Wereldwijde doorbraak uit Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wereldwijde doorbraak uit Nederland"

Transcriptie

1 GEA nog veiliger door gasdetectie voorjaar 2014 Gas geven. In business, zorg, milieu en innovatie Dag diesel Verbod op vervuilende ontgassen van tankschepen Wereldwijde doorbraak uit Nederland Hallo LNG Sterker gras in grootste stadions Ziekenhuis verrast: eigen kamer, douche en toilet UGent: duurzamer wereld door research met isotopen A.Hak IS groeit maar door Blijven leren over gassen

2 Gas maakt de energietransitie mogelijk De combinatie van gas en hernieuwbare energiebronnen houdt onze energievoorziening stabiel en efficiënt 2

3 voorjaar 2014 Gas geven. In business, zorg, milieu en innovatie NieuwsFlow Doorbraak voor Nederlandse uitvinding: stadions als Wembley over op SeeGrow 10 LNG breekt nu echt door 4 Verbod op ontgassen van tankschepen 24 Achtergronden Bedrijfsmatiger ziekenhuis verrast: eenpersoonskamers, luxe en gezonde financiën 16 A.Hak IS groeit tegen de crisis in 28 GEA, marktleider in koudetechniek, geeft extra impuls aan veiligheid 7 UGent: isotopen maken veel mogelijk 22 Linde Cursussen en studiedagen over gassen 27 Lezers van Flow spreken zich uit 30 Mutatis Mutandis: nieuwe benoemingen 30 Algemene informatie over Linde 31 Colofon Internationale registratie door de Koninklijke Bibliotheek: ISSN Jaargang 13 Papier: FSC 100% recycled. Inkt: gebaseerd op plantaardige technologie, vrij van minerale olie. Hoofdredactie Jurjen de Jong Communicatie, Amstelveen +31 (0) Redactie Ir. Roos Wolfensberger Ing. Pieter Vogelaar Marjolein van Westrenen Vormgeving Jurjen de Jong Communicatie Cover: Rob Maan BNO Productie Jurjen de Jong Communicatie Opmaak/litho/druk Bek maakt communicatie, Veghel Secretariaat/abonnementen/informatie Linde Gas Benelux Afd. Communicatie, Postbus 78, 3100 AB Schiedam +31 (0) Flow geeft individuen en organisaties de ruimte voor het delen van hun inzichten en visies. Die komen uiteraard voor rekening van de geinterviewde(n) en/of de auteur(s) zelf. Zij staan los van de eventuele mening van (onderdelen van) The Linde Group. We hebben geprobeerd houders van copyright op beeldmateriaal te achterhalen. Overname van artikelen en/of afbeeldingen uit Flow is uitsluitend toegestaan na toestemming. 3

4 In Nederland rijden zo n honderd trucks op LNG. Schoner en stiller dan op diesel. Voor internationale transportbedrijven is LNG pas interessant als in heel Europa voldoende tankstations staan. Daarom wil de Europese Commissie in 2020 om de vierhonderd kilometer een LNG-station zien. In Rotterdam wordt het dit jaar al geregeld. door Jurjen de Jong LNG tanken kan nu al in Engeland, Nederland, Scandinavië en Spanje, maar vrijwel alleen bij lokale initiatieven voor eigen gebruik. In de Botlek, vlak bij de hoofdverkeersader A15, komt nu een LNG-pomp aan de openbare weg. Die is medio dit jaar operationeel. Deze locatie is gekozen vanwege de Rotterdamse haven en de Maasvlakte, vertelt Pieter Declerck, general manager IDS. Wat hierbij hielp is de eis van de overheid dat je de Tweede Maasvlakte alleen op mag met de schoonste categorie trucks (Euro 6-norm). Dit eerste LNG-station is een vingeroefening. Daarna gaan we het aantal stations in Europa flink uitbreiden. 4 4

5 breekt nu door Feiten & cijfers LNG-tank bij pompstation Botlek: liter. Groot genoeg om alle bestaande LNG-trucks van de Benelux te laten tanken gemiddelde LNG-tank van een truck: 500 liter (ongeveer 280 kg) actieradius op LNG: 1000 km (vergelijkbaar met diesel) tanksnelheid: enkele minuten voor volle tank (vergelijkbaar met diesel) FOTO s: HANS DE LIJSER Zo ziet het er binnenkort uit bij dit tankstation in de Botlek, vlakbij open afritten van de drukke A15. Ook andere partijen uit uiteenlopende sectoren hebben dergelijke plannen. Ballast Nedam en GdF Suez zijn al van start in respectievelijk Zwolle en Duiven (bij Arnhem). Shell levert nu LNG aan schepen en kondigde aan de komende jaren zeven LNG-tankstations te gaan openen voor het wegtransport. Vos Logistics heeft het zelf geregeld voor eigen gebruik. Koplopers in het gebruik van LNG zijn IDS, International Diesel Service onderdeel van Q8 moedermaatschappij: Kuwait Petroleum Corporation levert 24 uur/dag uitsluitend aan trucks producten: diesel, Adblue en straks ook LNG alle producten op de bestaande IDS-tankpas claimt best beveiligde tankpassysteem op de markt te hebben aantal landen: 21, allemaal in Europa aantal klanten: aantal tankstations: 550 waarvan in de Benelux: bijna

6 Tankstations, transporteurs, truckbouwers en overheid in beweging onder meer transportbedrijven die de stad in moeten, bijvoorbeeld voor het beleveren van winkels. Dat mag maar een beperkt aantal uren vanwege scherpe milieunormen voor geluid of uitstoot. LNG-vrachtwagens leveren op dit punt minder problemen op. Vos Logistics: 22 LNG-trucks Declerck: Ook bedrijven die duurzaamheid hoog in het vaandel hebben, behoren tot de pioniers. Om de uitstoot te verminderen zijn ze de wagens efficiënter gaan laden en met grotere trucks gaan rijden. Maar op een bepaald moment valt daarmee geen winst meer te behalen. Daarom is Vos Logistics in 2005 begonnen met LNG, middels een eigen LNG-station. In 2007 hebben ze de eerste truck laten zien op een beurs, in 2012 hadden ze twaalf trucks op LNG, in 2013 tweeëntwintig. Veel efficiënter en sterker Aanvankelijk werden bestaande trucks voor LNG omgebouwd. Door de ombouwing verlies je pk s. Dat leidt soms tot problemen op lange afstanden of in de bergen. Inmiddels bestaan er ook trucks die echt ontwikkeld zijn om op LNG te rijden. Die zijn veel efficiënter en sterker dan de omgebouwde wagens. Dus de verwachting is dat we daar veel meer van gaan zien. Allemaal indicaties dat de overstap op Hoe schoon is rijden op LNG? Water uit de diepere lagen van een meer Liquid Natural Gas, vloeibaar aardgas, is veel milieuvriendelijker dan diesel: geen uitstoot van zwavel nauwelijks uitstoot van stikstofoxide minder CO 2 -uitstoot minder roetdeeltjes motor is stiller Allemaal voordelen bij de verbranding van LNG. Toch is LNG niet helemaal groen, want het is wel een fossiele brandstof. Bovendien kost het vloeibaar maken veel energie; waarschijnlijk zonder groene stroom. Pieter Declerck General manager bij IDS sinds juli Daarvoor diverse marketing- en salesfuncties bij Q8, Tango en ExxonMobil. Opleiding political and social sciences, international politics aan de universiteit van Antwerpen plus MBA. LNG een grote beweging gaat worden. De aanschaf van LNG-trucks vergt wel een forse investering. Ook al is LNG goedkoper dan diesel, die investering haal je er niet uit. De Nederlandse overheid komt ze enigszins tegemoet door subsidie te geven aan transportbedrijven die de omslag maken. Maar dat is geen garantie voor succes. Nederland en Spanje voorop Zo n innovatie breekt alleen door als er veel partijen bij betrokken zijn: fabrikanten van vrachtwagens, transporteurs, oliemaatschappijen... Zij moeten overleggen met elkaar in een nationaal platform, onder andere voor het bepalen van standaarden. De roemruchte Nederlandse overlegcultuur werkt hier in het voordeel: Nederland is koploper op LNGgebied. Duitsland is op dit vlak nog helemaal niet ver. Spanje wel, ondanks de crisis. Veel investeringen waren daar al eerder gestart. En Spanje heeft grote havens waar de mammoettankers hun LNG kunnen brengen. Het is efficiënt om LNG-tankstations vlak bij die havens te bouwen, zodat de transportkosten van LNG laag zijn. Declerck: Q8 komt uit Koeweit en heeft daar geen LNG. Dus we moeten het in- kopen en transporteren. Het gaat om een extreem koude vloeistof. Daar hebben wij geen ervaring mee. Dus zochten we een partner die daarin thuis is. Dat werd Linde. Partner met ervaring Zij zijn in andere landen betrokken bij de productie van LNG. Samen met hen bouwen we het tankstation in de Botlek. Linde zorgt straks ook voor het transport van LNG van de haven naar het gezamenlijke tankstation. Linde heeft geen tankstations aan de openbare weg, dus het is voor beide partijen een primeur. Grootste aardgasbron ter wereld De Europese vraag naar aardgas groeit. Dat heeft uiteenlopende oorzaken: het opraken van de gas- en oliereserves, de groeiende vraag naar minder vervuiling en de wens van diverse landen om minder afhankelijk te zijn van Russisch gas. Het grootste aardgasveld ter wereld ligt in de Arabische Golf, bij Qatar. Het heeft ongeveer tien keer de omvang van de oorspronkelijke voorraad in Groningen. In dit gebied is al een overvloed aan gas en olie, en er zijn weinig afnemers. Om dat te exporteren naar de hele wereld kun je het gas het beste vloeibaar maken via extreme koeling. Daardoor neemt de omvang ervan af met een factor 600 en kan het als Liquid Natural Gas op transport. En als aardgas dan toch al compact gemaakt is, kun je het ook vloeibaar houden tot in de tank van een auto of schip. Het wereldwijde transport vergt wel zeer speciale mammoettankers en LNG-terminals, maar die zie je in steeds meer havens, zoals die van Rotterdam en Zeebrugge. Op andere plaatsen in de wereld wordt aardgas uit de zee gehaald en direct vloeibaar gemaakt op drijvende fabrieken (FLNG s). In Europa staat een grote LNG-fabriek in het Noorse Hammerfest. Linde ontwerpt en bouwt dergelijke fabrieken voor zowel FLNG-projecten als Hammerfest. 6

7 Alle materialen en apparatuur controleren, repareren, kalibreren en certificeren. Dit is de jaarlijkse One Stop Shop van GEA Refrigeration. Marktleider in koudetechniek: Geef medewerkers zelf regie over veiligheid Hoe laat je monteurs veilig werken op uiteenlopende locaties als chemische bedrijven, vistrawlers en vrachtschepen? Door hen zelf de regie over hun eigen veiligheid te laten voeren, zegt veiligheidsmanager Henri Verbruggen van GEA Refrigeration. Bovendien hebben ze de jaarlijkse One Stop Shop en een veiligheidscampagne. door Jurjen de Jong, foto s Hans de Lijser Laat ik een stuk van de steiger afhalen zodat die onder de leiding door past, dacht de monteur die zelf boven op de steiger zat. Vervolgens verwijderde hij een steunbalk, waardoor het hele gevaarte in elkaar klapte Het is echt gebeurd helaas, vertelt Verbruggen. Vaak kun je de oorzaak van ongevallen bij de mens zelf leggen. Ik had het kunnen 7

8 weten, zeggen mensen dan. Inderdaad, achteraf. Vandaar dat GEA de zogeheten bronaanpak als speerpunt heeft: monteurs moeten vooraf zelf kunnen inschatten of ze veilig aan de slag kunnen. Dat zij op uiteenlopende locaties werken, maakt dat extra urgent. Verbruggen: Als management geven wij algemene veiligheidsregels, maar onze mensen werken nogal eens in bijzondere, afwijkende situaties. Vergeet ook niet dat zij vaak komen als er een storing is. Dus dan staat er al extra druk op. Daarbij heeft veiligheid ook een subjectieve kant, benadrukt Verbruggen. Het gaat erom dat je acceptabele risico s neemt. Maar wat acceptabel is, verschilt per persoon. Zo heeft iedereen last van hoogtevrees. Alleen vindt de een twee meter al hoog en wordt de ander pas bang op tien meter. Dat maakt nogal uit, want als iemand zich niet veilig voelt, verkrampt Gasdetectie, stationair en mobiel In diverse situaties is gasdetectie wettelijk verplicht. Steeds meer organisaties (zoals GEA) nemen sowieso het zekere voor het onzekere. Linde biedt gasdetectoren die tijdig waarschuwen: de stationaire Airmaster II en de mobiele G-Tecta. Nadere informatie: tel. +31(0) , Zie ook de rubriek Blijven leren op pag. 27. hij. En dat komt de veiligheid zeker niet ten goede. One Stop Shop De tien dagen durende One Stop Shop is een van de manieren waarop GEA de monteurs bewust probeert te maken. In shifts komen zij dan met hun wagens naar Den Bosch. Zij parkeren in de eigen hal van GEA en halen gereedschappen en veiligheidsmiddelen uit hun bus. Specialisten van buiten, zoals leveranciers, gaan met al die voorwerpen aan de slag. Controleren, repareren, kalibreren en certificeren. Aan het eind van de dag is alles tiptop in orde. De monteurs zijn daar niet bij, die krijgen tegelijkertijd het periodiek medisch onderzoek en diverse trainingen. Tijdens de One Stop Shop gaat de veiligheidscampagne Safety First van start. De aftrap van de campagne doen managementteamleden met Verbruggen. Het doel is uiteraard om met de monteurs het veiligheids- 8

9 Specialisten van buiten, zoals leveranciers, aan de slag met de complete inhoud van de GEA-bussen. GEA Refrigeration Netherlands is... Marktleider industriële koudetechniek in de Benelux. Op de acht vestigingen werken 330 mensen. Onder hen 150 monteurs, van wie er 120 met een eigen bus rondrijden. In Nederland was GEA eerder bekend onder namen als Grasso en Grenco. Veiligheidsmanager Henri Verbruggen: We gingen op zoek naar een persoonlijke gasdetector die zuurstof, CO 2 en ammoniak meet. Koudetechniek is een van de zes segmenten van de Duitse GEA Group die met mensen actief is in 50 landen, hoofdzakelijk in de voedingsindustrie. bewustzijn te vergroten. Gevaarlijke situaties en bronaanpak staan tijdens die dagen centraal. Veiligheid is een piramide, licht Verbruggen toe. Onderaan heb je alle gevaarlijke situaties. Daarvan mondt een aantal uit in een ongeval. Je moet dus die hele onderkant van de piramide aanpakken. Maar dan moet je die wel kennen! We vragen onze mensen daarom steeds weer om alle potentiële risico s te melden, liever te veel dan te weinig. Veiligheidscommissie: gasdetectie Enkele monteurs zijn lid van de VGWM-commissie en daardoor van begin af aan betrokken bij belangrijke beslissingen op dit terrein. Mede op hun aandringen heeft GEA een jaar geleden nieuwe persoonlijke gasdetectie geselecteerd en aangeschaft. Verbruggen: We hebben ons altijd hard gemaakt voor natuurlijke koudemiddelen, zoals ammoniak en CO 2. Voordeel daarvan is dat ze niet schadelijk zijn voor het milieu (in tegenstelling tot chemische koudemiddelen). Toch zijn natuurlijke koudemiddelen niet ongevaarlijk. CO 2 ruik je niet. Als je in een afgesloten ruimte bent waar het vrijkomt, kan het dodelijk zijn. En als je een volgelaatsmasker ophebt met een ammoniakfilter, kun je een omgeving ingaan waar ammoniak aanwezig is en ook niets ruiken. Je mag blootgesteld worden aan een bepaalde hoeveelheid, daarboven is het gevaarlijk. Daarom zijn we op zoek gegaan naar een persoonlijke gasdetector die zuurstof, CO 2 en ammoniak meet. Hij ziet eruit als een grote mobiele telefoon en je draagt hem op je kleding. Het apparaat begint te piepen als je omgeving gevaarlijk wordt. Wij hebben overleg gevoerd met de branchevereniging om hierover uniforme afspraken te maken. Dat is nog niet gelukt. Maar ik vind dat je hiermee niet voorzichtig genoeg kan zijn! Het allergrootste risico Dan de hamvraag: heeft al die aandacht voor veiligheid effect? We streven naar nul ongevallen, antwoordt Verbruggen, zover zijn we echter nog niet. Maar even afkloppen we hebben nog geen ernstige ongelukken gehad. Routine is en blijft een groot risico. Daarom moeten we het veiligheidsbewustzijn verder vergroten. Tijdens de start van de veiligheidscampagne gaven we alle monteurs een stootpet, een soort baseballpet met een harde schil erin die bescherming biedt. Zo blijven we op veiligheid hameren. Herhalen, blijven herhalen. Ik voel me soms een soort pastor. 9

10 Millennium, Wembley, Nog kort voor de finale van de Champions League 2013 waren de groundsmen van Wembley bezig met het SeeGrow-systeem om het veld in optimale conditie te krijgen. FOTO: SEEGROW Doorbraak voor Wembley zei ja. Daardoor hebben nu stadions uit de hele wereld grote belangstelling voor SeeGrow, de Nederlandse uitvinding die grasmatten sterk verbetert. Bovendien is het product milieuvriendelijker en goedkoper. De essentie komt uit de glastuinbouw: een tent met lampen en CO 2. door Jurjen de Jong Groundsmen weten allemaal dat planten groeien door water, voedsel, licht, warmte en CO 2. De vijf componenten van fotosynthese. Water en voedsel geven groundsmen zelf al. Wij komen met lampen. Die hadden ze vaak ook al. Onze tent houdt de warmte beter vast. Dat vinden ze logisch. Maar wat alsmaar ontbrak in de sportgraswereld was die laatste component: CO 2, vertelt Steve Noel, die de internationale verkoop van SeeGrow verzorgt. De groundsmen zoeken voortdurend de juiste balans tussen alle componenten. En die 10

11 rest van de wereld Nederlandse uitvinding FOTO: GETTY IMAGES/THE FA balans wisselt per seizoen en per dag. Dankzij SeeGrow hebben ze nu eindelijk enige controle over alle vijf componenten. Het verhaal kan helemaal kloppen, maar de voetbalwereld staat bekend als zeer conservatief. Hoe breek je die open? Ik had feiten en cijfers uit onze jarenlange ervaring bij FC Groningen. En ik had uitgezocht dat een van de donkerste stadions het Millennium in Wales is, met zitplaatsen. Daar zijn veel rugbywedstrijden, wat natuurlijk zwaar is voor het gras. Dus zij hebben echt een probleem. In december 2012, in de winterstop, mochten we in het Millennium een test doen. Ze gaven ons het slechtste deel van het veld. Dat is de Dragons Mouth, de enige toegang naar het veld. Daar was helemaal geen gras meer over. Hier moest eerst nieuw zaad in de grond en daarna begon de SeeGrow-aanpak. Na drie dagen kwam dat zaad uit en heel snel daarna was het veld voor 100% bedekt met gras. In de winter! Dat was daar nog nooit gelukt. We moch- ten meteen blijven tot in maart. Intussen bleek het management te overwegen om in dit stadion over te stappen op een kunststof veld. Dat zou betekenen dat voor het eerst ter wereld een groot internationaal rugbystadion op kunstgras over zou gaan. Wij hadden intussen al maanden foto s van al onze resultaten uit het Millennium Stadium op Linkedin en Twitter laten zien. Daar kregen we een enorme respons op. Dat heeft er misschien wel toe bijgedragen dat dat plastic veld er nooit is gekomen. 11

12 Beter gras door CO 2 De belangstelling voor SeeGrow is groot en groeiend. Vanuit Frankrijk, Spanje, Nederland, Canada, Japan, Oost-Europa en Rusland. Deze foto toont een test in Ierland. Enig idee wat voor mensen dat waren, die die enorme respons gaven? Veel groundsmen van andere stadions. Dat zijn echt vakmensen, die zijn erg geïnteresseerd in nieuwe ontwikkelingen. Daar komt nog iets heel anders bij: in veel stadions hebben groundsmen een laag aanzien. Ze zijn die man met die grasmaaier. En als de club verliest, dan ligt het natuurlijk aan het veld, toch? Misschien wel mede daardoor hebben groundsmen vanouds des te meer contact met elkaar. Ze hebben een traditie van informatie met elkaar delen en die heeft een enorme boost gekregen door social media. Dus zodra een paar van hen eenmaal de foto s hadden gezien van het Millennium Stadium stuurden ze links naar elkaar door en was er heel snel een buzz ontstaan. Even later, in januari 2013, was ik op de jaarlijkse beurs voor groundsmen. Veel groundsmen wisten toen al via social media wie we waren en wat we konden. Nu zagen ze het voor het eerst in het echt. Ik werd daar door iemand voorgesteld aan de groundsmanager van Wembley Stadium, dat met zitplaatsen het een na grootste stadion van Europa is. Die man was daar met een hele staf. Zij bleken precies te weten wat het Millennium in Wales voor problemen met gras heeft. Dus die snapten allang hoe bijzonder het is wat wij daar bereikten. Als je het donkerste stadion al met succes gehad hebt, is de rest van Engeland dus een inkopper. Nee, want met elk stadion is weer iets anders aan de hand. Wembley heeft als bijzonderheid roosterproblemen. Het is daar zo ontzettend druk met wedstrijden, concerten en evenementen. Daar kan het gras niet tegenop groeien. Eind maart zouden we er een proef doen. Wat bleek...? Het voorjaar van 2013 was het koudste in veertig jaar. Dat was voor ons fantastisch. Niets wilde groeien. Ze hebben er natuurlijk wel zo n rek met lampen boven het gras hangen, zoals alle grote stadions. Zo n duizend watt per lamp, dus dat geeft wel wat licht en warmte. Maar dat lampensysteem is niet overdekt. Warmte stijgt op; hoe kouder de lucht hoe sneller dat gaat. Dus die warmte woei daar grotendeels weg, zonder ooit het gras te bereiken. Dan ontbreekt meteen een basisvoorwaarde voor plantengroei. We gingen een vergelijkend onderzoek doen: een stuk gras voor ons, een stuk voor hun lampen. Nou... na twee weken waren ze over the moon. En toen gingen specialisten van Wembley ons helpen met verder verbeteren van het systeem. Vooral de mobiliteit van de tent. Zij willen heel snel het veld op en af kunnen rijden. Dus de wielen zijn flink aangepakt. Het zijn nu zwenkwielen geworden en ze zijn nog grasvriendelijker. Zij gaven kennis en ervaring en wij investeerden veel geld in deze nieuwe verbeteringen. Toen begonnen de voorbereidingen voor de Champions League-finale van Ze gebruikten SeeGrow om het gras te optimaliseren. Ja, een FOTO s: SEEGROW Extreem lage variant met een batterij LED s. De kleur van het licht is afgestemd op het optimum voor plantengroei, zo n 85 procent rood en 15 procent blauw. LED heeft normaliter als voordeel dat er vrijwel geen warmte bij vrij komt. Hier is dat een nadeel, dus moest er een kacheltje bij. Desondanks is deze variant energetisch gunstiger. Door het veel kleinere formaat is minder warmte nodig. En het matglas isoleert veel beter dan plastic tentzeil.

13 Hybride veld Millennium Stadium, Manchester City en Wembley hebben inmiddels een hybride veld. Dat is gemaakt door Desso, ook uit Nederland en bekend van de vloerbedekking. Zij leveren echte grasvelden met drie procent kunststof voor versteviging. Ondergronds slingeren de wortels zich rond het plastic, zodat het één geheel wordt. Steve Noel: Dat is nu nog heel kostbaar, maar die kant gaan we wel op. Want het gaat langer mee en in combinatie met SeeGrow kun je veel meer evenementen of wedstrijden per jaar toelaten. Dan verdien je het wel terug. Nederlandse uitvinding zorgde voor de mat waarop de Nederlander Arjan Robben even later het winnende doelpunt scoorde voor Bayern München. Ik verzin het niet, dat is hoe het ging. Ben je zelf ooit bij wedstrijden aanwezig? Ja, pfff, dat is een ervaring. Meteen in het eerste stadion, het Millennium. Halverwege een wedstrijd gaan de groundsmen altijd het veld bestuderen en repareren. Ik wilde alles leren en ging met ze mee. Als je er binnengaat, word je meteen overvallen door de immense omvang ervan. Maar als je het gras op gaat terwijl de tribunes vol zitten, is dat totaal anders. Opeens is die ontzettend grote ruimte veel kleiner geworden. Het voelt alsof je een kamer in loopt. Dat was angstaanjagend. Je bent je bewust dat alles wat je doet door bijna mensen gezien wordt. Althans je denkt dat die allemaal naar jou zitten te kijken. Dus ik zei de hele tijd tegen mezelf: Kijk niemand in de ogen! Maak geen fouten. En struikel vooral niet! Het is een ongekende ervaring. Het bleef niet bij Wembley. Heel kort daarna kwam Real Madrid, dat zitplaatsen heeft. Zij hadden ons ook ontdekt via Twitter en wilden met ons praten op de jaarlijkse beurs van het Institute of Groundsmanship. Wij waren daar inmiddels ook lid van. De Head Groundsman van Real Madrid is een Engelsman die hiervoor bij Arsenal werkte. Hij geeft leiding aan zo n Steve Noel (tweede van rechts) geeft dagelijks uitleg aan groundsmen en management van stadions. Ook tijdens deze sessie in Spanje gaat het over snellere groei van het gras en sterke verlaging van energiekosten. Steve Noel is luchtvaartingenieur. Ging ijs (bevroren water) en droogijs (bevroren CO 2 ) maken. Zowel voor de luchtvaartcatering als milieuvriendelijke reiniging (droogijsstralen) van de Londense metro. Breidde het bedrijf uit naar Qatar en Singapore. Kocht apparatuur bij Linde. Leerde zo ruim vijftien jaar geleden de uitvinder van SeeGrow kennen, Peter Krabbendam van Linde. vijftig mensen die de velden en de groenvoorziening verzorgen. Dat gesprek heeft drie uur geduurd en we hadden nog wel drie uur door kunnen gaan. Daaruit kwam onze eerste test in het stadion Bernabeu in Madrid voort. Ben je in Bernabeu vooral in Spanje, of vooral in de voetbalwereld? Dat laatste. Je denkt meteen: het is er warmer. Maar voetbal blijft een wintersport en rond Madrid is de winter kouder dan in Engeland. Daarom hebben ze bijvoorbeeld hetzelfde gras als in Noord-Europa. Maar dat gras heeft het daar wel lastiger door die enorme temperatuurverschillen tussen zomer en winter. En de schaduw geeft hetzelfde probleem daar als overal. Een stadion is gewoon een van de slechtste plekken

14 Luchtiger kunnen we het niet maken Er zijn leveranciers van gassen die hun online-bestelsite de hemel in prijzen, hoewel die eigenlijk qua mogelijkheden gebakken lucht is... Bij Linde Gas Benelux kunt u méér doen dan alleen maar gascilinders en koudemiddelen bestellen. Want als u eenmaal een klantnummer bij ons hebt, kunt u ook terug in de tijd: de historie van al uw bestellingen, afleverdocumenten en facturen online inzien! Gewoon als service. Voor onze Healthcare-klanten Bestel uw medische gassen op Vraag dus vandaag nog uw eigen gebruikersnaam en wachtwoord aan, om uw cilindertransacties makkelijker én completer te beheren. En dat is géén luchtkasteel. Linde Gas ideas become solutions. Linde Gas Benelux B.V. Havenstraat 1, Postbus 78, 3100 AB Schiedam Telefoon , Fax

15 om gras te kweken. Ook in Singapore, waar ik laatst ging kijken. Daar is het wel echt warm, maar moet je toch met schaduwgras werken. Dus ze gebruiken allemaal dezelfde grassoort, raaigras. We blijven al onze stappen op social media zetten en hebben nu ook aanvragen uit Frankrijk, Spanje, Nederland, Canada, Japan, Oost-Europa en Rusland. Je bent nu een expert, maar je komt noch uit de hoek van de kwekers, noch van de sport. Hoe begon dit avontuur voor jou? Ik kende Peter Krabbendam, de uitvinder hiervan. Hij wilde Engeland veroveren, waar nu eenmaal meer kansen liggen dan in Nederland. Hij besefte dat een Engelsman dat zou moeten doen. Hij liet me kijken in het enige stadion waar hij toen actief was, bij FC Groningen. En het was inderdaad allemaal nieuw voor me. Ik liep daar het veld op. Keek naar links, keek naar rechts. Ook als leek zag je in een flits waar SeeGrow actief was. Maar door allerlei organisatorische kwesties kregen we het niet snel van de grond. Zodra het woord voetbal valt, duikt iedereen erbovenop. Iedereen vindt het sexy en denkt dat het makkelijk is. Maar ze vergeten: een voetbalveld is een factor in een spel rond vele miljoenen aan tv-reclameopbrengsten. En degene die waakt over de kwaliteit van dat veld is de groundsman. Die laat niemand een stap FOTO: HANS DE LIJSER op dat veld zetten. Het is een soort heilige grond. Met elke groundsman moet je een vertrouwensrelatie opbouwen. Dat is in het begin echt niet makkelijk. Sommige stadions doen tegenwoordig aan energiebesparing en vergroening. Hoe verhoudt zich dat tot SeeGrow? CO2 is een afvalproduct van de industrie. Dus dat wordt op deze manier hergebruikt. De tent houdt de warmte beter vast dan een kaal lampensysteem. Door onze warmte boven op het gras kan die veldverwarming een tandje lager of zelfs uit. Warme grond is sowieso niet zo n voordeel Peter Krabbendam Uitvinder van het inmiddels gepatenteerde SeeGrow. Manager bij Linde Gas Benelux, waar hij in 1988 in dienst trad. Hij leidt een afdeling die (innovatieve) gastoepassingen in alle mogelijke sectoren bedenkt en/of begeleidt. Zeven jaar geleden begon hij met grasverbetering. Hij heeft onder meer onafhankelijke tests laten uitvoeren in een Duits lab en gezorgd voor de samenwerking met FC Groningen. Sinds Steve Noel de verkoop op zich heeft genomen, kan Krabbendam zich weer toeleggen op verder verbeteren van SeeGrow, onder andere de automatisering ervan. voor de wortels. Dat scheelt alles bij elkaar heel veel energie. De operationele kosten van een SeeGrow-veld zijn een vijfde van die van een veld met het bestaande lampensysteem. Ja, we veranderen echt iets in de sportwereld. Beter gras. Meer duurzaamheid. Geen plastic veld. Wees eerlijk, er zal toch wel ooit iemand ontevreden zijn? O zeker, dat zijn die groundsmen die net meer dan een miljoen geïnvesteerd hebben in een lampensysteem en bij lange na niet de 10 mm per etmaal halen die wij leveren. FC Groningen blijft R&D-centrum Bij FC Groningen stonden in 2008 de eerste tenten op het veld. Hun stadion is nog steeds dé plek voor innovaties. Zo heeft SeeGrow er een bedrijf binnengehaald dat is gespecialiseerd in meet- en regeltechniek in de kassenbouw. Samen werken ze aan de optimalisering van de fotosynthese die planten doet groeien. Concreter: waarden invoeren voor de gewenste hoeveelheid licht, CO 2, warmte en water, en vervolgens de computer de uitvoering laten regelen. Groningen heeft nu ook een tent die een stuk lager is dan de eerste. Dat scheelt natuurlijk in CO 2 en warmte. Een andere belangrijke vernieuwing is de introductie van ledverlichting. Dat bespaart natuurlijk veel stroom, maar levert ook minder warmte op. Dus om toch warmte te krijgen, moest iets gevonden worden wat de energiekosten niet net zo hard weer doet stijgen. Want SeeGrow wil nadrukkelijk een milieuvriendelijk alternatief zijn. Dat was het overigens al, doordat het zorgt dat het gras het broeikasgas CO 2 eet kwh gedaald Daardoor past SeeGrow ook perfect in de policy van FC Groningen, vertelt André Snakenborg, hoofd Accommodatie Zaken van FC Groningen en afkomstig van BAM Techniek. SeeGrow is duurzaam en innovatief. Dat zijn twee van de vier kernwaarden van onze club. We waren ook de eerste met zonnepanelen. Het energieverbruik hadden we al met kwh teruggebracht door gezond verstand en alertheid. Vandaar dat wij hier heel graag aan meewerken. Bovendien: traditionele systemen zijn duur in de aanschaf en hebben hoge operationele kosten. SeeGrow werkt op huurbasis. Allemaal prachtig, maar toch... FC Groningen staat toch helemaal niet bekend om het goede veld? Snakenborg: Dit seizoen was bijzonder lastig voor het hoofdveld door veel neerslag tijdens wedstrijden. Dankzij SeeGrow kunnen we het seizoen toch op deze grasmat afronden. Dan nog houden we het punt dat de ondergrond van het veld helaas te zanderig is. We zouden dat graag aanpakken met een renovatie, maar dat vraagt een zeer grote investering

16 Bedrijfsmatiger ziekenhuis verrast Eenpersoonskamers, lu 16

17 Meander Medisch Centrum 200 medisch specialisten, 1000 verpleegkundigen en ruim 2000 overige professionals en medewerkers lid van de Samenwerkende Topklinische opleidingsziekenhuizen (STZ); voor veel medische specialismen heeft Meander MC opleidingen in huis in 2012 nummer 1 in de Ziekenhuis Top 100 van het Algemeen Dagblad 3500 ruimten in het gebouw vloeroppervlakte: zo n vierkante meter warmtewisselaar met twee natuurlijke bronnen, 128 meter onder het maaiveld, naast reguliere verwarming en koeling ontwerp: architectenbureau Atelier PRO uit Den Haag rondom het ziekenhuis het Meanderpark 100 kastjes in de gevel voor bedreigde gierzwaluwen met: xe en gezonde financiën 17

18 ING, Rabobank en Bank Nederlandse Gemeenten hebben het hele bouwproces gevolgd Iedere patiënt een eenpersoonskamer met eigen badkamer en wc. Schitterende moderne architectuur. Waar doet het nieuwe Meander MC dat van? De kosten van de zorg staan toch zwaar onder druk? Ziekenhuizen moeten tegenwoordig toch aan de tucht van de markt gehoorzamen? In Amersfoort laten ze zien hoe je daar slim mee om kunt gaan. Deze ruimte zweeft in de centrale hal. Er komen allerlei functies samen. Mensen overleggen, wachten, lunchen, lezen, werken op de laptop... Ook in deze ruimte geldt: kijk je naar buiten, dan zie je groen. door Jurjen de Jong, foto s Hans de Lijser Het gebouw verraadt de hand van een vaardig architect. Het gebruikte materiaal is van topklasse. De omgeving is al net zo verzorgd: waar je ook kijkt, zie je bomen. Patiënten, bezoekers en medewerkers kunnen door het omliggende park naar de Oude Eem lopen, die vlakbij stroomt. Prachtig. In het collectieve geheugen van Nederland zit al een mooi en luxe ziekenhuis. Dat staat in Sittard en ging na de opening in 2006 binnen een jaar failliet. Daarna hadden nog allerlei andere ziekenhuizen grote financiële problemen. Dus nu krijgt ieder mooi nieuw ziekenhuis vroeg of laat vragen als: Wordt dit het nieuwe Sittard? Kapitaallasten driemaal zo hoog Ook bij Meander MC kwam tijdens de bouw de pers aan de deur. Het bestuur antwoordde met termen als kerngezond, meer dan voldoende reserves en Denk maar niet dat de banken anders met ons in zee waren gegaan. Belangrijker nog dan die stevige taal: er kwamen concrete cijfers op tafel. De totale kosten van de nieuwbouw bleken 340 miljoen euro te zijn. Waar men ook geen doekjes om wond: de jaarlijkse kapitaallasten zijn nu met 28 miljoen euro driemaal zo hoog als in de oude situatie, toen het ziekenhuis twee vestigingen in Amersfoort had. We praten over deze en andere cijfers met Hennie van Pinxteren, vijftien jaar werkzaam in de ziekenhuiswereld. Tegenwoordig als manager techniek bij Meander MC en dus heel nauw betrokken bij deze nieuwbouw. Hij kan complexe financiële plaatjes heel beeldend maken: Wij kunnen natuurlijk niet opeens zeggen: een hernia-operatie is nu anderhalf keer zo duur omdat die in een nieuw gebouw plaatsvindt. Immers de zorgverzekeraars hebben de touwtjes en daarmee de tarieven stevig in handen. Zij hebben ook al vanaf het begin mee om de tafel gezeten, toen we plannen maakten om naar hier te verhuizen. Als ondernemer de markt op Verwijzingen naar ziekenhuizen die in financiële problemen raakten, daar doet 18

19 Hennie van Pinxteren, manager techniek bij Meander Medisch Centrum: Wij moesten echt als ondernemer met marketingplannen de markt op. Van Pinxteren niet aan. Maar ook zonder die te noemen, legt hij wel overtuigend uit dat de situatie van een aantal jaren geleden niet te vergelijken is met die van nu: Tot 2008 moest je je elk halfjaar verantwoorden bij het Bouwcollege als je een nieuw ziekenhuis wilde bouwen. De overheid stond tot dat tijdstip garant voor de rente en afschrijvingslasten van het ziekenhuis. Voor ons geldt dat niet meer. Wij hebben de financiering helemaal in het nieuwe systeem rond moeten krijgen. De gebouwgebonden kosten dienen dan ook vanuit de omzet te worden gedekt. Wij moesten echt als ondernemer met marketingplannen de markt op. Gelukkig zijn er drie banken geweest die ons het vertrouwen hebben gegund: ING, Rabobank en de Bank Nederlandse Gemeenten. Zij hebben met ons het hele bouwproces gevolgd, uiteraard inclusief alle financiële stromen. Verder hadden we steeds goed overleg met de zorgverzekeraars. En dat is niet gestopt: verzekeraars, banken en Meander zitten nog steeds frequent om de tafel. Ondanks de verschillende insteken streven partijen hetzelfde doel na: het financieel gezond en kwalitatief goed exploiteren van het nieuwe ziekenhuis. Daarbij grijpt alles heel nauw in elkaar. 600 eenpersoonskamers De kwaliteit van de zorg zie je onder meer terug in de aantrekkelijke en bijzondere keuze van Meander voor zeshonderd eenpersoonskamers. Van Pinxteren: De patiënt heeft een eigen ruimte, met eigen douche, toilet, tv en telefoon. Hij voelt zich daardoor beter dan wanneer hij dat allemaal moet delen en geneest zo eerder. Bovendien: patiënten kunnen een bron van besmetting zijn. We doen er alles aan om het ziekenhuis brandschoon te houden, maar de mensen die hier binnenkomen dragen ziektes bij zich. Met eenpersoonskamers hopen wij besmetting beter onder controle te houden. Het concept heet healing environment, komt uit Amerika en is evidence based. Uiteraard vergt dit wel een grotere investering dan zalen voor vier of meer patiënten. 19

20 Word bedrijfsambassadeur en steun het Bio Vakantieoord Op het Bio Vakantieoord kan een gezin met een ernstig gehandicapt kind even samen zijn en geheel tot rust komen. Een uniek vakantiepark waar werkelijk alle kinderen onbeperkt kunnen genieten en veilig spelen. Meer informatie? 20

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT DE LNG SPECIALIST LNG LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST SOLUTIONS

LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT DE LNG SPECIALIST LNG LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST SOLUTIONS DE LNG SPECIALIST LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST LNG SOLUTIONS DE TRANSPORTSECTOR STAPT OVER OP LNG... DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen De Trias Bavarica van directievoorzitter Jan-Renier Swinkels: Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen 10 oktober 2013 Geen Trias Energetica maar de Trias Bavarica. Oftewel: liever zoveel

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

De SLIMME KEUZE voor

De SLIMME KEUZE voor Aardgas voor voertuigen De SLIMME KEUZE voor uw onderneming DATS 24, meer dan brandstof alleen DATS 24 maakt deel uit van Colruyt Group en zet ook resoluut in op duurzaamheid. DATS 24 draagt dus graag

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Mij is gevraagd iets te vertellen over onze pogingen om rendement in de bedrijfsvoering te verbinden met duurzaamheid. Dat is vooral een kwestie om met boerenverstand

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING Om bij te dragen aan de bescherming van het klimaat, beperken we de CO2-voetafdruk in onze gehele waardeketen. Daarbij kijken we verder dan alleen onze eigen activiteiten. Ook door nauw samen te werken

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Uniek systeem voor verduurzaming van opslag en vervoer van Vluchtige Organische Stoffen(VOS).

Uniek systeem voor verduurzaming van opslag en vervoer van Vluchtige Organische Stoffen(VOS). Pagina 1 van 5 Uniek systeem voor verduurzaming van opslag en vervoer van Vluchtige Organische Stoffen(VOS). Het VentoClean-System is een speciale machine voor het ontgassen en terugwinnen van resten Vluchtige

Nadere informatie

Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht

Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht P.F.C.W. Van der Broeck, 15-03-2013 1 Waarom Zero Emissie Busvervoer? 1. Verbeteren luchtkwaliteit Maastricht (fijn stof); 2. Klimaatdoelen

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

LNG aan Rijn en Waal. Van het Euregio-project 2014 naar een Interreg Va projectaanvraag. Supported by

LNG aan Rijn en Waal. Van het Euregio-project 2014 naar een Interreg Va projectaanvraag. Supported by LNG aan Rijn en Waal Van het Euregio-project 2014 naar een Interreg Va projectaanvraag Supported by LNG aan Rijn en Waal Project binnen Interreg IVa programma van Euregio Rijn-Waal Projectduur: Februari

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof CNG aardgas voor voertuigen CNG betekent letterlijk samengeperst natuurlijk gas en is eenvoudigweg de samengeperste variant van het aardgas dat we kennen voor huishoudelijk gebruik. CNG is al een tijdje

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

BETER ZORGEN VOOR ONSZELF EN ONZE PLANEET

BETER ZORGEN VOOR ONSZELF EN ONZE PLANEET BETER ZORGEN VOOR ONSZELF EN ONZE PLANEET Meer dan 550.000 gezinnen hebben al een milieubewuste en verantwoorde kijk op energie. Omdat je energiebudget steeds belangrijker wordt, biedt Lampiris je verschillende

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Geen uitstoot meer. Wubbo Ockels gaat elektrisch. Werknemers opgelet! 1500 euro om jezelf te ontwikkelen

Geen uitstoot meer. Wubbo Ockels gaat elektrisch. Werknemers opgelet! 1500 euro om jezelf te ontwikkelen Alles wat je moet weten over metaalbewerking najaar 2007 www.metaaljournaal.nl WIN DEZE BEACHCRUISER Geen uitstoot meer Wubbo Ockels gaat elektrisch Werknemers opgelet! 1500 euro om jezelf te ontwikkelen

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht DeNOx-installatie Een DeNOx-installatie is niets meer dan een uit de kluiten gewassen autokatalysator. Net als de installatie onder uw vierwieler zorgt een DeNOx-installatie ervoor dat schadelijke stoffen

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd. Spreker: Marius Klerk

Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd. Spreker: Marius Klerk Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd Spreker: Marius Klerk ZONDER F-GASSEN STAAT UW DATACENTER STIL! F-gassen? gefluoreerde broeikasgassen,

Nadere informatie

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie.

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie. Veel gestelde vragen Er worden ons veelvuldig vragen gesteld over de werking en toepassing van de WhisperGen in scheeps- en woning installaties. De meest voorkomende ze zullen hieronder behandeld worden.

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

(autogas en propaan)

(autogas en propaan) Petitie Geen accijnsverhoging LPG (autogas en propaan) De Vereniging Vloeibaar Gas (VVG) vraagt u de voorgenomen accijnsverhoging op LPG met 0,07 per liter naar 0,18 per liter per 1 januari 2014 niet door

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

GDF SUEZ LNG Solutions

GDF SUEZ LNG Solutions BECOMES GDF SUEZ LNG Solutions Nationale Distributiedag - 15 oktober 2015 Jan-Joris van Dijk Managing Director GDF SUEZ LNG Solutions GDF SUEZ LNG SOLUTIONS Een nieuw bedrijf binnen de groep met focus

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Een nieuwe kijk op houtenergie

Een nieuwe kijk op houtenergie Een nieuwe kijk op houtenergie HOUT EEN MODERNE ENERGIEBRON AUTHENTIEK EN TOEKOMSTGERICHT In Europa is hout de primaire bron van duurzame energie. Duizenden gezinnen hebben een houtkachel ter beschikking.

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Stralend nieuws onder de zon!

Stralend nieuws onder de zon! Remeha ZentaSOL Zonneboiler Stralend nieuws onder de zon! Remeha ZentaSOL Zonneboiler De zon gaat wél voor en daar kunt ú het hele Zonne-energie is de meest milieuvriendelijke en duurzame warmtebron die

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Naast kwaliteit, kijken we ook altijd naar kosten. Arjan Dogterom Head of IT. Vast Mobiel VastMobiel

Naast kwaliteit, kijken we ook altijd naar kosten. Arjan Dogterom Head of IT. Vast Mobiel VastMobiel Naast kwaliteit, kijken we ook altijd naar kosten Arjan Dogterom Head of IT Partner Logistics is altijd bereikbaar en bespaart op telefoonkosten met Intercity Zakelijk Partner Logistics is een bedrijf

Nadere informatie

VAN DE MEESTERS IN DRUKWERK

VAN DE MEESTERS IN DRUKWERK VAN DE MEESTERS IN DRUKWERK Voor elke drukwerkorder planten wij een boom in Nederland. DEF01 groenprint A5.indd 1 www.groenprint.nl DEF01 groenprint A5.indd 2 HOOFDSTUK 1 NIET WIJ MAAR JIJ JOUW KEUZE DOET

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Welkom allemaal! Om te beginnen fantastisch dat we met zo n grote groep en uit diverse geledingen hier bij elkaar zijn

Nadere informatie

Clean fuel. LNG Facts & Figures

Clean fuel. LNG Facts & Figures 1 LNG Facts & Figures Waarom LNG Schoon Zonder nabehandeling voldoen aan emissie standaarden Veilig Lichter dan lucht als het verdampt Moeilijk ontsteekbaar Enorme voorraden Past in Europese doelstelling

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes Green Gas Technology Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar Shared Succes Imtech en Green Gas Technology Imtech is de technologie partner voor bedrijven die biogas willen opwaarderen naar aardgaskwaliteit.

Nadere informatie

Effectief, kostenbesparend, duurzaam en veilig werken op hoogte. Nederland Duitsland Engeland Australië België www.eurosafesolutions.

Effectief, kostenbesparend, duurzaam en veilig werken op hoogte. Nederland Duitsland Engeland Australië België www.eurosafesolutions. Rope Access Effectief, kostenbesparend, duurzaam en veilig werken op hoogte Marketing partner Nederland Duitsland Engeland Australië België www.eurosafesolutions.com Veilig op hoogte zonder compromis Als

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

2013, peiling 2 juli 2013

2013, peiling 2 juli 2013 resultaten 2013, peiling 2 juli 2013 Van 14 mei tot en met 26 mei 2013 is een peiling onder het HengeloPanel gehouden. Van de 2.715 panelleden die waren uitgenodigd, hebben 1.615 leden de vragenlijst ingevuld.

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

geotherm hybride systeem

geotherm hybride systeem geotherm hybride systeem Duurzaam comfort door slimme samenwerking 01-08 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Volop comfort Verwarmen, koelen én heerlijk warm water Met het geotherm hybride systeem

Nadere informatie

Exact Online BUSINESS CASE MET EXACT ONLINE MEER FOCUS OP ACCOUNTMANAGEMENT EN ADVISERING. De 5 tips van Marc Vosse. www.exactonline.

Exact Online BUSINESS CASE MET EXACT ONLINE MEER FOCUS OP ACCOUNTMANAGEMENT EN ADVISERING. De 5 tips van Marc Vosse. www.exactonline. BUSINESS CASE Exact Online MET EXACT ONLINE MEER FOCUS OP ACCOUNTMANAGEMENT EN ADVISERING De 5 tips van Marc Vosse www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY DE 5 TIPS VAN MARC VOSSE Voor

Nadere informatie

CO2 uitstoot per klant Tolheffingen per klant Lege kilometers Gereden kilometers per stop en klant Transport- of voertuigkosten per stop en klant

CO2 uitstoot per klant Tolheffingen per klant Lege kilometers Gereden kilometers per stop en klant Transport- of voertuigkosten per stop en klant Hoe kun je de race tegen de klok winnen? HOE KUN JE DE RACE TEGEN DE KLOK WINNEN? PTV. The Mind of Movement De PTV Group levert software en consultancy diensten voor transport, logistiek en geomarketing.

Nadere informatie

MVO. Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl

MVO. Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl Een bedrijf waar Mensen gezamenlijk werken aan een kwalitatief en milieuvriendelijk product, rekening houdend

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Megatrucks op de Antwerpse Ring? Geen goed idee!

Megatrucks op de Antwerpse Ring? Geen goed idee! Megatrucks op de Antwerpse Ring? Geen goed idee! De trucks die momenteel over onze snelwegen denderen zijn maximaal 18,25 meter lang en kunnen tot 40 ton vervoeren. De megatrucks die minister Crevits op

Nadere informatie

aurostep plus zonneboiler

aurostep plus zonneboiler aurostep plus zonneboiler Veel warm water dankzij zonne-energie 01-09 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam verzekerd van veel warm water Open de

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

EPS isoleert, bouwt en beschermt

EPS isoleert, bouwt en beschermt EPS isoleert, bouwt en beschermt Isoleert, bouwt en beschermt EPS is een bouwstof die door de bouw en de industrie al 50 jaar lang gewaardeerd wordt vanwege zijn uitmuntende eigenschappen. En nog steeds

Nadere informatie

Verras uw business-collega s met een IT-sixpack

Verras uw business-collega s met een IT-sixpack Hybride-cloudaanpak Verras uw business-collega s met een IT-sixpack De CIO staat steeds meer onder druk: enerzijds vragen uw businesscollega s een s nellere en meer flexibele dienstverlening, anderzijds

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - MIDDENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien.

Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien. DE ENERGIECOACH Wat doet een energiecoach Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien. Een opmerking vooraf : Het

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen Praktische s voor klimaat en portemonnee Klimaatsparen CO 2 en geld besparen De gemiddelde Nederlander stoot per jaar 12.000 kg CO 2 uit (28.000 kg CO 2 per huishouden). De meeste kilo s gaan op aan verwarming,

Nadere informatie

Itho centrale ventilatieunit CVE ECO-fan 2. Voor een comfortabel en energiezuinig binnenklimaat.

Itho centrale ventilatieunit CVE ECO-fan 2. Voor een comfortabel en energiezuinig binnenklimaat. Itho centrale ventilatieunit CVE ECO-fan 2 Voor een comfortabel en energiezuinig binnenklimaat. Energiezuinig door toepassing gelijkstroommotoren. Een Centrale Ventilatie-Eenheid die ruim 83% minder energie

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden.

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Gebeurteniskaarten positieve gebeurteniskaarten Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Jullie hebben samen betoogd tegen het kappen

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie