Uitvinders in Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Uitvinders in Nederland"

Transcriptie

1 Uitvinders in Nederland Jeroen de Jong Zoetermeer, april 2011

2 ISBN: A Bestelnummer: Prijs: 50,- Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van EIM. EIM aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with EIM. Quoting numbers or text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM. EIM does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

3 Inhoudsopgave Samenvatting 5 1 Inleiding 7 2 Uitvinders Uitvinding en uitvinder Aantal en typen uitvinders Demografie van uitvinders 16 3 Aanleiding tot uitvinden Motieven van uitvinders Bron van uitvindingen 24 4 Proces van uitvinden Investeringen Samenwerking 32 5 Resultaat van uitvinden Slaagkans Aantal uitvindingen en resultaten Intellectueel eigendom 41 6 Context: innoverende consumenten Innovatie zonder commerciële motieven Creatieve activiteiten Demografie Relatie met ondernemerschap 56 Bijlagen I Onderzoeksmethodiek 59 II Colofon 61 3

4

5 Samenvatting Aanleiding, doelstelling en afbakening Individuele uitvinders blijven in de innovatiestatistieken en het innovatiebeleid onderbelicht. De dominante opvatting is dat innovatie plaatsvindt in bedrijven en kennisinstellingen. Dit rapport brengt de kenmerken van uitvinders in Nederland in kaart. Een uitvinding is meer dan een idee. Er is sprake van een uitvinding als de technische haalbaarheid van het idee is aangetoond, de commerciële mogelijkheden aannemelijk zijn gemaakt, de beschermingsmogelijkheden op zijn minst zijn onderzocht, en over de verdere stappen om de vinding te commercialiseren, is nagedacht. Aantallen en kenmerken Er zijn in Nederland naar schatting uitvinders actief - individuen die de afgelopen vijf jaar minstens een uitvinding hebben gerealiseerd en deze naar de markt hebben gebracht of wilden brengen. Deze groep bestaat uit particuliere uitvinders (werkend vanuit huis en in hun vrije tijd), zelfstandigen en ondernemers met een bedrijf tot tien werknemers. Grotere bedrijven vielen buiten het bestek van het onderzoek, mede omdat zulke bedrijven al in de reguliere innovatie- en R&D-statistieken worden meegenomen. Verder werden uitvinders in loondienst en aspirant-uitvinders (individuen met alleen een idee) in het onderzoek niet meegeteld. Uitvinders zijn gemiddeld ouder dan de doorsnee werkende Nederlander, vaak 45 tot 64 jaar. Zij zijn vaak man, hoger opgeleid in een technische richting en werkzaam in loondienst of met een eigen bedrijf (ook particuliere uitvinders). Investeringen en resultaten Met de activiteiten van uitvinders zijn flinke bedragen gemoeid. Een conservatieve schatting is dat uitvinders jaarlijks ruim 0,5 mrd in innovatie investeren. Alleen particuliere uitvinders zijn goed voor een kleine 100 mln. De doorsnee uitvinder besteedt jaarlijks 68 mandagen en out-of-pocketkosten. De helft van de uitvinders heeft wel eens een uitvinding winstgevend gecommercialiseerd. Ondernemer-uitvinders gaat dit stukken beter af dan particuliere uitvinders. Om werkelijk succesvol te zijn, dient iedere uitvinder uiteindelijk ook ondernemerschapsvaardigheden te ontwikkelen. Heeft een uitvinder zijn idee eenmaal tot een vinding gebracht, dan is de slaagkans ongeveer 30%. Er worden dan inkomsten gerealiseerd die de gemaakte kosten overtreffen. Voor aspirant-uitvinders die slechts een idee hebben is de slaagkans vele malen kleiner. Context: innoverende consumenten De activiteiten van uitvinders zijn ingebed in, en komen voort uit, een groep van honderdduizenden innoverende consumenten die toepassingen ontwikkelen of modificeren voor eigen gebruik, plezier, om anderen te helpen, of om eigen vaardigheden te ontwikkelen. Zij worden doorgaans niet gedreven door commerciële overwegingen. Wel blijkt dat innoverende consumenten veel vaker dan de doorsnee Nederlander de intentie hebben om een bedrijf te starten, of zij zijn daarmee reeds bezig. Innoverende consumenten en uitvinders zijn van groot maatschappelijk belang. 5

6

7 1 Inleiding Gangbaar beeld: innovatie gebeurt in bedrijven en kennisinstellingen Eind 19 e eeuw paste Thomas Edison als eerste een systematische en georganiseerde manier van uitvinden toe middels zijn laboratorium in Menlo Park. Daarmee legde hij in feite de blauwdruk voor het moderne R&D-laboratorium. Sindsdien wordt door menigeen verondersteld dat de dagen van de eenzame uitvinder zijn geteld. De inspanningen van individuen die vanuit huis, schuur of garage voor eigen rekening en risico uitvindingen doen, zijn amateuristisch en vallen in het niets bij de activiteiten van bedrijven en kennisinstellingen die kunnen leunen op professionele onderzoekers en gespecialiseerde apparatuur. Tegelijk laat de dagelijkse praktijk zien dat ook individuele consumenten kunnen innoveren. Denk aan televisieprogramma's als Het beste idee van Nederland en Dragon's Den. Verder zijn er open-sourceprojecten, meestal gericht op de ontwikkeling van software, waarin groepen van consumenten op vrijwillige basis innovaties ontwikkelen en gratis beschikbaar stellen aan de gemeenschap. Dit roept de vraag op of innovaties door uitvinders en, in bredere zin, door consumenten een uitzondering of juist een veelvuldig voorkomend verschijnsel is. En in het verlengde hiervan, wat de economische betekenis is van hun activiteiten. Onderzoek naar uitvinders en innoverende consumenten Doel: in kaart brengen uitvinders Het doel van deze rapportage is tweeledig. Ten eerste brengt dit rapport de structuur- en gedragskenmerken van uitvinders in Nederland in kaart. Het is niet bekend hoeveel uitvinders in Nederland actief zijn. Ook weten we niet wat de aanleiding is om uit te vinden, wat hun motieven zijn, hoeveel zij investeren, in welke mate zij samenwerken, en wat de resultaten zijn van hun activiteiten. Op deze zaken wordt ingegaan in de hoofdstukken 2 t/m 5 van dit rapport. en innoverende consumenten Naast uitvinders, die in beginsel een product, technologie, proces of methode naar de markt willen brengen, kunnen consumenten innovaties ontwikkelen of creatieve bezigheden ontplooien voor eigen gebruik. Uitvinders willen in beginsel naar de markt, en hebben naast innovatieve kwaliteiten ook een gezonde dosis ondernemerschap nodig. Voor innoverende consumenten gelden andere motieven: het oplossen van eigen problemen, en plezier of hulp bieden aan anderen. De tweede doelstelling van dit rapport is om te onderzoeken in welke mate Nederlandse consumenten zich met creatieve en/of innovatieve activiteiten bezighouden. Dit is een breder maatschappelijk verschijnsel, waaruit de activiteiten van uitvinders kunnen voortkomen. Hoofdstuk 6 gaat over innoverende consumenten in Nederland. In alle hoofdstukken zijn naast cijfers concrete voorbeelden opgenomen van uitvinders en innoverende consumenten. De bijlage bevat een nadere beschrijving van de gehanteerde onderzoeksmethodiek. Implicaties Uit dit onderzoek blijkt dat in Nederland een kleine tienduizend uitvinders actief zijn, die gezamenlijk op jaarbasis ruim 0,5 miljard investeren. Als alleen de uitvinders die níet bij de Kamer van Koophandel zijn ingeschreven, worden geteld, bedragen hun investeringen in innovatie nog altijd een kleine 100 miljoen. Daarnaast loopt het aantal innoverende consumenten in de honderdduizenden, en is beslist geen zeldzaam verschijnsel. Innovatie wordt sinds jaar en dag van groot belang geacht voor de economische ontwikkeling en toename van de welvaart. Politici en beleidsmakers maken zich sinds de- 7

8 cennia druk om innovatie als 'most likely resort' om de arbeidsproductiviteit te verbeteren, zeker sinds de arbeidsparticipatie in Nederland flink is toegenomen. Ook in het huidige kabinetsbeleid is aandacht voor innovatie terug te zien: "In een open wereldeconomie is versterking van het concurrentievermogen van de Nederlandse economie essentieel. De ontwikkeling en groei van de economie vormt de basis van onze werkgelegenheid, welvaart en voorzieningen (...) Innovatie is voor alle sectoren van het bedrijfsleven van vitaal belang bij de productontwikkeling en export" 1. Weinig aandacht voor uitvinders en innoverende consumenten De dominante opvatting van beleidsmakers en politici is echter dat innovatie (vrijwel) uitsluitend plaatsvindt in bedrijven en kennisinstellingen. In het actuele regeerakkoord valt te lezen (p. 10): "Om de concurrentiekracht van het bedrijfsleven te versterken voert de overheid ook een gericht beleid ter bevordering van innovatie en ondernemerschap, onder meer door stimulering van samenwerking tussen bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid". Hierbij wordt voorbijgegaan aan het feit dat ook consumenten kunnen innoveren, individueel of in groepsverband. Alle regelingen en faciliteiten in het innovatiebeleid zijn gericht op bedrijven en/of kennisinstellingen. Het denken over wat uitvinders en innoverende consumenten betekenen voor het beleid staat nog in de kinderschoenen. 1 Zie paragraaf 3 uit het regeerakkoord (geraadpleegd op 31 maart 2011). 8

9 HET WIEL OPNIEUW UITGEVONDEN Zelden is het idee voor een uitvinding uniek, vooral niet wanneer deze is gebaseerd op lang bestaande principes. Daar kwam ook Arjan Heinen (1948) achter toen hij zich verdiepte in de elektrische aandrijving van auto's. Hij ontdekte dat ook Ferdinand Porsche hetzelfde idee bezat als hij. De werkelijke uitvinder is echter niet degene die iets nieuws vindt, maar degene die daarvan als eerste de betekenis inziet en dit ook kan omzetten in iets nieuws. In dit laatste was Porsche niet geslaagd, omdat hij niet de beschikking had over die elektronica die nu wel bestaat. Vanuit de auto wijst Arjan Heinen naar de open, blauwe hemel voor zich. 'Zie je dat de lucht pal boven je lichtblauw is? Hoe verder je kijkt, des te donkerder deze wordt. Luchtverontreiniging', weet hij, 'ook in een stad als Apeldoorn. Daar gaan we wat aan doen.' Koelhuis Heinen stamt uit een familie die zich naar eigen zeggen altijd gegrepen wist door een bepaald probleem waarvoor een technische oplossing moest komen. Dat gaat al terug naar zijn grootvader, die een bedrijf in grutterswaren bezat. 'Met paard en wagen bracht hij die over de Veluwe. Op de weg terug nam hij eieren mee. Die eierhandel verliep zo goed dat hij voortaan eieren ging ophalen en op de weg heen grutterswaren meenam voor die mensen die dat nodig hadden. Maar vroeger had je maar drie maanden in het jaar eieren, van maart tot juli. Dus moest er een methode bedacht worden om die eieren langer te bewaren. Mijn grootvader is toen begonnen met het koelen van eieren, een graad boven nul. Dan kun je ze zeker een half jaar tot drie kwart jaar goed houden. Nadat men tot de ontdekking was gekomen dat je met licht in hokken de kip kunt foppen, waardoor de kip het hele jaar door eieren ging leggen, verdween de behoefte aan een koelhuis.' Heinen vertelt hoe zijn grootvader samen met zijn vader op een vrieshuis overschakelde en hoe hij later na de HTS werktuigbouwkunde een nieuw concept daarop toepaste. All energy plant 'In plaats van elektromotoren maakten we gebruik van gasmotoren om de gassen uit het vrieshuis te comprimeren en opnieuw te laten verdampen. De opgewekte energie werd voor 85% benut. Een deel daarvan ging naar de aandrijving en waterkoeling. De afvalwarmte pakten we op om lokalen mee te verwarmen. Bovendien gebruikten we de uitlaatgassen om water in een secundair reservoir te bewaren. Want we pompten water uit de grond op en stopten dit in een vat van 6000 liter, verwarmden dit met de restwarmte en bezaten daardoor warm water, waarmee we de boel konden schoonmaken. Voor die tijd, half jaren zeventig, was dat echt revolutionair. En het werkt nog steeds.' Heinen zag in het bedrijf van zijn vader echter geen verdere toekomst voor zichzelf weggelegd. 'Ik wilde niet mijn leven lang in een overall lopen.' Door zijn kennis van onderdelen van een bepaald merk vorkheftruck belandde hij in deze handel. Nadat Heinen later het importeursschap van een elektronicafabrikant kreeg en hij geleidelijk aan steeds meer specifieke verzoeken voor systemen binnenkreeg, geraakte hij vanuit de handel steeds meer bedreven als leverancier van complete systemen. 'Want naast de elektronica verkochten we ook motoren, allemaal voor batterij aangedreven voertuigen. Dat vond ik leuk.' Rendement Heinen vertelt dat de kiem van zijn vinding voor batterij aangedreven voertuigen ligt in praktische metingen die hij uitvoerde om het rendement van deze voertuigen te bepalen. 'We haalden het voertuig met de wielen van de grond, lieten het systeem werken, becijferden de hoeveelheid energie die het voertuig zelf nodig had, zetten deze op de weg, belastten deze en lieten hem met dezelfde snelheid rijden. Als je dan kijkt hoeveel energie je moet toevoegen, dan kun je het rendement makkelijk berekenen.' Er bleek echter een onverklaarbaar verschil tussen de theorie en praktijk. 'Als je alle rendementsgegevens van de onderdelen die de fabrikanten hadden geleverd zou verrekenen, dan komt de opgave uit op 67 tot 68%. Wij kwamen echter niet verder dan 44,5%. Dat is een enorm gat. Toen zijn we gaan zoeken en begon ik in te zien dat het verschil van theorie en praktijk hoofd- 9

10 zakelijk werd veroorzaakt door de tandwielkast. Het rendement daarvan wordt namelijk opgegeven bij een maximaal vermogen. Het verlies aan kilowatt is echter standaard. Daardoor kwam ik tot de slotsom dat deze tandwielkast eruit moest en ik daarvoor in de plaats iets moest hebben dat makkelijk te monteren was.' energiebesparing opleverde. 'De motor in het wiel is op zich niets nieuws, al zijn er nu wel heel andere dingen noodzakelijk om te octrooieren. Daarvoor is heel veel zoekwerk gedaan en jaarlijks beschreven om vervolgens bij de notaris te deponeren. Want als we in de toekomst elektrisch willen rijden, dan hebben we maar één manier, die van een generatorset. Daarbij kwam dat wij een systeem wilden hebben dat makkelijk aan allerlei voertuigen vast is te maken.' In 2000 kreeg Heinen zijn octrooi op The Wheel. Tandwielkast Een tandwielkast is nodig om een relatief kleine motor te gebruiken voor een hoog toerental. In de ogen van Arjan Heinen is de tandwielkast altijd verkeerd gebruikt bij het ontwerp van elektrische auto's. 'Dit is de reden waarom alle elektrische auto's falen, want ze moeten altijd de hele aandrijflijn meenemen.' Hij dacht, als ik de tandwielkast probeer te omzeilen en de motor in het wiel zelf maak, dan spaar ik niet alleen veel ruimte maar ook veel energie. 'Maar als ik direct aan wil drijven dan moet ik naar een laag toerental', legt hij verder uit. 'Dat is ingewikkeld.' Uiteindelijk kwam hij uit bij een bedrijf voor liftmotoren, die gebruik maakte van hetzelfde principe. 'Zij moeten de lift accelereren en hebben ook van doen met energieverbruik dat daarna aanzienlijk naar beneden gaat. Buitendien mag het geen lawaai maken en er mag geen speling op het tandwiel zitten.' In het jaar 1995 begon Heinen met zijn ontwikkeling van de motor in het wiel en ontdekte geleidelijk aan dat zijn concept een enorme Toeleveranciers 'Het hele ontwerp is van mijzelf. Zo stoppen we de elektronica en de modules in het wiel. De wijze waarop je dat doet is in het octrooi beschreven. Een epistel van een kleine 30 pagina's', meldt Heinen over het uiteindelijke ontwerp. Maar voor hij daar arriveerde had hij nog aardig wat hobbels te gaan. 'Het wiel zou niet succesvol worden als ik niet ook alle randproblemen oploste.' Zo bestonden er bijvoorbeeld geen banden voor de omtrek van zijn Wheel 500 en moest hij hemel en aarde bewegen om de geschikte banden binnen te krijgen. 'Als uitvinder ben je voor een toeleverancier niet interessant. Gewend dat hij is om grote partijen te leveren, kom jij met een paar stuks, omdat je nog experimenteel bezig bent. Daarbij komt dat je normaal 40 tot 50% korting kunt bedingen, maar als uitvinder moet je vanwege die kleine levering het volle pond betalen. Iedereen verdient eraan, behalve de uitvinder zelf. Die moet maar zien dat hij het geld op kan hoesten. Ik vergelijk dat altijd met een karretje dat je met een touw de heuvel optrekt. Onderweg ontmoet je allerlei mensen die jou "helpen", maar die krijgen er allemaal geld voor. Die gaan mij niet helpen trekken. Nee, ze gaan in dat karretje zitten. Dus naarmate ik verder boven kom, moet ik alsmaar harder trekken. Op een gegeven moment ben je zo ver dat je over de top heen bent. Dan begint het karretje te lopen, maar dat loopt vervolgens over jou heen en iedereen die erin zit, heeft de vrije wereld voor zich. Je kunt je niet voorstellen hoeveel mensen al geld aan deze vinding hebben verdiend, terwijl wij nog maar in de fase zitten waarin we de productie op gang proberen te krijgen.' 10

11 Heftrucks Toch is het geen sinecure om een proving technology als The Wheel door een bescheiden onderneming in rap tempo voor elkaar te spelen. Oké, de uitvinder zal zijn idee liever gisteren dan vandaag verwezenlijkt zien, maar zodra er afhankelijkheid van anderen meespeelt, is geen tijd te kort. Voordat Arjan Heinen zijn Wheel daadwerkelijk kon gaan bouwen, plaatste hij nog wat tussenstappen. Zo kreeg hij van de Novem een subsidie die viel onder het preconcurrentieel ontwikkelingsproject. NUON kwam als eerste klant, voor een waterkrachtcentrale. Toen Heinen voor de megatronic trofee daarvoor het waterradwiel oppoetste, zag de Swedisch Kogellager Fabriek (SKF) heil in de motor die werd getoond. 'Zij wilden all-electric vorkheftrucks hebben en vroegen ons daarvoor de truck dusdanig om te bouwen dat onze motoren erin konden. Normaal heb je twee lijnen vorkheftrucks, een voor de elektrische trucks en een voor diesel- en gastrucks. Je moet altijd van tevoren besluiten welke truck je koopt. Onze insteek was om daar één lijn van de maken, dus hybride. Dat kon eindelijk doordat er met ons systeem veel compacter gebouwd kan worden dan voorheen. Daarnaast kan deze truck 27 km p/u in plaats van de gebruikelijke 17 km p/u. Men dacht altijd dat dieseltrucks nodig bleven, omdat er met een elektrische truck niet zo hard gereden kon worden.' Concurrentievoordelen Naar aanleiding van dit project heeft Heinen een aantal verbeteringen aangebracht en zelf een bus gemaakt om hem aan verdere testen te onderwerpen. 'Uiteindelijk zijn we tot een brandstofbesparing ten opzichte van een normale bus van tussen de 50 en 60% uitgekomen. Er zijn maar weinig producten waarmee we zoveel energie en geld besparen en bovendien ook nog eens milieuvriendelijk en stil zijn.' Zijn bus neemt daarin ten opzichte van de gebruikelijke bus een enorme sprong voorwaarts. Toch kwam er tot voor kort weinig beweging in The Wheel. Investeringen in de orde van grootte van enkele bussen konden niet door hem alleen worden opgehoest. Er waren weliswaar 100% overheidsgelden beschikbaar, in de vorm van subsidie, voor het bouwen van vijf schone bussen, maar om dat geld de weg naar The Wheel te laten afleggen, bleek volgens Heinen een hell of a job. Het duurde twee jaar voordat hij vanuit Brussel groen licht kreeg voor zes bussen. 'In die tussenliggende tijd hebben we ongelooflijk veel van de bus geleerd. Nu hebben we echt de kans gekregen om een totaal van zes bussen te produceren, voor Apeldoorn en Rotterdam. Vier zijn er nu klaar.' Connexxion Voordat een bedrijf of onderneming in een noviteit wil participeren, moet er eerst heel wat water door de Maas stromen. Soms heeft een uitvinding een extra zetje in de goede richting nodig om op gang te komen. Een "event" kan daarbij helpen. 'Dat is bijvoorbeeld een beurs of een opening. Voor The Wheel hadden we grote verwachtingen van Nation in Bloom. Hierin zijn een aantal gemeenten van over de gehele wereld verzameld die streven naar een energieneutrale huishouding. Door allerlei vernieuwende energiestromen aan te wenden, probeert men minder energie te verbruiken of juist vernieuwbaar te maken. Nadat de gemeente Apeldoorn eerder de prijs van Nation in Bloom had gewonnen, traden ze een aantal jaar terug als gastheer op. In dat project paste de introductie van The Wheel in een bus van Connexxion. Zuid-Korea Terugkijkend zegt hij dat het vooral erg gecompliceerd was om de neuzen van alle mensen de goede kant op te krijgen. Hoe anders is zijn ervaring met Zuid-Korea. Deze overheid heeft besloten om flink te investeren in de ombouw naar schone bussen. 'De overheid daar koopt vervolgens 6000 vierkante meter grond en stelt geld en fabrieken beschikbaar om binnen afzienbare tijd 750 bussen per jaar om te gaan bouwen. Dat krijgen we in Nederland nooit voor elkaar', klinkt het wat spijtig. 'Hier worden alle projecten rondom duurzaam verkeer 11

12 afgekeurd door Innovatieproeftuinen. Het voorradige geld blijft bij de overheid.' Heinen heeft inmiddels contracten gesloten met een Koreaanse partij. 'Onze wielen gaan eronder', zegt hij met gematigde trots. 'Dat houdt in dat we nu moeten gaan opschalen en daar is heel veel geld voor nodig.' Maakproces Heinen vertelt dat er in Zuid-Korea een speciale ploeg mensen beschikbaar is die de wielen gaan inbouwen. Zijn bedrijf zelf heeft 22 mensen in dienst, die hij door de ontwikkeling van zijn vinding heeft kunnen aannemen. Nu hij zich met The Wheel in het maakproces bevindt, volgen bijna als vanzelf andere innovaties. 'Er ontstaat een enorme dynamiek, die leidt tot nieuwe producten.' Kortom, de vaart is erin gekomen. 12

13 2 Uitvinders Dit hoofdstuk behandelt de kenmerken van uitvinders. Eerst bakenen we de centrale begrippen uit dit rapport af (paragraaf 2.1). Daarna volgt een schatting van het aantal uitvinders in Nederland en van verschillende typen uitvinders (paragraaf 2.1). Vervolgens worden de demografische kenmerken van uitvinders gepresenteerd en vergeleken met de kenmerken van (werkende) Nederlanders (paragraaf 2.3). 2.1 Uitvinding en uitvinder Volgens Wikipedia 1 is een uitvinding 'een vernuftig gevonden oplossing voor een probleem meestal in de vorm van een product. Vaak ligt er een gedachtesprong aan de basis van de uitvinding. Een uitvinding stelt de mens in staat om nieuwe uitdagingen aan te gaan. De persoon die de uitvinding doet, wordt een uitvinder genoemd'. Alvorens tot een schatting van het aantal uitvinders in Nederland te kunnen komen, staan we stil bij de centrale begrippen uit het onderzoek. Uitvinding Vier kenmerken Een uitvinding is: (1) een product, techniek, productieproces of methode, dat (2) nieuw is, (3) gebaseerd op een creatief idee of gedachtesprong, en (4) daarmee een voorheen onoplosbaar probleem verhelpt. Uitvindingen (ook wel: vindingen) worden geassocieerd met producten of fysieke objecten. Diensten in de meest zuivere vorm van het woord, met als kenmerken ontastbaarheid, ondeelbaarheid, heterogeniteit en simultane productie en consumptie, zijn hier buiten beschouwing gebleven 2. Uitvindingen hebben betrekking op zaken die origineel zijn bedacht. Dit kunnen ook modificaties en verbeteringen van bestaande toepassingen zijn; uitvinders kunnen op bestaande producten of technieken voortborduren. Verder is een uitvinding meer dan een creatief idee. Het idee moet in beginsel verder zijn ontwikkeld, opdat zowel de technische haalbaarheid als de behoefte van een grotere groep gebruikers ('er moet een markt voor zijn') is aangetoond. De resultaten van creatieve beroepsuitoefening zijn iets anders dan uitvindingen. De creatie van muziek, literatuur of beeldende kunst valt in beginsel buiten de definitie. Hetzelfde geldt voor kleding, productdesign of architectuur. Een uitvinding is gericht op concrete, praktische toepassingen. Fundamenteel onderzoek kan onderdeel zijn van het uitvinden, maar is op zichzelf niet genoeg. Uitvindingen dragen bij aan het beter, effectiever en/of efficiënter oplossen van ervaren problemen of tekortkomingen. 1 Geraadpleegd op 30 maart Zie de Jong, J.P.J., A. Bruins, W. Dolfsma & J. Meijaard (2003), Innovation in service firms explored: what, how and why?, literature review, EIM: Zoetermeer. Nieuwe diensten ontstaan vaak in interactie met klanten en vergen geen formele ontwikkelingstrajecten. Softwaretoepassingen delen overigens niet de traditionele kenmerken van diensten en kunnen wel worden 'uitgevonden'. 13

14 Innovatie Innovatie vs. uitvinding Een innovatie ligt in het verlengde van een uitvinding. Een uitvinding wordt een innovatie als deze succesvol op de markt wordt geïntroduceerd, dan wel (in het geval van een nieuwe techniek, proces of methode) door gebruikers wordt geadopteerd of in gebruik genomen. Praktische toepassing is derhalve essentieel om van innovatie te kunnen spreken. Uitvinder Doen uitvindingen en brengen deze naar de markt Een uitvinder is eenvoudigweg iemand die uitvindingen doet of recentelijk heeft gedaan. Belangrijke kenmerken van een uitvinder zijn dat deze een probleem of tekortkoming onderkent, tot een creatief idee of gedachtesprong komt voor de oplossing hiervan, en op basis daarvan een technisch haalbaar product, techniek, proces of methode ontwikkelt waaraan behoefte is. Een belangrijk aanvullend kenmerk van uitvinders is dat zij met hun vindingen willen commercialiseren; via licenties, door de vinding integraal te verkopen, of door de vinding zelf naar de markt te brengen. Werkdefinitie Meer dan een idee In dit onderzoek is gekeken naar actieve uitvinders in Nederland: zij die in de laatste vijf jaar ten minste één uitvinding hebben gerealiseerd. De Nederlandse Orde van Uitvinders (NOVU) hanteert (in het verlengde van het bovenstaande) de volgende criteria om van een 'vinding' te kunnen spreken: a. creatief idee of gedachtensprong gericht op de oplossing van een probleem, b. het idee is technisch haalbaar en uitvoerbaar, c. de markt of potentiële gebruikers hebben behoefte aan de geboden oplossing. Daarnaast leert de ervaring dat een 'vinding' meer kans heeft om een innovatie te worden, als d. de beschermingsmogelijkheden zijn onderzocht, en e. de uitvinder de contouren van een ondernemingsplan op papier heeft staan. De NOVU adviseert individuen altijd eerst om haalbaarheidsonderzoek te doen naar de technische, commerciële en beschermingsmogelijkheden van hun idee, en om vervolgens de eerste contouren van een ondernemingsplan op papier te zetten. In onderhavig onderzoek werd bij deze werkdefinitie aangesloten. Er is sprake van een (uit)vinding als de technische haalbaarheid is aangetoond, de commerciële mogelijkheden aannemelijk zijn gemaakt, de beschermingsmogelijkheden op zijn minst zijn onderzocht, en over de verdere stappen om tot een innovatie te komen, is nagedacht Aantal en typen uitvinders Drie typen In de praktijk zijn er drie typen uitvinders te onderscheiden: de ondernemer-uitvinder heeft een eigen bedrijf (tot 10 werknemers) dat uitvindingen ontwikkelt en op de markt brengt, dan wel verkoopt of in licentie geeft. de particuliere uitvinder, ook wel hobby-uitvinder of uitvinder-als-nevenactiviteit, doet uitvindingen vanuit huis en primair in de vrije tijd. de uitvinder in loondienst ontwikkelt uitvindingen in de tijd en opdracht van een werkgever. Ondernemer-uitvinders zijn nader te verdelen in zelfstandigen zonder personeel en directeur/eigenaren van kleine bedrijven (met personeel). In het onderzoek hebben we de grens gelegd bij bedrijven met tien werkzame personen. Een fractie van alle uitvinders is dermate succesvol, dat zij een groter bedrijf weten te creëren - maar het is enkele uitzonderingen daargelaten niet aannemelijk dat uitvinden dan nog de per- 1 Deze systematiek staat bekend als 3*O+O. 14

15 soonlijke hoofdactiviteit is. Bovendien worden hightechbedrijven met meer dan tien werkzame personen al in de gangbare innovatie- en R&D-statistieken meegenomen. Ondernemer- en particuliere uitvinders Kleine uitvinders Op basis van het onderzoek zijn schattingen te geven van het aantal ondernemeruitvinders en particuliere uitvinders in Nederland, ofwel degenen die voor eigen rekening en risico uitvindingen doen. In Nederland zijn naar schatting van zulke uitvinders actief. Het aantal particuliere uitvinders bedraagt Daarnaast zijn er zelfstandigen en ondernemer-uitvinders in het kleinbedrijf die in de laatste vijf jaar tenminste één vinding hebben gerealiseerd. In figuur 1 volgt de procentuele verdeling. figuur 1 Typen uitvinders in Nederland (exclusief uitvinders in loondienst) ondernemeruitvinder: kleinbedrijf 16% ondernemeruitvinder: zelfstandig 26% particuliere uitvinder 58% Bron: EIM, Enquête onder 504 uitvinders; Agentschap NL Octrooicentrum. We concluderen we dat het aantal ondernemer-uitvinders en particuliere uitvinders in Nederland substantieel is: Uit eerder onderzoek van EIM bleek dat in het MKB circa hightechbedrijven actief zijn, gedefinieerd als bedrijven die actief aan R&D doen en die technologisch nieuwe of vernieuwde producten op de markt brengen 1. Zelfstandigen en particulieren werden in deze schatting niet meegenomen. In de laatste evaluatie van de WBSO 2 kwam naar voren dat in 2006 in totaal bedrijven gebruikmaakten van deze fiscale tegemoetkoming in R&D-kosten. Het aantal zelfstandige gebruikers bedroegen enkele honderden. Het CBS schatte het aantal R&D-bedrijven met meer dan tien werknemers in Nederland in 2008 op ruim Verborgen innovatieactiviteit Ten opzichte van het aantal innovatieve bedrijven is het aantal uitvinders, met name zelfstandigen en particulieren, niet te verwaarlozen. Van particuliere uitvinders staat vast dat zij momenteel in geen enkele innovatie- en R&D-statistiek worden teruggevonden. Consumenten worden geacht te consumeren, en niet om te innoveren. Ook 1 de Jong, J.P.J. (2006), Technologiebedrijven in het MKB, EIM: Zoetermeer. 2 de Jong, J.P.J. & W.H.J. Verhoeven (2007), Evaluatie WBSO : Effecten, doelgroepbereik en uitvoering, Onderzoeksreeks 07 OI 33, Ministerie van Economische Zaken: Den Haag. 3 CBS (2009), Kennis en Economie, CBS: Den Haag. 15

16 de activiteiten van ondernemer-uitvinders, met name zelfstandigen, komen sporadisch terug in bestaande statistieken. Uitvinders in loondienst Over het aantal uitvinders in loondienst zijn op basis van het onderzoek geen betrouwbare schattingen te geven 1. Wel is op basis van bestaande statistieken een bovenschatting mogelijk. Volgens het CBS 2 waren er in 2008 circa werknemers (in fulltime equivalenten) met een R&D-beroep. Daarvan werkten er (afgerond) in het bedrijfsleven, in publieke onderzoeksinstellingen zoals TNO, en in het hoger onderwijs. Vanzelfsprekend betreft dit een overschatting, omdat lang niet alle R&D-medewerkers zich richten op probleemoplossend uitvinden, maar ook en vooral op fundamenteel onderzoek. Geen betrouwbare schatting mogelijk Daarnaast is op basis van de enquête beroepsbevolking van het CBS een beeld te krijgen van het aantal Nederlanders met een creatief beroep. Hiervoor werd op basis van de Standaardberoepsclassificatie '92 een lijst van 141 beroepen geselecteerd, variërend van tekenaar werktuigbouw tot scheikundig laborant, en van boekillustrator tot binnenhuisarchitect. In 2009 waren er personen in zulke beroepen actief. Opnieuw is sprake van een overschatting, aangezien het doen van uitvindingen bij slechts een deel van deze groep tot de dagelijkse praktijk zal behoren. Aspirant-uitvinders Tienvoudige? Het hebben van een idee is verre van een voldoende voorwaarde om als uitvinder te worden aangemerkt. Het aantal aspirant-uitvinders in Nederland (alleen idee, nog geen verdere stappen genomen) zal een veelvoud van tienduizend zijn. Uit Canadees onderzoek blijkt dat van alle individuen die bij een uitvinderscentrum een idee aanbrachten, uiteindelijk 6,9% van deze ideeën tot een concreet product werd ontwikkeld. Verder schatten ervaringsdeskundigen bij de NOVU dat circa 90% van alle aangebrachte ideeën de screening van technisch-, commercieel- en beschermingsonderzoek niet overleefd. Dit zou betekenen dat het aantal aspirant-uitvinders in Nederland circa honderdduizend is. 2.3 Demografie van uitvinders Particuliere uitvinders hebben vaker baan In tabel 1 worden de kenmerken van uitvinders afgezet tegen dezelfde kenmerken van alle Nederlanders, en werkende Nederlanders in het bijzonder. Ondernemeruitvinders zijn per definitie allen aan het werk, maar ook particuliere uitvinders genieten relatief vaak een werkend bestaan. In de meeste gevallen betreft het een baan in loondienst, maar de primaire inkomstengroep kan ook een eigen bedrijf zijn, anders dan het ontwikkelen en vermarkten van uitvindingen. Hogere leeftijd dan gemiddeld Verder valt op dat zowel particuliere- als ondernemer-uitvinders een hogere leeftijd hebben dan de doorsnee werkende Nederlander. Een meerderheid is tussen de 45 en 64 jaar. Kennelijk vraagt uitvinden om technische-, vak- en domeinkennis die middels werkervaring wordt opgedaan. 1 Een van de bronnen was een enquête onder uitvinders, maar daaraan nam slechts een beperkt aantal uitvinders in loondienst deel (zie bijlage I). 2 CBS (2009), Kennis en Economie, CBS: Den Haag. 16

17 tabel 1 Demografische kenmerken van uitvinders in Nederland (in procenten van het aantal uitvinders) Kenmerk Type uitvinder 1 Nederlanders ( 18 jaar) 2 particulier ondernemer allen werkend Werkstatus niet werkzaam (werkloos, pensioen, student, huishouden) werkzaam (loondienst, ondernemer) Leeftijd jr jr jr jr jr jr Opleiding Hbo/Wo Mbo/Havo/Vwo Vmbo Anders (basisonderwijs, geen) Geslacht Vrouw Man Type opleiding landbouw techniek economie/bedrijfskunde gezondheidszorg gedrag en maatschappij onderwijs taal en cultuur recht en openbare orde anders/alleen algemeen onderwijs Bron: 1 EIM, Enquête onder 504 uitvinders; 2 CBS, Statline. Hoger opgeleid, man, technische opleiding Opvallend is dat uitvinders vaak een hogere opleiding hebben afgerond. Van de particuliere uitvinders heeft 56% ten minste een HBO-diploma, en bij ondernemeruitvinders is dit zelfs 70%. Verder geldt dat uitvinders vrijwel altijd man zijn en een technische opleiding hebben genoten. De bevindingen over opleiding suggereren dat het proces van uitvinden ook vraagt om bepaalde cognitieve en technische vaardigheden. (Een kanttekening is dat bij de gekozen definitie van uitvindingen, met accent op fysieke producten, technieken, processen of methoden, de uitkomsten voor wat betreft geslacht en opleiding niet verbazingwekkend zijn. Als ook design en diensten worden meegenomen, zou ongetwijfeld een andere verhouding worden gevonden). Maken we in de groep ondernemer-uitvinders een nadere vergelijking tussen zelfstandigen en directeur/eigenaren van kleine bedrijven, dan vinden we nauwelijks verschillen. Een uitzondering is echter het type opleiding dat is gevolgd: bij zelfstandigen heeft 10% een opleiding economie of bedrijfskunde, terwijl dit bij directeur/eigenaren 19% is. Kennelijk zijn economen en bedrijfskundigen iets beter in staat om uitvindingen op zodanige wijze te vercommercialiseren dat daarmee groei wordt gerealiseerd. 17

18 DE ONDERBOUWING VAN EEN DAM De strijd tegen de elementen is ons Nederlanders niet vreemd. Het verhaal over Hansje Brinkers die met zijn vinger een gat in de dijk dicht en daarmee voorkomt dat het achterland overstroomt, is een wereldwijd bekende legende. De overstroming van 1953 noodzaakte tot de bouw van de Deltawerken. Sinds de overstromingen en acuut dreigende dijkdoorbraken in het Nederlandse rivierenland in de jaren negentig van de vorige eeuw werd menigeen gegrepen door de klimaatsveranderingen en stijgende zeewaterspiegel. Corné Rijlaarsdam (1941) is geen onbekende binnen de Nederlandse Orde Van Uitvinders (NOVU). Na zijn veertigste besloot hij vrij resoluut om zich via het vrije beroep van ontwerper op productontwikkeling en het uitvinden te gaan toeleggen. Rijlaarsdam had al in 1995 op de uitvindersbeurs van Genève met vier projecten vijf prijzen in de wacht weten te slepen. De vindingen waarmee hij toen ook financieel succesvol was, heeft hij al langere tijd terug afgerond, waardoor hij de handen vrij had om zich op de uitwerking van andere ideeën te storten. Zelfsluitende waterkering De oorsprong van een idee is vaak de reflectie van een ervaring, van iets dat irriteert of juist interesseert. In het geval van de Dutchdam gaat het terug naar een artikel dat hem in de Kerst van 1999 onder ogen kwam. Hij las een artikel over een zelfsluitende waterkering. In een notendop komt deze vinding neer op een wand die in een kelder ligt. Deze kelder loopt bij hoogwater vol en drijft de wand door de opwaartse kracht van het water omhoog. 'Een erg leuk verhaal, ook al omdat het er heel erg goed uitzag. Maar ik dacht al meteen, dit kan toch niet. Ik zag al meteen veel faalaspecten. Zo kon je in mijn ogen langs een dijk geen kelder van drie meter diepte graven. Dat is fysiek onmogelijk en daar zal Rijkswaterstaat nooit toestemming voor verlenen. Bovendien vroeg ik me af hoe te voorkomen dat de noodzakelijke buizen verstopt raakten. Maar belangrijker was dat mij daardoor een machtig interessant onderwerp was aangereikt. Ik dacht, daar ga ik over nadenken.' Bevestigingsmiddelen Hij vertelt hoe hij in januari van het jaar 2000 bewust veel rust nam, zichzelf begon te verdiepen in de materie en daardoor een eerste brainwave kreeg. Rijlaarsdam wilde juist niet de diepte in, maar kreeg een horizontale oplossing voor ogen. Hij kende de gangbare techniek van schotbalken die bij hoogwater worden gestapeld tot er als het ware een tijdelijke schutting ontstaat. 'Het bezwaar daarbij is dat je bij hoogwater, storm en kou alle onderdelen moet gaan ophalen uit een loods, wat niet alleen arbeidintensief is maar ook het risico in zich herbergt dat er spullen ontbreken of zoek zijn geraakt. Daarom dacht ik, ik ga het niet elders opbergen, maar terplekke opslaan. Ik ga een dusdanig systeem ontwikkelen waarbij alle onderdelen ter plaatse zijn en de bevestigingsmiddelen zijn geïntegreerd. Ik wilde ook beslist geen bouten en moeren gaan gebruiken. Op die manier hebben een aantal unieke punten van mijn gedachten vorm gekregen.' Uitklapbaar 'Ik was er van meet af aan heilig van overtuigd dat ik dit onderwerp aan kon. Ik kreeg een duidelijk verhaal in mijn hoofd over iets dat ik aan de oppervlakte in een bak wilde opslaan en dat je kunt uitklappen.' Hij vertelt hoe hij op die wijze op een ingeklapt systeem met een dekplaat uitkwam. Bij hoogwater klapt de dekplaat omhoog, die als extra steun in de keerwand wordt opgenomen. De keerwand wordt daarop verder de hoogte opgebouwd. 'Daardoor krijg je een hele mooie kokerconstructie over de volle lengte. Het is een driehoekige koker en dat is een belangrijke structuur wanneer je iets sterk wilt maken. 'Maar ik wist ook wat ik niet kon. Vandaar dat ik al in een vroeg stadium een waterbouwkundige erbij heb betrokken en een goede constructeur waarmee ik al jaren samenwerk. Hij is de man van de sobere techniek, kan goed denken in constructies, in staal, aluminium en kunststoffen. We gaan dan letterlijk achter zijn computer zitten, waarbij ik hem mijn gedachten geef, die hij vervolgens uitwerkt.' Eigendommen Het begin van de Dutchdam was gemaakt. Ervaren als Rijlaarsdam als uitvinder is, 18

19 volgt hij een eigen werkwijze waar hij niet vanaf wijkt. Onafhankelijkheid is daarbij voor hem een belangrijk goed. Zo vraagt hij vrij rap een octrooi aan. 'Dan hoef ik niemand te belasten met een verhaal waar ze niet over mogen praten. Als het later fout gaat, kan ik daar ook niemand op aankijken. Dat is heel ontspannen.' Opmerkelijk aan zijn manier van ontwikkelen, is dat hij altijd op basis van eigen productiegereedschappen werkt. 'Doordat je eigen gereedschap bezit, waarmee je onderdelen produceert, kan niemand het kunstje snel nadoen', legt hij uit. 'Uiteindelijk ben je in de productie veel goedkoper uit dan een ander die alles met standaardcomponenten uit de markt moet gaan produceren. Het is een economisch verhaal, maar ga er maar vanuit dat het klopt. Zodra ik een bepaald product moet maken, neem ik in aanloop van de ontwikkeling vaak de moeilijkste en soms ook de duurste weg, door onder meer eigen componenten te ontwikkelen. Als je eenmaal aan het produceren bent, blijkt dat het beste uit te komen, doordat je in series goedkoper kunt produceren. Daarmee verdien ik mijn ontwikkelingskosten terug. Dit zijn keuzes die je in het begin moet kunnen maken. Ik ben gewend aan een lange doorlooptijd in ontwikkeling en aan hoge kosten. Ik heb geen belangstelling voor snelle producten. Dat is een hele andere markt en vraagt een andere strategie.' Maquettes Nadat de Dutchdam op hoofdlijnen van een octrooi was voorzien in de Verenigde Staten, Europa en Nederland, trad Corné Rijlaarsdam ermee naar buiten. Het was zaak om tot een goede vormgeving van zijn vinding te komen, die hij mee kon nemen in gesprekken buiten de deur. 'Een goede entree maken is daarbij van groot belang', weet hij, 'deuren gaan niet automatisch voor je open. Je moet in het bezit zijn van een goed verhaal, dat je op een juiste manier neerlegt en het is van belang dat je iets van de werking van de vinding kunt tonen. Daardoor kunnen mensen erover nadenken en enthousiast raken.' Hij stuitte via het internet op een subsidieregeling van Novem die hem uitstekend paste: de TEMAregeling (TEchnologie en MArkt). 'Daarmee kon ik onderzoek doen voor de introductie van een nieuwe technologie op de markt. Dat was een gouden greep', zegt hij daarover. Door een forse subsidie was hij in staat om kleine maquettes te maken, waarmee hij de werking kon demonstreren. Buigzaamheid Om de Dutchdam te testen, werd gebruik gemaakt van een Deltagoot van 240 meter lengte, 7 meter diep en 5 meter breed. Er werd een stuk van de dam ingebouwd, die op alle mogelijke manieren werd gegeseld. Het bleek dat de constructie dusdanig flexibel was dat de dam bij een aanvaring de klap deels absorbeert en de energie daarmee opneemt. Rijlaarsdam vertelt dat Rijkswaterstaat met hem is mee gaan denken. 'Ze beschikken over een Innovatie Test Centrum, dat tot doel heeft nieuwe technieken te onderzoeken, zodanig dat deze kunnen worden geadviseerd aan eventuele gebruikers. Uit dat onderzoek is de Dutchdam-Duplo (inmiddels bezit hij twee versies die zich onderscheiden in de wijze van vouwen. De -Duplo kan niet zo hoog als de - Delta) als heel goed naar voren gekomen.' Hij toont allerlei testgegevens, maar het opmerkelijkst was de mate waarin de wand tijdens een aanvaring kan doorbuigen. 'Dit heet ductiliteit. Doordat het werkt zoals het werkt, kwam er een geheel nieuwe benadering naar voren. Ik ben op andere voet door gaan ontwikkelen. De panelen worden door middel van schoren afgesloten. Deze pane- 19

20 len slaan daar tegenaan, zodat de keerwand zich waterdicht tegen het rubber klemt. Dublin In de tussenliggende tijd zorgde hij er op vakbeurzen voor dat de markt geïnformeerd raakte over het bestaan van de Dutchdam. Hij kreeg geleidelijk aan een zekere waardering in de markt en werd er bekend mee. Ook het NWP (Netherlands Water Partnership), een door de overheid ondersteund initiatief waarbinnen de Nederlandse watersector samenwerkt, toonde belangstelling. 'Zij proberen belangen te bundelen en export te stimuleren', legt Rijlaarsdam uit. 'Op enig moment rolde er via hen een verzoek vanuit Dublin binnen om informatie over een tijdelijke waterkering, het zou geen schotbalkenmodel mogen zijn. Daar is de eerste 53 meter Dutchdam-Duplo geïnstalleerd. Geleidelijk aan kwamen er steeds meer projecten tot stand waarbij de Dutchdam werd verkozen boven het bekende schotbalkensysteem. De Dutchdam is dan ook een eenvoudige techniek, die op het gebied van veiligheid heel hoog scoort. Het is een hoogwaardige constructie geworden, die inderdaad ter plekke kan worden opgeborgen en in stelling gebracht. Bij het opzetten van een kilometer Dutchdam is geen enkele bout of moer nodig. Dat is wereldwijd compleet nieuw en wordt ook als zodanig erkend.' Opdrachtgevers Het empirisch vaststellen van de eigenschappen van de dam kan de markt normaliter overtuigen. Maar bij een geheel nieuwe waterkering als de Dutchdam wil de opdrachtgever het oordeel minstens tien keer bevestigd zien, voordat hij een positief besluit neemt. Begrijpelijk, want niemand kan het zich veroorloven een waterkering te laten plaatsen die niet blijkt te functioneren. Dat maakte het voor Rijlaarsdam extra lastig. 'Eerst moet je je product klaar hebben, het moet uitontwikkeld, getest en productierijp zijn en iedereen kijkt naar elkaar en men wil plekken zien waar de dam al is toegepast, zodat ze de werking kunnen beoordelen. Of het reëel is of niet, je moet daar rekening mee houden. Want ja, er was geen ervaring. Iemand moest de eerste zijn en daarom was ik ook zo blij dat na Dublin ook in Australië en Engeland projecten met de Dutchdam tot stand zijn gekomen. Het plaatsen van een waterkering blijft echter een complex traject. Dit maakt deel uit van langetermijntrajecten, wat commercieel heel lastig kan zijn.' Concurrentie Rijlaarsdam vertelt dat er veel aanbod op de markt is, professioneel en nietprofessioneel. 'Er zijn veel producten met een leuk verhaal, maar die hun technologische waarde nog niet hebben aangetoond. Het is dan ook lastig om in termen van concurrentie te denken, zowel nationaal als internationaal. Dutchdam is een constructieve oplossing binnen dit pallet van aanbieders. Dutchdam is uitvoerig getest. Daar zijn er maar een paar meer van.' Hij zegt veel meer waarde te hechten aan vervolgopdrachten die voortkomen uit eerdere projecten waarin zijn techniek is toegepast. Dat gebeurt vaak. 'Juist het verkrijgen van een vervolgorder is een kunst. Daaruit spreekt waardering.' Tegelijkertijd ligt het in de aard van het product dat toepassingen veel tijd nodig hebben. Dat wringt, temeer omdat de infrastructuur volgens hem momenteel op z'n gat ligt. 'Overheidsbudgetten om dijken te verhogen en gebouwen waterbestendig te maken, nemen af. Dat heeft zijn uitwerking op de toch al trage snelheid van uitvoering.' Hij geeft aan veel kosten voor de ontwikkeling van de Dutchdam te hebben gemaakt en dat de inkomsten door het trage tempo daar nog niet tegen op wegen. Utiliteitsbouw Dat bracht hem onlangs tot het besluit om een ander type waterkering te ontwikkelen, waarmee hij niet langer afhankelijk zou zijn van de overheid. 'Dit type waterkering is geschikt voor de utiliteitshoek. Daarbij moet je denken aan projectontwikkelaars die buitendijks gebouwen neerzetten die waterbestendig moeten worden gemaakt.' Hij laat weten dat deze voorziening zich 20

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk Tevredenheidsonderzoek 2014 Oog voor werk Zoetermeer, vrijdag 30 januari 2015 In opdracht van Oog voor werk De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 1 juni 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Gevolgen voor de werkgeversbijdrage voor het MKB en het grootbedrijf M. Folkeringa P.J.M. Vroonhof Zoetermeer, 30 december 2003 Bestelnummer: M200311

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

Minirapportage biomaterialen

Minirapportage biomaterialen Minirapportage biomaterialen Arnoud Muizer Zoetermeer, juni 2013 ISBN-nummer : 978-90-371-1067-8 Rapportnummer : A201325 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

1.1 Inleiding 5 1.2 Octrooidata: een resultaatvorm van innovatie 5 1.3 Doel van het onderzoek 6 1.4 Werkwijze 6. 2 Octrooischets Noordwest-Holland 9

1.1 Inleiding 5 1.2 Octrooidata: een resultaatvorm van innovatie 5 1.3 Doel van het onderzoek 6 1.4 Werkwijze 6. 2 Octrooischets Noordwest-Holland 9 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, KvK Noordwest-Holland en tien andere regionale KvK's. Het onderzoek is uitgevoerd door EIM in samenwerking NL Octrooicentrum.

Nadere informatie

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit Minirapportage drs. W.H.J Verhoeven dr. R.G.M. Kemp drs. H.H.M. Peeters Zoetermeer, 26 september 2002 Deze studie

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs M201114 MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs MKB-ondernemers over ondernemen in het reguliere onderwijs drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, november 2011 MKB ziet wel brood in

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Second Opinion Achter de Lange Stallen

Second Opinion Achter de Lange Stallen Second Opinion Achter de Lange Stallen Henk J. Gianotten Capelle aan den IJssel, 5 februari 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Henk Gianotten. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins M200705 Werkgelegenheid bij startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2007 2 Werkgelegenheid bij startende bedrijven Van startende bedrijven wordt verwacht dat zij bijdragen aan nieuwe werkgelegenheid.

Nadere informatie

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers VBO Woonindex Vierde kwartaal 2008 drs. J.J.J. Donkers Zoetermeer, 7 januari 2009 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB Starters

Financieringsmonitor MKB Starters Financieringsmonitor MKB Starters Starters en gevestigd MKB vergeleken Pim van der Valk Lia Smit Zoetermeer, 19 januari 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door Ministerie van Economische Zaken Programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Werkelijk B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2015. Werkelijk B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Werkelijk B.V. Zoetermeer, zondag 31 januari 2016 In opdracht van Werkelijk B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Augustus 2015 Het meeste wetenschappelijk onderzoek wordt betaald door de overheid uit publieke middelen. De gevolgen van wetenschappelijke kennis voor de samenleving

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Loopbaankamer Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van Loopbaankamer De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie

Samenvatting mediapartners Shopping2020

Samenvatting mediapartners Shopping2020 Samenvatting eindrapport expertgroep Online Ondernemen Webwinkeliers te optimistisch over overlevingskansen. Op basis van data van de Kamer van Koophandel (N=26.250), een online enquête (N=500) en interviews

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Corporate Venturing in het MKB

Corporate Venturing in het MKB M200920 Corporate Venturing in het MKB Ruimte voor vernieuwing, durf en kansen C. van Essen MSc Zoetermeer, 10 december 2009 Corporate venturing in het MKB Corporate venturing is onder grote, multinationale

Nadere informatie

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Welkom, blij dat u er bent. Uit het feit dat u met zovelen bent gekomen maak

Nadere informatie

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR SUCCES OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity

Nadere informatie

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Rapport Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Drie afbakeningen van het MKB Oscar Lemmers Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Er waren geen

Nadere informatie

M200916. Parttime van start. drs. A. Bruins

M200916. Parttime van start. drs. A. Bruins M200916 Parttime van start drs. A. Bruins Zoetermeer, 24 september 2009 Parttime van start Van de startende ondernemers werkt een kleine meerderheid na de start fulltime in het bedrijf. Een op de vier

Nadere informatie

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven R200912 Inzicht in bedrijven die hun eerste werknemer aantrekken Creëren van een dataset Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven Zoetermeer, juli 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB

Nadere informatie

Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013

Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Onderzoek uitgevoerd door Panteia / EIM in opdracht van Aannemersfederatie Nederland Bouw en Infra Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Onderzoek uitgevoerd

Nadere informatie

Pilot Voorspelmodellen: de prijs van primaire kunststoffen

Pilot Voorspelmodellen: de prijs van primaire kunststoffen SCALES-paper N200404 Pilot Voorspelmodellen: de prijs van primaire kunststoffen drs. H.H.M. Peeters drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, maart 2004 The SCALES-paper series is an electronic working paper series

Nadere informatie

Simone Vermeulen. Een goede businesscase start met een stakeholders analyse

Simone Vermeulen. Een goede businesscase start met een stakeholders analyse Simone Vermeulen Een goede businesscase start met een stakeholders analyse Syntens Innovatiecentrum Nieuwe verbindingen, nieuwe business 12-10-2012 > Onafhankelijke sparringpartner voor MKB-ondernemers

Nadere informatie

Antwoord van minister Kamp (Economische Zaken) (ontvangen 14 oktober 2013)

Antwoord van minister Kamp (Economische Zaken) (ontvangen 14 oktober 2013) AH 233 2013Z16375 van minister Kamp (Economische Zaken) (ontvangen 14 oktober 2013) 1 In hoeverre klopt de raming van 20.000 elektrische auto s in Nederland aan het eind van 2013, zoals gesteld in het

Nadere informatie

Test: carrière-ankers

Test: carrière-ankers Test: carrière-ankers Wat is de reden dat je werkt? Wat motiveert je in je werk? Welke elementen moeten je werk bevatten om het je echt naar de zin te maken zodat je met plezier en productief kunt functioneren?

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 in opdracht van FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 Inhoud Inleiding 3 Effect WBSO 4 Toegekende aanvragen

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Werken in startende bedrijven

Werken in startende bedrijven M201211 Werken in startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, september 2012 Werken in startende bedrijven De meeste startende ondernemers hebben geen personeel. Dat is zo bij de start met het bedrijf,

Nadere informatie

Medewerkers met schulden

Medewerkers met schulden Medewerkers met schulden oplossen en voorkomen Financieel inzicht met de digitale loonstrook We verkeren wereldwijd in een financiële crisis. Deze economische situatie heeft z n weerslag op ieder persoonlijk.

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 Aannemer als de spil in de keten Een aannemer is de verbindende schakel tussen: Creatieve

Nadere informatie

De softwaresector in Nederland

De softwaresector in Nederland De softwaresector in Nederland Survey 2010 In opdracht van: ICT~Office Project: 2010.002 Publicatienummer: 2010.002-1018 Datum: Utrecht, 23 augustus 2010 Auteurs: Robbin te Velde Jaap Veldkamp Marijn Plomp

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Nelly Oudshoorn: Geef gebruikers een grotere plaats in het innovatiebeleid.

Nelly Oudshoorn: Geef gebruikers een grotere plaats in het innovatiebeleid. Nelly Oudshoorn: Geef gebruikers een grotere plaats in het innovatiebeleid. 1 Passieve consument passé de gebruiker als actieve ontwikkelaar Het gangbare beeld van gebruikers heeft een update nodig. Gebruikers

Nadere informatie

Hoe denken zelfstandigen over een arbeidsongeschiktheidsverzekering?

Hoe denken zelfstandigen over een arbeidsongeschiktheidsverzekering? Hoe denken zelfstandigen over een arbeidsongeschiktheidsverzekering? Rapportage Kenmerk: 20107 Juni 2015 Inhoudsopgave Geschreven voor Inleiding 3 Conclusies 5 Resultaten Huidige voorziening 7 Verplichtstelling

Nadere informatie

Uitkomsten knelpuntenstudie

Uitkomsten knelpuntenstudie Uitkomsten knelpuntenstudie Heleen Stigter Maureen Lankhuizen Zoetermeer, september 2003 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek.

Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek. Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek. Ambities van ZZP ers. Wat drijft hen, wat vinden zij belangrijk? In hun ondernemerschap, in de manier waarop ze zichzelf willen ontwikkelen. Een onderwerp

Nadere informatie

Samenwerken bij vernieuwing in de topsectoren

Samenwerken bij vernieuwing in de topsectoren Samenwerken bij vernieuwing in de topsectoren dr. Y.M. Prince Zoetermeer, februari 2014 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) ISBN 978-90-371-1112-5

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Nadere informatie

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 accepteren en adapteren nieuwe diensten en technologieën steeds sneller. Zij zien vooral veel in het gebruik van een zelfscankassa, Click

Nadere informatie

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Nieuwe retail business modellen Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Achtergrond Retail business modellen voor MKB ondernemers in de mode- en woonbranche Is het noodzakelijk? De combinatie voldoende

Nadere informatie

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT INTRODUCTIE De Motives, Values, Preferences Inventory () is een persoonlijkheidstest die de kernwaarden, doelen en interesses van een persoon in kaart brengt.

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie