Aantal aanwezigen, beschrijving doelpubliek: 15, studenten politieke geografie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aantal aanwezigen, beschrijving doelpubliek: 15, studenten politieke geografie"

Transcriptie

1 Titel: Mijnbouw in Peru: de Conga Case Locatie: Universiteit Gent Datum en uur: 1/ Verslaggever: Machteld Laureyns Aantal aanwezigen, beschrijving doelpubliek: 15, studenten politieke geografie ReinaldoRodriguezCruzado Reinaldo is afkomstig uit Peru. Hij is geoloog met een specialisatie in geotechniek, milieubeheer en ontwikkelingsfinanciering. Verder is hij adviseur aan het seniormanagement van de ontwikkelingscorporatie van Cajamarca, beschikt hij over uitgebreide kennis van mijnbouwproblematiek in en de hierbij gerelateerde problemen en is hij consultant in de grondmechanica en voor ontwikkelingsprojecten. Bovendien is hij de directeur van de school voor geologische techniek en de school voor mijnbouwkunde in Peru. Mirtha Vasquez Mirtha Vasquez uit Peru is advocaat in sociaal management, milieurecht, bestuur e mensenrechten. Verder is zij de uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling van de NGO Grufides,die de rechten van boerengemeenschappen in Peru verdedigt, lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie,en hoogleraar milieurecht aan de nationale universiteit van Cajamarca, waar ze zelf ook gestudeerd heeft. Inhoud Charlotte van Catapa geeft de introductie en legt uit waarover de GOUD:EERLIJK? campagne gaat, en wat Catapa is. Ze legt uit dat de campagne momenteel focust op (de ontginning van) goud, omdat goud veel vervuilender is dan zilver en koper.

2 Vervolgens stelt Mirtha Vasquez zichzelf voor en legt uit wat ze wil doen. Ze vertelt dat de laatste jaren de investeringen in Latijns-Amerika gestegen zijn. De reden hiervoor is dat het continent over heel wat natuurlijke grondstoffen beschikt. Peru heeft veel geïnvesteerd in de mijnbouw. Hierdoor is grondgebied ernstig veranderd. Cajamarca is de regio waar de mijn gelegen is, waarover Mirtha en Reinaldo komen praten. De mijn in Cajamarca is de mijn die het meeste goud oplevert in Peru (en in Latijns-Amerika). Het grootste deel van Cajamarca is geconcessioneerd door mijnbouwbedrijven, maar op dat grondgebied leven ook boerengemeenschappen. De grote vraag is waar deze gemeenschappen naar toe moeten. In Latijns-Amerika zijn heel wat Afrikaanse, Chinese en Amerikaanse mijnbouwbedrijven. Yanacocha, de mijn in Cajamarca, is deels in handen van een Amerikaans bedrijf (Newmont), een Peruviaans bedrijf (Buenaventura) en ook 5% in handen van de Wereldbank. Deze zijn er al 25 jaar aan het werk. De goudprijs stijgt ondertussen: 1 gram goud produceren kost het hen 110$ terwijl deze verkocht wordt aan 1850$. Het is een grote paradox: Peru is de grootste producent in goud maar alles gaat naar de grote multinationals. Mirtha toont foto s van de transformaties die zijn gebeurd in het gebied. Het grootste probleem is de verandering in het landschap. Yanacocha was vroeger de naam van een meer, van dit meer is nu niets meer over. De mijn heeft al het water opgebruikt, maar nam wel de naam van het meer over. Mirtha haalt dat aan de mijn een negatieve impact heeft op het milieu. De techniek die ze in Yanacocha gebruiken is open-pit mining. Bij deze techniek wordt cyanide gebruikt en dit is erg schadelijk voor het milieu. Het gehele grondgebied is volledig vervuild, vooral het water. De techniek van open-pit mining is verboden in sommige staten van de Verenigde Staten. Mirtha toont satellietfoto s van Cajamarca en het ontmijningsgebied, waarbij duidelijk wordt dat de stad 5x kleiner is dan het ontginningsgebied. In Peru willen ze nu starten met een nieuw mijnbouwproject. Het plan is om bij dit project, het CONGA project, te beginnen ontginnen bij het hoogst gelegen gebied. Hierdoor zouden de waterlopen in het hoger gelegen gebied zwaar vervuild raken, waardoor ook lager gelegen gebied getroffen wordt. De bedrijven stellen een technische oplossing voor. De biodiversiteit komt in het gedrang en wordt niet naar waarde geschat. Ook met de lokale bevolking wordt erg weinig rekening gehouden. De contaminatie van het gebied gaat verder, maar iedereen heeft water nodig, zowel de lokale bevolking als de mijn. De regering steunt dergelijke projecten, maar er blijft maar een zeer kleine winst over voor de lokale bevolking. De lokale bevolking moet hun grondgebied verlaten, er blijft enkel ruimte voor mijnbouw over. Er worden dia s getoond met dorpen en steden die opgegeten worden de mijn. De lokale bevolking ondervindt heel wat moeilijkheden en ze zitten vast, weten niet waar ze naartoe kunnen. De lokale bevolking verliest hun grondgebied. De regering heeft namelijk een wet veranderd waardoor grond kan worden opgekocht, of worden geleased van de lokale bevolking. Vaak lijkt het niet zo n slechte prijs, maar de mensen kunnen achteraf niet meer terugkeren, want hun grond is volledig verwoest. Mensen worden door de regering gedwongen om te verhuizen. Mirtha haalt een voorbeeld aan van een boer uit Cajamarca die 30$ dollar per hectare kreeg om zijn grond gedwongen te verlaten, en zijn het gebied nu is volledig onvruchtbaar. Het CONGA-project geeft stof tot nadenken over de effecten van grootschalige mijnbouwproject op de lokale bevolking. 32 gemeenschappen en ha grond zijn getroffen door de komst van deze mijn. Mirtha verteld dat enorm veel kwik gebruikt wordt bij de mijnbouw. Veel kinderen werden ziek en er vielen zelfs doden. Mirtha toont foto s van de kinderen. De lokale bevolking organiseerde protestacties maar de regering was hiermee niet akkoord. Deze beweerde immers dat de (komst van) mijnbouwbedrijven zorgden voor ontwikkeling en inkomens in de regio. Bovendien werkt de regering samen met de mijnbouwbedrijven en treed ze vaak hardhandig op tegen protesten. Daarnaast steunt de regering de bedrijven zodanig met manschappen dat het wel lijkt of ze een privé-leger hebben. Het sociaal protest wordt fel onderdrukt door de staat en mensen worden vaak afgepersd of gevangen genomen. De straffen zijn erg zwaar: tot 25 jaar cel, wat meer is dan sommige moordenaars

3 krijgen. Zo was er ook operatie Diablo, de mijnbouw bedrijven werden beschermd door de regering, terwijl protestgroepen werden bedreigd, er werd spionage gepleegd en zelfs aanslagen. Mirtha verteld over Verantwoord Maatschappelijke Ondernemen. De bedrijven in Peru beweren immers dat ze zichzelf kunnen controleren. Maar uit vele documenten blijkt dat ze niet weten wat VMO is. Ze hebben een ander idee over VMO en zien het als een vorm van liefdadigheid. De bedrijven zeggen wel dat ze willen samen werken, maar de enige reden waarom ze er zijn is om grondstoffen uit de grond te kunnen halen. Mirtha haalt aan dat het sociale vlak in een geglobaliseerde wereld super belangrijk is, maar de bedrijven ginder niet weten waarover ze spreken. De rol van de regering in een geglobaliseerde wereld is minder groot geworden: bedrijven hebben nu meer macht dan de regering. De sociale kost voor dit alles is in Cajamarca zeer groot. Reinaldo Rodriguez is de volgende spreker. Hij haalt het verband tussen geografie en geologie aan en legt uit waarom de mijnen precies daar zijn. Hij toont op een kaartje hoeveel er al zijn en hoeveel er nog mogelijk bijkomen. Op dezelfde slide staat een tabel waarin weergegeven wordt welke positie Peru inneemt in de productie van (edel)metalen in de wereld. Hieruit blijkt dat Peru voor vele metalen de koploper is en is van de grootste producenten op wereldniveau is. Helaas blijft Peru een ontwikkelingsland. Vervolgens gaat hij verder met een geografische uitleg over het stroomgebied van rivieren. Hij toont aan dat mijnbedrijven zich vaak vestigen ten midden van zo n stroomgebied. De mijn in Cajamarca bestaat al sinds Hij toont een dia met de verschillende impacten zo n mijn heeft op de geografie en meer bepaald het landschap. De visuele impact van zo n mijn is dat vele gebieden volledig vernietigd achter blijven. Daarnaast heeft hij ook over de geomorfologische en geostructurele impact. Het reliëf verandert volledig door mijnbouw. Mijnbouw maakt daarnaast geomorfologische structuren kapot zoals rivieren en lagunes. Reinaldo maakt een tekening Deze tekening stelt een berg voor bestaande uit rotsen. Al de neerslag die valt kan 2 dingen doen : enerzijds van de helling lopen en anderzijds in de helling dringen. Hoeveel water in de rots dringt, hangt af van de waterdoorlaadbaarheid. Er zijn verschillende niveaus en variabelen. De neerslag is 100% waarvan 40% langs de stenen naar beneden loopt. 10 à 20% van het water dat op de rots loopt dringt de rots binnen omdat deze gefractureerd of gebroken is. De helling kan ook bestaan uit materiaal dat geen rots is. Een rotsbodem heeft wel een secundaire doorlaatbaarheid : het water dringt door de spleten maar niet door de rotsen. Reinaldo toont satellietbeelden op verschillende hoogtes. Het is duidelijk dat het volledige gebied vernietigd is en geomorfologisch kapot. We zien ook verschillende kleuren, een bepaalde kleur toont aan welk element zich daar bevindt: een groene kleur wijst bijvoorbeeld op veel koper, een rode kleur wijst op veel ijzer. Er zijn tal van zware metalen zichtbaar op de satellietfoto, kleuren die variëren van groen tot rood en bruin. Hij toont dia met drie waterbassins, waarbij het bovenste de bassin is waar het water in terecht komt. De tweede bassins toont hoe de inhoud bewerkt wordt, telkens heeft het water van de bassins een andere kleur. De laatste bassin is zeer donker gekleurd en bevat geen goud meer, enkel nog zware metalen. Hij toont een foto van de Yanococha mijn: een groot waterreservoir (600m op 800m) dat vol zit met zware metalen, die in de grond terecht komen. Reinaldo toont foto s van hoe het was voor de mijn er was. Uit het meertje werd vroeger gedronken door de plaatselijke bevolking. Reinaldo toont foto s van de evolutie van de mijn, waarop zichtbaar wordt op welke monsterlijke manier het gebied veranderd is. De littekens van de mijnbouw worden duidelijk. Hij vertelt over de waterzuiveringsinstallatie die op lager gelegen gebied ligt. In de volksmond wordt deze het mirakel genoemd. Het water dat in het waterzuiveringsstation terecht komt, komt rechtstreeks uit de mijn. Het station is echter niet krachtig en efficiënt genoeg om de zware metalen uit het water te filteren. Reinaldo toont foto s van de Rio Grande vroeger en de Rio Grande nu, wat eens een heldere rivier was, is nu veranderd droog gebied, waarbij de rivier via buizen naar Cajamarca stroomt. Het is gebruikt, vuil en zuur water. In het gebied is hectare veranderd en vernietigd. De

4 bedrijven verdienen er miljoenen dollars aan terwijl de dorpen in het gebied erg weinig ontwikkeling doormaken. Reinaldo dankt het publiek en professor en vraagt even stil te staan bij de problemen in Peru. Charlotte sluit de presentatie af en geeft uitleg uit de goud:eerlijk? campagne. Ze geeft uitleg over Fair Trade goudmijnen, nu zijn er al 5 en nog 4 in optie. Ze vraagt om na te denken over de aankoop en investering in goud. Er bestaat ook een juwelier met licentie om Fair Trade goud te verkopen, zij woont in Limburg. Nog enkele andere juweliers hebben een aanvraag gedaan, maar het is een administratieve rompslomp om zo n licentie te krijgen. Charlotte legt uit hoe we zelf goud eerlijker kunnen zijn. Ze spreekt over 2 de kolonisatie golf, die gelijkaardig is aan de eerste, maar nu zijn het de bedrijven die macht in handen hebben. Het resultaat is hetzelfde als bij de eerste kolonisatie: de getroffen landen blijven arm en verwoest achter. Vragen/opmerkingen uit het publiek 1.) Zijn er andere meer natuurvriendelijke methodes om aan ontginning te doen? 2.) Wordt de druk niet groter op de regering nu duidelijk wordt dat de protestacties niet enkel lokaal maar nationaal geworden zijn? Zijn ze niet bang bij volgende verkiezingen hierop afgerekend te worden of is het land te corrupt? En nu de acties aan zoveel belang winnen wat is de reactie van de internationale gemeenschap hierop? 3.) Wat is het aandeel van de goud-handel op het BBP van Peru? 4.) Wat zegt de Europese Gemeenschap/Parlement hierop? 1.)Reinaldo legt uit dat er twee soorten mijnen bestaan : Open-pit mijnen en schachtmijnen. Schachtsmijnen zitten onder de grond waardoor de vervuiling minder visueel zichtbaar is. Er is sowieso altijd vervuiling, hoewel schachtmijnen misschien iets minder vervuilend zijn, omdat deze minder in contact komen met het zichtbare landschap. Reinaldo maakt een tekening waarop hij aantoont dat waar rivieren samen vertrekken in de bergen, de grootste vervuiling plaatsvindt. Hoe verder (en vaak ook lager) men zich verplaatst van de mijn, hoe minder vervuild het gebied is. Reinaldo gaat verder en legt uit dat er twee processen zijn die gebruikt worden in de mijnindustrie, het ene proces maakt gebruik van flotatie het andere van cyanide. Cyanide wordt vooral gebruikt bij de Open-pit mining (CN - NA). Cyanide is niet vervuilend als zijn ph waarde tussen de 10 en 11.5 ligt. Wanneer zijn ph waarde daalt naar 9.9 wordt het een bijtend zuur. Bij Open-pit mining zijn tonnen cyanide nodig, dit is onzichtbaar en je proeft noch ruikt het. Wanneer cyanide zicht bindt met broom of andere stoffen wordt het complexe samenstelling. Het is in dit proces dat de ph-waarde daalt en het een dus een bijtend zuur wordt. Er dus geen milievriendelijke oplossing, men kan pas een oplossing vinden als men een alternatief vindt voor het proces met cyanide. 2.) Mirtha geeft uitleg hierover. Zij zegt dat protestacties vroeger enkel op lokaal vlak gebeurden, maar men ze nu meer op nationale schaal ziet. Het CONGA-project heeft ook op nationaal vlak protest tot gevolg, men is gaan aankloppen bij de regering. Maar de regering zit er wat tussen in, want zij heeft akkoorden met mijnbouwbedrijven. De regering moet schipperen tussen de sociale protestgroepen en de mijnbouwbedrijven. Charlotte haalt voorbeeld aan van Marlin Mijn in Guatemala waar er een protestactie was van meer dan die neen tegen de mijnbouw als standpunt innamen. Hier werden consultas gehouden bij de bevolking om te vragen wat ze van het idee van de mijn vonden. We kijken naar dia s van de nationale mars voor water, een actie

5 door lokale gemeenschappen die 15 dagen stapten door verschillende provincies, naar Lima. Onderweg sloten steeds meer mensen zich aan bij het protest. Telkens men ergens aankwam werd aan de vlag die vanaf dag 1 meeging met de mars een nieuw stuk bevestigd, op de foto s is zichtbaar dat na 15 dagen het om een immense vlag gaat. Sociale groepen worden echter vaak onderdrukt door geweld. 3.) Reinaldo neemt het woord hij zegt dat er een verschil moet gemaakt worden tussen goud dat bestemd is voor export en goud dat invloed heeft op het BBP. Zo n 47-51% van het goud is bestemd voor export. De goudmijnindustrie maakt maar zo n 4-7 à 8% van het BBP van Peru. Reinaldo haalt ook aan dat slechts 3.4% van de Peruvianen in de mijnbouwindustrie werken, en dat van de enorme winsten die de bedrijven maken slechts een heel klein deel terug gaat naar de lokale bevolking. Bedrijven betalen 17% belasting op wat ze verkopen, en slechts 50% daarvan wordt terug in het land gestoken. Comperonico stelt dat door de stijgende prijs in mineralen de winst veel groter wordt. 4.) Het Europese parlement probeert gebruik cyanide en open-pit mining te verbieden in grote mijnbouwprojecten. Mirtha haalt aan dat er in Europa een groot bewustzijn is en dat meer mensen de situatie willen veranderen. Zij en Reinaldo zijn al naar het Europese parlement geweest om het probleem aan te kaarten. Europa stelt wetten op, maar kan deze niet opdringen aan landen buiten de Europese Unie. Deze landen moeten zelf wetten stemmen in verband met mijnbouw. In Peru lag reeds een wet op tafel om gebruik van cyanide in mijnen te verbieden maar de wet is er niet door gekomen. Costa Rica is een goed voorbeeld van waar dit wel gelukt is, open pit mining is daar nu verboden. De Europese wetten zijn niet bindend voor Europese bedrijven die zich in Latijns-Amerika vestigen. Europa heeft vrijhandelsakkoorden met Peru en Colombia. Het Europees parlement wil graag weten hoe vork in de steel zit, maar landen in Latijns-Amerika zijn niet in staat om zichzelf te controleren op vlak van mijnbouw.

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie Titel: Mijnbouw in Peru. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Locatie: Hogeschool Gent Datum en uur: 26 februari 2013, 11.00-12.30 Verslaggever: Inge Boudewijn Aantal aanwezigen, beschrijving doelpubliek:

Nadere informatie

Inhoud. - Er bevinden zich in Zuid-Amerika vele natuurlijke hulpbronnen;

Inhoud. - Er bevinden zich in Zuid-Amerika vele natuurlijke hulpbronnen; Titel: Mijnbouw in Peru. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Locatie: Universiteit van Gent Datum en uur: 1 maart 2013, 11:30-12:45 Verslaggever: Inge Boudewijn Aantal aanwezigen, beschrijving doelpubliek:

Nadere informatie

Mijnbedrijven beloven ontwikkeling te brengen tot de streek, ze beloven economische welvaart, maar we zien het tegendeel.

Mijnbedrijven beloven ontwikkeling te brengen tot de streek, ze beloven economische welvaart, maar we zien het tegendeel. Titel: Mijnbouw in Peru Locatie: Ugent, Universiteitstraat, Auditorium D Datum en uur: 4 maart: 13u00-15u00 Verslaggever: Charlotte Christiaens Aanwezig: +/- 40 studenten Reinaldo Rodriguez Cruzado Reinaldo

Nadere informatie

PERSDOSSIER: NGO s VRAGEN DEUTSCHE BANK NIET IN ONVERANTWOORDE MIJNBOUWPROJECTEN TE INVESTEREN TIJDENS HUN JAARLIJKSE SHAREHOLDERSBIJEENKOMST

PERSDOSSIER: NGO s VRAGEN DEUTSCHE BANK NIET IN ONVERANTWOORDE MIJNBOUWPROJECTEN TE INVESTEREN TIJDENS HUN JAARLIJKSE SHAREHOLDERSBIJEENKOMST PERSDOSSIER: NGO s VRAGEN DEUTSCHE BANK NIET IN ONVERANTWOORDE MIJNBOUWPROJECTEN TE INVESTEREN TIJDENS HUN JAARLIJKSE SHAREHOLDERSBIJEENKOMST Cajamarca Peru, Protest tegen de Newmont Mining Corporation,

Nadere informatie

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA 0 Lesschema 1 WAT IS PLANTAGELANDBOUW? 1.1 Bestudeer de afbeeldingen en satellietbeelden van plantages 1.2 Input, proces en output 2 WAAR DOET MEN AAN PLANTAGELANDBOUW?

Nadere informatie

Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO

Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO De grote exportlanden (Ecuador, Costa Rica en Colombia) hebben je een contract aangeboden om nieuwe plantages te bouwen in hun landen. Je kan nu meer bananen telen en verkopen. Je winst stijgt enorm en

Nadere informatie

Celendín, waar de muren spreken. 'Conga komt er niet door!' - Foto: Hanne Cottyn

Celendín, waar de muren spreken. 'Conga komt er niet door!' - Foto: Hanne Cottyn PERSDOSSIER: CATAPA VRAAGT INTERNATIONAL FINANCE CORPORATION ZICH TERUG TE TREKKEN UIT MINERA YANACOCHA TIJDENS ALGEMENE VERGADERING VAN DE WERELDBANK IN OKT 2015 TE LIMA, PERU Celendín, waar de muren

Nadere informatie

Aardrijkskunde, Godsdienst, Economie, Geschiedenis, Natuurwetenschappen, Handel, PAV, Humane Wetenschappen

Aardrijkskunde, Godsdienst, Economie, Geschiedenis, Natuurwetenschappen, Handel, PAV, Humane Wetenschappen Les 5 Peru actueel VAKKEN Aardrijkskunde, Godsdienst, Economie, Geschiedenis, Natuurwetenschappen, Handel, PAV, Humane Wetenschappen DOELSTELLINGEN EN EINDTERMEN Deze les draagt bij tot de algemene kennis

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

juni 2012 opening 4 tuinkassen Tiracancha-Alta

juni 2012 opening 4 tuinkassen Tiracancha-Alta Gelukkig... hebben we van niemand een mail ontvangen met de vraag of we nog wel iets aan het doen zijn, hier in Peru. Want het duurde even. Maar hier zijn we dan weer met een update over de moestuinen,

Nadere informatie

Leerlingen weten dat er in een democratische rechtsstaat verschillende manieren zijn om conflicten op te lossen en dat rechtspraak daar één van is.

Leerlingen weten dat er in een democratische rechtsstaat verschillende manieren zijn om conflicten op te lossen en dat rechtspraak daar één van is. HOE LOSSEN WE DIT OP? DE WERKVORM IN HET KORT Wat doe je als je een probleem of ruzie hebt? In het ergste geval moet je naar een rechter. Die bepaalt dan wie er gelijk heeft. Maar meestal kun je problemen

Nadere informatie

Op tocht met de New Star. Haal je GSM uit elkaar

Op tocht met de New Star. Haal je GSM uit elkaar Techniek graad 3 Op tocht met de New Star. Haal je GSM uit elkaar Lesvoorbereiding Zet de wakkerste burger-krant klaar op het smartboard. Projecteer de foto's op het smartboard. Print de tekst aankomst

Nadere informatie

Trading our health away Handeltje in gezondheid?

Trading our health away Handeltje in gezondheid? Trading our health away Handeltje in gezondheid? Inhoud I. Is het erg, dokter? 1. Neem de pols : Begrippen definiëren 2. Documentaire : Helse visserij 3. Quiz : De beweegredenen voor vrijhandel 4. Sprekende

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

INTERNATIONAAL PERSDOSSIER

INTERNATIONAAL PERSDOSSIER INTERNATIONAAL PERSDOSSIER Een campagne van het Front voor Duurzame Ontwikkeling van de Noordgrens van Peru, het Netwerk Muqui (CooperAcción en Fedepaz) en de Belgische organisatie CATAPA (Technisch Academisch

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

PERSDOSSIER. Mijnbouwconflicten in Peru: het Conga-project in Cajamarca

PERSDOSSIER. Mijnbouwconflicten in Peru: het Conga-project in Cajamarca PERSDOSSIER Mijnbouwconflicten in Peru: het Conga-project in Cajamarca Juni 2012 Inhoud Over CATAPA... 2 De Conga-kwestie samengevat... 2 Mijnbouw in Peru... 3 Conflictgeschiedenis Yanacocha... 4 Economische

Nadere informatie

wegwijs in de website

wegwijs in de website wegwijs in de website Op www.ikdoorgrondvlaanderen.be staat alles wat je moet weten over de Vlaamse ondergrond. Hier moet je dus zijn om de opdrachten uit het educatieve pakket op te lossen. Is het niet

Nadere informatie

Waarom u nu goudmijnaandelen moet kopen?

Waarom u nu goudmijnaandelen moet kopen? Waarom u nu goudmijnaandelen moet kopen? Het komt eigenlijk op het volgende neer: goud wint aan populariteit, maar de onderliggende aandelen doen dat helemaal niet! De goudprijs staat bijna 2000 USD per

Nadere informatie

Werkboekje. Natuur en milieu educatie. Groep 7. Naam: Fruit in de mix. Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna

Werkboekje. Natuur en milieu educatie. Groep 7. Naam: Fruit in de mix. Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Werkboekje Natuur en milieu educatie Naam: Groep 7 Fruit in de mix Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Werkblad 1 Waar komt ons fruit vandaan? Vul 1. Teken het klassikale woordenweb die

Nadere informatie

Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting

Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting Dames en Heren, Het is mij een eer en een genoegen om dit boeiende colloquium te mogen afsluiten. Deze middag hebben we in elk geval een voortschrijdend inzicht gekregen

Nadere informatie

Grondstof tot nadenken

Grondstof tot nadenken Grondstof graad 3 Grondstof tot nadenken Lesvoorbereiding Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Print en knip de gevallen zin uit voor elke leerling

Nadere informatie

Examen HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 53e druk.

Examen HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 53e druk. Examen HAVO 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 53e druk. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld In meer dan dertig landen in de wereld is er oorlog. Wereldwijd zijn er dus miljoenen kinderen die een oorlog meemaken. Vraag 1. Kun je drie landen noemen

Nadere informatie

VERSLAG: ZES MAANDEN IN ETHIOPIE VOOR TREES FOR FARMERS Door Line Kelders

VERSLAG: ZES MAANDEN IN ETHIOPIE VOOR TREES FOR FARMERS Door Line Kelders VERSLAG: ZES MAANDEN IN ETHIOPIE VOOR TREES FOR FARMERS Door Line Kelders Als net afgestudeerde bio-ingenieur trok ik dit jaar voor zes maanden naar Ethiopië, land van bergen en koffie, en van prachtige

Nadere informatie

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) In een rollenspel ervaren de deelnemers de invloed van beleidsbeslissingen in het ene land op het leven van mensen in een ander land. De meerderheid

Nadere informatie

Betreft: WWF project Cedla (VU en Object Vision). Onderdeel geologie Suriname

Betreft: WWF project Cedla (VU en Object Vision). Onderdeel geologie Suriname Betreft: WWF project Cedla (VU en Object Vision). Onderdeel geologie Suriname DD: 12 februari 2013 Voor: Pitou van Dijck, CEDLA Van: Ronnie Lassche, Mathilde Molendijk (VU) Aanleiding We gaan ervan uit

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

Avatar. Filmfiche. onrecht, levenskeuzes, film, ecologie. film binnen, spel best buiten (maar kan ook binnen) 180 minuten (+ 162 minuten film)

Avatar. Filmfiche. onrecht, levenskeuzes, film, ecologie. film binnen, spel best buiten (maar kan ook binnen) 180 minuten (+ 162 minuten film) Avatar Soort activiteit Thema( s) Aantal deelnemers Leeftijd Locatie Duur Intensiteit Materiaal filmverwerking onrecht, levenskeuzes, film, ecologie 6-30 spelers +16 jaar film binnen, spel best buiten

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie

Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie VAKKEN PAV, Humane Wetenschappen, Aardrijkskunde DOELSTELLINGEN EN EINDTERMEN Gemeenschappelijke stam De leerlingen brengen belangrijke elementen van communicatief

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Fair Trade in Openbare Aanbestedingen

Fair Trade in Openbare Aanbestedingen Fair Trade in Openbare Aanbestedingen Workshop Duurzame voeding en catering, 22/11/2011 Inhoud workshop 1. Waarom een workshop van Max Havelaar? 2. Wat is Fair Trade en hoe herken je het? 3. Verschil met

Nadere informatie

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD EUROPESE COMMISSIE Brussel, 20.2.2012 COM(2012) 78 final 2012/0032 (NLE) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD tot wijziging van het Besluit van de Raad van 2 september 2011 tot gedeeltelijke schorsing

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

Antwoorden. 1 helder. 3 goed fout. 4 eigen antwoord. 5 Het was een heldere dag. We liepen over. 2 noordelijk. kopieerblad Woordenschat 7.

Antwoorden. 1 helder. 3 goed fout. 4 eigen antwoord. 5 Het was een heldere dag. We liepen over. 2 noordelijk. kopieerblad Woordenschat 7. kopieerblad Woordenschat 7.2 1 Voelt de zon overal even warm aan? 1 helder als er buiten veel licht is en er geen wolken zijn de vlakte een grondgebied dat groot en plat is weerkaatsen licht of geluid

Nadere informatie

ARGANOLIE UIT MAROKKO

ARGANOLIE UIT MAROKKO ARGANOLIE UIT MAROKKO De productie van eerlijke arganolie in beeld TDC steunt sinds 2010 de vrouwencoöperatie Tighanimine die eerlijke arganolie produceert in het zuiden van Marokko. Deze felbegeerde olie

Nadere informatie

De handelsbetrekkingen van België met Bolivia

De handelsbetrekkingen van België met Bolivia De handelsbetrekkingen van België met Bolivia Algemeen: 2010 (schattingen) BBP 19,4 miljard USD Groeipercentage van het BBP 4,2% Inflatie 7,2% Uitvoer van goederen (FOB) Invoer van goederen (FOB) Handelsbalans

Nadere informatie

Hab & Gut Winning Moves, 2008 Carlo A. Rossi 3-5 spelers vanaf 10 jaar ± 90 minuten

Hab & Gut Winning Moves, 2008 Carlo A. Rossi 3-5 spelers vanaf 10 jaar ± 90 minuten Hab & Gut Winning Moves, 2008 Carlo A. Rossi 3-5 spelers vanaf 10 jaar ± 90 minuten Spelmateriaal 1 speelbord 6 koersstenen 5 schenkingsborden 5 kaartenhouders 1 startspelerhoed 54 koerskaarten per goederenkleur

Nadere informatie

Training. Vergaderen

Training. Vergaderen Training Vergaderen Halide Temel 1-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Opdracht Luciferspel 6 Theorie 7 Opdracht - Vergaderen 12

Nadere informatie

Nigeria L U U K & T H I J S

Nigeria L U U K & T H I J S I N D I T N U M M E R : Klimaat Ligging Nigeria L U U K & T H I J S Hoogteverschillen Vegetatie Klimaat Ligging Geografische gebeurtenissen Welke dieren? Hallo allemaal, Wij zijn Luuk Coeraadts en Thijs

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera

Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera MIJNBOUW AKKOORD OF NIET AKKOORD? STELLING 1 Bodemrijkdommen moeten ingezet worden voor de ontwikkeling van het land De overheid in de Cordillera:

Nadere informatie

Soorten water en waterkwaliteit. Beschikbaarheid. Kwaliteit. Kosten

Soorten water en waterkwaliteit. Beschikbaarheid. Kwaliteit. Kosten Soorten water en waterkwaliteit Het ene water is het andere niet. Proef maar eens het verschil in kraanwater in Rotterdam of Breda. Of vergelijk het water uit een flesje Spa maar eens met een flesje Sourcis.

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

De Kracht van Cacao. Werkblaadjes voor de leerling. Hoe eerlijke handel het verschil maakt in de Dominicaanse Republiek

De Kracht van Cacao. Werkblaadjes voor de leerling. Hoe eerlijke handel het verschil maakt in de Dominicaanse Republiek De Kracht van Cacao Hoe eerlijke handel het verschil maakt in de Dominicaanse Republiek Werkblaadjes voor de leerling 1 www.oxfamwereldwinkels.be Wat zie je op deze foto s? Wat zou het verband hiertussen

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

LES 1: De wereld in verandering

LES 1: De wereld in verandering LES 1: De wereld in verandering 1 Les 1: De wereld in verandering Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, geschiedenis, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend,

Nadere informatie

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen INDONESIË Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen Structuur [1/2] De kandidaat kan gebiedskenmerken van een ontwikkelingsland beschrijven en analyseren. Het betreft: a. sociaal-geografische en fysisch-geografische

Nadere informatie

Economie en milieu hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52456

Economie en milieu hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52456 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52456 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

In de greep van goud: een mondiale worsteling

In de greep van goud: een mondiale worsteling In de greep van goud: een mondiale worsteling Bram Ebus De mijnbouwsector is een van de meest destructieve sectoren ter wereld. Goudmijnbouw kan als de meest impactvolle variant gezien worden. Onder meer

Nadere informatie

Case Study: Electronics, mining and urban mining. A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide

Case Study: Electronics, mining and urban mining. A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide Case Study: Electronics, mining and urban mining A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide Praktijkonderzoek: Electronica, mijnbouw en urban mining Een praktijkonderzoek voor de Eerlijke

Nadere informatie

Vervolg aantekeningen H1 Nat. Hulpbronnen. Omgaan met Natuurlijke Hulpbronnen Hoofdstuk 1.1 Aardrijkskunde CA-3

Vervolg aantekeningen H1 Nat. Hulpbronnen. Omgaan met Natuurlijke Hulpbronnen Hoofdstuk 1.1 Aardrijkskunde CA-3 Vervolg aantekeningen H1 Nat. Hulpbronnen Water kent geen grenzen. Het stroomt van land naar land. Het teveel aan water moet ergens naartoe. Het zoekt een weg naar zee. Zee is het laagste punt in een landschap.

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

Trade van de Week. Meeliften. op het succes. van BESI

Trade van de Week. Meeliften. op het succes. van BESI Trade van de Week Meeliften op het succes van BESI Wanneer we de in Nederland genoteerde aandelen bekijken sinds de start van 2009, dan komen we toch wel tot de conclusie dat BE Semiconductor N.V. (BESI)

Nadere informatie

Wij hebben zoveel gelegenheden om te leren. Laten we ons geluk delen.

Wij hebben zoveel gelegenheden om te leren. Laten we ons geluk delen. Afrikanen stropen hun mouwen op. Radio Kicora. Een radio die kennis zaait en zo ontwikkeling en vrede oogst. Ik moest een manier vinden om de verarmde maatschappij les te geven en op te leiden, opdat die

Nadere informatie

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn... Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw een visie over de hervormingen in de landbouw Oktober 2013 nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn... Inleiding Landbouwbeleid heeft grote invloed op

Nadere informatie

Een goede voorbereiding is natuurlijk het halve werk. Daarom moeten jullie voor je naar de Woudse polder gaat eerst wat opzoeken op internet.

Een goede voorbereiding is natuurlijk het halve werk. Daarom moeten jullie voor je naar de Woudse polder gaat eerst wat opzoeken op internet. Wat is het geheim van de Woudse polder? t Woudt is een piepklein dorpje, in de Woudse polder. Al eeuwen staan hier op dezelfde plek een kerkje, een pastorie, een kosterswoning, een rijtje arbeidershuisjes

Nadere informatie

***II ONTWERPAANBEVELING VOOR DE TWEEDE LEZING

***II ONTWERPAANBEVELING VOOR DE TWEEDE LEZING EUROPEES PARLEMENT 2014-2019 Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid 12.3.2015 2013/0371(COD) ***II ONTWERPAANBEVELING VOOR DE TWEEDE LEZING betreffende het standpunt van de Raad in

Nadere informatie

Change the world shopping

Change the world shopping Change the world shopping V.U./E.R.: Erik Devogelaere, Hoogstraat 35 E, 3360 Bierbeek, België - Belgique Op een plezierige manier de wereld veranderen Kies voor eerlijke kwaliteitsproducten Het hoeft

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk oktober 2015 Welkom Wij heten u van harte welkom in Van der Valk Hotel 2 Programma 19.00 uur Ontvangst 19.30 uur Opening 19.40 uur Chinese groeivertraging 20.00

Nadere informatie

Grootschalige mijnbouw en Porknockers. Henk Naarendorp CEO NANA Resources N.V. 13 december 2010

Grootschalige mijnbouw en Porknockers. Henk Naarendorp CEO NANA Resources N.V. 13 december 2010 Grootschalige mijnbouw en Porknockers Henk Naarendorp CEO NANA Resources N.V. 13 december 2010 Agenda Karakteristieken goudsector (in Sur) Activiteiten Grootschalige Mijnbouw Oplossingsmodellen Ervaringen

Nadere informatie

De Islamitische wereld

De Islamitische wereld AK H 6.1 Een cultuurgebied De Islamitische wereld A) De islamietische wereld is een cultuurgebied > gebaseerd op: overheersende cultuur geschiedenis ligging islamietische > voorbeeld: overheersende cultuur

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Zittingsdocument 11.1.2006 B6-0038/2006 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B6-0345/2005

EUROPEES PARLEMENT. Zittingsdocument 11.1.2006 B6-0038/2006 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B6-0345/2005 EUROPEES PARLEMENT 2004 Zittingsdocument 2009 11.1.2006 B6-0038/2006 ONTWERPRESOLUTIE naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B6-0345/2005 ingediend overeenkomstig artikel 108, lid 5 van het

Nadere informatie

3.1 De reis van een spijkerbroek. Willem-Jan van der Zanden

3.1 De reis van een spijkerbroek. Willem-Jan van der Zanden 3.1 De reis van een spijkerbroek 1 3.1 De reis van een spijkerbroek Bedrijfskolom = De weg die een product aflegt van grondstof tot eindproduct. Tussen elke schakel van de bedrijfskolom bevindt zich een

Nadere informatie

Valutaoptie. Bescherming tegen koersschommelingen. Wat is valutarisico? Wat is een valutaoptie?

Valutaoptie. Bescherming tegen koersschommelingen. Wat is valutarisico? Wat is een valutaoptie? Bescherming tegen koersschommelingen Dit productinformatieblad is bedoeld voor ondernemers die internationaal zaken doen. In het kort leest u hierin wat een valutaoptie is, hoe het werkt en wat de voordelen,

Nadere informatie

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur:

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur: Blood in the Mobile Frank Piasecki Poulsen 2010 52 minuten www.moviesthatmatter.nl Digibordles: www.spons.nl/moviesthatmatter 1 Kijkopdracht Waar gaat de film over? Documentairemaker Frank Poulsen komt

Nadere informatie

Factsheet. Ooit gedacht dat je met een potje pindakaas de wereld kunt veranderen? Of met een banaan? Het kan. Dankzij fairtrade.

Factsheet. Ooit gedacht dat je met een potje pindakaas de wereld kunt veranderen? Of met een banaan? Het kan. Dankzij fairtrade. Elke dag π± Factsheet Initiatief fairbezig.nl Fairbezig.nl is een initiatief van Fair Trade Original, de Landelijke Vereniging van Wereldwinkels en Stichting Max Havelaar met steun van de Nationale Postcode

Nadere informatie

FACTSHEET. Buurtveiligheidsonderzoek AmsterdamPinkPanel

FACTSHEET. Buurtveiligheidsonderzoek AmsterdamPinkPanel Resultaten LHBT-Veiligheidsmonitor 2015: Kwart maakte afgelopen jaar een onveilige situatie mee; veiligheidsgevoel onder transgenders blijft iets achter. De resultaten van het jaarlijkse buurtveiligheidsonderzoek

Nadere informatie

Examen HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 1 dinsdag 26 mei 9.00-11.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 1 dinsdag 26 mei 9.00-11.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2009 tijdvak 1 dinsdag 26 mei 9.00-11.30 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

Opgave 2 Het volume van een voorwerp geeft aan hoeveel ruimte dit voorwerp inneemt.

Opgave 2 Het volume van een voorwerp geeft aan hoeveel ruimte dit voorwerp inneemt. Uitwerkingen 1 Opgave 1 De massa van een voorwerp geeft aan hoe zwaar dit voorwerp is. Opgave 2 Het volume van een voorwerp geeft aan hoeveel ruimte dit voorwerp inneemt. Opgave De dichtheid van een stof

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2002-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2002-II 4 Antwoordmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juiste berekening is: 1,5

Nadere informatie

Quiz VENEZUELA ACTUEEL

Quiz VENEZUELA ACTUEEL Quiz VENEZUELA ACTUEEL Vraag 1: Hoe heeft Venezuela zijn naam gekregen? A) Venezuela betekent in het Spaans Land van het hart B) Vanwege zijn gelijkenis met Venetië C) Het land is genoemd naar zijn eerste

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Emissielekken in België

Emissielekken in België Milieu-economische analyses voor België, de Gewesten en Europa 13 september 2012 Emissielekken in België Guy Vandille Federaal Planbureau Wat is een emissielek? Emissielek = verschil tussen : emissies

Nadere informatie

Financieel Jaarverslag 2008

Financieel Jaarverslag 2008 Financieel Jaarverslag 2008 Inhoud 1) Voorwoord van de voorzitter... 3 2) Inleiding... 4 3) Balans... 5 4) Resultaten rekening... 6 5) Toelichting op de balans en resultatenrekening... 7 6) Verslag kascommissie...

Nadere informatie

Max Havelaar: 25 jaar ontwikkeling. Persontmoeting 28 augustus 2014 Lily Deforce Directeur

Max Havelaar: 25 jaar ontwikkeling. Persontmoeting 28 augustus 2014 Lily Deforce Directeur Max Havelaar: 25 jaar ontwikkeling Persontmoeting 28 augustus 2014 Lily Deforce Directeur Agenda 25 jaar Fairtrade: van de boer in het Zuiden tot op ons bord - Evolutie van 1989 tot 2014 - Trade not aid

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

In deze les werk je in groepen van drie of vier personen. Vul hier de namen van de groepsleden in:

In deze les werk je in groepen van drie of vier personen. Vul hier de namen van de groepsleden in: Congo De Democratische Republiek Congo is nu vaak in het nieuws. Er is een verschrikkelijke burgeroorlog aan de gang. Verschillende groepen in het land vechten met elkaar. De Europese Unie wil misschien

Nadere informatie

Examen HAVO. Centraal Examen Havo Aardrijdskunde 2014 tijdvak 1 Opgaven www.uitwerkingensite.nl. aardrijkskunde

Examen HAVO. Centraal Examen Havo Aardrijdskunde 2014 tijdvak 1 Opgaven www.uitwerkingensite.nl. aardrijkskunde Centraal Examen Havo Aardrijdskunde 2014 tijdvak 1 Opgaven www.uitwerkingensite.nl Examen HAVO 2014 tijdvak 1 vrijdag 16 mei 9.00-12.00 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote

Nadere informatie

Gebruik van kwik. in de goudwinning

Gebruik van kwik. in de goudwinning Gebruik van kwik in de goudwinning Kwikgebruik bij goudwinning Het gebruik van kwik voor het winnen van goud wordt wereldwijd als een ernstig (milieu)probleem gezien Kleinschalige goudwinning vindt plaats

Nadere informatie

Xxxxx. Regie: Xx Jaar: 2007. http://www.xxx http://www.xxx. Regie: Debs Gardner-Paterson Jaar: 2010 Duur: 88 minuten Website www.africaunited.nl.

Xxxxx. Regie: Xx Jaar: 2007. http://www.xxx http://www.xxx. Regie: Debs Gardner-Paterson Jaar: 2010 Duur: 88 minuten Website www.africaunited.nl. Africa XXXXX United Opdrachtblad Opdrachtenblad Regie: Xx Jaar: 2007 Regie: Debs Gardner-Paterson Duur: xx Jaar: 2010 Duur: 88 minuten Website www.africaunited.nl Xxxxx Xxxx docentenhandleiding # Leerdoelen

Nadere informatie

3 havo 4 water, 2 t/m 4

3 havo 4 water, 2 t/m 4 3 havo 4 water, 2 t/m 4 Mozambique: soms te veel India: vaak te weinig De blauwe planeet: alles stroomt Welke kringloop heeft de meeste betekenis voor de mens en waarom? De lange kringloop (B) omdat deze

Nadere informatie

Van de boer en de boerin

Van de boer en de boerin Van de boer en de boerin Je kunt niet zeggen, dat boer Teun en zijn vrouw rijk zijn. Ze zijn eigenlijk zo arm als de mieren! Ze hebben zeggen en schrijven één koe, die maar vijf druppeltjes melk per dag

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Member of the KBC group

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Member of the KBC group Hedging strategies Opties p. 2 Index 1. Hedging met opties 3 2. Hedging met put opties 4 3. Hedgen met valutaopties 6 Twee valutaoptiecontracten 6 p. 3 Hedging met opties Hedging komt van het Engelse to

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT ONTWERPVERSLAG. Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008

EUROPEES PARLEMENT ONTWERPVERSLAG. Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008 EUROPEES PARLEMENT 2004 2009 Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008 ONTWERPVERSLAG over de bescherming van de consumenten, met name minderjarigen, met betrekking tot

Nadere informatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie Docenteninformatie Deze werkbladen horen bij het Schooltv-programma Vrijheid. Aan de hand van de Four Freedoms van president Roosevelt komen verschillende aspecten van vrijheid aan bod. Het programma is

Nadere informatie

Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering :

Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering : Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering : Deze wandeling, "porte Aïve" genoemd, is als het ware een speleologische uitstap : ze neemt u mee naar de rotsmeanders van de kalksteenrichel. Op

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Op weg naar het beloofde land

Op weg naar het beloofde land Op weg naar het beloofde land Een bordspel voor Pasen, te maken in de veertigdagentijd. Het maken van het spel: Teken op elke dag van de veertigdagentijd een plaatje bij een vak en kleur dit. Je krijgt

Nadere informatie

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden!

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! Op de vlucht 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! 2) Waar komen de vluchtelingen vandaan? Syrië Sinds in

Nadere informatie

Trade van de week. Winnen met. Indexopties

Trade van de week. Winnen met. Indexopties Trade van de week Winnen met Indexopties Hoe profiteer je van een stijgende of dalende beurs? Veel traders proberen dit door zelf een aantal aandelen uit de index te kiezen en daar long of short op te

Nadere informatie

Stap 5) Filmpje, quiz en recepten Bekijk hoe bananen worden verbouwd, test je bananenkennis en maak een lekker bananenrecept!

Stap 5) Filmpje, quiz en recepten Bekijk hoe bananen worden verbouwd, test je bananenkennis en maak een lekker bananenrecept! SPREEKBEURT OF WERKSTUK Bananen Hier vind je alle informatie die je nodig hebt voor een spreekbeurt over bananen, waar ze vandaan komen en waarom ze gezond zijn. Het is handig om je spreekbeurt onder te

Nadere informatie