Nanotechnologie projectboekje leerling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nanotechnologie projectboekje leerling"

Transcriptie

1

2 Nanotechnologie projectboekje leerling Inhoudstafel Pagina 1. Wat is nano-technologie? 3 2. Hoe groot is een nanometer? 3 3. Hoe kunnen we de nanowereld zien? 4 4. Nanostructuren bouwen imitatie van de natuur 4 De Gekko De Lotusbloem 5. Op de nanoschaal krijgen stoffen andere eigenschappen 7 Goud Koolstof 6. Nanostructuren bouwen - toepassingen in het dagelijkse leven-nu en in de 11 toekomst 7. Bedenkingen en de nanosupermarkt 13 Nanotechnologie Projectboekje ll graad 1_2 - Eef Delfosse 01/12/2015 Page 2

3 1. Wat is nano-technologie? Nano betekent dwerg. Een nanometer is een miljardste van een meter. Je schrijft dit afgekort als nm. Nano-technologie is wetenschap en techniek op een heel kleine schaal, de nanometer-schaal. Nano-bouwers gaan naar deze kleine nano-delen kijken, ze bestuderen, en ze nabouwen. Hoe een materiaal zich gedraagt op macroscopische schaal wordt beïnvloed door zijn structuur op de nanoschaal. In de nanowereld krijgen stoffen andere eigenschappen: kleur, sterkte, smeltpunt, geleidbaarheid,... Nanotechnologie maakt gebruik van die speciale eigenschappen om nieuwe materialen te maken. Filmpje 2. Hoe groot is een nanometer? Eenheid afkorting Ook wel... Kilometer km Duizend meter Meter m Één meter Millimeter mm Één duizendste van een meter Micrometer µm Één miljoenste van een meter Nanometer nm Één miljardste van een meter Een mensenhaar is het kleinst zichtbare met het blote oog. Een haar is groot in de nanowereld. De diameter van een haar is ongeveer nanometer (dit is 100 micrometer). De dikte van papier is nanometer. Een virus 50 nanometer Een atoom 0.1 tot 0.3 nanometer Opdracht: Nano-schaal puzzel met foto s Nanotechnologie Projectboekje ll graad 1_2 - Eef Delfosse 01/12/2015 Page 3

4 3. Hoe kunnen we de nanowereld zien? We kunnen de nanowereld niet zien met het blote oog, maar ook niet met een gewone (licht)microscoop. We kunnen dit wel met speciale microscopen: de electronenmicroscoop of de atoomkracht-microscoop of de magneetkracht-microscoop. Het oppervlak van het voorwerp wordt met een hele fijne gevoelige punt afgetast. Zo worden de kleinste bultjes en putjes als het ware gevoeld door de naald, en deze worden in beeld gebracht op een scherm. Opdrachten Opdracht 2: verdunning extra niet uitgewerkt Opdracht 3: nanomicroscopie (magneetkracht-microscoop): Beschrijving: Zie apart boekje 4. Nanostructuren bouwen imitatie van de natuur In nanotechnologie gaat men vaak voorbeelden uit de natuur nabouwen. Zo bekomt men heel nieuwe materialen. Voorbeeld 1 Gekko tape - plakband zonder lijm, gemaakt volgens zelfde structuur als pootjes van een gekko De gekko Een gekko kan tegen het plafond lopen. En ook tegen een glazen wand. Er hangen geen zuignapjes of lijm aan hun poten, of stekeltjes aan de muur. Ze doen dit met nanotechnologie. Als je een gekko onder een elektronenmicroscoop bekijkt, zie je dat ze bedekt zijn met miljoenen kleine haartjes. Elk haartje splitst daarbij zelf nog eens op in honderden kleinere haartjes (van 200 nm). Als een gekko over een oppervlak loopt, levert dat dus honderden miljoenen kleine contactpuntjes op. Nanotechnologie Projectboekje ll graad 1_2 - Eef Delfosse 01/12/2015 Page 4

5 Dat zijn er zoveel dat de zwakke aantrekkingskracht tussen moleculen en atomen van het glas en van de gekko pootjes (de zogeheten VanderWaalskrachten) door die enorme hoeveelheid aan contactpuntjes groot genoeg wordt om een gekko aan het plafond te laten hangen. Filmpjes 1) Filmpje schooltv gekko of ook: 2) Filmpje gekkotape (vanaf 3min20) of ook: Voorbeeld 2 Water- en vuilafstotende laag op kleding, vensters, verf. Deze is gemaakt volgens dezelfde structuur als de Lotusbloem. De Lotusbloem: Om te begrijpen waarom de lotusbloem en ruiten met zo n speciaal waterafstotend laagje (vb Lotusan) niet nat worden, dalen we af naar de wereld op nanoniveau. Wanneer je zegt dat iets nat is, betekent dat in de nanowereld niet meer dan dat watermoleculen gewoon graag aan elkaar of iets anders plakken. Als je onder de douche staat ervaar je water niet als plakkend, omdat de meeste waterdeeltjes nog altijd het liefst aan elkaar plakken, waardoor ze in grote druppels samenklonteren en onder hun eigen gewicht naar beneden vallen. Al dat water rolt zo van je af, zonder dat je erbij stilstaat dat elke waterdruppel een samengeklonterde, plakkerige massa waterdeeltjes is. Maar wanneer je de douche uitstapt en het meeste water van je af is gevallen, ben je niet meteen droog. Je bent verrassing nat. Dat komt doordat erg kleine druppels niet zwaar genoeg zijn om zo van je af te vallen: ze plakken als het ware op je huid. De truc van nanotechnologie in het waterafstotende lotusblad en het door de mens gemaakte Lotusan, is om zelfs de kleinste waterdruppels geen kans te geven om te plakken. Dat werkt zo. Het lotusoppervlak bestaat uit een wasachtige laag bestaat die eruitziet als Nanotechnologie Projectboekje ll graad 1_2 - Eef Delfosse 01/12/2015 Page 5

6 een spijkerbed. Er zijn dan weinig contactpuntjes met de bolle waterdruppels. Minder contactpunten betekent minder plek om te plakken. Verder zorgt de wasachtige laag ervoor dat de contactpuntjes zich maar heel zwak aan water binden. Daardoor zitten waterdruppels op een lotusoppervlak nooit echt vast, en rollen ze alle kanten op. Wanneer rollende waterdruppels botsen plakken ze met gemak aan elkaar. Dan rollen ze als grotere druppel verder. Uiteindelijk worden de druppels zo groot, dat ze van het lotusoppervlak af vallen. Zelfs hardnekkig vuil blijft nauwelijks op het stekelige lotusoppervlak plakken zij spoelen daardoor gemakkelijk mee met de wegrollende waterdruppels. Bron: kennislink: Filmpjes Filmpjes waterafstotende kleding: https://www.youtube.com/watch?v=bvtkefjhfc0 Opdrachten Opdracht 6: plezant zand Beschrijving: zie apart boekje. Opdracht 7: hydrofobe stof. Doe een druppel op een koolblad.wat zie je? Doe een druppel op de waterafstotende stof. Wat zie je? Strooi een beetje krijtstof op het stof. Niet wrijven! Druppel nu wat water over het oppervlak. Wat gebeurt er met het vuil? Opdracht 8: anti-aandampspray (extra-niet uitgewerkt) Nanotechnologie Projectboekje ll graad 1_2 - Eef Delfosse 01/12/2015 Page 6

7 5. Op de nanoschaal krijgen stoffen andere eigenschappen Je kan dit vergelijken met het verschil tussen een blok hout en houtsnippers. Het aansteken van een blok hout gaat veel makkelijker dan het aansteken van houtsnippers. Of je kan het oplossen van een suikerklontje vergelijken met het oplossen van poedersuiker. Of het in brand steken van een bakje bloem vergelijken met het in brand steken van bloem vermengd met heel veel lucht. Filmpjes Filmpje bloem (vanaf 3min20) https://www.youtube.com/watch?v=r7fdvl3efnc Voorbeeld 1: goud Een klomp goud is geelachtig. Nanodeeltjes van goud zijn rood, paars, blauw,... De kleur is afhankelijk van de grootte van het nanodeeltje. Dit werd vroeger al gebruikt bij het kleuren van glasramen in kerken...toen wist men alleen niet dat dit met nano-deeltjes van goud of zilver te maken had! Voorbeeld 2: koolstof Koolstof kan in veel vormen voorkomen. Al deze vormen hebben verschillende eigenschappen. Hoe een bepaald materiaal zich gedraagt op de macroschaal wordt bepaald door zijn structuur op de nanoschaal (op het niveau van de moleculen en atomen). Wanneer de koolstofatomen op een andere manier gerangschikt zijn, krijgen de materialen andere eigenschappen. De meest bekende (oudste) vormen van koolstof zijn diamant en grafiet (potloodvulling).deze hebben hele andere eigenschappen. Diamant is hard, doorzichtig en isolerend. Grafiet is zacht, grijs Nanotechnologie Projectboekje ll graad 1_2 - Eef Delfosse 01/12/2015 Page 7

8 en geleidend. (Je kan in een electrische schakeling zelfs 2 draadjes verbinden met een laagje potlood!) Maar er bestaan nog heel wat andere (heel nieuw ontdekte) vormen van koolstof, met hele speciale eigenschappen. Al deze materialen worden gezien als hét bouwmateriaal van de toekomst. 1) De voetbalmolecule of C60 of bucky ball Deze bestaat uit 60 koolstofatomen, gerangschikt op de hoekpunten van de vlakken (vijfhoeken en zeshoeken) van een voetbal. De diameter van zo n bol is slechts 1 nanometer! Het zijn goede smeermiddelen en worden ook gebruikt om geneesmiddelen op de juiste plaats in het lichaam te brengen en pas daar vrij te geven aan het lichaam waar het nodig is. 2) Koolstof nanobuizen Dit zijn lange holle buizen gemaakt van koolstofatomen. De structuur lijkt op kippengaas. Dit materiaal is heel sterk (100 keer sterker dan staal) en vederlicht. Ze worden gebruikt om materialen sterker te maken (zoals textiel, fietsen, tennisrackets,...) maar ook in allerlei electronica toepassingen (schermen, zonnecellen, chips, sensoren) en bij electrische auto s. Deze buizen zijn 1000 keer beter geleidend dan koper. Nanotechnologie Projectboekje ll graad 1_2 - Eef Delfosse 01/12/2015 Page 8

9 3) Grafeen (één laagje grafiet) Dit wordt ook wel het super materiaal van de toekomst genoemd. Het heeft dan ook ontzettend veel toepassingsmogelijkheden. Het heeft de volgende kenmerken: o o o o o Sterkste materiaal (krachtige C-verbindingen) Dunste materiaal (1 atoomlaag dik) Doorzichtig Flexibel en stijf tegelijk Extreem goede geleider In 2010 werd de Nobelprijs natuurkunde uitgereikt voor de ontdekking van Grafeen. Ter vergelijking van de grootte: er gaan 3 miljoen laagjes grafeen in 1 mm grafiet Toepassingen: Super krachtige en super snelle transistors en computers (quantum computers) Flexibele en onbreekbare schermen, smartphones (samsung), draagbare electronica Doorzichtige computers Smart windows Google glass Nanotechnologie Projectboekje ll graad 1_2 - Eef Delfosse 01/12/2015 Page 9

10 Filmpje Filmpje: Ijs snijden met grafiet. https://www.youtube.com/watch?v=_unr3eu8rpc Opdrachten Opdracht 5: ferrofluïdum, magnetisch zand en magnetische klei Beschrijving: zie apart boekje. In deze opdracht maken we kennis met een ander voorbeeld van een stof (magnetiet, een ijzeroxide), die andere eigenschappen krijgt wanneer je naar nanodeeltjes ervan gaat kijken. Filmpjes Extra opdracht bij opdracht 5 leg een dollar briefje op tafel en breng je magneet heel dicht bij het briefje (scan het hele briefje). Wat gebeurt er? Gebeurt dit overal even fel? Opdracht 4: buckyball (extra-niet uitgewerkt) Opdracht 9: metaal met een geheugen (extra-niet uitgewerkt) Extra opdracht (niet uitgewerkt) experiment met een stapeltje losse blaren en opgerolde blaren illustratie van invloed van structuur op draagkracht. Woordenschat Een atoom is de allerkleinste bouwsteen van een stof. Chemische elementen (bij voorbeeld ijzer, koolstof, zuurstof) bestaan uit één soort atoom. Chemische verbindingen of moleculen bestaan uit 2 of meer verschillende atoomsoorten. Water (H 2 O) is bij voorbeeld een chemische verbinding tussen waterstof en zuurstof. 1 molecule water bevat 2 waterstofatomen en 1 zuurstofatoom. Nanotechnologie Projectboekje ll graad 1_2 - Eef Delfosse 01/12/2015 Page 10

11 6. Nanostructuren bouwen - toepassingen in het dagelijkse leven-nu en in de toekomst Nieuwe materialen We hebben al gezien hoe nanotechnologie op dit moment al gebruikt wordt bij de ontwikkeling van nieuwe materialen zoals vuil- en waterafstotende stoffen en extra sterke en lichte materialen. Maar er is veel meer dan dat: er bestaat zelf-herstellende lakverf (die bijvoorbeeld krassen in je auto vanzelf doet verdwijnen), doorzichtige zonnecreme met nanodeeltjes, sokken met antibacteriele zilver nano-deeltjes, schokabsorberende stoffen (die soepel zijn en bij een schok hard worden) en zoveel meer... Filmpje Geneeskunde Ook in geneeskunde wordt nanotechnologie gebruikt. Er bestaan mini-labo s die even klein zijn als een muntstuk, of zelfs nog kleiner. Een nanopil is een minicomputertje in pilvorm. Je slikt de pil in, en deze pil spoort stoffen op in je lichaam en stuurt de informatie draadloos door naar een computer bij de dokter. Zo kan je heel vroeg bepaalde ziektes zoals kanker opsporen. Nanotechnologie Projectboekje ll graad 1_2 - Eef Delfosse 01/12/2015 Page 11

12 Nanodeeltjes worden gebruikt bij de behandeling van kanker. Ze worden ingespoten in een tumor. Als je ze bestraalt met een laser warmen ze heel erg op en gaan de tumorcellen in de buurt verbranden. Nanorobotjes bewegen door je bloedbaan om op de juiste plaats in je lichaam in te grijpen. In de toekomst zal nanotechnologie onze geneeskunde ongetwijfeld nog heel erg veranderen. Chiptechnologie Om computers krachtiger en sneller te maken wordt ook nanotechnologie gebruikt. Chips kunnen krachtiger worden door alsmaar meer bouwelementen (transistoren, schakelingen, draadjes) op eenzelfde oppervlakte te plaatsen.dit kan alleen als die bouwelementen alsmaar kleiner worden. Men hoopt over een aantal jaren bouwelementen te hebben kleiner dan 5 nanometer! Het maken van die nanostructuren gebeurt in speciale stofvrije ruimtes. Imec is één van de belangrijke wereldspelers in onderzoek en ontwikkeling van o.a. chiptechnologie. Energie Nanotechnologie wordt gebruikt bij de ontwikkeling van efficiëntere zonnecellen, plooibare zonnecellen, of zelfs spuitbare zonnecellen. Er bestaan miniscule toestelletjes die lichaamswarmte of bewegingsenergie omzetten in stroom- zo zou je in principe al bewegend je smartphone kunnen opladen! Nanotechnologie Projectboekje ll graad 1_2 - Eef Delfosse 01/12/2015 Page 12

13 7. Bedenkingen en de nanosupermarkt Bedenkingen Bij al die schijnbaar mooie uitvindingen hebben we natuurlijk ook wel bedenkingen. Zijn deze nanodeeltjes wel veilig? Wat is de invloed van deze nieuwe stoffen op het milieu? Hoe makkelijk wordt het om informatie te verzamelen over ons zonder dat wij het zien en weten? Wie kan al deze nieuwe technologieën gebruiken, is het ook voor arme landen toegankelijk? Kunnen die nieuwe stoffen ook op een negatieve manier gebruikt worden? Iets om zeker even bij stil te staan! Ga ook eens kijken in de nanosupermarket Je kan er kijken welke nano-producten op de markt zijn of eventueel in de toekomst op de markt zouden kunnen komen. Je kan er kiezen welke jij in je winkelkar zou leggen. Op basis van de door jou gekozen produkten kan je je persoonlijke nano profiel laten afdrukken! Deze site doet je vast en zeker even stilstaan bij de mogelijke gevolgen van revolutionaire uitvindingen op ons dagelijkse leven... Nanotechnologie Projectboekje ll graad 1_2 - Eef Delfosse 01/12/2015 Page 13

Hoe leg ik uit wat NANOTECHNOLOGIE. is?

Hoe leg ik uit wat NANOTECHNOLOGIE. is? Hoe leg ik uit wat NANOTECHNOLOGIE is? Je weet toch nog dat alles uit atomen is opgebouwd? Een steen, een pen, een videospelletje, een TV, een hond en ook jijzelf zijn uit atomen opgebouwd. Atomen vormen

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

Opdracht filmpjes als inleiding op klasgesprek rond nano- dilemma s

Opdracht filmpjes als inleiding op klasgesprek rond nano- dilemma s Opdracht filmpjes als inleiding op klasgesprek rond nano- dilemma s 1. Kies een paar filmpjes uit de lijst onderaan. Ik heb die filmpjes aangeduid die mij het meest aanspreken, maar je mag er natuurlijk

Nadere informatie

Redactie en lay-out: Imke Debecker, IMEC Outreach Communications Coordinator, expo@imec.be

Redactie en lay-out: Imke Debecker, IMEC Outreach Communications Coordinator, expo@imec.be nanotechnologie IMEC is het grootste onafhankelijk onderzoekscentrum in Europa in nanotechnologie en nano-elektronica. Meer dan 1600 medewerkers van over heel de wereld werken samen in het Leuvense bedrijf.

Nadere informatie

Intermoleculaire krachten. Waterdruppels kleven aan de kraan of aan een bloemblad. Kwik vormt gemakkelijk grote druppels die niet aan het glas kleven.

Intermoleculaire krachten. Waterdruppels kleven aan de kraan of aan een bloemblad. Kwik vormt gemakkelijk grote druppels die niet aan het glas kleven. Thema 17 Cohesie en adhesie 1 Intermoleculaire krachten Waterdruppels kleven aan de kraan of aan een bloemblad. Kwik vormt gemakkelijk grote druppels die niet aan het glas kleven. waterdruppels kleven

Nadere informatie

POWER LINE. Lesmateriaal plus proeven over elektriciteit. Een lespakket van Zoleerjemeer

POWER LINE. Lesmateriaal plus proeven over elektriciteit. Een lespakket van Zoleerjemeer POWER LINE Lesmateriaal plus proeven over elektriciteit Een lespakket van Zoleerjemeer POWER LINE Colofon Zoleerjemeer Een uitgave van Zoleerjemeer www.zoleerjemeer.nl 2013 A. Elsinga, alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Verbiest, Gerard Jan Title: Unravelling heterodyne force microscopy Issue Date:

Nadere informatie

Vast, vloeibaar, gas. Tirza van Zandwijk. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Vast, vloeibaar, gas. Tirza van Zandwijk. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur Tirza van Zandwijk Laatst gewijzigd 01 November 2015 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/67996 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van

Nadere informatie

OntdekZelf - magnetisme

OntdekZelf - magnetisme Werkwijze Alle OntdekZelf experimenten zijn bedoeld voor de leerling om zelf te ontdekken. Laat de leerling vanaf het begin werken met zijn materialen en ontdekken hoe hij tot een antwoord of een werkende

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

Het deeltjesmodel. Deeltjes en hun eigenschappen. Context 3 Zinken zweven drijven. Naam: Klas: Datum:

Het deeltjesmodel. Deeltjes en hun eigenschappen. Context 3 Zinken zweven drijven. Naam: Klas: Datum: Naam: Klas: Datum: Het deeltjesmodel Deeltjes en hun eigenschappen Als je een stukje ijzer, goud of eender welk stof tientallen keren kon vergroten, dan zou je ontdekken dat alle stoffen gemaakt zijn van

Nadere informatie

Stoffen en Reacties 2

Stoffen en Reacties 2 Stoffen en Reacties 2 Practicum Metalen Naam student 1. Naam student2..... Pagina 2 van 13 Inleiding Reageert metaal met zuurstof? Sinds de mensheid metalen kent worden ze voor allerlei toepassingen gebruikt

Nadere informatie

Factsheet Nanopodium

Factsheet Nanopodium Factsheet Nanopodium Omschrijving nanotechnologie Over Nanotechnologie Nanotechnologie is een verzamelnaam voor technieken die het mogelijk maken te werken met deeltjes die een omvang hebben van nanometers.

Nadere informatie

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Energie 5 en 6 2 Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Doelen Begrippen Materialen De leerlingen: begrijpen hoe elektriciteit en stroom ontstaan, als een brandstof wordt

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28966 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Heeres, Erwin Title: Manipulating carbon nanotubes towards the application as novel

Nadere informatie

1. Materiaal Onderzoek

1. Materiaal Onderzoek 1 1. Materiaal Onderzoek In dit onderdeel gaan we de eigenschappen van de materialen onderzoeken. We gaan dit doen aan de hand van een paar simpele proefjes. Proefje 1: Magnetisch of niet? In dit proefje

Nadere informatie

Opdracht 1 Hoe werden mensen vroeger begraven? Je krijgt een fotoblad met oude grafmonumenten, zoals een piramide en een hunebed.

Opdracht 1 Hoe werden mensen vroeger begraven? Je krijgt een fotoblad met oude grafmonumenten, zoals een piramide en een hunebed. D S T R K C N T Opdracht 1 Hoe werden mensen vroeger begraven? Je krijgt een fotoblad met oude grafmonumenten, zoals een piramide en een hunebed. 1. Welk grafmonument staat op welke foto? Schrijf de goede

Nadere informatie

Inhoud! Taak 1.3.8 Plannetje Door Paul van der Linden en Bas de Cort. Taak 1.3.8 Plannetje

Inhoud! Taak 1.3.8 Plannetje Door Paul van der Linden en Bas de Cort. Taak 1.3.8 Plannetje Inhoud! Taak 1.3.8 Plannetje Inhoud!... 1 Voorwoord... 2 Het bedrukken van het T-shirt in zeefdruk... 3 Het gaas lichtgevoelig maken met emulsie... 3 Het inwikkelen van de drukvorm... 4 Inrichten van een

Nadere informatie

Onderzoeken. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Onderzoeken Groep 5-6 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1

Onderzoeken. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Onderzoeken Groep 5-6 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1 Onderzoeken Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Onderzoeken Groep 5-6 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1 Wetenschap overal om ons heen

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R DE WILLIE WORTEL QUIZZZ Gaat er bij jou ook een lampje branden? Dan heb je het goede antwoord op de vraag gegeven. Maak een knotsgekke elektroquiz. Daarvoor gaan jullie zelf de quizvragen en antwoorden

Nadere informatie

Magneten en zo. 1 Heb je al een idee waardoor een kompas altijd naar het noorden wijst? ...

Magneten en zo. 1 Heb je al een idee waardoor een kompas altijd naar het noorden wijst? ... Hiernaast is een groot stuk magnetisch gesteente te zien. Dit gesteente heet magnetiet, het is een soort ijzerets. Omstreeks 400 v. Chr. was dit al in Griekenland bekend. De eerste kompassen weren hiervan

Nadere informatie

Chemtec Chemicals BV en Nanotechnologie. Wat is Nanotechnologie

Chemtec Chemicals BV en Nanotechnologie. Wat is Nanotechnologie Nano-technologie 2 N A N O S I G N : T H E F U T U R E I N C H E M I C A L N A N O T E C H N O L O G Y Chemtec Chemicals BV en Nanotechnologie Met de overname van een Duits onderzoekbureau op het gebied

Nadere informatie

Archeologen logboek Namen:....

Archeologen logboek Namen:.... Archeologen logboek Namen:... Bladzijde 1 De antwoorden op deze vragen kun je vinden bij de internetsites die bij opdracht 1 op de WebQuest staan. Vul de antwoorden in de piramide in. De letters in de

Nadere informatie

Chemische binding in alledaagse contexten. Marijn Meijer en Ria Dolfing

Chemische binding in alledaagse contexten. Marijn Meijer en Ria Dolfing Chemische binding in alledaagse contexten Marijn Meijer en Ria Dolfing Wat gaan we doen? Korte beschrijving van de achtergrond Problemen Oorzaak Strategie Een ander model Een mogelijke context Andere contexten

Nadere informatie

Magno-vogel. Notities voor de leerkracht. Wetenschap Eigenschappen van magneten Eigenschappen van materialen Krachten Wetenschappelijk onderzoek

Magno-vogel. Notities voor de leerkracht. Wetenschap Eigenschappen van magneten Eigenschappen van materialen Krachten Wetenschappelijk onderzoek Notities voor de leerkracht Magno-vogel Wetenschap Eigenschappen van magneten Eigenschappen van materialen Krachten Wetenschappelijk onderzoek Design en technologie Mechanismen gebruiken hefbomen, nokken

Nadere informatie

informatie voor kinderen M I?

informatie voor kinderen M I? informatie voor kinderen M I? w t Ho http://mbic-languagelab.nl Wat is een MRI scan? Tijdens een MRI scan worden foto s gemaakt van je hersenen. Hiervoor gebruiken we geen normale camera, maar een hele

Nadere informatie

Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar

Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar Samenvatting Optische metamaterialen zijn kunstmatige materialen opgebouwd uit elementen die typisch kleiner zijn dan de golflengte van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Chapter 1 Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de toepassing van een wat ongewone soort van microscopie in de biologie: atomaire kracht microscopie. Atomair geeft hier aan wat het oplossend

Nadere informatie

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom?

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom? Docentversie (24/05/2012) Natte Glazen Benodigdheden -glazen -ijsklontjes -koud water in kan of thermos of plastic flessen -maatbeker -weegschaal Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt

Nadere informatie

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen Deze week organiseerde de Vrije Universiteit Brussel een De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen congres over de recente ontwikkelingen in fotonica: Spie Photonics Europe. Fotonica heeft alles te

Nadere informatie

Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en

Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en recent Higgs. 1 Als ik deze voetbal een trap geef schiet

Nadere informatie

bij vraag 2 Hoeveel munten er in het glas passen ligt aan de grootte van de munten en aan het glas.

bij vraag 2 Hoeveel munten er in het glas passen ligt aan de grootte van de munten en aan het glas. NAO proefjes Antwoorden werkbladen en extra informatie 1. Munten in borrelglaasje munten Het glas is eigenlijk te vol met, maar het stroomt niet over. Het in het glas staat bol, het komt er boven uit.

Nadere informatie

1) Stoffen, moleculen en atomen

1) Stoffen, moleculen en atomen Herhaling leerstof klas 3 1) Stoffen, moleculen en atomen Scheikundigen houden zich bezig met stoffen. Betekenissen van stof zijn onder andere: - Het materiaal waar kleding van gemaakt is; - Fijne vuildeeltjes;

Nadere informatie

Hoe kunnen we dat probleem oplossen? Door een houdertje te maken!.we ontwerpen een GSM-houder!

Hoe kunnen we dat probleem oplossen? Door een houdertje te maken!.we ontwerpen een GSM-houder! We kochten of kregen een nieuw GSM-toestel. We willen daar zorg voor dragen, opdat het lang mooi zou blijven. Het mag niet beschadigd worden.. s Avonds moeten we het toestel terug opladen. We steken ergens

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Laat de kinderen ook opzoeken in een woordenboek en/of spreekwoorden boek

Laat de kinderen ook opzoeken in een woordenboek en/of spreekwoorden boek Voorbereiding: Materialen verzamelen Voor de les alles al klaarzetten. De tafels in groepjes van vier zetten zodat je elk proefje eventueel twee keer kan klaar leggen. De werkbladen kopiëren De opdrachtvellen

Nadere informatie

Wijzer Techniekkit Besturing

Wijzer Techniekkit Besturing 1. Inhoud Techniekkit Besturing De Techniekkit besturing is te bestellen bij Opitec (www.opitec.nl) onder het bestelnummer 905.056. Onderdeel Aantal Eigenschappen Batterij 1 4,5 V Minizoemer 1 Rood ledje

Nadere informatie

Atomen met impact. Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015. Arjan Bos Head of Stable Isotopes

Atomen met impact. Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015. Arjan Bos Head of Stable Isotopes Atomen met impact Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015 Arjan Bos Head of Stable Isotopes Introductie Wat zijn stabiele isotopen en wat is verrijking?

Nadere informatie

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING STERREN DANSEN OP DE MUUR Als je op een onbewolkte avond naar de hemel kijkt zie je overal sterren. Net zoals je soms in wolken gekke figuren kunt ontdekken, kun je dat in sterren ook. Door lijnen te trekken

Nadere informatie

Samenvatting. Sub-diffractie optica

Samenvatting. Sub-diffractie optica Samenvatting Het bestuderen en manipuleren van licht speelt al vele eeuwen een belangrijke rol in wetenschappelijke en technologische ontwikkeling. Met de opkomst van de nanotechnologie, ontstond ook de

Nadere informatie

Hoekenwerk sector Metaal en technologie opdracht 1

Hoekenwerk sector Metaal en technologie opdracht 1 Hoekenwerk sector Metaal en technologie opdracht 1 Opdracht 1: metaalbewerker (voor de leerkracht) Omschrijving van het beroep Geen fraaie voetbalstadions en sportcomplexen meer, geen mooie bedrijfspanden

Nadere informatie

klas 2-3 - 4 "Eenheden"

klas 2-3 - 4 Eenheden Naam: klas 2-3 - 4 "Eenheden" Klas: Het woord eenheid betekent dat dingen hetzelfde zijn. In de natuurkunde, scheikunde en techniek kan van alles gemeten worden. Iedereen kan elkaars metingen pas gebruiken

Nadere informatie

Lesmateriaal bovenbouw

Lesmateriaal bovenbouw Lesmateriaal bovenbouw Workshopdag Satellieten 8 oktober 2008 Space Expo, Noordwijk Bouw je eigen telescoop Benieuwd naar het oppervlak van de maan? Of de ringen van Saturnus? Deze dingen staan te ver

Nadere informatie

Technologische opvoeding

Technologische opvoeding fotoalbum fotokader fotokader digitale sleutelhanger digitaal fotokader fotobos Naam: Technologische opvoeding 1 Werkvolgorde Start Uitleg 1. We hebben een probleem! Ik heb enkele mooie foto s van de vakantie

Nadere informatie

De assemblage-instructie van Vinyl en Vinyl Premium fotobehangen

De assemblage-instructie van Vinyl en Vinyl Premium fotobehangen De assemblage-instructie van Vinyl en Vinyl Premium fotobehangen Voor het begin van het installeren, zorg ervoor dat jou wand droog en schoon is. Vull alle schaden aan en maak de wand glad, dan spijl hem

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

UITBREIDING/ SEDIMENTATIEPROEF

UITBREIDING/ SEDIMENTATIEPROEF UITBREIDING/ SEDIMENTATIEPROEF Oriënteren - onderzoeksvraag Onderzoeksvraag: Welk van de onderzochte stalen vertoont dezelfde sedimentatie als het staal dat gevonden werd in de buurt van het slachtoffer?

Nadere informatie

Spelen met zand. Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar

Spelen met zand. Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar Spelen met zand Zoals je hebt kunnen zien is zand heel interessant, maar zand is ook heel erg leuk. Je kunt er namelijk onwijs goed mee spelen! Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar Schrijf

Nadere informatie

Toets Wetenschap en Techniek groep 8 SAM

Toets Wetenschap en Techniek groep 8 SAM Toets Wetenschap en Techniek groep 8 SAM Magnetisme 1. magneten trekken de volgende stoffen aan (zet een cirkel om de goede antwoorden): A. hout B. ijzer C. plastic D.kurk E.staal F. koper G. porselein

Nadere informatie

4 In de tekst staat: Dit is een recept voor een toetje. Weet jij wat een recept is? Kruis de goede zin aan.

4 In de tekst staat: Dit is een recept voor een toetje. Weet jij wat een recept is? Kruis de goede zin aan. Blok 2 LB 16-17 LES 1 MAAK EEN TOETJE Lees de tekst in het leesboek nog niet. 1 Kijk naar de plaatjes. Nu weet je al heel veel. 1 Hier staat hoe je een toetje maakt. Hier staat hoe je een pop maakt. 2

Nadere informatie

Risicobeoordeling van nanomaterialen

Risicobeoordeling van nanomaterialen Risicobeoordeling van nanomaterialen Nanozilver in textiel 1 05 november 2010 Inhoud 1. Introductie risicobeoordeling 2. Risicobeoordeling van nanomaterialen 3. Nanozilver in textiel 2 Risicobeoordeling

Nadere informatie

Concept Cartoons Wetenschap

Concept Cartoons Wetenschap Concept Cartoons Wetenschap Digitale weegschaal Voor het exact bepalen van gewicht. Deze digitale weegschaal bepaalt het gewicht van 0.1g tot 1000g. Te gebruiken in allerlei situaties waarbij het belangrijk

Nadere informatie

scheikunde f...

scheikunde f... scheikunde...... 0f... En nu moeten jullie kiezen... Jullie hebben in de opdrachten voor Klassieke Talen kennis gemaakt met Latijn, mythologie en een beetje Grieks. Voor natuurkunde zijn jullie bezig geweest

Nadere informatie

van Mars is nagemaakt

van Mars is nagemaakt Reis naar Mars GROEP 3-4 23 25 & 20 minuten, verdeeld over 2 lessen 1, 5 en 8 De leerling weet: dat er ijzer in de grond van de planeet Mars zit dat roest een reactie is van ijzer en zuurstof (in de aanwezigheid

Nadere informatie

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8)

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) onzichtbaar leven In dit document vindt u de vragen uit het Micropia-opdrachtenboekje voor de bovenbouw van het primair

Nadere informatie

PROEFVERSIE HOCUS POCUS... BOEM DE CHEMISCHE REACTIE. WEZO4_1u_ChemischeReacties.indd 3

PROEFVERSIE HOCUS POCUS... BOEM DE CHEMISCHE REACTIE. WEZO4_1u_ChemischeReacties.indd 3 HOCUS POCUS... BOEM VERSIE PR O EF DE CHEMISCHE REACTIE WEZO4_1u_ChemischeReacties.indd 3 14/04/16 20:53 HOOFDSTUK 1 CHEMISCHE REACTIES EN FYSISCHE VERSCHIJNSELEN 1.1 Chemische reactie en fysisch verschijnsel

Nadere informatie

Lucht Niet niets 9-11. Auteur: Christian Bertsch. jaar. Benaming van de activiteit:

Lucht Niet niets 9-11. Auteur: Christian Bertsch. jaar. Benaming van de activiteit: 9-11 jaar Benaming van de activiteit: Lucht Niet niets Wetenschappelijke inhoud: Natuurkunde Beoogde concepten: Dichtheid van vaste stoffen en vloeistoffen Beoogde leeftijdsgroep: 9-11 jaar oud Duur van

Nadere informatie

Een les scheikunde: de stof water geeft een venster op de hemel (voorbeeldles voortgezet onderwijs)

Een les scheikunde: de stof water geeft een venster op de hemel (voorbeeldles voortgezet onderwijs) Een les scheikunde: de stof water geeft een venster op de hemel (voorbeeldles voortgezet onderwijs) Han Vuik Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door

Nadere informatie

Loesje over de de Oerknal: Eerst was er niets en toen is dat nog ontploft ook

Loesje over de de Oerknal: Eerst was er niets en toen is dat nog ontploft ook 1 Loesje over de de Oerknal: Eerst was er niets en toen is dat nog ontploft ook Natuurkundigen weten weinig over het moment van de Oerknal. Wat we wel begrijpen is de evolutie van ons Universum vanaf zeg

Nadere informatie

1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen.

1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen. SO Straling 1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen. 2 Waaruit bestaat de elektronenwolk van een atoom? Negatief geladen deeltjes, elektronen. 3 Wat bevindt zich

Nadere informatie

De planeten Reis door het zonnestelsel

De planeten Reis door het zonnestelsel De planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 1-2 01 tijdsduur 40 minuten kerndoelen 1, 46 en 54 lesdoelen De leerling: (her)kent de namen van de acht planeten weet dat de planeten om de zon draaien kan

Nadere informatie

Werkblad 2.3: Elektrondiffractie aan Grafiet

Werkblad 2.3: Elektrondiffractie aan Grafiet Werkblad 2.3: Elektrondiffractie aan Grafiet In dit experiment wordt de afstand tussen naburige atomen in een grafietkristal bepaald. Grafiet is een kristallijne vorm van koolstof waarbij het kristal is

Nadere informatie

Leem. 100% natuurlijk bouwmateriaal

Leem. 100% natuurlijk bouwmateriaal Leem De grondstof leem wordt al eeuwen gebruikt als afwerking voor wanden. Het is in grote delen van Europa verdrongen door het gips dat we nu als stucwerk kennen. Maar toch wordt het nog veel gebruikt

Nadere informatie

Les techniek licht. Lesdoelen. Bronnen

Les techniek licht. Lesdoelen. Bronnen Les techniek licht Lesdoelen Bronnen o http://nl.wikibooks.org/wiki/wikijunior:natuurkunde/licht#de_regenboog o http://www.proefjes.nl/categorie/licht o http://www.keesfloor.nl/artikelen/diversen/regenboog/12vragen.htm

Nadere informatie

Samenvatting Vrij vertaald luidt de titel van dit proefschrift: "Ladingstransport in dunne- lm transistoren gebaseerd op geordende organische halfgeleiders". Alvorens in te gaan op de specieke resultaten

Nadere informatie

Chemische reacties. 1 Hoeveel verschillende stoffen zijn er denk je? Zijn het er rond de tien, rond de duizend of zelfs meer? ...

Chemische reacties. 1 Hoeveel verschillende stoffen zijn er denk je? Zijn het er rond de tien, rond de duizend of zelfs meer? ... Hiernaast is de lancering van de eerste spaceshuttle te zien (in 1981). Bij de lancering krijgt de raketmotor van de spaceshuttle zijn brandstof uit de enorme tank waarop de spaceshuttle is gemonteerd.

Nadere informatie

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi.

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Hoe ziet de woonkamer in jouw huis eruit? Hebben jullie behang met bloemen, zijn de muren in een mooie kleur geverfd of hebben jullie

Nadere informatie

Elementen; atomen en moleculen

Elementen; atomen en moleculen Elementen; atomen en moleculen In de natuur komen veel stoffen voor die we niet meer kunnen splitsen in andere stoffen. Ze zijn dus te beschouwen als de grondstoffen. Deze stoffen worden elementen genoemd.

Nadere informatie

SCHILTZ norms. n1150 LCI.SL. www.schiltz-norms.be

SCHILTZ norms. n1150 LCI.SL. www.schiltz-norms.be VILTSTIFT MET VlOEIBARE kleurstof LCI.SL 1 Viltstift met onuitwisbare lakverf die schrijft op ongeveer alle propere materialen: metaal, glas, hout, rubber, karton. De verf geeft weinig geur af, zonder

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING VOORTGEZET ONDERWIJS

DOCENTENHANDLEIDING VOORTGEZET ONDERWIJS DOCENTENHANDLEIDING VOORTGEZET ONDERWIJS Inhoud docentenhandleiding 1. Inleiding tot het lesmateriaal Mysteries of the Unseen World 2 2. Uiteenzetting werkbladen 4 3. Bijlagen 6 3.1. Begrippenlijst 6 3.2.

Nadere informatie

Windmolenpark Houten. Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten. Namen: Klas:

Windmolenpark Houten. Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten. Namen: Klas: Namen: Klas: Windmolenpark Houten Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten Ontwikkeld door: Geert Veenstra Gerard Visker Inhoud Probleem en hoofdopdracht Blz 3 Samenwerking

Nadere informatie

Handleiding PVC-trapleuningprofielen. Installatie instructies Afwerking

Handleiding PVC-trapleuningprofielen. Installatie instructies Afwerking Handleiding PVC-trapleuningprofielen Installatie instructies Afwerking Installatie instructies De hoogwaardige PVC-trapleuningprofielen van Rubbermagazijn zijn gemaakt van thermoplastisch materiaal. Hierdoor

Nadere informatie

Samenvatting Chemie Overal 3 havo

Samenvatting Chemie Overal 3 havo Samenvatting Chemie Overal 3 havo Hoofdstuk 3: Reacties 3.1 Energie Energievoorziening Fossiele brandstoffen zijn nog steeds belangrijk voor onze energievoorziening. We zijn druk op zoek naar duurzame

Nadere informatie

Stagedag Christiaan Huygens College, Eindhoven Natuurwetenschappelijk onderzoek 2, dd. 8 april 2008

Stagedag Christiaan Huygens College, Eindhoven Natuurwetenschappelijk onderzoek 2, dd. 8 april 2008 Stagedag Christiaan Huygens College, Eindhoven Natuurwetenschappelijk onderzoek 2, dd. 8 april 2008 Plan: Bij het Christiaan Huygens College mogen 4-VWO leerlingen een aantal dagen meelopen bij een bedrijf

Nadere informatie

Kernvraag: Hoeveel licht valt erdoor?

Kernvraag: Hoeveel licht valt erdoor? Kernvraag: Hoeveel licht valt erdoor? Naam leerling: Groep: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Zonnebril wedstrijd De zon kan s zomers heel intens schijnen. Zonnebrillen beschermen je ogen tegen te

Nadere informatie

DEZE TAAK BESTAAT UIT 36 ITEMS.

DEZE TAAK BESTAAT UIT 36 ITEMS. DEZE TAAK BESTAAT UIT 36 ITEMS. Materiaal Dichtheid g/cm 3 Soortelijke warmte J/g C Smelttemperatuur C Smeltwarmte J/g Kooktemperatuur C Lineaire uitzettingscoëfficiënt mm/m C alcohol 0,8 2,5 114 78 aluminium

Nadere informatie

Het Heelal. N.G. Schultheiss

Het Heelal. N.G. Schultheiss 1 Het Heelal N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module volgt op de module De hemel. Deze module wordt vervolgd met de module Meten met een Telescoop. Uiteindelijk kun je met de opgedane kennis een telescoop

Nadere informatie

FICHE 8: EEN METALEN VOORWERP SCHOONMAKEN CORROSIE BEHANDELEN

FICHE 8: EEN METALEN VOORWERP SCHOONMAKEN CORROSIE BEHANDELEN FICHE 8: EEN METALEN VOORWERP SCHOONMAKEN CORROSIE BEHANDELEN Corrosie -belangrijkste oorzaak van verwering bij metalen voorwerpen Corrosie is een verandering veroorzaakt door een chemische reactie tussen

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken Vuur De geschiedenis van het vuur Vuur is niet iets dat uitgevonden is. Het was er altijd al. Vroeger dachten de ouden Grieken dat de goden het aan de mensen hadden gegeven. In de oertijd was vuur een

Nadere informatie

Zo plaatst u zelf transparante bouwplaten

Zo plaatst u zelf transparante bouwplaten bouwmaterialen Zo plaatst u zelf transparante bouwplaten Overzicht assortiment Verwerkingsrichtlijnen Transparante bouwplaten Algemeen In deze folder laten we u zien wat u allemaal kunt doen met transparante

Nadere informatie

http://www.kidzlab.nl/index2.php?option=com_content&task=vi...

http://www.kidzlab.nl/index2.php?option=com_content&task=vi... Veelvlakken De perfecte vorm Plato was een grote denker in de tijd van de Oude Grieken. Hij was een van de eerste die de regelmatige veelvlakken heel bijzonder vond. Hij hield ervan omdat ze zulke mooie,

Nadere informatie

ipad 1. Als je in dit projectboekje een QR code ontdekt kan je deze inscannen met QR scan app (application = toepassing)

ipad 1. Als je in dit projectboekje een QR code ontdekt kan je deze inscannen met QR scan app (application = toepassing) Nico Goddé Inhoud Inhoud 1 ipad 2 1. Probleemstelling 3 2. Technische realisatie 5-10 3. De stroomkring van onze boot 11-12 4. Serie-Parallelschakeling 13-16 5. Voorbeelden van een realisatie in beeld

Nadere informatie

Wat zijn de verschillen tussen metalen en niet-metalen?

Wat zijn de verschillen tussen metalen en niet-metalen? Wat zijn de verschillen tussen metalen en niet-metalen? Proef 1.1: Uitzicht van de stof waarnemen Plakband Schuurpapier Leg de verschillende stoffen naast elkaar. Schrijf bij de waarneming (1) het juiste

Nadere informatie

NANO. Vraag 1. Crazy little things called. Bert Koopmans Faculteit Technische Natuurkunde / center for NanoMaterials (cnm)

NANO. Vraag 1. Crazy little things called. Bert Koopmans Faculteit Technische Natuurkunde / center for NanoMaterials (cnm) Crazy little things called NANO Bert Koopmans Faculteit Technische Natuurkunde / center for NanoMaterials (cnm) Vraag 1 /Eureka!Cup Docentendag, Eindhoven 2012 31-1-2012 1 Vraag 2 /Eureka!Cup Docentendag,

Nadere informatie

De lamp. Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden.

De lamp. Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden. De lamp Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden. De lamp Met lampen is het als met schoenen; ze zijn vanzelfsprekend en je ziet ze overal. Pas als de stroom een keer uitvalt, merk

Nadere informatie

Over Mad Science TV WWW.MADSCIENCE.ORG/NEDERLAND. Lesbrief Materie :

Over Mad Science TV WWW.MADSCIENCE.ORG/NEDERLAND. Lesbrief Materie : Lesbrief Materie : Voor u ligt een begeleidende lesbrief van Mad Science die u in uw eigen klas kunt gebruiken. De les bevat enkele experimenten die de kinderen zelf in de klas uit kunnen proberen. Bij

Nadere informatie

2 VWO 2 HAVO Oefenstof dichtheid.

2 VWO 2 HAVO Oefenstof dichtheid. (1 liter = 1 dm 3 ) (1 ml = 1 cm 3 ) (1 m 3 = 1000 dm 3 ) (1 dm 3 = 1000 cm 3 ) ( 1 kg = 1000 g) (1 g = 1000 mg) 1. Bepaal de massa van een vurenhouten balk met een volume van 70 dm 3. V = 70 dm 3 ρ =

Nadere informatie

krachten sep 3 10:09 Krachten Hoofdstuk 1 Bewegingsverandering/snelheidsverandering (bijv. verandering van bewegingsrichting)

krachten sep 3 10:09 Krachten Hoofdstuk 1 Bewegingsverandering/snelheidsverandering (bijv. verandering van bewegingsrichting) krachten sep 3 10:09 Krachten Hoofdstuk 1 een kracht zelf kun je niet zien maar... Waaraan zie je dat er een kracht werkt: Plastische Vervorming (blijvend) Elastische Vervorming (tijdelijk) Bewegingsverandering/snelheidsverandering

Nadere informatie

AAN DE SLAG Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1)

AAN DE SLAG Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1) Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1) Is de arbeid die moet verricht worden op een voorwerp om dat voorwerp over een afstand h omhoog te brengen, afhankelijk van de gevolgde weg? Kies een van

Nadere informatie

Wandverwarming in de Noordoostpolder.

Wandverwarming in de Noordoostpolder. Wandverwarming in de Noordoostpolder. Na dat we de tekeningen klaar hadden voor onze aanbouw, kwamen we tot de conclusie dat we te weinig ruimte haddeen voor het plaatsen van radiatoren, zonder dat ze

Nadere informatie

Orange Nano InfiniClean. Met minder inspanning langer schoon. Orange Nano InfiniClean

Orange Nano InfiniClean. Met minder inspanning langer schoon. Orange Nano InfiniClean Orange Nano Met minder inspanning langer schoon Orange Nano reinigingsmiddelen, easy to clean en selfclean coatings maken oppervlakken minder vatbaar voor vervuiling en eenvoudiger te reinigen. Productlijnen

Nadere informatie

Figuur 1 Schematische opstelling van de STM

Figuur 1 Schematische opstelling van de STM Zdenko van Kesteren Scanning Tunneling Microscope Vorige keer bekeken we de Atomic Force Microscope (AFM). De krachtige kijker die een resolutie had in de orde van de grootte van een atoom. Een andere

Nadere informatie

Rollend meetwiel. Notities voor de leerkracht. Wetenschap Afstanden meten Schaalverdelingen kalibreren Wetenschappelijk onderzoek

Rollend meetwiel. Notities voor de leerkracht. Wetenschap Afstanden meten Schaalverdelingen kalibreren Wetenschappelijk onderzoek Notities voor de leerkracht Rollend meetwiel Wetenschap Afstanden meten Schaalverdelingen kalibreren Wetenschappelijk onderzoek Design en technologie Mechanismen gebruiken overbrengingsverhouding, vertragende

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie