Hoofdstuk 01 Wat is innoveren?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoofdstuk 01 Wat is innoveren?"

Transcriptie

1 Hoofdstuk 2 Innoveren: van geluk naar opzet 19 Hoofdstuk 01 Wat is innoveren? Duurzame tomaten Ted Duijvestijn houdt zijn hand in de buurt van een dikke grijze buis. Hier wordt van een diepte van meter warm water van 75 graden Celsius opgepompt, zegt de tomatenteler. Gratis en voor niets door de aarde opgewarmd. Voel maar hoe warm. De warmte van het aardwater wordt via een warmtewisselaar overgebracht op de verwarming van de kassen waar de tomaten groeien. Het afgekoelde water wordt daarna terug in de bodem gepompt, voor een nieuwe opwarmingsbeurt. De gebroeders Duijvestijn van het vijftig jaar oude tomatenteeltbedrijf in Pijnacker hebben een missie: Ooit is dat aardgas een keer op. Tot die tijd zal de prijsvorming alleen maar grilliger verlopen en kan Rusland de kraan naar believen dichtdraaien. En dus willen ze de gehele teelt van tomaten met duurzame energie laten plaatsvinden. Zo n dertig jaar geleden was de Nederlandse glastuinbouw goed voor ongeveer 10 procent van het totale gasverbruik in Nederland. Inmiddels is het gasgebruik per tomaat, komkommer of paprika meer dan gehalveerd. 70 procent van alle kassen beschikt over een warmtekrachtkoppeling waarmee gas wordt omgezet in warmte en elektriciteit. De elektriciteit leveren de tuinders grotendeels aan het net. Resultaat: liefst 10 procent van de elektriciteit in Nederland wordt opgewekt door tuinders. De gebroeders Duijvestijn in Pijnacker zijn inmiddels al een stap verder: Als we samen met de buren ook nog vijf windmolens bouwen voor de productie van elektriciteit, zijn we over twee jaar onafhankelijk van fossiele brandstoffen. 1 Innoveren is grenzen verleggen. Mensen die vliegen. Ervaringen met vrienden delen, direct en waar je ook maar bent. Thuis het strand bekijken van de Spaanse camping. Dit zijn allemaal innovaties. Innovaties maken ons leven en werken gemakkelijker, ze verhogen onze welvaart en ons welzijn. Soms zijn innovaties kleine verbeteringen, soms een grote stap voorwaarts. Innovaties zijn toepassingen van uitvindingen. Zoals het kader Duurzame tomaten illustreert, krijgen uitvindingen, in dit voorbeeld: slimme manieren om duurzame energie op te wekken, waarde als ze worden toegepast. Innoveren is het proces van het tot stand brengen van dergelijke nieuwe toepassingen. Hoofdstuk 1 Wat is innoveren? 19

2 20 Deel I De basis van innoveren In dit eerste inleidende hoofdstuk bespreken we wat innoveren is. In paragraaf 1.1 staan we stil bij het begrip innoveren en bij gerelateerde termen, zoals vernieuwen, uitvinden en creativiteit. Vaak wordt gezegd dat organisaties zouden moeten innoveren en dat onvoldoende doen. Daarom behandelen we in paragraaf 1.2 een aantal redenen waarom organisaties moeten innoveren. Innoveren is nodig om te groeien, of in elk geval om te overleven. Globalisering biedt hierbij nieuwe kansen en uitdagingen. Toch is de praktijk dat lang niet elke organisatie evenveel innoveert. In paragraaf 1.3 gaan we daarom in op verschillende, vaak logische redenen waarom organisaties huiverig zijn om te innoveren. Innoveren is in essentie verbeteren, maar dat kan en moet op meerdere manieren (zie paragraaf 1.4). Tot slot heeft dit eerste hoofdstuk een inleidende functie. Daarom geven we in de laatste paragraaf een overzicht van de doelstellingen, opbouw en inhoud van dit boek. 1.1 Innoveren, uitvinden en creativiteit Innoveren is het introduceren van vernieuwingen die nuttig zijn. In april 2010 introduceerde Apple de ipad, een gewaagde stap want de ipad vormde een nieuwe categorie mobiele apparaten, tussen een smartphone en een laptop in. Binnen 60 dagen verkocht Apple 2 miljoen exemplaren, de concurrentie volgde snel en met groot succes. Wereldwijd werden in 2013 meer tablets verkocht dan vaste pc s en in 2014 ook meer tablets dan laptops. Jan Koum, een immigrant uit Oekraïne en wonend in Californië, introduceerde in 2009 een gratis mobiele berichtendienst die in de eerste maanden alleen door een aantal Russische vrienden werd gebruikt. Begin 2014 had WhatsApp 32 werknemers en meer dan 450 miljoen gebruikers en kocht Facebook het bedrijf voor 13,8 miljard euro. In de digitale wereld gaat alles nog sneller: de verkopen van de game Grand Theft Auto 5 bedroegen na drie dagen al meer dan 1 miljard dollar. Het woord innovatie stamt af van de Latijnse woorden in en novus, die naar en nieuw betekenen. Naar iets nieuws gaan, vernieuwen is dan ook de kern van innoveren. Niet elke vernieuwing is echter een innovatie, innovaties hebben als doel nut toe te voegen. Nut toevoegen betekent dat de gebruikers van de innovatie beter worden van de vernieuwing. Innovaties maken mensen wijzer, vrolijker, gelukkiger, gezonder of rijker, of besparen ons tijd, geld of moeite. In het economisch verkeer betekent nuttig zijn waarde creëren. De innovatie creëert waarde zowel voor de klant die daarom bereid is de innovatie te kopen, als voor de aanbieder die daarom bereid is de innovatie te verkopen. Innoveren is een werkwoord, iets wat je doet. De achterliggende gedachte is dat het voor elke organisatie goed is om regelmatig te innoveren. Dit geldt voor commerciële bedrijven, voor ziekenhuizen, voor overheidsorganisaties en voor sportclubs. Voor innoveren is namelijk vaak helemaal geen spectaculaire high tech nodig, zoals het kader Opa en oma gaan ook mee op vakantie illustreert. Onderzoek suggereert een sterke samenhang tussen succes op markten en nieuwe producten. 2

3 Hoofdstuk 1 Wat is innoveren? 21 Daarom leggen we in dit boek de nadruk niet alleen op het ontwikkelen van innovaties. Het gaat ook om het vergroten van het vermogen van organisaties om steeds weer te innoveren. Op langere termijn is het vermogen tot innoveren nog belangrijker dan de vraag of de eerstvolgende innovatie wel succesvol is. Innovatiemanagement, het onderwerp van dit boek, omvat deze beide aspecten. Innovatiemanagement is het leidinggeven aan innovatieprocessen binnen organisaties. De twee belangrijkste taken die hieronder vallen zijn (1) het waarborgen van een goede voortgang van innovatieprocessen en (2) het waarborgen van een continue stroom van innovaties. Het doel van de eerste taak is te zorgen dat de juiste innovaties zo goed, snel en goedkoop mogelijk worden ontwikkeld. De tweede taak heeft als doel te zorgen dat er steeds weer nieuwe innovaties worden ontwikkeld. Hoe ontstaat een innovatief klimaat in een organisatie, waardoor medewerkers steeds weer nieuwe innovaties bedenken, ontwikkelen en op de markt introduceren of in de eigen organisatie toepassen? Innovativiteit verwijst naar het vermogen van een organisatie om regelmatig betere producten en betere werkwijzen te bedenken, te ontwikkelen en op de markt te brengen of in te voeren. Opa en oma gaan ook mee op vakantie De driegeneratievakantie is in opmars. Online-aanbieder Travelbird meldt dat 45 procent van de boekingen door families wordt gedaan en dat steeds vaker grootouders deel uitmaken van de familie. Travelbird speelt daarop in door vakantieparken in het bestand op te nemen die rolstoeltoegankelijk zijn. Ecamp signaleert een toenemend aantal kampeerders dat de grootouders meevraagt en heeft daarom het aantal grote tenten en caravans uitgebreid. Uit onderzoek van Center Parcs blijkt dat 55-plussers het vroeger vaak te druk hadden met hun carrière om veel tijd door te brengen met hun kinderen. Dat willen ze nu goedmaken met hun kleinkinderen. Center Parcs heeft het aanbod van grotere huizen met 30 procent verhoogd. 3 Innoveren Nuttig? Toepassen Originele oplossingen Vernieuwen Uitvinden Creativiteit Figuur 1.1 De relatie tussen innoveren en vernieuwen, uitvinden en creativiteit. In het normale spraakgebruik worden verschillende termen geassocieerd met innoveren (zie figuur 1.1). Zo worden de woorden innovaties en vernieuwingen vaak door elkaar gebruikt. In dit boek gebruiken we een beperktere invulling van

4 22 Deel I De basis van innoveren het begrip innovatie : pas als de vernieuwing nuttig blijkt, noemen we het een innovatie. Innoveren is dus geen vrijblijvende activiteit; afhankelijk van de doelstellingen van de organisatie is het een gerichte activiteit, namelijk het voortbrengen van nuttige vernieuwingen. Ook de termen innoveren en uitvinden worden nogal eens door elkaar gebruikt. Uitvinden is het ontdekken van een nieuwe methode, middel of apparaat. Innoveren is het proces van het omzetten van een uitvinding of een creatief idee in iets wat commercieel gezien bruikbaar en waardevol is. 4 Innoveren is dus het toepassen van uitvindingen. De verbrandingsmotor is een uitvinding, deze toepassen in allerlei producten, van auto s en vliegtuigen tot grasmaaiers en zagen, is innoveren. Het verschil tussen innoveren en uitvinden is het gemakkelijkst te zien vanuit de klant. Als in een laboratorium een nieuw stofje tegen kanker wordt uitgevonden, hebben patiënten daar nog niets aan. Pas als dit stofje wordt toegepast in een nieuw, werkend kankermedicijn, hebben patiënten hier baat bij. Hetzelfde geldt voor het bedenken van nieuwe diensten (zie het kader Nooit meer wachten voor rood licht ). Nooit meer wachten voor rood licht Ook vaak het gevoel dat het stoplicht net op oranje springt als jij eraan komt? Een voormalig student technische wiskunde van de TU Eindhoven heeft samen met TomTom een algoritme ontwikkeld dat het rode licht helpt te omzeilen. Verkeerslichten werken vaak volgens een vast patroon, en op basis hiervan kan worden voorspeld of ze tijdens de route op groen of rood staan. Deze voorspellingen worden nauwkeuriger nu navigatiesystemen vaker online zijn verbonden met de centrale database van de navigatiedienst. Wiskundige Paul Krijger heeft een algoritme ontwikkeld voor de verwachte doorstroming op de route. Het systeem adviseert hoe snel je moet rijden voor groen licht en of er een route is die een betere doorstroming biedt. Het voordeel, zegt Krijger, is tijdwinst, maar ook een lager brandstofverbruik doordat er minder hoeft te worden afgeremd en opgetrokken. Dat betekent minder uitstoot en minder geluidsoverlast voor omwonenden. Een ander voordeel is dat het hele wegennet beter wordt benut, waardoor ook andere automobilisten profiteren. En als je voor rood staat, doet de gps een voorspelling hoe lang het nog duurt. Hoef je niet constant naar het rode licht te staren, aldus Krijger. De wiskundige heeft onlangs een test uitgevoerd bij Assen, op een traject van 500 meter. Daar bleek in 11 procent van de gevallen een route met meer verkeerslichten sneller. Gemiddelde tijdwinst: 11,2 seconden. Dat mag niet veel lijken, maar op een langer traject door de bebouwde kom kan de winst oplopen, zegt Krijger. De wiskundige heeft onlangs de jaarlijkse Spykerprijs gewonnen, voor het beste afstudeerverslag over voertuigtechniek. 5

5 Hoofdstuk 1 Wat is innoveren? 23 Overigens is het bij innoveren vaak niet nodig om iets nieuws uit te vinden. Veel innovaties betreffen het op een creatieve manier toepassen van iets wat in een andere situatie al succesvol blijkt. Zo bestaat een mp3-speler uit onder meer een datachip, USB-aansluiting, ingebouwde microfoon, interne geluidsboxen, een radio en software voor het bewaren en afspelen van mp3-bestanden. Geen van deze componenten was nieuw toen eind jaren negentig de eerste mp3-spelers op de markt verschenen. Een andere term die vaak in relatie met innoveren wordt gebruikt, is creativiteit. Creativiteit is het vermogen om originele ideeën te bedenken. Dat is onontbeerlijk voor innoveren, anders vind je geen originele oplossingen. Creativiteit zorgt niet alleen voor het startpunt van innovatieprocessen, namelijk het bedenken van een innovatief idee. Ook gedurende het innovatieproces is veel creativiteit nodig om zo goed mogelijk om te gaan met alle problemen en kansen die aan het licht komen. 1.2 Waarom innoveren? De enige constante is verandering is een bekend gezegde. De geschiedenis van elke industrie is een geschiedenis van ideeën en innovatie. Innoveren is iets van alle tijden. In de middeleeuwen waren mensen aan het innoveren en nog verder terug waren de eerste rotstekeningen innovatief. Leven is veranderen, en daarmee raakt innoveren de kern van ons bestaan. Koetsen zijn vervangen door auto s, ijzer door staal, stoommachines door elektrische machines, en de video door de dvd. De ontwikkeling staat nooit stil: de walkman werd opgevolgd door de discman, die door de mp3-speler, die door de smartphone en die weer door online muziekdiensten zoals Spotify. Soms verdwijnen de oude producten. Winkels verkopen tegenwoordig zelden nog cassettebandjes, filmrolletjes en faxapparaten. Soms blijft het oude wel bestaan, maar verandert het van functie. De schilderkunst is niet volledig verdwenen (ondanks het fototoestel) en er zijn nog altijd koetsen (ondanks de auto), luchtballonnen (ondanks het vliegtuig), zeilboten (ondanks de motorboot) en langspeelplaten (vinylplaten) en cd s (ondanks online muziekdiensten). Geen van deze zaken is helemaal verdwenen, maar elk heeft nu wel een andere functie. Deze voorbeelden tonen een belangrijk en aantrekkelijk gevolg van innovatie, namelijk het ontstaan van compleet nieuwe industrieën. Eens bestond er geen autoindustrie, geen vliegtuigindustrie, enzovoort, en ook de bedrijven die met deze industrieën zijn verbonden waren er toen niet. Zo kregen dankzij de vliegtuigindustrie veel mensen werk op vliegvelden, reisbureaus en bij cateringbedrijven. Recentelijk hebben we de opkomst gezien van de gamingsector, bezorgdiensten en talloze adviesbureaus. Denk ook aan de leveranciers van producten en diensten rondom internet, zoals servers, firewalls, virusscans, websites, apps voor smartphones en tablets, en Internet Service Providers (ISP s). Innoveren is cruciaal voor economische groei, maar er is ook een schaduwkant. Innoveren zorgt soms ook voor banenverlies (zie het kader Internet maakt bankmedewerkers overbodig ).

6 24 Deel I De basis van innoveren Internet maakt bankmedewerkers overbodig ING gaat de komende drie jaar ongeveer 1700 banen in Nederland schrappen, omdat de bank verder inzet op digitalisering. Daarnaast vermindert ING het aantal voltijdsbanen dat wordt vervuld door externe dienstverleners met De meeste banen komen te vervallen bij het hoofdkantoor, bij de administratieve diensten, de callcenters en IT-afdelingen. In de afgelopen jaren verdwenen al duizenden banen bij het financiële concern. ING wil overgaan op een alomvattende aanpak bij het digitaal bankieren, waardoor klanten al hun bankzaken digitaal kunnen regelen en informatie direct beschikbaar zal zijn in alle kanalen. In de huidige digitale wereld is verandering een constante factor. Klanten gebruiken verschillende kanalen om hun bankzaken te regelen. Ze verwachten te kunnen bankieren op de manier die zij willen, wanneer zij dat willen en op een consistente, betrouwbare, duidelijke en makkelijke manier, aldus topman Ralph Hamers van ING. Andere banken volgen hetzelfde patroon. ABN Amro sluit de komende jaren minstens 100 kantoren, ongeveer eenderde van het huidige aantal. Dat zei bestuursvoorzitter Zalm in het televisieprogramma Pauw. Zalm verwacht dat er misschien zelfs meer bankkantoren verdwijnen. ABN Amro maakte bekend dat er 650 tot 1000 banen worden geschrapt. Volgens Zalm komen er steeds minder mensen naar de bank om hun zaken te regelen, veel gaat via internet. 6 Het tempo van veranderen is in de afgelopen jaren toegenomen. Tien jaar geleden werden er in de Verenigde Staten zo n nieuwe producten per jaar geïntroduceerd, nu zijn dat er en sinds de jaren tachtig in de vorige eeuw is de ontwikkeltijd voor nieuwe auto s gehalveerd. 8 Er zijn verschillende redenen waarom het tempo van technologische veranderingen toeneemt (zie figuur 1.2). 9 Wereldwijd worden er elk jaar meer middelen besteed aan onderzoek en ontwikkeling (research & development, R&D). Ook het aantal mensen en het aantal landen dat betrokken is bij R&D neemt nog steeds toe, recentelijk geldt dat vooral voor de landen in het Verre Oosten. Tot slot stimuleert vooruitgang in een gebied, bijvoorbeeld computers, vooruitgang in andere gebieden. Het gevolg is dat de levensduur van de meeste producten fors is gedaald. Zo had een harde schijf voor een computer in het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw een levensduur van vier tot zes jaar, eind jaren tachtig was dat twee tot drie jaar en in de jaren negentig slechts zes tot negen maanden. 10 Het overlevingsvermogen van ondernemingen is afhankelijk van de mate waarin en de snelheid waarmee zij in staat zijn zich aan te passen aan veranderingen in de markt. Uit onderzoek in Nederland blijkt dat 80 procent van de bedrijven verwacht niet te zullen overleven als niet voldoende tijd en geld wordt vrijgemaakt voor innovatie. 11 Tot begin jaren negentig was een vaste telefoon goed genoeg, daarna wil-

7 Hoofdstuk 1 Wat is innoveren? 25 Meer middelen voor R&D Verandertempo neemt toe Meer mensen en landen betrokken bij R&D Vooruitgang stimuleert vooruitgang in andere gebieden Figuur 1.2 De factoren die van invloed zijn op het toenemende tempo waarin technologische veranderingen zich voordoen. den steeds meer mensen een mobiele telefoon. Eerst om er gewoon mee te bellen en te sms en, maar al snel wilden we er ook spelletjes mee spelen, toegang krijgen tot internet en fotograferen. En we wilden gps en een touchscreen. En talloze apps. Heb je als fabrikant bij een van deze veranderingen de slag gemist, dan lig je eruit bij de veeleisende consument. Veel mensen kennen Nokia nog als de Finse marktleider op het gebied van mobiele telefoons; in slechts enkele jaren tijd verloor het bedrijf zijn dominante positie en werd het overgenomen door Microsoft. Dit betekent dat continu innoveren noodzakelijk is, stilstand is achteruitgang. Zelfs als je op het juiste spoor zit, word je overreden als je gewoon blijft zitten is een toepasselijke uitspraak van Will Rogers. 12 Zie ook het kader Opwinding en shake-out. Opwinding en shake-out Er is een nieuwe, onuitputtelijke energiebron ontdekt! Het medicijn tegen kanker is ontdekt! Nieuwe ontdekkingen leiden vaak tot opwinding, tot het idee dat een nieuwe tijd aanbreekt en dat grenzen zijn doorbroken. Vaak zien veel mensen in de opwinding nieuwe kansen. Zo werden in de westerse wereld tussen 1880 en 1890 bijna bedrijven opgericht die zich richtten op elektrische apparaten. In 1914 waren er nog 25 van over. In de jaren twintig van de vorige eeuw waren er in de VS tussen de drie- en vijfhonderd autofabrikanten, in 1960 nog vier. 13 De shake-out heeft niets te maken met de mate van succes van de innovatie, tegenwoordig zijn er meer elektrische apparaten en auto s dan ooit.

8 26 Deel I De basis van innoveren Begin jaren negentig zagen we een dergelijke opwinding rond internet. Goeroes vertelden dat de wereld revolutionair zou veranderen en talloze internetbedrijfjes schoten uit de grond. Het resultaat was de beurshype die begin 2000 leidde tot een grote crisis op de wereldwijde aandelenmarkten. Tijdens de crisis na een hype verdwijnen de meeste nieuwe bedrijven (de shake-out). Dan pas wordt duidelijk wat wel en niet mogelijk is met de nieuwe uitvinding. Dan ook wordt de nieuwe kennis op grote schaal toegepast. Pas sinds een aantal jaren is het gebruik van internet echt ingeburgerd. Zonder erbij na te denken gebruiken we het nu voor zoveel verschillende zaken dat we het ons nauwelijks meer kunnen voorstellen ooit zonder te hebben gekund. 14 Een trend die recentelijk veel aandacht krijgt, is globalisering. Voor Europa creëert globalisering zowel een kans als een noodzaak om te innoveren. Globalisering biedt ons kansen, want in tal van landen in Azië en Zuid-Amerika waren mensen tot voor kort te arm om onze producten te kopen. Met het stijgen van de welvaart in die landen ontstaat er extra vraag naar onze producten. De opkomst van nieuwe economische grootmachten als China, India en Brazilië doet ons in de westerse wereld echter ook realiseren dat onze welvaart geen gegeven is. Als we willen zorgen dat het ons ook morgen goed gaat, zullen we daar vandaag aan moeten werken (zie het kader Concurreren met China ). Concurreren met China Er zijn verschillende manieren om te concurreren met bedrijven uit de opkomende economieën. Stel dat een Chinees de helft verdient van iemand die hetzelfde werk doet in het Westen. Dan zijn er voor ons zes manieren om te concurreren. Waar gaat jouw voorkeur naar uit? Meer uren werken: dan moeten we het dubbele aantal uren werken. Harder werken: dan moeten we per uur eens zo hard werken als iemand in China. Met minder salaris genoegen nemen: dan moeten we ons inkomen halveren. Slimmer werken: door ons werk anders te organiseren of door andere hulpmiddelen te gebruiken produceren we meer, goedkoper of met minder verspilling. Betere producten ontwikkelen: door de meest actuele kennis over technologieën en klanten toe te passen, ontwerpen we producten die meer waarde toevoegen. Dit zijn dus producten die meer kunnen, een betere kwaliteit hebben, mooier zijn, enzovoort. Producten beter vermarkten: omdat producten pas bij verkoop geld opleveren, kunnen we ook concurreren door beter te verkopen. Dit kan met een sterkere merknaam, door nieuwe afnemersgroepen te vinden, met effectievere reclame of met een betere distributie.

9 Hoofdstuk 1 Wat is innoveren? 27 De laatste drie opties in het kader Concurreren met China zijn natuurlijk het aantrekkelijkst. Deze drie opties hebben twee overeenkomsten. Ten eerste zijn ze alle drie gebaseerd op innovatie, van respectievelijk processen, producten en markten. Ten tweede zullen ze in de meeste gevallen slechts een tijdelijk concurrentievoordeel opleveren. Vandaar het pleidooi, ook steeds vaker in de politiek, om te innoveren en vooral om continu te innoveren. 1.3 Waarom niet innoveren? Na de voorgaande pagina s lijkt het je waarschijnlijk heel logisch dat elke organisatie continu innoveert. Het is echter een vaakgehoorde klacht dat bedrijven (of onze nationale economie) niet innovatief genoeg zijn. Er zijn verschillende redenen waarom organisaties minder aan innoveren doen dan wenselijk is. Vier daarvan bespreken we in deze paragraaf, namelijk de gedachte dat innoveren niet nodig is, de angst voor verandering, geen risico s durven nemen en het feit dat veel organisaties worden geregeerd door de waan van de dag en geen tijd hebben om te innoveren. Waarom organisaties niet innoveren Innoveren is niet nodig Angst voor verandering Geen risico s willen nemen Geen tijd, te druk Figuur 1.3 Vier redenen waarom organisaties niet innoveren Innoveren is niet nodig Het gaat goed met onze organisatie. De verkopen en winst groeien elk jaar. Klanten stromen toe, zijn heel tevreden en blijven terugkomen. Dus hoezo is innoveren nodig? Succes is de grootste barrière voor verandering. Deze uitdrukking benadrukt dat veranderen in goedlopende organisaties soms nog moeilijker is dan in slechtlopende organisaties. Geen enkel product of technologie heeft een oneindige levensduur. Onvermijdelijk neemt na verloop van tijd de concurrentie toe, veranderen klantbehoeften of komt er een nieuwe technologie beschikbaar. De vraag is wan-

10 28 Deel I De basis van innoveren neer wordt ingezien dat innoveren noodzakelijk is. In het ideale scenario gebeurt dat op het moment dat de groei begint te verminderen of zelfs al even eerder. De praktijk is echter maar al te vaak dat pas als er financiële problemen komen, de bereidheid tot veranderen groot is. Als de langetermijntrends aangeven dat een bestaande, winstgevende positie wordt bedreigd, is innoveren noodzakelijk. Zo zagen de fabrikanten van sigaren hun klanten elk jaar ouder worden. Ook al maakt een sigarenfabrikant dan nog een goede winst, deze situatie zal onvermijdelijk veranderen. Markides introduceert hiervoor de termen strategische gezondheid en financiële gezondheid en benadrukt dat organisaties meer oog moeten hebben voor hun strategische gezondheid. 15 Indicatoren van strategische gezondheid zijn onder meer klanttevredenheid, structurele veranderingen in de markt (zoals de almaar ouder wordende sigarenrokers), nieuwe wetgeving, de motivatie van werknemers, het aantal producten in de innovatiepijplijn of reacties van leveranciers en afnemers (zoals de groothandel en detailhandel) (zie figuur 1.4). Indicatoren van strategische gezondheid Klanttevredenheid Structurele marktveranderingen Nieuwe wetgeving Motivatie werknemers Producten in innovatiepijplijn Reacties van leveranciers en afnemers Figuur 1.4 De indicatoren van strategische gezondheid. Organisaties moeten durven investeren in innovaties die een eind kunnen maken aan hun huidige, succesvolle werkzaamheden. Zo investeert Post NL in digitale postdiensten en Albert Heijn in de thuisbezorgdienst Albert (inmiddels AH.nl). Voor bedrijven is dit vaak een moeilijke keuze: wie gaat er nou een graf voor zichzelf graven? Toch is er geen keus: het alternatief voor kannibalisatie is dat een concurrent de innovatie ontwikkelt en dan ben je nog slechter af Angst voor verandering De beroemde econoom Joseph Schumpeter omschreef al in 1942 innovatie als creatieve destructie, het creatieve nieuwe vernietigt het oude bestaande. 16 Creatieve destructie verwijst ook naar het moeilijke en vaak pijnlijke proces van afstand doen van het oude. Koetsiers raakten hun baan kwijt na de opkomst van de auto, mijn-

11 Hoofdstuk 1 Wat is innoveren? 29 werkers werden werkloos toen we in Nederland overschakelden op aardgas. Laaggeschoolde en arbeidsintensieve industrie, zoals de textiel- en schoenindustrie, is voor een groot deel uit Nederland verdwenen, omdat dat elders op de wereld veel goedkoper kan. Duizenden mensen verloren hun baan. Televisies, kleren, speelgoed, computers en auto s werden vroeger allemaal in westerse landen geproduceerd, tegenwoordig in het Verre Oosten en Oost-Europa. Voor de consument een zegen, want de producten zijn nu goedkoper en soms ook beter. Voor de direct betrokkenen een pijnlijk en ingrijpend veranderingsproces (zie ook het kader Sterven fotografen uit? ). Sterven fotografen uit? Jef von Berg is beroepsfotograaf in Maastricht en maakt zich ernstig zorgen: Is er nog een toekomst voor beroepsfotografen? Nu is het nog een vak, er zijn reportage-, industriële-, mode-, journalistieke- en portretfotografen. Met de komst van de digitale fotografie is alles ongekend gemakkelijk geworden. Filmrolletjes zijn vervangen door geheugenkaarten. Muisklikken en fotoprinters doen nu het werk. Tijdens een bruiloft moet een professionele fotograaf letterlijk vechten met ome Kees, neefje Merlijn en andere flitsers om een goede plek op het moment dat de trouwakte wordt ondertekend. Tijdens een uitslaande brand blijken telefoontoestellen hoogwaardige camera s, die binnen 10 minuten spectaculaire foto s bij de plaatselijke krantenredactie kunnen afleveren. Iedereen kan goede foto s maken. Vakfotografen denken een grotere waarde te kunnen bieden, maar ik vrees van niet. Een opdrachtgever is tevreden met 90 procent kwaliteit voor 25 euro. Dat hij voor de overige 10 procent 475 euro moet bijtellen, vindt hij echt niet nodig. En zo vreemd is dat eigenlijk niet. Dus waar ligt de meerwaarde van een beroepsfotograaf? Ik ben er nog niet uit. 17 Toch kan een bedreiging uiteindelijk ook kansrijk zijn. Zo heeft de filmindustrie bij de opkomst van de video de rechter ingeschakeld om het opnemen van films op videobanden te verbieden. Dit mislukte en vervolgens is de filmindustrie toen maar zelf films op video gaan uitbrengen. Nu levert de verkoop en verhuur van dvd s de filmindustrie meer geld op dan het vertonen van films in bioscopen. Voor de introductie van de video was dat de belangrijkste inkomstenbron Geen risico s durven nemen Aan het begin van dit hoofdstuk schreven we over bekende succesvolle innovaties. Succesverhalen horen bij innoveren, maar bij innoveren hoort ook onzekerheid, risico nemen en mislukken. Sterker nog, de meeste pogingen om te innoveren falen. Onderzoek heeft uitgewezen dat er liefst ideeën nodig zijn om een commercieel succes te produceren. 18 Ongeveer een op de tien productconcepten wordt

12 30 Deel I De basis van innoveren een commercieel succes. 19 Van de meeste innovatieve ideeën is al snel duidelijk dat zij niet kansrijk zijn, maar ook veel ideeën die helemaal als product worden uitontwikkeld en op de markt geïntroduceerd, blijken daar toch te mislukken. Hoewel het een populaire gedachte is dat 80 procent van nieuw geïntroduceerde producten mislukt, blijkt uit diverse onderzoeken dat dit percentage meestal rond de 40 procent ligt. 20 Gezien deze cijfers is het niet zo verwonderlijk dat veel organisaties huiverig zijn om te innoveren. Welke manager neemt een medewerker aan die drie van de vier keer iets fout doet? Innoveren houdt risico nemen in en dat kan fout aflopen. Mede vanwege de hoge faalkans is het belangrijk innovatieprocessen te managen. Innoveren is te belangrijk om aan het toeval over te laten. Hele industrieën zijn verdwenen ten gevolge van innovaties. In andere industrieën zijn dankzij nieuwe technologieën opeens heel andere kennis en vaardigheden nodig om succesvol te zijn. Uitgeven, fotograferen en architectuur waren nog niet zo lang geleden sterk fysieke bedrijfstakken, waarbij papier een dominante rol speelde. Nu zijn ze grotendeels gedigitaliseerd, waardoor ook de kennis en het opleidingsniveau die nodig zijn om in deze sectoren te kunnen werken, sterk veranderd zijn. Soms leiden innovaties tot een radicale herziening van wat een organisatie doet. Het klassieke voorbeeld is Nokia: het bedrijf begon in de Finse bosbouw, werd wereldberoemd als producent van mobiele telefoons en houdt zich sinds de verkoop van de mobiele tak in 2013 aan Microsoft voornamelijk bezig met IT-netwerken Geregeerd door de waan van de dag Veel organisaties zijn zich wel bewust van de noodzaak tot innoveren, maar worden geregeerd door de waan van de dag. Het probleem is dat iedereen het druk, druk, druk heeft, terwijl innovaties alleen ontstaan als er ruimte is. Ruimte om na te denken, ruimte om je af te vragen of iets ook anders kan, om echt te luisteren naar klanten, om je te verdiepen in nieuwe kennis, om te experimenteren met nieuwe technologieën en methoden, en om fouten te maken zodat je leert hoe het beter kan. Al deze ruimte maakt organisaties minder efficiënt. Met de tijd, geld en middelen die worden besteed aan innoveren, kan ook extra omzet worden binnengehaald. Wat aan het eind van het jaar meer winst betekent. Het is erg verleidelijk om te kiezen voor kortetermijnsucces. Dat is ook een begrijpelijke keuze, want dan zijn klanten, bazen en aandeelhouders weer tevreden. Juist om deze redenen is het belangrijk dat de leiding van een organisatie een heldere afweging maakt tussen korte- en langetermijnsucces. Hoeveel middelen maak je vrij om ook morgen succesvol te zijn?

13 Hoofdstuk 1 Wat is innoveren? Verbeteren en vernieuwen Stilstand is (relatieve) achteruitgang. In de hedendaagse wereld kan geen enkele organisatie het zich permitteren jaar in jaar uit hetzelfde te blijven doen. Dat geldt voor bedrijven en overheden, maar ook voor ziekenhuizen en sportclubs. Klanten verwachten het, nieuwe technologieën maken het mogelijk en veranderingen in wetgeving vereisen het. Elke organisatie dient zich continu af te vragen hoe ze betere producten en diensten kan leveren en hoe ze die sneller of goedkoper kan maken. Hiervoor worden twee processen onderscheiden: exploreren en exploiteren. 21 Exploreren staat voor experimenteren, zoeken, variëren, risico nemen, spelen en ontdekken. Exploreren leidt tot nieuwe producten, diensten en processen. Treinkaartjes via internet kopen, een taart met daarop je eigen foto, e-bookreaders, het zijn allemaal voorbeelden van zaken die ons eens hebben verbaasd: dat dit mogelijk is! Voor exploreren is nieuwe kennis nodig. Met alleen maar bestaande kennis kun je niet iets heel nieuws maken. Zo maakte Apple de iphone, ging de volleybalbond beachvolleybal promoten en ontwikkelden printerfabrikanten de all-in-one-printer. Exploreren is grenzen verleggen, daarmee neem je risico en dus kan het ook heel goed fout aflopen. Wie kent nog Brunette, een bier speciaal voor vrouwen, of de Sinclair C5, een elektrische driewielfiets? Mislukkingen horen bij exploreren; wie geen fouten durft te maken, zal nooit grenzen verleggen. Testen is dan ook een belangrijk aspect van exploreren, (zie het kader Geneesmiddel met elektromotor ). Geneesmiddel met elektromotor Een op afstand bestuurbare pil kan bij mensen een medicijn afleveren in de darmen, op de plek waar dat nodig is. De pil, een Nederlandse vinding, is met een afmeting van 2,5 bij 1 centimeter net zo groot als een stevige multivitaminepil. De capsule is voor eenderde gevuld met een geneesmiddel en communiceert met de buitenwereld via een draadloze ontvanger. Zodra van een afstand de opdracht binnenkomt, worden de ingebouwde elektromotor en zuiger ingeschakeld die het geneesmiddel naar buiten spuiten. Om de juiste plek te bepalen, heeft de capsule een ph-sensor, die onderweg in het spijsverteringskanaal de zuurgraad meet. In de maag is de zuurgraad heel hoog, maar in de darmen neemt die gaandeweg af. Die informatie wordt gecombineerd met de berekening van de tijd die de capsule nodig heeft om door het maag-darmkanaal te reizen. Het UMC Utrecht heeft onderzocht of de technologie ook in het menselijk lichaam werkt. Tien gezonde vrijwilligers slikten de pil en werden een dag gevolgd. In het reservoir zat geen medicijn maar het bevatte wel radio-isotopen die op een scan te zien waren. Bij negen van de tien proefpersonen kon verbinding worden gemaakt met de capsule, aldus arts Peter van der Schaar. De capsule slaagde erin zijn lading af te geven op de juiste plek in de dunne darm. 22

14 32 Deel I De basis van innoveren Exploiteren heeft te maken met verfijnen, kiezen, produceren, selecteren, uitvoeren en efficiency. Des te vaker je iets doet, des te beter je weet hoe je het moet doen. Je maakt steeds minder fouten, je doet het steeds sneller en je hebt steeds minder hulp nodig. Exploiteren is verbeteren; een natuurlijk proces als de ervaring toeneemt. Je krijgt dan beter inzicht in wat klanten echt nodig hebben, kunt verspilling in de productie verminderen, de bezettingsgraad van machines verhogen, betere leveranciers uitkiezen, en medewerkers trainen in de beste manier om iets te doen. Exploiteren is een continu proces gebaseerd op de idee dat de wereld nooit perfect is. Organisaties moeten beide doen: én exploreren én exploiteren. In het Engels wordt dit aangeduid als ambidexterity. De noodzaak tot exploiteren is duidelijk, het is gewoon nuttig en slim gebruikmaken van de opgedane ervaring. Bovendien verandert de omgeving steeds, dus je zult je wel moeten aanpassen. Bij exploreren ligt dat wat minder duidelijk. Enerzijds wil niemand die laatste koetsenbouwer worden die perfecte koetsen kan maken, die helaas door niemand worden gekocht en die dan pas ontdekt dat mensen liever auto s kopen. Als je je geld verdient met het bezorgen van brieven is de opkomst van en WhatsApp je hopelijk niet ontgaan. Anderzijds lijkt exploreren op het najagen van wilde ideeën, dromen, dingen maken waar nog geen klant om heeft gevraagd. Moeten we daar geld aan uitgeven? Zeker als we het nu al druk, druk, druk hebben en goed geld verdienen? Exploreren en exploiteren vullen elkaar aan maar zijn ook elkaars concurrenten. Middelen, zoals geld, tijd en materiaal, kun je maar één keer gebruiken: of voor het verbeteren van het bestaande aanbod of voor het ontwikkelen van iets geheel nieuws. Exploreren en exploiteren vullen elkaar ook aan: elke keer als je met vallen en opstaan iets nieuws hebt ontwikkeld, kun je heel veel stapjes zetten om het verder te perfectioneren. Elke organisatie zal daarom beide moeten doen. 1.5 De opzet van dit boek Het doel van dit boek is tweeledig. Enerzijds maken we duidelijk hoe innovaties tot stand komen. Hoe kom je aan innovatieve ideeën, hoe zet je die om in nieuwe producten en hoe introduceer je die op de markt? We richten ons niet alleen op nieuwe goederen of diensten, maar ook op nieuwe bedrijfsprocessen, dus: hoe ontwikkel je een proces en hoe voer je dat in? Anderzijds bespreken we wat er bij komt kijken om een organisatie innovatiever te maken. Zoals eerder aangegeven, is het belangrijk dat een organisatie de juiste randvoorwaarden creëert om een continue reeks innovaties voort te brengen. Om deze twee doelstellingen te realiseren hebben we dit boek in vier delen opgedeeld, namelijk (1) de basis van innoveren, (2) de ingrediënten van innoveren, (3) de ingrediënten van vernieuwen en (4) het uitvoeren van innovatieprojecten (zie figuur 1.5).

15 Hoofdstuk 1 Wat is innoveren? 33 Deel I: De basis van innoveren 1. Wat is innoveren? 2. Innoveren: van geluk naar opzet 3. Wat kun je innoveren? 4. Innovaties in soorten en maten Deel II: De ingrediënten van innoveren 5. De rol van strategie 6. De rol van klanten 7. De rol van technologie Deel III: De rol van creativiteit en leren 8. De rol van leren 9. De rol van creativiteit 10. Naar een creatieve organisatie Deel IV: Het uitvoeren van innovatieprojecten 11. Innovatietrajecten managen 12. Succesvolle marktintroductie 13. Organisatorische innovaties uitvoeren 14. Innoveren organiseren 15. Innoveren is leven met paradoxen Figuur 1.5 Overzicht indeling boek Deel I: De basis van innoveren Deel I bestaat uit vier hoofdstukken. Na dit inleidende hoofdstuk bespreken we in hoofdstuk 2 hoe je de geluksfactor bij innovatieprocessen kunt verminderen. We bespreken met name de belangrijkste fasen van het innovatieproces. Daarna staat in hoofdstuk 3 de vraag centraal wat je kunt innoveren. Aan de hand van een drietal eenvoudige vragen (Wat?, Voor wie? en Hoe?) beschrijven we de innovatieruimte. Deze bestaat uit de drie verschillende categorieën innovaties: product-, markt- en procesinnovaties. Innovaties zijn er in vele soorten en maten. Een nieuwe variant pizza is een innovatie, een nieuwe auto die rijdt op waterstof is dat ook. In hoofdstuk 4 komen de verschillende indelingen van innovaties aan de orde. We onderscheiden incrementele en radicale innovaties, autonome en systeeminnovaties, en markt- en technologiegedreven innovaties. De volgende twee delen gaan over wat er allemaal nodig is om innoveren mogelijk te maken. Vanwege de vele mogelijke ingrediënten hebben we die in twee groepen opgedeeld: de ingrediënten van innoveren (deel II) en de ingrediënten van vernieuwen (deel III). Deel II: De ingrediënten van innoveren In deel II bespreken we de drie belangrijkste ingrediënten van innoveren, namelijk strategie, klanten en technologie. De strategie van een organisatie bepaalt wat voor soort innovaties het bedrijf zoekt. Wil je de beste producten leveren of producten tegen de laagste prijs? Beide zijn mogelijk, maar bij beide strategieën horen andere

16 34 Deel I De basis van innoveren innovaties. De strategie en missie van een organisatie zijn richtinggevend voor het zoeken naar geschikte innovatieprojecten. In hoofdstuk 5 behandelen we verschillende modellen voor het vaststellen van organisatiestrategieën. Klanten spelen een essentiële rol bij innovatieprocessen. Zij bepalen niet alleen het uiteindelijke succes van een innovatie, maar de laatste jaren is er ook steeds meer aandacht voor het betrekken van klanten bij het innovatieproces. In hoofdstuk 6 bespreken we de diverse manieren waarop organisaties dit kunnen doen. Technologie neemt een centrale plaats in in onze moderne westerse samenlevingen. Vergelijk je dagelijkse leven maar eens met iemand die honderd jaar geleden leefde. Die had geen mobiele telefoon, geen tablet en geen centrale verwarming. In hoofdstuk 7 staan we daarom stil bij de rol van technologie bij innoveren. We bespreken onder meer wat technologie eigenlijk is, over welke soorten technologieën organisaties beschikken en hoe technologische ontwikkeling verloopt. Deel III: De ingrediënten van vernieuwen Elke innovatie is een vernieuwing en hoewel vernieuwen van alle tijden is, blijven organisaties moeite houden met vernieuwen. In deel III behandelen we daarom in een drietal hoofdstukken twee noodzakelijke voorwaarden voor vernieuwing, namelijk het vermogen om te leren en (individuele en organisatorische) creativiteit. Het doel van innoveren is verbeteren, maar dan moet je wel weten wat en hoe je dat moet doen. Kennis is dus onontbeerlijk voor innoveren. Leren en innoveren zijn dan ook twee zijden van dezelfde medaille. Leren is een gevolg van het niet accepteren van feiten en gewoonten, en van het stellen van nieuwe vragen. In hoofdstuk 8 bespreken we wat leren is, welke soorten kennis er zijn en hoe je bij innovatieprocessen kunt leren en afleren. Creativiteit is zien wat een ander niet ziet. Creativiteit is de voorwaarde om tot originele oplossingen te komen. Bij innoveren is het belangrijk dat je het vermogen hebt de werkelijkheid vanuit meerdere invalshoeken waar te nemen. In twee hoofdstukken bespreken we creativiteit. In hoofdstuk 9 behandelen we het creatieve proces en een groot aantal creativiteitsmethoden, en in hoofdstuk 10 wat er voor nodig is om medewerkers in een organisatie tot creatief gedrag te stimuleren. Deel IV: De uitvoering van innoveren In deel IV besteden we aandacht aan het uitvoeren van innovatieprojecten. Beslissingen over innovatieprojecten worden op twee momenten genomen. Na elke stap in het innovatieproces wordt bekeken of verdere ontwikkeling van een project zinvol is. Daarnaast worden van tijd tot tijd alle lopende innovatieprojecten beoordeeld in het kader van portfoliomanagement (zie hoofdstuk 11). De introductie is de spannendste fase in het innovatieproces. Gaan klanten het nieuwe product kopen? Nu blijkt of de innovatie succesvol is en hoe snel de verspreiding verloopt. In hoofdstuk 12 bespreken we deze onderwerpen. In hoofdstuk 11 en 12 ligt de nadruk op productinnovaties, daarom besteden we in hoofdstuk 13 aandacht aan organisatorische innovaties. Deze innovaties zijn

17 Hoofdstuk 1 Wat is innoveren? 35 eenvoudig te omschrijven als slimmer werken. We behandelen twee soorten organisatorische innovaties, namelijk procesinnovaties en managementinnovaties. Innovaties ontstaan niet vanzelf. Het is de taak van de leiding van een organisatie om te zorgen dat de omstandigheden innoveren bevorderen. In hoofdstuk 14 bespreken we hoe bedrijven innoveren kunnen organiseren. Hoe ontstaat een innovatief klimaat en welke methoden zijn er om innoveren te organiseren? Innoveren is wat de wereld elke dag weer verandert. In het laatste hoofdstuk gaan we in op de rol van innovatie bij het langetermijnsucces van bedrijven. Omdat innoveren een proces is vol onzekerheden, is het ook lastig te plannen. Het gevolg is dan ook dat innovatiemanagement een onderwerp is vol innerlijke tegenstrijdigheden. Een belangrijk deel van hoofdstuk 15 is daarom gewijd aan de vele innovatieparadoxen. Tot slot nog een paar opmerkingen over de invalshoek van dit boek. Ons uitgangspunt is dat innoveren kan worden gedaan door elke organisatie. Dit geldt voor zowel commerciële bedrijven als voor organisaties zonder winstoogmerk, zoals overheden, ziekenhuizen, bibliotheken, stichtingen, sportclubs en politieke partijen. In dit boek gebruiken we de termen bedrijf, onderneming en organisatie zonder onderscheid om al deze soorten organisaties aan te duiden. Elke organisatie biedt iets aan. Dit is een fysiek goed (zoals een auto of een pak koffie), een dienst (zoals een maaltijd in een restaurant of medische verzorging), een idee (zoals een politiek ideaal of bescherming van zeehonden), of een combinatie van deze drie elementen. In dit boek gebruiken we de term product om te verwijzen naar goederen, diensten of ideeën. Productinnovatie wordt ten onrechte vaak geassocieerd met het innoveren van uitsluitend goederen. Niet alleen is dit een te beperkte zienswijze, het sluit ook een belangrijk deel van onze economie buiten. Al meer dan een kwart eeuw is de dienstensector groter dan de industriële sector. Het is dus absoluut ten onrechte dat in discussies over innovatie de nadruk steeds weer wordt gelegd op het ontwikkelen van nieuwe goederen. Vandaar ook dat veel voorbeelden in dit boek afkomstig zijn uit de dienstensector. MyLab Nederlandstalig Op vind je studiemateriaal en de etext om je begrip en kennis van dit hoofdstuk uit te breiden en te oefenen.

18 36 Deel I De basis van innoveren Samenvatting Innoveren is het introduceren van vernieuwingen die nuttig zijn. Innovaties maken mensen wijzer, vrolijker, gelukkiger, gezonder of rijker, of besparen ons tijd, geld of moeite. In het economisch verkeer betekent nuttig zijn waarde creëren. Innovatiemanagement is het leidinggeven aan innovatieprocessen binnen organisaties. Twee termen die nauw zijn verbonden met innoveren zijn uitvinden en creativiteit. Uitvinden is het ontdekken van een nieuwe methode, een nieuw middel of een nieuw apparaat. Innovaties passen uitvindingen toe. Creativiteit zorgt voor het vinden van originele oplossingen. Het tempo van veranderen is in de afgelopen jaren toegenomen, want er worden steeds meer middelen besteed aan onderzoek en ontwikkeling (Research & Development, R&D), er zijn meer mensen en landen betrokken bij R&D, en vooruitgang in een gebied stimuleert vooruitgang in andere gebieden. Om te overleven moeten organisaties zich aanpassen aan veranderingen. Dankzij innovaties ontstaan compleet nieuwe industrieën en globalisering creëert zowel een kans als een noodzaak om te innoveren. Vaak wordt gezegd dat bedrijven of onze nationale economie niet innovatief genoeg zijn. Organisaties zijn vaak huiverig om te innoveren. Ze denken dat innoveren niet nodig is, zijn bang voor verandering of durven geen risico s te nemen. Bovendien worden veel organisaties geregeerd door de waan van de dag: ze hebben geen tijd hebben om te innoveren. Verandering is onvermijdelijk en organisaties moeten zowel vernieuwen als verbeteren. Dit komt tot uitdrukking in de processen exploreren en exploiteren. Exploreren staat voor experimenteren, zoeken, variëren, risico nemen, spelen en ontdekken. Exploiteren heeft te maken met verfijnen, kiezen, produceren, selecteren, uitvoeren en efficiency. De uitdaging is een zodanige balans te vinden dat het een niet ten koste van het ander gaat. Dit boek heeft twee doelstellingen, namelijk duidelijk maken hoe innovaties tot stand komen en hoe organisaties innovatiever kunnen worden. Het is hiervoor in vier delen opgedeeld. Het eerste deel gaat over de basis van innoveren en behandelt onder meer het innovatieproces en diverse categorieën innovaties. Het tweede deel behandelt de ingrediënten van innoveren, namelijk de rol van strategie, klanten en technologie, terwijl het derde deel stilstaat bij leren en creativiteit, zowel individueel als in organisaties. Het vierde en laatste deel gaat in op het uitvoeren van innovatieprojecten. We staan dan stil bij onder meer het managen van innovatietrajecten, succesvolle marktintroducties en het organiseren van innoveren.

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren BUSINESS INNOVATION BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren EEN MASTERCLASS VAN MASTERCLASS INSTITUTE IN SAMENWERKING MET: BUSINESS INNOVATION Be

Nadere informatie

INNOVATIEMANAGEMENT HOOFDSTUK 2. Door Nienke Rusticus en Fleur Zumbrink

INNOVATIEMANAGEMENT HOOFDSTUK 2. Door Nienke Rusticus en Fleur Zumbrink INNOVATIEMANAGEMENT HOOFDSTUK 2 Door Nienke Rusticus en Fleur Zumbrink 2.1 SUCCES IS NIET TE KOOP Succesfactoren van innovatieprojecten Het nieuwe product- gaat om de inschatting die klanten maken van

Nadere informatie

cultuur Innovatie Yellow Blue Voorspel Baarheid Kennis verbinden

cultuur Innovatie Yellow Blue Voorspel Baarheid Kennis verbinden cultuur Innovatie Yellow Blue Voorspel Baarheid Kennis verbinden In zijn oorspronkelijke vorm bestaat een organisatie uit een groep mensen met een gezamenlijk doel, die elkaar goed kennen en in dezelfde

Nadere informatie

Tech 2015: niet méér, maar slimmere technologie

Tech 2015: niet méér, maar slimmere technologie Tech 2015 Tech 2015: niet méér, maar slimmere technologie 21 december 2014 Bron:Nos.NL Tech 2015: niet méér, maar slimmere technologie 21 DEC 2014 BRON: NOS.NL GESCHREVEN DOOR: Rachid Finge Techredacteur

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

Case 2 start-ups. 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13. Case 2 Start-ups groep 13 1-8

Case 2 start-ups. 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13. Case 2 Start-ups groep 13 1-8 Case 2 start-ups 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13 Case 2 Start-ups groep 13 1-8 Inhoud Interne analyse... 3 Peerby... 3 Over Peerby... 3 Lean

Nadere informatie

M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag beïnvloeden de ontwikkelingen in de globale retailmarkt. Dat blijkt uit de enquête

M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag beïnvloeden de ontwikkelingen in de globale retailmarkt. Dat blijkt uit de enquête DigitasLBi presenteert nieuwe enquête over wereldwijd winkelgedrag en onthult enkele belangrijke trends voor Belgische markt Brussel, 24 april, 2014 M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

De Nieuwe Buren. Creatieve vrijheid

De Nieuwe Buren. Creatieve vrijheid De Nieuwe Buren Zoals al eerder gezegd, wij zijn De Nieuwe Buren B.V. Wij doen het graag een beetje anders. Iedereen die bij ons werkt zit nog op school. In 2007 zijn wij opgericht door het Mediacollege

Nadere informatie

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Atlas Copco

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 accepteren en adapteren nieuwe diensten en technologieën steeds sneller. Zij zien vooral veel in het gebruik van een zelfscankassa, Click

Nadere informatie

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Werk aan de winkel wat betreft openheid, onderscheidingsvermogen en communicatiekanalen from Accenture and Microsoft 1 Werk aan de winkel wat betreft

Nadere informatie

Waarom is Click to Call de ontbrekende link voor online succes

Waarom is Click to Call de ontbrekende link voor online succes Waarom is Click to Call de ontbrekende link voor online succes Oktober 2013 ONDERWERPEN Managementsamenvatting 2 Introductie 3 Online blijft 4 Waarom is Click-to-Call vandaag de dag relevant? De nieuwe

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016

Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016 Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016 Hasmik Matevosyan, mode-onderzoekster Mode-industrie zonder verspilling Hasmik Matevosyan (1987) studeerde

Nadere informatie

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL DE VOORHOEDE VAN DIGITAL Betalingen vormen het hart van e-commerce. Maar de digitalisering heeft voor banken veel meer potentie dan alleen betalingen. Daarom investeert ABN AMRO in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Innovatiemanagement. Samenvatting/Presentatie Hoofdstuk 3 Wat kun je innoveren? Door Anne Werkman en Els de Jong

Innovatiemanagement. Samenvatting/Presentatie Hoofdstuk 3 Wat kun je innoveren? Door Anne Werkman en Els de Jong Innovatiemanagement Samenvatting/Presentatie Hoofdstuk 3 Wat kun je innoveren? Door Anne Werkman en Els de Jong 3.1 De innovatieruimte Organisatiestrategie: 3 vragen die je jezelf moet stellen Wat? welke

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en India, heeft de wereld in veel opzichten in hoog tempo veranderd. Voor veel bedrijven betekent dit een strategische herbezinning op

Nadere informatie

Mediator Special. Brilliant Failures. Elke fout is een kans tot verbetering. Brilliant Failures. ook een kunst. Award Health?

Mediator Special. Brilliant Failures. Elke fout is een kans tot verbetering. Brilliant Failures. ook een kunst. Award Health? jaargang 24 september 2013 Mediator Special Brilliant Failures Elke fout is een kans tot verbetering 4 Mislukken is 10 Wie wint de eerste ook een kunst Brilliant Failures Award Health? Interview met de

Nadere informatie

Guy Coenen. 10 Tips om online geld te verdienen met freelance thuiswerk

Guy Coenen. 10 Tips om online geld te verdienen met freelance thuiswerk Guy Coenen 10 Tips om online geld te verdienen met freelance thuiswerk 2015 Inleiding Hoe kun je van huis uit geld verdienen met je computer? Wat zijn de beste manieren om freelance bij te verdienen? In

Nadere informatie

Bepalen toekomstige computertechnologie

Bepalen toekomstige computertechnologie Eén van de onmenselijke kanten van de computer is dat hij, eenmaal goed geprogrammeerd en goed werkend, zo volslagen eerlijk is (Isaac Asimov) Hoofdstuk 26 Bepalen toekomstige V1.1 / 01 september 2015

Nadere informatie

De alles-in-1 Zorgapp

De alles-in-1 Zorgapp De alles-in-1 Zorgapp Tevreden cliënten en medewerkers Impact van zorgapps op de zorgverlening Meerwaarde van zorgapps in het zorgproces De rol van de zorgverlener verandert in rap tempo door nieuwe technologie

Nadere informatie

De veranderende markt

De veranderende markt De veranderende markt 1 De veranderende markt Vanaf 2000 is de detailhandel sterk veranderd door de opkomst van de computer. Als verkoper kun je de kennis over de geschiedenis en de toekomst van de detailhandel

Nadere informatie

Als je alles met je mobiel doet, wil je er ook mee kunnen bankieren

Als je alles met je mobiel doet, wil je er ook mee kunnen bankieren Als je alles met je mobiel doet, wil je er ook mee kunnen bankieren Rabobank. Een bank met ideeën. Naomi Bisschop 1 december 2011 De klantcoöperatie Rabobank een bank van 1.8 milj. leden en nog veel meer

Nadere informatie

Succes lijkt grootste barrière om na te denken over vernieuwen.

Succes lijkt grootste barrière om na te denken over vernieuwen. 28 Point of View Succes lijkt grootste barrière om na te denken over vernieuwen. Wim Eysink, partner bij Deloitte Risk Services, en Wim Scheper, Innovation Leader bij Deloitte, in gesprek over nieuwe businessmodellen,

Nadere informatie

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming.

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. Dit is de Microsoft Cloud. Elke onderneming is uniek. Van gezondheidszorg tot de detailhandel, van fabricage tot financiële dienstverlening: geen twee ondernemingen

Nadere informatie

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen 3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen en die het managen veel simpeler en succesvoller maken! Door Esther Mallant 2012 Esther Mallant www.hrmallant.nl Introductie De 3 vragen die managers

Nadere informatie

Trends in Digitale Media; nieuwe opportunities voor TV

Trends in Digitale Media; nieuwe opportunities voor TV Trends in Digitale Media; nieuwe opportunities voor TV Second screen breekt definitief door Het aantal bezitters van ipads en andere tablets is per december 2011 gestegen tot 1.7 miljoen Nederlanders (14%

Nadere informatie

Factsheet AGILE TRANSITIONERS. Mirabeau

Factsheet AGILE TRANSITIONERS. Mirabeau Factsheet AGILE TRANSITIONERS Mirabeau AGILE TRANSITIONERS Mirabeau Wij helpen u met de implementatie van een agile werkwijze. We leven in een tijdperk waarin veranderingen elkaar in een steeds hoger tempo

Nadere informatie

HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD

HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD 2 I Het Boeken Manifest De Europese en Internationale Federatie van Boekhandels (EIBF) vertegenwoordigt

Nadere informatie

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Nieuwe retail business modellen Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Achtergrond Retail business modellen voor MKB ondernemers in de mode- en woonbranche Is het noodzakelijk? De combinatie voldoende

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Goede middag. Zo als belooft gaan we het hebben over de Smart TV. Maar laten we eerst eens onderzoeken welke plaats de Smart TV inneemt.

Goede middag. Zo als belooft gaan we het hebben over de Smart TV. Maar laten we eerst eens onderzoeken welke plaats de Smart TV inneemt. Goede middag. Zo als belooft gaan we het hebben over de Smart TV. Maar laten we eerst eens onderzoeken welke plaats de Smart TV inneemt. Zelf had ik mij al een voorstelling gemaakt van een SmartTV. Dat

Nadere informatie

M IMPROVING YOUR BUSINESS MOBILITY Mobistar Juni 1 2012. Hoe kiest u de juiste gsm voor uw bedrijf? UW ONDERNEMING alle krachten gebundeld

M IMPROVING YOUR BUSINESS MOBILITY Mobistar Juni 1 2012. Hoe kiest u de juiste gsm voor uw bedrijf? UW ONDERNEMING alle krachten gebundeld M IMPROVING YOUR BUSINESS MOBILITY Mobistar Juni 1 2012 Hoe kiest u de juiste gsm voor uw bedrijf? UW ONDERNEMING alle krachten gebundeld 2 De mobiele trends: een wereld in verandering Groot of klein,

Nadere informatie

Profiteer van veranderende technologieën

Profiteer van veranderende technologieën Profiteer van veranderende technologieën Lees hoe Managed Services Providers u kunnen helpen profiteren van de nieuwste ontwikkelingen Uitdagingen en kansen in veranderende technologieën Ontwikkelingen

Nadere informatie

straatjutten de workshops

straatjutten de workshops straatjutten de workshops inleiding De beste kansen & ideeën liggen op straat, maar de meeste mensen zien ze niet. Met de Straatjutmethode leer je ze te vinden en te vertalen naar concepten voor je eigen

Nadere informatie

WHITEPAPER IN 5 MINUTEN. 09. ibeacons

WHITEPAPER IN 5 MINUTEN. 09. ibeacons WHITEPAPER IN 5 MINUTEN A P R I L 2 0 1 4 09. ibeacons ibeacons vormen een nieuwe manier waarop apparaten met elkaar kunnen communiceren; met verrassende toepassingen. Bij Oberon zijn we altijd op zoek

Nadere informatie

9 redenen waarom jouw website geen klanten oplevert.

9 redenen waarom jouw website geen klanten oplevert. 9 redenen waarom jouw website geen klanten oplevert. Introductie Een goed ingerichte website met een goed uitgevoerde marketingstrategie is het ideale marketing tool voor ondernemers. Een goede website

Nadere informatie

WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE?

WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE? WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE? Freelancen, interimmen, contracting zijn allemaal verschillende benamingen voor een zeer sterk groeiend verschijnsel in de economie. Steeds meer industrieën

Nadere informatie

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR SUCCES OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity

Nadere informatie

Nefit ModuLine Easy. Nefit houdt Nederland warm. Easy De slimste thermostaat

Nefit ModuLine Easy. Nefit houdt Nederland warm. Easy De slimste thermostaat Nefit ModuLine Easy Nefit houdt Nederland warm Easy De slimste thermostaat Nefit Easy De slimme thermostaat die verder gaat Nefit Easy is de eerste slimme thermostaat die alleen maar voordelen heeft. U

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Beacons. Dichterbij de consument

Beacons. Dichterbij de consument Beacons Dichterbij de consument Inhoud Beacons: waarom? 3 Wat is het? Hoe werkt het? Toepassingen 5 Pushberichten op locatie Indoor navigatie De toekomst 7 www.qanda.nl 2 Beacons: waarom? www.qanda.nl

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

01/05. Websites Nederland over. Mobile marketing. Whitepaper #03/2013. Mabelie Samuels internet marketeer

01/05. Websites Nederland over. Mobile marketing. Whitepaper #03/2013. Mabelie Samuels internet marketeer 01/05 Websites Nederland over Mobile marketing Mabelie Samuels internet marketeer 02/05 Mobile marketing Kunt u zich uw eerste mobiele telefoon nog herinneren? Die van mij was een Motorola, versie onbekend,

Nadere informatie

DIGITAAL WERKEN OP WEG NAAR 2020

DIGITAAL WERKEN OP WEG NAAR 2020 DIGITAAL WERKEN OP WEG NAAR 2020 Doclogic Full Service Partner Digitaal Werken Richard Dobbe Senior Sales Consultant Even voorstellen Doclogic 1999-2009 Decos Richard Dobbe Senior Sales Consultant Autonomy

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Al uw online aankopen in no-time verzekerd met Nsure van Nationale Nederlanden

Al uw online aankopen in no-time verzekerd met Nsure van Nationale Nederlanden Al uw online aankopen in no-time verzekerd met Nsure van Nationale Nederlanden Nsure Met Nsure creëren wij voor Nationale Nederlanden een nieuwe dienst. Een dienst met de potentie om universeel geaccepteerd

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

TuinHulp.com, Nieuwe Webservice voor Hoveniersbedrijven 2014

TuinHulp.com, Nieuwe Webservice voor Hoveniersbedrijven 2014 Even voorstellen: Mijn naam is Marcel van Leeuwen, ben van oorsprong hovenier, en tuincentrum deskundige. Sinds eind jaren negentig ontwerp en publiceer ik ook websites. Nadat ik ben overgestapt naar Wordpress

Nadere informatie

Informatie over tablets

Informatie over tablets Informatie over tablets Waarom een tablet? Wat kunnen we met een tablet? Het aanraakscherm Wat is een tablet? Op internet 3G tablet en WIFI tablet Gratis WIFI De smartphone is een tablet in zakformaat

Nadere informatie

De (on)mogelijkheden van reparatie

De (on)mogelijkheden van reparatie De (on)mogelijkheden van reparatie Natuur & Milieu en Stichting Repair Café hebben een onderzoek gedaan onder ruim 400 coördinatoren van Repair Cafés in Nederland. Doel is om te kijken hoe het is gesteld

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer dan vijftig

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

Van. naar online. minpunten van:\ QR-codes. Layar

Van. naar online. minpunten van:\ QR-codes. Layar Van offline naar online De plusen minpunten van:\ QR-codes NFC 2 Van offline naar online getting social De offline-wereld zoals we deze gewend waren, is niet meer. Ongeveer twintig jaar geleden kreeg iedereen

Nadere informatie

Ontdekken hoe je je tijd goed kunt beheren, bestaat voor. Jezelf voorbereiden op succes. Hoofdstuk 1. Leer jezelf kennen.

Ontdekken hoe je je tijd goed kunt beheren, bestaat voor. Jezelf voorbereiden op succes. Hoofdstuk 1. Leer jezelf kennen. Hoofdstuk 1 Jezelf voorbereiden op succes In dit hoofdstuk: Een solide timemanagementsysteem opbouwen De grootste uitdagingen van timemanagement het hoofd bieden Het verband zien tussen doelen stellen

Nadere informatie

Saxionstudent.nl Blok1

Saxionstudent.nl Blok1 Samenvatting eindopdracht Trends en ontwikkelingen op consumentenniveau Macro In dit eind rapport hebben we de navigatiesystemen markt in kaart gebracht. In de macro, meso en micro omgevingen hebben we

Nadere informatie

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee Een goede zaak Stadswarmte helpt mee Stadswarmte. Een goede zaak 3 Zo makkelijk kan het ook Ondernemen is vooruitzien. Beslissingen nemen die zorgen voor winstoptimalisatie, voor continuïteit en voor

Nadere informatie

Noort Organisatie Ontwikkeling

Noort Organisatie Ontwikkeling Procesoptimalisatie Procesoptimalisatie: Onderscheiden van concurrenten: Zodra u te maken heeft met toenemende concurrentie, is het belangrijk dat u zich kunt onderscheiden. Dit doet u onder meer door

Nadere informatie

Welkom terug! Innovatie in retail

Welkom terug! Innovatie in retail Welkom terug! Innovatie in retail Innovatie in retail Enkele opmerkingen bij het begrip Innovatie in Retail anno 2006 Eindhoven, 13 september 2006 drs. P. Verveen Maxeda B.V. 1. Wat is innovatie? (I) Innovatie

Nadere informatie

21st Century Skills Training

21st Century Skills Training Ontwikkeling van competenties voor de 21 e eeuw - Vernieuwend - Voor werknemers van nu - Met inzet van moderne en digitale technieken - - Integratie van social media - Toekomstgericht - Inleiding De manier

Nadere informatie

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan De Automotivescan 2014 is 464 x ingevuld: 4 van de respondenten heeft een merk-garagebedrijf en 5 is universeel. 71% heeft een

Nadere informatie

Strategieplan Happie. Happie met elkaar!

Strategieplan Happie. Happie met elkaar! Strategieplan Happie Happie met elkaar! Tilburg 30-10-2012 Inhoud Inleiding...3 Visie...3 Missie...5 Tijdsgeest en timing...5 Zorg voor onze bezoekers...5 Journalistieke relevantie...6 Taal en content...6

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

De omgekeerde piramide Dirk De Boe

De omgekeerde piramide Dirk De Boe De omgekeerde piramide Dirk De Boe Een bedrijf in de vleesindustrie Individuele Creativiteit Collectieve Innovatie Welke CONCRETE actie kan JIJ ondernemen om de VERANDERING van binnenuit te faciliteren

Nadere informatie

Mobility....sleutel tot actueel voorraadbeheer en meer efficiency. Whitepaper

Mobility....sleutel tot actueel voorraadbeheer en meer efficiency. Whitepaper Mobility...sleutel tot actueel voorraadbeheer en meer efficiency Whitepaper UNIT4 Software B.V., 2013 Mobiel ondernemen: altijd en overal toegang tot bedrijfsgegevens Door nieuwe toetreders en afzetmarkten

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting (summary in Dutch language)

Nederlandstalige samenvatting (summary in Dutch language) Nederlandstaligesamenvatting 145 Nederlandstaligesamenvatting (summaryindutchlanguage) Reizen is in de afgelopen eeuwen sneller, veiliger, comfortabeler, betrouwbaarder, efficiënter in het gebruik van

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Digitale innovatie in de bancaire sector in Nederland: kansen en bedreigingen

Digitale innovatie in de bancaire sector in Nederland: kansen en bedreigingen Digitale innovatie in de bancaire sector in Nederland: kansen en bedreigingen Tony de Bree, 19 november 2014 Nog niet zolang geleden werd er door traditionele spelers in Nederland en over de hele wereld

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

De smartphone gaat de retail redden.

De smartphone gaat de retail redden. De smartphone gaat de retail redden. Natuurlijk er wordt steeds meer op internet gekocht en deze ontwikkeling zal nog veel verder doorgaan. Maar tegelijkertijd zien we ook dat winkels en winkelgebieden

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Werken aan de zorg van morgen

Werken aan de zorg van morgen Werken aan de zorg van morgen Uitkomsten zorgdebat VNG Jaarcongres 2015 E-health, wonen en zorg Whitepaper Ruim baan voor initiatieven om langer gezond thuis te wonen Hoofdstuk 1: Uitdagingen Hoofdstuk

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

10 Innovatielessen uit de praktijk 1

10 Innovatielessen uit de praktijk 1 10 Innovatielessen uit de praktijk 1 Geslaagde gastoudermeeting levert veel ideeën op voor innovatie! Wat versta ik onder innoveren? Innoveren is hot. Er zijn vele definities van in omloop. Goed om even

Nadere informatie

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180 ESSAY Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay Lexington Baly 1592180 Seminar: Dream Discover Do Essay Docent: Rob van den Idsert Effectief gebruik

Nadere informatie

I N H O U D V E R B E T E R E N I N F O R M A T I E M A N A G E M E N T E N K E T E N S A M E N W E R K I N G

I N H O U D V E R B E T E R E N I N F O R M A T I E M A N A G E M E N T E N K E T E N S A M E N W E R K I N G WAT KOMT ER NA BIM I N H O U D Wat komt er na BIM BIM is het begin LEAN bouwen Projectinformatie altijd en overal beschikbaar Informatiemanagement verbeteren Samenwerken en communicatie Procesoptimalisatie

Nadere informatie

Nefit ModuLine Easy. Nefit houdt Nederland warm. Easy De slimste thermostaat

Nefit ModuLine Easy. Nefit houdt Nederland warm. Easy De slimste thermostaat Nefit ModuLine Easy Nefit houdt Nederland warm Easy De slimste thermostaat Nefit Easy De slimme thermostaat die verder gaat Nefit Easy is de eerste slimme thermostaat die alleen maar voordelen heeft. U

Nadere informatie

verrassend werken bij #

verrassend werken bij # verrassend werken bij # we willen het leven van mensen leuker en makkelijker maken 2 3 dit is # We willen het leven van mensen leuker en makkelijker maken. En dat hoeft helemaal niet duur te zijn, vinden

Nadere informatie

Nedap RealTime Tochtdetectie Halslabel

Nedap RealTime Tochtdetectie Halslabel Nedap Tochtdetectie Nedap Tochtdetectie Visuele tochtdetectie op grote bedrijven is lastig Het is niet efficiënt en onvoldoende betrouwbaar. Met Nedap Tochtdetectie is het mogelijk om grote melkveestapels

Nadere informatie

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012 Sociale innovatie De volgende vragen gaan over sociale innovatie en innovatief ondernemingsbeleid. Sociale Innovatie is een vernieuwing of een verbetering in de arbeidsorganisatie en in de arbeidsrelaties

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

Ready Business. Vodafone Power to you

Ready Business. Vodafone Power to you Ready Business Vodafone Power to you 1 Klaar voor verandering De wereld verandert in een steeds hoger tempo. Dat biedt kansen, maar ook uitdagingen. Alle bedrijven - groot en klein - moeten hierop voorbereid

Nadere informatie

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen wat zijn je kansen? Je hebt vast al nagedacht over wat je na de middelbare school wilt gaan doen! Waarschijnlijk ga je nog een opleiding volgen. Maar kun je daarmee straks een baan vinden? Dat gaan we

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Dries Stoel en Marcèle van Kerkvoorde. Uw businessmodel voor de toekomst

Dries Stoel en Marcèle van Kerkvoorde. Uw businessmodel voor de toekomst Dries Stoel en Marcèle van Kerkvoorde Uw businessmodel voor de toekomst Missie: economische groei door versterken van innovatie in het MKB Concurrentiekracht van Nederland versterken Innovatie in het MKB

Nadere informatie

Dr K. Dittrich (RSM Erasmus University) en dr H.A.C. Runhaar (Universiteit Utrecht)

Dr K. Dittrich (RSM Erasmus University) en dr H.A.C. Runhaar (Universiteit Utrecht) Innovatie 1 Innovatie Dr K. Dittrich (RSM Erasmus University) en dr H.A.C. Runhaar (Universiteit Utrecht) Begripsomschrijving Innovatie wordt veelal als een traject beschouwd beginnend bij een idee en

Nadere informatie

Webdesign en Online Marketing www.webcare4all.nl

Webdesign en Online Marketing www.webcare4all.nl Webdesign en Online Marketing www.webcare4all.nl Hoger in Google komen Een hoge positie in Google op een relevant zoekwoord zorgt voor een constante stroom aan potentiële klanten. Zo n hoge positie krijg

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

Hoe kan Hogeschool Utrecht social media inzetten om een duurzame relatie op te bouwen met haar (oud) studenten?

Hoe kan Hogeschool Utrecht social media inzetten om een duurzame relatie op te bouwen met haar (oud) studenten? Hoe kan Hogeschool Utrecht social media inzetten om een duurzame relatie op te bouwen met haar (oud) studenten? Deadline: 27 juni 2010 Prijzengeld: 5000,- Battle Type: (Zie voor meer informatie over de

Nadere informatie

Mijn computer is leuk

Mijn computer is leuk Handleiding Mijn computer is leuk Ouders praten samen over computers, kinderen en opvoeding Pharos, 2014 Marjolijn van Leeuwen INHOUDSOPGAVE Inleiding blz. 3 De themabijeenkomst blz. 5 Thema 1, oefeningen

Nadere informatie

De redactie zette de vijf service providers die

De redactie zette de vijf service providers die SERVICE PROVIDERS rondetafel service ProviDing Dient kwaliteit advies Service providers dragen bij aan een hoge kwaliteit van financieel advies. Ze noemen het heel belangrijk ervoor te zorgen dat beleidsmakers

Nadere informatie