebruiken veel energie. Ook hebben ze veel afvalstoffen. Denk hierbij aan gassen in de lucht. Hierdoor wordt de lucht vervuild. Ook het water wordt vervuild door afval van fabrieken. Broeikaseffect Het gaat steeds slechter met het milieu. Dat is ook goed te zien aan het broeikaseffect. De belangrijkste veroorzaker van het broeikaseffect is kooldioxyde (CO2). Dit gas ontstaat door het verbranden van brandstoffen of energie. De verbranding vindt overal plaats. In de industrie, in elektriciteitscentrales, in het verkeer, in bedrijven maar ook in huishoudens. Omdat we steeds meer energie gebruiken, komt er ook steeds meer kooldioxyde in de lucht en in de dampkring terecht. Er wordt veel onderzoek gedaan naar de mogelijke gevolgen van het broeikaseffect. Eén van de gevolgen is dat de temperatuur op aarde ieder jaar iets stijgt. Hierdoor smelt het poolijs en stijgt de zeespiegel. Er komen steeds meer mensen op aarde. Al die mensen hebben voedsel nodig. Daarnaast willen al die mensen ook andere producten, bijvoorbeeld Het gat in de ozonlaag. 2

3 Afvalstoffen Kunststof is de verzamelnaam voor chemisch gemaakte stoffen zoals plastics. Plastic is een handig materiaal. Het is licht en voor veel zaken te gebruiken. In sommige gevallen is hergebruik van plastic mogelijk. De meeste kunststoffen die we gebruiken kunnen niet door het milieu worden afgebroken. Er zijn echter ook kunststoffen die door micro-organismen kunnen worden afgebroken tot stoffen die normaal in de natuur voorkomen. Er bestaan verschillende soorten plastics. In een aantal plastics zijn gevaarlijke stoffen verwerkt zoals dioxine in PVC en zwaardere metalen als cadmium, lood, zink, kleurstoffen en plastics in onder andere gele bierkratten. Milieuzorg Wie op een serieuze wijze binnen een bedrijf met het milieu wil omgaan, moet met alle milieufactoren rekening houden. Het is belangrijk dat binnen een bedrijf goed wordt omgegaan met het milieu. Er moet op verschillende zaken gelet worden. Deze manier van werken noemen we milieuzorg. Dit is niet een zaak van enkele mensen in een bedrijf, maar van alle werknemers. Iedereen van laag tot hoog heeft zijn eigen verantwoordelijkheid en moet een bijdrage leveren. De vraag is waarom er zo weinig van milieuzorg terecht komt, terwijl we toch van goede wil zijn. Voor een antwoord op die vraag kun je denken aan allerlei maatregelen die men heeft genomen op het gebied van hygiëne, toen eenmaal was ondekt dat je ernstige ziektes kunt krijgen van voedsel dat niet goed is klaargemaakt. Men houdt zich ook daarbij lang niet altijd aan de regels. Weten is één ding, maar doen is iets anders! Het invoeren van milieuzorg gaat niet van vandaag op morgen. Die verandering moet geregeld worden. Ook moeten mensen wennen aan de nieuwe manier van werken en tot slot moeten de nieuwe manieren van werken inslijten tot ze een gewoonte zijn geworden. Als eerste moeten mensen iets willen veranderen. Ten tweede zijn er regels in de wet. De overheid maakt steeds strengere regels. Bijvoorbeeld: afvalwater mag niet meer in het riool. Milieuzorg binnen het bedrijf De organisatie van milieuzorg binnen een bedrijf noemen we interne milieuzorg. Daarbij gaat het om vragen als: hoe gaan we om met ons afval? Welke afspraken maken we met de leveranciers? Wanneer maken we een vetopvangput leeg? Interne milieuzorg moet voor bedrijven net zo n belangrijk onderwerp worden als kwaliteit en hygiëne. De zorg voor het milieu moet dus een vast onderdeel worden van ons werk. Binnen een bedrijf moet het goed geregeld worden. Daarom moet een bedrijf een plan maken. Dit plan noemen we een milieuzorgsysteem. In dit plan staan alle regels en voorzieningen voor een bedrijf. We zullen de interne milieuzorg systematisch moeten aanpakken en organiseren. Bedorven voedsel. In je werk heb dus met het milieu te maken. Je kunt op een makkelijke manier een steentje bijdragen aan een goed milieu. Bijvoorbeeld: door de deur van de vriescel niet te lang open laten staan door zuinig om te gaan met schoonmaakmiddelen 3

4 Je kunt het energie- en milieuprobleem niet in je eentje oplossen, maar je kunt wel je steentje bijdragen. Het milieu is een onderdeel van je werk, daar kun je niet omheen. In dit hoofdstuk kijken we naar de mogelijkheden die je hebt om een bijdrage te leveren aan een beter milieu. Het gaat dan om de volgende problemen: energiebesparing lucht- en waterverontreiniging productieproces schoonmaken en schoonmaakmiddelen aanschaf van apparatuur en inventaris afval. Energiebesparing Energiebesparing is goed voor het milieu en kan geld opleveren. Bedrijven gebruiken de meeste energie om machines en apparatuur te laten werken en voor koeling en verlichting. Iedere keer als de buitendeur, of de deur van de koelkast, te lang open staat, gaat er warmte verloren en moet er energie geleverd worden om die ruimte weer op de gewenste temperatuur te brengen. In het bedrijf kunnen we energie besparen op verschillende manieren: door isolatie door een efficiëntere verwarming en/of betere koeling van ruimten door zuinigere verlichting Lucht- en waterverontreiniging Bedrijven die voedsel produceren hebben afzuiginstallaties om de vervuilde lucht af te zuigen. In de vervuilde lucht zitten stoom, olie- en vetdruppels en geurstoffen. De stoom, die bij de bereiding van voedsel ontstaat, wordt afgezogen omdat anders binnen de lucht te vochtig wordt. Bedrijven die voedsel produceren hebben ook veel water nodig. Dit water wordt later geloosd. Je kunt hierbij denken aan het water dat gebruikt wordt bij het schoonmaken en wassen van producten, het koken en het afkoelen van voeding. Maar ook bij de afwas en de schoonmaak wordt veel water gebruikt. Het is belangrijk zo weinig mogelijk water te gebruiken. Hoe minder water we gebruiken, hoe minder water er vervuild wordt. Het is vaak niet nodig om water continu te laten lopen. Bij het klaarmaken van voedsel, en bij het schoonmaken van materiaal en ruimten, verdwijnen veel vetstoffen via de afvoer in de riolering. Het vet vervuilt het afvalwater waardoor de riolering verstopt raakt. Om dit tegen te gaan, is een vetput in veel gemeenten verplicht. In een vetput wordt het vet gescheiden van het afvalwater. De put bestaat uit drie lagen. Bovenop drijven de vetten en oliën, het slib zinkt naar onderen en daartussen staat water. Een goede vetput moet aan een aantal eisen voldoen: De capaciteit van de put moet voldoende zijn. De temperatuur van het afvalwater mag niet hoger zijn dan 30 C. Als het water warmer is, blijft het vet opgelost in het afvalwater en dan komt het toch in de riolering. Vetvangputten moeten regelmatig geleegd en onderhouden worden. De opslagcapaciteit is beperkt. De put moet dan helemaal leeg worden gezogen. Als dat niet gebeurt, kan het slib de coating van de put aantasten, waardoor bodemverontreiniging kan ontstaan. De vervuiler betaalt hoor je vaak als het gaat om milieuvervuiling. Volgens de wet is een bedrijf verantwoordelijk. Als een bedrijf vervuiling veroorzaakt dan overtreedt het bedrijf de wet. Een bedrijf is volgens de wet verantwoordelijk en aansprakelijk voor de verontreiniging die het veroorzaakt in lucht, bodem en het oppervlaktewater. Milieu en het productieproces Bedrijven die voedsel produceren kopen grondstoffen in. Grondstoffen zijn nodig voor het bereiden van maaltijden. Let bij het inkopen op de verpak- 4

5 king. Zorg ervoor dat je, als de verpakkingen leeg zijn, zo min mogelijk afval hebt. Wanneer je rekening houdt met het milieu bij de inkoop, kun je milieuproblemen al behoorlijk verminderen. Je moet daarbij onderscheid maken tussen de grondstoffen en de verpakking van die grondstoffen. We moeten ons er altijd van bewust zijn dat we niet alleen grondstoffen maar ook verpakkingen inkopen. Door een bewuste inkoop kun je de hoeveelheid afval die na productie moet worden afgevoerd, sterk verminderen. De inkoop van grondstoffen Bij de inkoop van grondstoffen moet je op de volgende punten letten: De productiewijze Het telen van grondstoffen kan schadelijk zijn voor het milieu. Als je bijvoorbeeld groenten verbouwt in kassen heb je veel elektriciteit nodig. Denk bijvoorbeeld ook aan de bio-industrie. Dat is niet alleen schadelijk voor dieren, maar levert ook milieuproblemen op, zoals enorme hoeveelheden mest. In de ecologische landbouw houden ze wel rekening met het milieu. Denk bijvoorbeeld aan scharreleieren en het vlees van scharrelkippen en -varkens. Ecologische landbouw houdt rekening met ecosystemen, dus de samenhang tussen plant, dier en mens. Natuur en milieu worden hierbij zo min mogelijk verstoord. Kijk op de verpakking of het product dat je koopt een EKO-product is. Er bestaat een groot aantal keurmerken voor EKO-producten. Om duidelijkheid te scheppen in de warwinkel van keurmerken is er in ons land één overkoepelend keurmerk gekomen, het SKAL-keurmerk. SKAL betekent Stichting Keur Alternatief voorgebrachte Landbouwproducten. De SKAL controleert of de teler, de handelaar en de leveranciers zich aan de regels houden. De SKAL garandeert de consument een verantwoord biologisch product. Wanneer zijn welke grondstoffen het beste van kwaliteit? Het is steeds minder te zien op het bord van de consument welk seizoen het nu eigenlijk is. Een voorbeeld zijn de verse aardbeien op het kerstdiner in december. Maak meer gebruik van producten van het seizoen. De producten zijn goedkoper, minder milieubelastend en beter van smaak. Waar komt de grondstof oorspronkelijk vandaan? Het komt steeds vaker voor dat grondstoffen bijvoorbeeld per vliegtuig over steeds grotere afstanden getransporteerd worden. De milieubelasting van het transport wordt niet of nauwelijks in de prijs verrekend. Een bekend voorbeeld zijn de Hollandse tomaten die door Nederlandse importeurs aangekocht worden op de markt in Rungis (bij Parijs). De tomaten kunnen ook in Nederland gekocht worden. De hoeveelheid Laat je niet verleiden om grotere hoeveelheden te kopen van producten die in de aanbieding zijn, wanneer je weet dat je ze niet snel kunt verwerken. Verse producten bederven snel, waardoor je soms veel moet weggooien. De verpakking van grondstoffen Grondstoffen zitten verpakt. Als de verpakking leeg is gooi je het weg. Verpakkingen worden gemaakt van glas, papier, karton of plastic. Met de grondstoffen haal je ook verpakkingen in huis. De hoeveelheid afval is de laatste jaren enorm toegenomen. Dit is een groot milieu- en financieel probleem. Voor het maken van verpakkingsmateriaal is veel energie nodig. terwijl zwerfvuil voor een groot deel uit verpakkingsmateriaal bestaat. Veel 5

6 producten worden tegenwoordig in glas, papier, karton of plastic aangeleverd. Veel verpakkingen kunnen nog opnieuw worden gebruikt. Veilingkisten, flessen, potten, oud papier, karton, glas en textiel kunnen worden hergebruikt. Sommige verpakkingen kunnen een nieuwe bestemming krijgen als schalen, bakken en dozen die geschikt zijn voor de opslag van producten in bijvoorbeeld de diepvries. gebruik geconcentreerde (af)wasmiddelen zodat je maar weinig nodig hebt. We kunnen veel doen om de hoeveelheid afval van verpakkingen te verminderen. Let bij de inkoop van producten op het volgende: Is het product ook zonder verpakking leverbaar? Geef het verpakkingsmateriaal zonodig terug aan de leverancier. Hij is verantwoordelijk voor de verpakking van zijn goederen. Is het product ook leverbaar in een statiegeldverpakking? Kies liever voor producten in glas dan in blik. Spreek de leverancier aan op de verpakkingen en vraag om navulverpakkingen. Wordt het product dubbelop verpakt? Sommige producten worden twee of drie maal verpakt, in blik, plastic èn in dozen. Hoe is de samenstelling van het verpakkingsmateriaal? Koop liefst geen laminaatverpakkingen: verpakkingen die uit meerdere lagen bestaan, zoals karton, kunststof en aluminium bij koffie, melk en vruchtensappen. Deze verpakkingen zijn niet meer te recyclen. Zeker voor eenmalig gebruik zijn verpakkingen van PVC en aluminium af te raden. Koop broden en groenten in kratten. Vervang plastic door karton. Gebruik recyclebare kunststof en vervang verpakkingen van PVC door verpakkingen van andere kunststoffen zoals polyethyleen of polystyreen. Gebruik geen éénpersoonsporties broodbeleg maar dispensers (grote verpakkingen waar je per keer een portie uithaalt). De opslag en het voorraadbeheer Een goede opslag is belangrijk voor het milieu. Hiermee voorkom je ook dat producten bederven. Je moet chemische middelen apart opslaan. Denk hierbij aan bestrijdingsmiddelen voor ongedierte en onkruid. Bewaar deze producten in een afgesloten kast en zorg dat ze niet kunnen lekken. Je kunt in zo'n kast voor een vloeistofdichte vloer zorgen, of een lekbak met een voldoende grote inhoud plaatsen. Een belangrijke en kostenbesparende manier om verspilling van grondstoffen tegen te gaan, is een zorgvuldig beheer van voorraden. De belangrijkste principes van zorgvuldig en milieubewust voorraadbeheer zijn: Koop zoveel mogelijk tegelijk in. Dat scheelt extra transport maar ook tijd. Koop de juiste hoeveelheden in, maar niet te veel zodat het kan bederven. Let op de houdbaarheidsdatum. Werk altijd volgens het FIFO-principe ( First in - First out : zie kaart: de opslag van goederen). Zorg voor een duidelijke indeling en rangschikking. Plaats de verpakking met het etiket naar voren in de berging. Iedereen kan dan het product direct vinden. De voorbereiding en bereiding De (voor)bereiding van voeding is op twee manieren slecht voor het milieu: vervuiling. energiegebruik 6

7 Vervuiling Zoals we al zeiden zijn luchtvervuiling en watervuiling de belangrijkste oorzaken voor een slecht milieu. Let bij het bereiden van voedsel en bij de afwas op de vetstoffen die via de gootsteen in de riolering verdwijnen. Vooral bij het friteren blijft er veel vet en olie over. Dit moet je apart verzamelen. Je kunt er beter voor zorgen dat je vet en olie vaak kan hergebruiken. Je moet vet of olie daarom: Vaak filtreren door een fijne zeef. Als je de frituur veel gebruikt moet dat meer dan één keer per dag. Nieuw vet of nieuwe olie eerst gebruiken voor aardappelen en groente zonder paneermeel. Daarna voor snacks en als laatst voor gepaneerde producten. Paneermeel verbrandt snel en daardoor verkleurd het vet. Met filterpoeders behandelen. Hierdoor kun je olie en vet langer gebruiken. Olie en vet die niet meer te gebruiken zijn moet je in tonnen doen die goed afsluitbaar zijn en niet lekken. Vraag de vetinzamamelaar wat er met het afgewerkte vet of de olie gebeurt. Zorg ervoor dat de tonnen regelmatig schoongemaakt en gecontroleerd worden. Als producent zijn wij verantwoordelijk voor een zorgvuldige verwerking van onze afvalstoffen. Energiegebruik Bedrijven die voedsel maken gebruiken veel energie. Je kunt veel energie besparen door te werken met apparaten die niet zoveel energie nodig hebben. Ga op een goede manier met die apparaten om. Enkele tips: Ontdooi producten ruim van te voren. Laat warme gerechten afkoelen voordat je ze in de koeling zet. Maak de condensor en de motor van koelapparatuur vaak schoon. Maak koelinstallaties alleen open als het nodig is om rijpvorming tegen te gaan en ontdooi ze regelmatig. Zorg dat de deuren van koel en vrieskasten goed sluiten. Gebruik de juiste apparatuur. Maak geen tosti s op bijvoorbeeld een grill. Een grill heeft veel energie nodig. Zet kookunits en warmtekasten die niet in gebruik zijn uit. Zet apparatuur zo laat mogelijk aan en schakel niet meer apparatuur in dan nodig is. Ontkalk de apparatuur regelmatig. Warm apparatuur als friteuses langzaam op. Koppel de afzuiging aan de voedselbereidingsapparatuur. Dit voorkomt dat de afzuiging onnodig lang aanstaat. Stel de afzuiging goed in, niet hoger dan nodig is en maak de filters regelmatig schoon. Gebruik zo min mogelijk water en laat vooral warm water niet onnodig doorstromen. Stem de thermostaat van de warmwatervoorziening af op het gebruik. Controleer de leertjes in kranen regelmatig op druppen. Bij de afwas van materiaal en serviesgoed gebruiken we veel water en energie. Voor het milieu is met de hand afwassen beter. Maar dat kost veel tijd. Daarom hebben de meeste keukens een afwasmachine. Zorg ervoor dat de afwasmachine goed gevuld is. Doe kleine afwasjes met de hand. Dat is beter voor het milieu en goedkoper. Enkele tips: Spoel voor de afwas het vaatwerk eerst goed af. Gebruik hiervoor lauw of koud water. Laat extra vuile afwas (zoals aangekoekte pannen) voorweken. Kies het juiste afwasprogramma (kijk eerst hoe vies de afwas is). Gebruik bijvoorbeeld het voorwasprogramma alleen als het nodig is. Was alleen als de machine helemaal vol is. Gebruik zo min mogelijk afwas- en glansmiddelen. 7

8 Vragen 1. Wat betekent het milieu? 2. * Wat hebben het milieu en ecosystemen met elkaar te maken? 3. Wat zijn de belangrijkste energiebronnen? 4. Wat is interne milieuzorg? 5. *Wat vind je van deze stelling: Met de interne milieuzorg is het wel in orde als er maar goede regels zijn. 6. *Hoe zouden horecabedrijven met energie moeten omgaan? 7. *Hoe kunnen horecabedrijven lucht- en waterverontreiniging veroorzaken? 8. *Wat kunnen horecabedrijven aan waterverontreiniging doen? Noem minstens twee dingen. 9. * Wat kunnen bedrijven aan luchtverontreiniging doen? 10. * Op welke vier punten kan het productieproces milieuproblemen opleveren? 11. Noem minstens drie punten waar je op moet letten als je grondstoffen inkoopt. 12. Wat kun je doen om de afvalberg zoveel mogelijk te verminderen? Noem minstens vier punten. 13. Hoe kun je bij de opslag van grondstoffen milieubewust handelen? 14. * Wat kun je zoal doen om energie te besparen in de keuken? Noem minstens vier tips. 15. Hoe kun je bij de afwas milieubewust handelen? Opdracht 1. Bekijk nogmaals de tips die in deze kaart zijn gegeven. Enkele van die tips kun je ook in de keuken van het praktijklokaal gebruiken. Schrijf eens op welke tips al worden gebruikt in deze keuken. 8

Fastservice Kwaliteitszorg en milieu - 1

Fastservice Kwaliteitszorg en milieu - 1 Fastservice Kwaliteitszorg en milieu - 1 Milieu en milieuzorg Milieu en vervuilende stoffen Het milieu staat de laatste jaren veel in de belangstelling. Maar wat is het milieu eigenlijk? Milieu is een

Nadere informatie

De opslag van goederen. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van jou verwacht? Bewaren van voedsel. Wat komt er kijken bij de opslag van goederen?

De opslag van goederen. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van jou verwacht? Bewaren van voedsel. Wat komt er kijken bij de opslag van goederen? Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over de opslag van producten die horecabedrijven in voorraad hebben. We vertellen waar je op moet letten bij de levering van producten en hoe je ze opslaat. Wat

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

1.7 Kwartet over de verschillende energiebronnen

1.7 Kwartet over de verschillende energiebronnen 2. 1. Lessuggesties Oriënterende en activiteiten op klasniveau 1.7 Kwartet over de verschillende energiebronnen Dit kwartet is een syntheseactiviteit. De meeste aspecten van energie die aan bod zijn gekomen,

Nadere informatie

Thema: Algemene kennis

Thema: Algemene kennis OPDRACHTKAART AK-04-03-01 Milieu Voorkennis: geen Intro: In elk grafimedia-bedrijf ontstaat afval. We moeten weten wat we met de verschillende soorten afval moeten doen. Chemicaliën mogen niet in het riool

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Wie weet wat Avri doet?

Wie weet wat Avri doet? Opdracht 1 Welkom Wie weet wat Avri doet? Opdracht 1 antwoord Welkom Wie weet wat Avri doet? In Rivierenland zamelt Avri afval in. Opdracht 2 Woordweb Als je het woord afval hoort, waar denk je dan aan?

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

1. Belang Hygiënecode

1. Belang Hygiënecode 1. Belang Hygiënecode 1. Waarom wordt er in de slagerij met een Hygiënecode gewerkt? Om op een structurele manier hygiënisch en veilig met voedsel te werken. Om mensen te leren om gezonder en gevarieerder

Nadere informatie

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

Hand-out digiboard presentatie

Hand-out digiboard presentatie Hand-out digiboard presentatie Bij werkboekje Groepen 6, 7 en 8 basisonderwijs Wie weet wat AVRI doet? Opdracht 1 In Rivierenland zamelt AVRI afval in. Wie weet wat AVRI doet? Opdracht 1 Opdracht 2 Woordweb

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - MIDDENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil!

'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil! Kijkje in de keuken 'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil! Tussen de productie van voeding en het opeten

Nadere informatie

Hygiëne en voedselveiligheid. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedselveiligheid

Hygiëne en voedselveiligheid. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedselveiligheid Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat in op de onderwerpen: voedselbederf; voedselbesmetting; voedselinfectie; voedselvergiftiging. Verder gaat de kaart in op de mogelijkheden om deze ongewenste verschijnselen

Nadere informatie

Reiniging en desinfectie

Reiniging en desinfectie Reiniging en desinfectie 1 Reiniging en desinfectie Als jij een frietje eet bij de snackbar, denk je waarschijnlijk niet na over de keuken. Maar stel je eens voor dat jouw friet wordt gebakken in een hele

Nadere informatie

RI-26 Schoonmaak en onderhoud. woonlocaties van Cavent

RI-26 Schoonmaak en onderhoud. woonlocaties van Cavent RI-26 Schoonmaak en onderhoud woonlocaties van Cavent Datum vaststelling : 26-07-2010 Eigenaar : Beleidsmedewerker Datum aanpassingen aan : 20-01-2015 RI-26 Instructie schoonmaakcode 20-01-2015 Status

Nadere informatie

Economie en milieu hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52456

Economie en milieu hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52456 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52456 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Langer plezier van karton en papier

Langer plezier van karton en papier Langer plezier van karton en papier Stichting Papier Recycling Nederland PERSEN DROGEN GLADSTRIJKEN SNIJDEN BEDRUKKEN GEBRUIKEN KRANT KARTON RECLAME KRANT 1 6 5 2 VAN OUD NAAR NIEUW 3 4 PULP WEKEN ONTINKTEN

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62385 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

Duurzaamheid. Sander Niessing. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76953

Duurzaamheid. Sander Niessing. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76953 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Sander Niessing 11 May 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/76953 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Productinformatie: Boter en boterproducten. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van jou verwacht? Kwaliteitskenmerken van boter

Productinformatie: Boter en boterproducten. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van jou verwacht? Kwaliteitskenmerken van boter Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over de eigenschappen van boter en boterproducten. We vertellen je ook waar je boter en boterproducten voor kunt gebruiken in de keuken en welke soorten boter

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 5. Trefwoordenlijst 73. Inhoud

Inhoud. Voorwoord 5. Trefwoordenlijst 73. Inhoud Inhoud Voorwoord 5 1 Handel in duurzame producten 9 1.1 Duurzame of traditionele productie? 9 1.2 Logo s en keurmerken 11 1.3 Kosten van duurzame teelt 16 1.4 Relatie prijs - kwaliteit - afzet 17 1.5 Een

Nadere informatie

vervoer, invullen milieuregistratie voor milieugegevens over papierinkoop en verzamelen gebruiksgebonden milieugegevens: energie, water, afval

vervoer, invullen milieuregistratie voor milieugegevens over papierinkoop en verzamelen gebruiksgebonden milieugegevens: energie, water, afval Overzicht milieunormen en taakverdeling Belangrijke aspecten Normering Eigenaar pand Huurder / beheerder Gebruiker Milieuzorg algemeen Zorgplicht Nadelige gevolgen voor het milieu voorkomen of beperken

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Productinformatie: Groenten (1) Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van jou verwacht? Hoe kun je groenten in menu's gebruiken? Wat zijn groenten?

Productinformatie: Groenten (1) Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van jou verwacht? Hoe kun je groenten in menu's gebruiken? Wat zijn groenten? Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over de eigenschappen van groenten. We vertellen je ook hoe je groenten kunt gebruiken en hoe je ze moet bewaren. Wat wordt er van jou verwacht? Na het bestuderen

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1, vmbo Duurzame stroom in het EcoNexis huis Vooraf Er zijn steeds meer mensen op de wereld. En die hebben gemiddeld ook steeds meer geld te besteden. Daarom is er steeds meer energie nodig.

Nadere informatie

Branchetoetsdocument: Milieuzorg 1

Branchetoetsdocument: Milieuzorg 1 pagina van 5 Branchetoetsdocument: Milieuzorg Versie 4.2 samengevoegd met Milieuzorg 2 per -09-2008, vervallen per -0-20 Deelbranche(s) Tankstation Algemene beschrijving & doelstelling van de branchekwalificatie

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

- de explosieve groei van de wereldbevolking - de manier van leven die verandert (machines, industrie, grootschaligheid)

- de explosieve groei van de wereldbevolking - de manier van leven die verandert (machines, industrie, grootschaligheid) Samenvatting Thema 4: Mens en milieu Basisstof 1 Mensen hebben het milieu nodig voor het krijgen van: - voedsel - water - energie - grondstoffen - zuurstof - een plekje om je er te recreëren Milieuproblemen

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Checklist verduurzaming sportverenigingen (tennis etc.)

Checklist verduurzaming sportverenigingen (tennis etc.) Checklist verduurzaming sportverenigingen (tennis etc.) Dit is een voorbeeld van een checklist van een tennisvereniging met 10 kunstgrasbanen en een kantine met kleedruimten. De checklist heeft betrekking

Nadere informatie

Zeg ook JA tegen afval scheiden.

Zeg ook JA tegen afval scheiden. Zeg ook JA tegen afval scheiden. Elkaar iets beloven. Voor een betere toekomst. Zonder het onnodig verbruiken en weggooien van grondstoffen. Om dat te kunnen realiseren moeten we met elkaar JA zeggen tegen

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Elementen Thema 1 MAterialen. de kringloop tussen mens / dier en plant uiteggen mbv CO2 en O2

Elementen Thema 1 MAterialen. de kringloop tussen mens / dier en plant uiteggen mbv CO2 en O2 Toetstermen Hout (H1) Stofeigenschappen 5 soorten hout onderscheiden in kleur, structuur en toepasbaarheid 5 verschillende houtsoorten herkennen 5 verschillende houtsoorten - wisselw. mens, dier Gebruik

Nadere informatie

Produceren en milieu vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62284

Produceren en milieu vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62284 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 24 augustus 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/62284 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Economie en milieu vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Economie en milieu vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 17 October 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62169 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Produceren en milieu vmbo-b34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62258

Produceren en milieu vmbo-b34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62258 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 23 augustus 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/62258 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Vragen 1. Welke soorten afval zijn er? Noem bij elk een voorbeeld...

Vragen 1. Welke soorten afval zijn er? Noem bij elk een voorbeeld... 1 2 Vragen 1. Welke soorten afval zijn er? Noem bij elk een voorbeeld....... 2. Goed of fout? Omcirkel. a De strooisellaag bestaat uit natuurlijk afval. b De strooisellaag wordt steeds dikker. c Bodemdieren

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

Besparen in de Keuken!

Besparen in de Keuken! Inhoud: Besparen in de Keuken Besparen in de Keuken! ------------------------------------------------------------- 1 Inhoud: Besparen in de Keuken -----------------------------------------------------

Nadere informatie

Enkele tips om op kamp voedselnarigheden te vermijden. Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Enkele tips om op kamp voedselnarigheden te vermijden. Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen BEDERF JE KAMP NIET! Enkele tips om op kamp voedselnarigheden te vermijden Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen BEDERF JE KAMP NIET! HONGER... HONGER... Een vaak gehoord woord wanneer

Nadere informatie

Per wanneer komen de nieuwe containers voor kunststof en kunnen ze direct gebruikt worden?

Per wanneer komen de nieuwe containers voor kunststof en kunnen ze direct gebruikt worden? Q&A kunststof Rotterdam Waarom komen er in Rotterdam nu wel ineens containers voor kunststof te staan? Rotterdam wil de best presterende grote gemeente worden op het gebied van afvalscheiding, hierin hoort

Nadere informatie

Van plantage tot kop koffie: stappen om verder te verduurzamen. Duurzaamheid

Van plantage tot kop koffie: stappen om verder te verduurzamen. Duurzaamheid Van plantage tot kop koffie: stappen om verder te verduurzamen Duurzaamheid Vanzelfsprekende duurzaamheid Basis voor groei Duurzaamheid, de basis om koffie en ons bedrijf te laten groeien. De klant wil

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Afhankelijk van de natuur vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 14 July 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62464 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN Een verbranding is de reactie tussen zuurstof en een andere stof, waarbij vuurverschijnselen waarneembaar zijn. Bij een verbrandingsreactie komt warmte vrij.

Nadere informatie

A1 Wat is de boodschap van de Plastic Soup Surfer? Zijn boodschap/missie is om aandacht te vragen voor plastic afval in zee

A1 Wat is de boodschap van de Plastic Soup Surfer? Zijn boodschap/missie is om aandacht te vragen voor plastic afval in zee ANTWOORDMODEL PROEFLES PLASTIC SOUP SURFER mei 2016 Antwoordmodel opdracht A (T1) A1 Wat is de boodschap van de Plastic Soup Surfer? Zijn boodschap/missie is om aandacht te vragen voor plastic afval in

Nadere informatie

Productinformatie: Water. Waar gaat deze kaart over? Waar gebruik je water voor in de keuken? Wat wordt er van jou verwacht? Geen leven zonder water

Productinformatie: Water. Waar gaat deze kaart over? Waar gebruik je water voor in de keuken? Wat wordt er van jou verwacht? Geen leven zonder water Waar gaat deze kaart over? In de keuken (en de bakkerij) gebruiken we water met verschillende redenen. Deze kaart gaat over verschillende soorten water. We vertellen je ook waar je water in de keuken voor

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

Branchetoetsdocument: Milieuzorg 2

Branchetoetsdocument: Milieuzorg 2 pagina van 5 Branchetoetsdocument: Milieuzorg 2 Versie 4.0 VERVALLEN per --0-20 Deelbranche(s) Autowas Algemene beschrijving & doelstelling van de branchekwalificatie De beroepsbeoefenaar kent het belang

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Mijn kledinggebruik. Succes! Dit gedeelte gaat over het kopen van kleding.

Mijn kledinggebruik. Succes! Dit gedeelte gaat over het kopen van kleding. Mijn kledinggebruik Wellicht weet je al dat verschillende aspecten van kleding slecht zijn voor het milieu. In deze opdracht gaan we bekijken op welke manier jij zelf je steentje bij kan dragen aan het

Nadere informatie

Campagneteksten glas en papier

Campagneteksten glas en papier Campagneteksten glas en papier Voor de glas-en-papier-campagne zijn twee uitgewerkte campagneteksten geschreven in de vorm van: DE MEEST GESTELDE VRAGEN OVER GLAS DE MEEST GESTELDE VRAGEN OVER PAPIER Deze

Nadere informatie

Ons eten en het milieu

Ons eten en het milieu SPREEKBEURT OF WERKSTUK Ons eten en het milieu Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over ons eten en het milieu. Het is handig om je spreekbeurt onder te verdelen in stappen. Dit zijn

Nadere informatie

Keukenapparatuur. Retail Trainingen. alles over friteuses, keukenmachines, koffiezetapparaten, waterkokers en magnetrons

Keukenapparatuur. Retail Trainingen. alles over friteuses, keukenmachines, koffiezetapparaten, waterkokers en magnetrons alles over friteuses, keukenmachines, koffiezetapparaten, waterkokers en magnetrons Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde Branche Retail Trainingen 2 Dit vakinformatieboek is een uitgave van:

Nadere informatie

Komst container aan huis voor plastic, pak en blik

Komst container aan huis voor plastic, pak en blik FAQ CAW-gemeenten Komst container aan huis voor plastic verpakkingen, lege pakken van sap, saus en zuivel en blik in de CAW-gemeenten Definitieve versie (4 februari 2016) -------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Barbecue Gril Oven Pizzaoven watervoorziening Afwasbak Koeling Opbergen afdeksystemen.

Barbecue Gril Oven Pizzaoven watervoorziening Afwasbak Koeling Opbergen afdeksystemen. Tuinkeukens antwoorden 1 Leg uit dat tuincentra barbecues verkopen. Barbecues gaan steeds vaker deel uitmaken van de tuin. 2 Noem minimaal 5 onderdelen van een buitenkeuken. Barbecue Gril Oven Pizzaoven

Nadere informatie

1 1. Bent u een man of een vrouw? 1 antwoord per respondent. Aantal respondenten: 405. Antwoord Aantal Percentage. 1. Vrouw 238 59% 2.

1 1. Bent u een man of een vrouw? 1 antwoord per respondent. Aantal respondenten: 405. Antwoord Aantal Percentage. 1. Vrouw 238 59% 2. 1 1. Bent u een man of een vrouw? Aantal respondenten: 405 Antwoord Aantal Percentage 1. Vrouw 238 59% 2. Man 167 41% 2 2. Wat is uw leeftijd? Aantal respondenten: 414 1. 20 jaar en jonger 0 0% 2. 20-29

Nadere informatie

Waar halen wij onze grondstoffen vandaan

Waar halen wij onze grondstoffen vandaan Waar halen wij onze grondstoffen vandaan Bezoek VNO NCW 15 mei 2012 aan Smink Groep Jan Robert van Veen Environmental Consultancy Group B.V. www.envigroup.nl Environmental Consultancy Group B.V. Bureau

Nadere informatie

waar ik afval zoals papier, glas, groente en plastic en gevaarlijke stoffen in moet doen.

waar ik afval zoals papier, glas, groente en plastic en gevaarlijke stoffen in moet doen. CP8 Het Mileu In Nederland wordt het huisvuil gescheiden opgehaald. Ook kunt u afval gescheiden weggooien in bijvoorbeeld de glasbak, of papierbak. De Nederlandse overheid wil graag dat mensen zuinig omgaan

Nadere informatie

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Lespakket Water Instructieblad groep 5-8 Inhoud pakket: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Materialen van het pakket: * 2 plastic potten * 1 potje melk * 1 potje met thee * 1 potje met broodkorstjes/

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie

Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie Vragen Samengesteld door: visign@hetnet.nl Datum: 31-1-2017 Tijd: 11:10 Samenstelling: Geowijzer Vraag: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19,

Nadere informatie

Inhoud. Cahier Voedselveiligheid. 1 Wetgevend kader 6. 2 Voedselveiligheid en voedselbesmetting 9

Inhoud. Cahier Voedselveiligheid. 1 Wetgevend kader 6. 2 Voedselveiligheid en voedselbesmetting 9 Inhoud Cahier Voedselveiligheid Inleiding 5 1 Wetgevend kader 6 2 Voedselveiligheid en voedselbesmetting 9 3 Aandachtspunten voor de keukens en omliggende lokalen 12 4 Algemene en persoonlijke hygiëne-eisen

Nadere informatie

1. RISK & SAFETY ZINNEN

1. RISK & SAFETY ZINNEN 1. RISK & SAFETY ZINNEN Risico en Veiligheidszinnen op etiketten en veiligheidsbladen R-zinnen geven bijzondere gevaren (Risks) aan. S-zinnen geven veiligheidsaanbevelingen (Safety) aan. De zinnen zijn

Nadere informatie

AQUAPAS. Mijn gids voor de watervoetafdruk

AQUAPAS.  Mijn gids voor de watervoetafdruk AQUAPAS www.aquapath-project.eu Mijn gids voor de watervoetafdruk Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Deze publicatie geeft alleen de visie van de auteur weer en de Commissie

Nadere informatie

Milieuverantwoord aankopen binnen je bedrijf. Kathelijne De Ridder

Milieuverantwoord aankopen binnen je bedrijf. Kathelijne De Ridder Milieuverantwoord aankopen binnen je bedrijf Kathelijne De Ridder Hoeveel kilo papier gebruikt de gemiddelde Belg per jaar? a) 265 kilo/jaar b) 354 kilo/jaar c) 358 kilo/jaar Hoeveel kilogram restafval

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Milieu Management V1.4

Milieu Management V1.4 V1.4 Milieu Management Pagina 1 van 6 V1.4 Inhoudsopgave 1. ALGEMEEN 3 2. INLEIDING 3 3. DOELSTELLING 3 4. BEPALEN PRIORITEITEN 3 5. INKOOP 4 6. MANAGEMENT INFORMATIE 4 7. COMMUNICATIE 5 8. EVALUATIE 6

Nadere informatie

Noordhoff Uitgevers Elobase Detailhandel Verkoper Kerntaak 1 Theorie- en infoboek

Noordhoff Uitgevers Elobase Detailhandel Verkoper Kerntaak 1 Theorie- en infoboek Theorieboek KT1 HOOFDSTUKKEN - Inleiding Goederen ontvangen en controleren Goederen verplaatsen Ompakken en prijzen Goederen opslaan Voorraadbeheer Werken met artikelpresentaties Presentatie en winkelinterieur

Nadere informatie

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT Werkstuk Techniek Rioolwaterzuiveringsinstallaties Bron foto: www.wve.nl Bron foto: www.wve.nl Werkstuk gemaakt door: Anoniem Samantha (op van eigen de verzoek) Maat Bert Bert van van Naamen Naamen Klas:

Nadere informatie

Productinformatie: Convenience producten (1) Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Convenience producten

Productinformatie: Convenience producten (1) Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Convenience producten Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over convenience of voorbewerkte producten. We leggen je uit wat convenience producten zijn. Daarnaast vertellen we je in het bijzonder over de convenience producten:

Nadere informatie

Jouw idealen in Utrecht Verkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal

Jouw idealen in Utrecht Verkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Jouw idealen in Utrecht Verkiezingsprogramma Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Verkiezingen in de provincie Op 18 maart 2015 zijn er verkiezingen in de provincie Utrecht. Iedereen die in Utrecht

Nadere informatie

Duurzaamheid hv12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Duurzaamheid hv12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 July 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52459 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Monitoring verpakkingen Preventie publicaties

Monitoring verpakkingen Preventie publicaties Monitoring verpakkingen Preventie publicaties 30 juli 2012 Postbus 8724 3009 AS Rotterdam 010 4206161 www.nedvang.nl info@nedvang.nl Deze monitoring rapportage is een uitgave van Nedvang. 3 INHOUD 1 Preventie

Nadere informatie

Werkblad voor de leerling

Werkblad voor de leerling Werkblad voor de leerling werken aan zuiver water 1. Kies het juiste antwoord Water uit een gemengd rioolstelsel dat op de RWZI wordt verwerkt is: 1. regenwater 2. huishoudelijk afvalwater 3. een mengsel

Nadere informatie

BNR MINI-ENERGIEBESPARINGSWEDSTRIJD SPEELKAART VAN:

BNR MINI-ENERGIEBESPARINGSWEDSTRIJD SPEELKAART VAN: BNR MINI-ENERGIEBESPARINGSWEDSTRIJD SPEELKAART VAN: HANDLEIDING Bij BNR gaan jullie allemaal aan de slag met een mini-energiebesparingswedstrijd. Goed bezig! Maar hoe werkt het precies? Hierbij de handleiding:

Nadere informatie

Sharon van Wieren biologisch koken voor baby s en peuters

Sharon van Wieren biologisch koken voor baby s en peuters Sharon van Wieren biologisch koken voor baby s en peuters HET BESTE VOOR JE BABY EN PEUTER In haar boek Hoe word ik een goddelijke huisvrouw? zei Nigella Lawson het al: het gaat er niet om een goddelijke

Nadere informatie

Langer plezier van karton en papier

Langer plezier van karton en papier Stichting Papier Recycling Nederland Langer plezier van karton en papier www.prn.nl Langer plezier van karton en papier Kranten, tijdschriften, folders, boeken, kopieer- en printpapier en catalogi, we

Nadere informatie

Samenvatting Mens & Milieu Biologie voor Jou VMBO 4a

Samenvatting Mens & Milieu Biologie voor Jou VMBO 4a Samenvatting Mens & Milieu Biologie voor Jou VMBO 4a 4.1 Mensen zijn van het milieu afhankelijk voor: Voedsel (via fotosynthese) Zuurstof (via fotosynthese) Water Energie Grondstoffen Recreatie Milieuproblemen:

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie