Van de voorzitter Door Rijk-Jan Koppejan

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Van de voorzitter Door Rijk-Jan Koppejan"

Transcriptie

1 Opening telescopenjaar 12 april, lenzen slijpen in de 17 e eeuw, astrofotografie met een digitale camera, Monoceros, verslag van de Aurora Borealis expeditie naar de Noorse Lofoten No:

2 advertenties 2

3 Observator Jaargang: 27 Nummer: 2 Oplage: 800 Juni 2008 Lay-out en eindredactie: Rijk-Jan Koppejan. De OBSERVATOR is een uitgave van Stichting Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen. Mocht u zich willen abonneren op dit blad, dan kan dit door donateur te worden van de volkssterrenwacht. De minimale donatie bedraagt 15,00 euro per jaar. U steunt dan meteen de sterrenwacht. Bij voorbaat hartelijk dank! Colofon: Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen, Herengracht 52, 4331 PX Middelburg. Telefoon: Rabobank nr t.n.v. S.V.P.L., Middelburg Geopend voor bezoekers: Iedere vrijdagavond vanaf circa 19:30 uur. Dit jaar staat in het teken van de uitvinding van de telescoop, nu 400 jaar geleden. Internet: Homepage: en ook: Redactie Observator: Forum: (voor vragen, antwoorden en discussies) Bij de voorplaat: Opname van heftig poollicht op 7 maart 2008 boven de Lofoten in Noorwegen, gemaakt door Rijk-Jan Koppejan tijdens de Aurora Borealis Expeditie. Inhoud: Adressen 3 Van de voorzitter, opening telescopenjaar 12 april en wandelroute door Middelburg en KNVWS Symposium 6 Lenzen slijpen in de 17 e eeuw 7 Astrofotografie met een digitale camera 13 Lansbergen koopt een kijker van Jansen (stripverhaal) 16 Monoceros 18 Verslag Aurora Borealis Expeditie naar de Noorse Lofoten 20 Waarnemingen van onze medewerkers 28 3

4 Van de voorzitter Door Rijk-Jan Koppejan Op 12 april werd op de sterrenwacht in Middelburg officieel het telescopenjaar 2008 geopend door de burgemeester, dhr. Schouwenaar en gedeputeerde van de provincie Zeeland, dhr. Poppelaars. Beiden kregen uit handen van de uitvinder van de telescoop, Hans Lipperhey, een zogenaamde Hollandse Kijker, waarmee ze een tekst op de tegenover liggende wand voorlazen: In Middelburg is in 1608 gemaeckt en geinventeert, een seecker instrument omme verre te sien. Voorafgaand aan deze opening nam wethouder mevr. Kool Blokland onze nieuwe expositieruimte in gebruik. In deze ruimte is de gevel van het pand waar Hans Lipperhey woonde en werkte in het begin van de 17 e eeuw, nagebouwd. Verder kunnen we hier laten zien hoe 400 jaar geleden lenzen werden geslepen. Tijdens een kwartier durende presentatie wordt het Bezoekers aan de stad kunnen er niet boeiende verhaal van de uitvinding van de omheen: Het jaar van de telescoop is gestart! telescoop verteld. Elke vrijdagavond is de Foto: Marja Jongepier sterrenwacht voor het publiek geopend. Om 20:00 uur start de eerste presentatie en de toegang is gratis. De dag van de opening was een groot succes. De werkgroep astrofotografie van de KNVWS (Koninklijke Nederlandse Dhr. Poppelaars (l) en dhr. Schouwenaar tijdens de openingshandelingen. Foto: Peter Louwman Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde) was bij ons te gast. Ongeveer 100 amateurastronomen uit Nederland en België konden luisteren en kijken naar de resultaten van de beste astrofotografen van de lage landen. Emiel Veldhuis, Arnaud van Kranenburg, Arend van de Salm, Dominique Dierick en 4

5 Richard Bosman hielden boeiende presentaties en zij toonden aan dat amateursterrenkundigen allesbehalve amateuristisch zijn. Het jaar van de telescoop wordt ondersteund door de provincie Zeeland en de gemeente Middelburg. In de stad hangen banieren en op de toegangswegen naar de stad worden de diverse activiteiten bekend gemaakt. Mede dankzij deze steun kunnen we tal van activiteiten organiseren. Een andere activiteit was een lezing over de vernieuwde astronomie door Edy Bevk. Edy is werkzaam bij het Europlanetarium in Genk (B) en hij is lid van Galileo (Afdeling Zuid-Limburg van de KNVWS). Deze lezing werd gehouden op 25 april en met zo n 60 bezoekers was het een geslaagde avond. Op onnavolgbare wijze nam Edy ons mee op een reis langs diverse astronomen uit de 17 e eeuw en hij toonde aan hoe de astronomie in die periode veranderde, mede dankzij die Middelburgse uitvinding: de telescoop. Hij vertelde leuke anekdotes over o.a. Kepler. Edy Bevk zullen we zeker nog eens op de sterrenwacht uitnodigen. Kom ook kijken en luisteren naar het verhaal van de uitvinding van de telescoop in onze expositieruimte. Foto: Ruben Oreel Hans Lipperhey (Erwin Meerman) demonstreert hoe lenzen werden geslepen. (zie ook bldz. 7 en verder) Foto: Erik te Groen Wandelroute Op zondag 4 mei vond de presentatie plaats van de wandelroute die ik door Middelburg heb uitgezet langs diverse plaatsen die verband houden met de astronomie. De brochure met de routebeschrijving is in een oplage van maar liefst stuks (8.500 Nederlandstalige en Engelstalige exemplaren) verschenen en de gemeente Middelburg sponsort deze uitgave volledig. Een teken dat onze bestuurders ons werk van harte ondersteunen. Het boekje vindt u, als donateur, gratis bij dit nummer. 5

6 Aanvankelijk had ik slechts zo n 14 onderwerpen in gedachten toen ik aan het schrijven begon, maar dankzij Huib Zuidervaart kon ik uiteindelijk 21 historische astronomische plekken in Middelburg beschrijven. Hierbij maakte ik dankbaar gebruik van de onderzoeken die Huib in het verleden heeft gedaan naar de Middelburgse beoefenaars van de diverse (natuur) wetenschappen. Vooral dankzij zijn adviezen is deze uitgave tot stand gekomen. Hij heeft mij laten zien dat de geschiedenis van de sterrenkunde minstens zo interessant is als de sterrenkunde zelf. GROOT(S) SYMPOSIUM Op zaterdag 4 oktober organiseert de KNVWS (Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde) i.s.m. onze sterrenwacht en de Belgische Vereniging voor Sterrenkunde (VVS) een groot(s) symposium in de Middelburgse stadsschouwburg. Het thema is: De Telescoop: verleden, heden en toekomst. Voorlopig programma en sprekers: 10:00 Deuren open 11:30 Koffie/ Thee en broodjes 12:30 Opening door: R.H. Dijkgraaf, president KNAW. 12:50 A. van Helden ( Univ. Utrecht): De telescoop en het nieuwe zonnestelsel, van Galileï tot Huygens 13:30 H. Rutten (Venlo): Kijkers voor kijkers en wat meer. 14:00 M. Baes ( Univ. Gent): De optische telescoop van de toekomst. 14:45 Pauze 15:30 C. Waelkens ( Univ. Leuven): Van Iras tot Herschel, telescopen voor de infrarood astronomie 16:15 J. Bleeker (SRON, Utrecht) : Telescopen voor hoge energie astrofysica Kaarten voor dit bijzondere symposium zijn verkrijgbaar via Stichting de Koepel, Utrecht, Zonnenburg 2, 3512 NL Utrecht, tel , fax ; NOTEER 4 OKTOBER ALVAST IN UW AGENDA! 400 Jaar telescopie wordt mede mogelijk gemaakt door de gemeente Middelburg en de provincie Zeeland. 6

7 Lenzen slijpen in de 17 e eeuw Door Rijk-Jan Koppejan Al in de middeleeuwen werden brillenglazen geslepen. Waarom duurde het dan zo lang eer in 1608 de combinatie van 2 lenzen een bruikbare telescoop* opleverde? In dat jaar demonstreerde de in Middelburg woonachtige Hans Lipperhey een Seecker instrument omme verre te sien', aan prins Maurits in Den Haag. Het antwoord op deze vraag is niet zo gemakkelijk te geven, maar duidelijk is wel dat zowel het allerbeste glas als de beste slijptechnieken aanwezig moeten zijn om uit de combinatie van twee gewone brillenglazen een bruikbare telescoop te kunnen samenstellen. Uit de correspondentie van Galileo Galileï weten we hoezeer hij zelf worstelde met het probleem om goede lenzen voor zijn telescopen te maken. De pupil van het menselijk oog heeft een opening van ongeveer 2 mm (in daglicht). Al in de middeleeuwen was er volop handel in brillen Kijken we met ons oog direct door een brillenglas, dan kijken we slechts door ongeveer 3 mm van de lens. Als we met ons oog draaien, dan kijken we elke keer door een ander klein deel van het brillenglas. In het geval de lens niet perfect sferisch is geslepen, is er niets aan de hand, want ook al is de brandpuntsafstand iets afwijkend, dan corrigeert ons oog dat wel. Om die reden geven relatief slecht geslepen (asferische) lenzen toch nog een goed beeld. De brillen die in de middeleeuwen werden gemaakt en verkocht, voldeden dus best aardig. Ter verduidelijking: sferische lenzen hebben een bolvormig oppervlak dat als deel kan worden gezien van een perfecte bol. Asferische lenzen zijn in feite alle lenzen die hiervan afwijken. In een telescoop worden lenzen echter op een heel andere manier gebruikt dan in brillen. Hier zorgt de opening van het objectief (de voorste lens) als geheel voor het 7

8 beeld en omdat een tweede lens, het oculair, dit beeld nog eens flink kan vergroten, moet het objectiefglas juist van uitstekende kwaliteit zijn. We hebben dus niet alleen goed glas nodig, (zonder de destijds veel voorkomende gasbellen), ook moeten we het sferisch slijpen van lenzen perfect onder de knie hebben. Instrument om ronde glazen te snijden Slijpmachine Stamper, voorzien van glasplaatjes Hoe werden lenzen in de vroege 17 e eeuw eigenlijk geslepen? Welke technieken werden er toegepast? Laten we een kijkje nemen in de werkplaats van een lenzenslijper of brillenmaker uit die tijd. Op zijn werkbank lagen diverse gereedschappen om glas te bewerken. Het glas haalde de ambachtsman uit de glasfabriek uit de buurt. In het geval van de Middelburgse slijpers was dit vrij eenvoudig. Middelburg had immers de oudste en wellicht beste glasblazerij van de Noordelijke Nederlanden binnen haar vesten. Uit het vlakglas sneed hij handmatig rondjes met een doorsnede van ongeveer 3 cm. Speciaal hiervoor had hij een stuk handgereedschap gemaakt, zoals in de bovenste illustratie te zien is. Vervolgens plakte hij twee glasplaatjes met bijenwas op elkaar. De ene was bedoeld om te kunnen slijpen, de ander diende louter als versteviging tijdens het bewerkingsproces. In een plaat koper werd met een hamer een mal geklopt die de gewenste sferische bolvorm had. Deze mal werd op de as van een slijpmachine bevestigd. Op vernuftige wijze kon de as snel rond gedraaid worden, waardoor de mal eveneens in een snelle 8

9 ronddraaiende beweging kwam. Op een soort stamper die veelal van marmer, maar ook wel van ijzer of hout gemaakt was, werden de twee op elkaar geplakte glasplaatjes bevestigd. Deze stamper werd met de glasplaatjes naar onder op de mal gedrukt, zodat het glas, met behulp van slijppoeder, in de gewenste bolvorm op de machine kon worden geslepen. Het slijppoeder werd zand genoemd maar bestond uit veldspaat en kwarts. Veldspaat is een veel voorkomend mineraal. Maar liefst 60% van de aardkorst bestaat eruit. Tenslotte werd de geslepen lens op een snel ronddraaiende houten schijf, voorzien van een stuk leer, gepolijst met tripoliet of tinoxide. Tripoliet bestaat uit de schelpen van kiezelwieren (diatomeeën) en is feitelijk niets anders dan heel fijn kwartspoeder. Deze manier van lenzen slijpen is eigenlijk honderden jaren onveranderd gebleven. De brillenmaker maakte er een bril van door de lenzen in een metalen of lederen vatting te bevestigen. De kwaliteit was goed genoeg, voor een bril, maar de telescopenbouwer stond voor een groot probleem. Verreweg de meeste lenzen waren met deze methode gewoonweg niet goed genoeg om een kijker te kunnen construeren, vanwege het asferische oppervlak. Marskramer met o.a. brillen Om voor telescopen geschikte lenzen te kunnen maken moest dus een andere techniek bedacht worden. Het lijkt er op dat in Middelburg, in 1608, die techniek Polijsttafel van een brillenmaker uit Let op het met leer bespannen werkblad. ontwikkeld is. Hans Lipperhey, de lenzenslijper die in september van dat jaar zijn seecker instrument omme verre te sien had gedemonstreerd aan prins Maurits in Den 9

10 Marius claimde de manen van Jupiter enkele dagen eerder ontdekt te hebben dan Galileï. Dit leidde tot ruzie. Galileï maakte Marius uit voor leugenaar en zijn werk Mundus Jovialis werd als plagiaat beschouwd. Tegenwoordig krijgt Marius toch iets meer krediet. Hij zag de manen mogelijk eerder, maar interpreteerde ze verkeerd. Let op de zeer smalle perspicillum (=verrekijker). Galileo noemde zijn eerste kijkers ook zo. Haag, verstond in elk geval die kunst, want hij was in staat om op 11 december 1608, op verzoek van de Staten-Generaal, een binoculair te presenteren. Dus: een instrument bestaande uit twee parallelle buizen dat een goed beeld gaf en waar je met beide ogen door kon kijken. Deze werd, na beoordeling, goedgekeurd en hij mocht er nog twee maken. Hiervoor werd hij rijkelijk beloond. Van het verkregen geld kon hij zelfs een huis kopen. Inderdaad, het was een bijzondere prestatie, want pas in 1823 werden de eerste commercieel succesvolle binoculairs geproduceerd door Friedrich Voigtländer in Wenen. Slechts een handvol instrumentmakers had dit in de tweehonderd jaar daarvoor geprobeerd. Hans Lipperhey verdient dus alleen al wat dat betreft enorm veel krediet. Hij was een echte vakman! Wie in 1608 of 1609 een telescoop wilde hebben voor astronomische doeleinden, moest aankloppen bij een Hollander. In Holland (lees: Middelburg) was het beste Venetiaanse glas voorhanden én de beste slijptechniek. Dit weten we, omdat de Duitse astronoom Simon Marius in 1609 op zoek was naar goede lenzenslijpers in Duitsland om een goede telescoop te kunnen bouwen. Hij kwam uiteindelijk in Holland terecht. Ergens anders werd op dat moment de kunst blijkbaar niet verstaan. Fred Watson, de schrijver van het boek Sterrenkijker schrijft: Zelfs de bedreven lenzenslijpers van Neurenberg de beste van Duitsland konden ze (goede lenzen voor een telescoop) niet leveren. Marius had in november 1609 de planeet Jupiter met sterren gezien en was bijzonder geïnteresseerd in een goede telescoop. Hij publiceerde in 1614 Mundus Jovialis ( De wereld van Jupiter ) waarin hij schrijft over zijn Jupiterwaarnemingen. Hoewel Galileo Galileï als ontdekker van de maantjes van 10

11 Jupiter wordt beschouwd, was hij beslist niet de eerste die de telescoop op de hemel richtte, maar anderen vóór hem (waaronder Marius) publiceerden hun waarnemingen later. Simon Marius wordt niet beschouwd als een medeontdekker van de manen van Jupiter. Marius schrijft dat hij de manen op dezelfde dag als Galileï voor het eerst gezien heeft, maar hij geeft de datum in het Juliaanse systeem. Uiteindelijk zegt hij dat Galileï ze in Italië heeft ontdekt, en hijzelf in Duitsland. Zijn claim wordt niet als geloofwaardig beschouwd. Galileï publiceerde in 1610, slechts 10 dagen na het beëindigen van zijn Jupiterwaarnemingen, razendsnel zijn eerste waarnemingen, zodat hij de geschiedenis is ingegaan als de ontdekker van de Jupitermanen. Wellicht wist Galileï dat anderen ook de hemel afspeurden met de nieuwe uitvinding. Wat Lipperhey nu precies ontdekt had om voor telescopen geschikte lenzen te maken is niet met zekerheid te zeggen. Als we middeleeuwse lenzen aan een kwaliteitstest onderwerpen, dan blijkt dat feitelijk alleen het middelste centrale deel van de lens Welgestelden dachten ook enige status aan een grote telescoop te kunnen ontlenen. Op deze gravure worden de rijke gasten zelfs per rijtuig aangevoerd om te komen kijken naar de maan. positief deze test doorstaat. Lipperhey had dus ofwel een slijptechniek ontwikkeld die de gehele lens verbeterde, ofwel ontdekte hij het belang van het diafragma. Door de lens te diafragmeren gebruik je immers alleen het centrale, goede, deel van de lens en krijg je wél een goed beeld. Als we naar de eerste bruikbare telescopen kijken, dan zijn de lenzen allemaal voorzien van een diafragma. Ook de telescopen van Galileo Galileï. Hieronymus Sirturus uit Milaan, die veel reisde om alles te weten te komen over de telescoop, schreef vermoedelijk in 1612 een boek (publicatie pas in 1618) waarin hij zich beklaagde over de slijptechniek van lenzenslijpers. Hoofdstuk drie van zijn boek Telescopium draagt de titel: Over het hedendaagse verval van de Kunst (van het 11

12 slijpen). Deze titel zegt genoeg en Sirturus komt met een aantal aanbevelingen om betere sferische lenzen te slijpen. Een van die aanbevelingen betreft het beter sferisch krijgen van de mal. De koperen mal werd hol geklopt met een hamer, maar dit veroorzaakte kleine oneffenheden. Door met een vijl deze oneffenheden weg te vijlen, werd de mal gladder. Ook het gebruik van vloeibaar lood om de putjes te vullen werd door hem aanbevolen. Verder gaf hij ook nog tips om de bolvorm beter te kunnen bepalen. De Zeevsche Nachtegael : een van de belangrijkste Zeeuwse dichtbundels uit de 17 e eeuw (1623). Hierin schreef Cats onder meer het gedicht Cvpido Brille-Man, waarbij een afbeelding werd geplaatst van een Zeeuwse verrekijker. Deze illustratie is gemaakt door de bekende Middelburgse schilder en graveur Adriaen van de Venne. Het is de oudst bekende Nederlandse afbeelding van een telescoop. Al deze aanbevelingen zorgden ervoor dat de kwaliteit van de lenzen sterk verbeterde. De ene na de andere wetenschapper trad naar buiten met schitterende waarnemingen. Halverwege de 17 e eeuw waren er al complete maanatlassen. De telescopen werden groter en groter en hoewel de telescopen natuurlijk voor wetenschappelijke doeleinden waren bedoeld, bracht een grote telescoop in je tuin of op je dak enige status met zich mee. Wat dát betreft is er in 400 jaar niks veranderd. *In dit artikel gebruik ik gemakshalve het woord telescoop, hoewel het woord pas drieënhalf jaar na de uitvinding werd bedacht ( telescopium = het verziend instrument). Ten tijde van de uitvinding werd het instrument het instrument omme verre te sien genoemd. Ook een mooie: inventie omme het gesichte verre te doen uuytstrecken. Elders in Europa kreeg de nieuwe uitvinding benamingen van dezelfde strekking. Fernrohr in Duitsland, verrekijker in het Nederlands. Bronnen: Fred Watson Stargazer Rolf Willach, The development of lens grinding and polishing techniques in the first half of the 17th century. (Bulletin van de Scientific Instrument Society. No. 68, 2003) Rolf Willach, Der Lange Weg zur Erfindung des Fernrohres 2007 Internet: - Digitale Bibliotheek van de Nederlandse Letteren. Met dank aan Albert van Helden, Huib Zuidervaart en Peter Louwman voor de adviezen. Bovenstaand artikel verscheen ook in het sterrenkundig tijdschrift Zenit,uitgave stichting De Koepel, aprilnummer

13 Astrofotografie met de digitale compactcamera voor beginners Door Jan Koeman De digitale revolutie die zich de afgelopen jaren in de fotografie heeft afgespeeld heeft veel voordelen opgeleverd voor liefhebbers van de astronomie. Dagelijks worden we overspoeld met de prachtigste foto s uit het diepe heelal die gewoon door amateurs vanuit hun achtertuin zijn gemaakt. Hiervoor worden meestal wel ingewikkelde instrumenten als webcams, CCD-camera s of dure digitale spiegelreflexcamera s gebruikt. Verschillende leden van onze sterrenwacht hebben inmiddels aardig wat ervaring met het fotograferen van deepsky-objecten, sterrenstelsels en gasnevels op duizenden lichtjaren afstand. Op onze website staan onder de button waarnemingen fraaie voorbeelden. Minder bekend is het dat je met de meeste eenvoudige digitale compact-camera s van rond de 200 euro, ook prachtige foto s kunt maken van de maan, planeten, zon en zonnevlekken en andere hemelverschijnselen. Hiervoor heb je niet meer nodig dan een digitale camera met objectief met dichtbij/macro instelling. Uiteraard is een telescoop soms ook nodig en een eenvoudig type is al goed voor maanfotografie. Bij gebrek aan een telescoop kan je altijd op een heldere vrijdagavond op de sterrenwacht langskomen om door een van de daar aanwezige kijkers opnames van de maan, Mars of een andere planeet te maken. Hoe ga je aan de slag? -Stel je camera in op dichtbij/macro-fotografie. (Meestal door op het knopje met het tulpje als symbool te drukken.) -Schakel de automatische flits uit. -Zet de gevoeligheid op 200 tot 400 iso of op automatisch -Zit er vibratiereductie op de camera, schakel dit in als je uit de hand foto s maakt. Begin met het makkelijkste en misschien wel boeiendste object uit de ruimte: onze naaste buur de maan. De maan in z n eerste kwartier is het meest geschikt. Door het strijklicht heb je veel contrast op de maan en zijn de kraters goed te zien. Richt de telescoop op de maan en gebruik een oculair met gemiddelde brandpuntsafstand (30 mm) met een grote uittredepupil, dus een flink stuk glaswerk. Hou de cameralens ongeveer 1 tot 3 cm achter het oculair en druk de ontspanknop half in voor de scherpstelling. Deze handeling vaak herhalen, net zolang tot je op het LCD-scherm van de camera een stuk van de maan scherp in beeld krijgt. Druk een flink aantal keren af, terwijl je de camera zo stil mogelijk houdt. Zorg er voor dat de objectiefas van de camera precies in het verlengde ligt van de oculairas. Maak altijd veel foto s na elkaar van hetzelfde onderwerp. De maan is een fel verlicht object, dus stel de 13

14 belichtingscorrectie op je camera (+/- knop) op 1 of 2 stops onderbelichten in. Je zult zien dat er scherpe en onscherpe foto s tussen je opnames zitten. Op het beeldscherm van de computer kan je later de beste uitzoeken. De maan met Panasonic DMC-LX2 door een telescoop uit de hand. Door: Jan Pleijte Fotograferen van de maan door een telescoop Foto: Jan Koeman Prachtige zonnevlek door telescoop met Nikon Coolpix Foto: Jan Koeman Intussen zal de maan wat opschuiven door het oculairbeeld, tenzij je een telescoopmontering met volgmotor gebruikt. Probeer zoveel mogelijk de maan centraal in het oculairbeeld te houden voor het beste resultaat. Door de zoomknop van je camera te gebruiken, kan je ook nog inzoomen op een deel van de maan of enkele kraters. Je kan later ook op je computer met een fotobewerkingsprogramma (bijv. Photoshop) het contrast en de scherpte van de foto nog wat verbeteren of een mooie uitsnede maken met een paar grote maankraters of Maria erop. Het is ook heel leuk om met een kaart van de maan op te zoeken wat je precies hebt gefotografeerd en de namen van de kraters en gebergten te vinden. Bij een maansverduistering moet je zeker proberen om de fraaie dieprode kleurveranderingen eens vast te leggen. Maak een hele serie met tussenpozen van 5-10 minuten en je zal je verbazen over de variatie in kleur van de maan! Speel ook nu met de onder- overbelichtingsknop. Heel belangrijk voor een goed resultaat. Naast de maan kan je ook zonnevlekken en zonnevlammen fotograferen. Uiteraard alleen met een speciaal zonnefilter voor de kijker (direct zonlicht is levensgevaarlijk voor je ogen!) of met de Nearstar H-alpha telescoop van de Sterrenwacht. Hiervoor 14

15 geldt dezelfde werkwijze als bij maanfotografie. Met de belichtingscorrectieknop eventueel enkele stops onder- of overbelichten. Heb je al wat ervaring met de maan en de zon opgedaan, dan kan je met een moeilijker object als de planeet Mars of Saturnus aan de gang. Hiervoor moet je het cameraobjectief in de macro-stand flink inzoomen. Dat betekent dat je een toenemend gevaar op bewegingsonscherpte hebt. Wanneer je een handige knutselaar bent, kan je de camera met een geleiderails achter de telescoop monteren, wat de bewegingsonscherpte vermindert. Er bestaan ook compactcamera s die je met een schroefdraad direct op het telescoopoculair kunt schroeven zoals de Nikon Coolpix Deze camera is niet meer in de handel maar soms wel voordelig op Marktplaats.nl te koop. Trilling door het afdrukken kan je voorkomen door de zelfontspanner te gebruiken. Met de compactcamera op een statief en dan in de automatische night-shot stand kan je prachtige foto s maken van halo s om de maan, sterrenbeelden of het overvliegende ruimtestation ISS. Samenstand Venus en maan , door auteur Maan en Domburgse watertoren, door de auteur Verder zijn samenstanden van planeten met de (nieuwe) maan een leuk onderwerp. Probeer hierbij een mooie voorgrondvulling te zoeken zoals een oude boom, een gebouw of brug. Uiteraard hier de flits ook uitschakelen. Bovenstaande foto s worden op die manier mooie sfeerplaatjes. Zoals je uit bijgaande foto s ziet zijn er volop mogelijkheden om met een eenvoudige camera bijzondere opnames van objecten aan de hemel te maken. Op de sterrenwacht zijn veel actieve astrofotografen die je hiermee verder kunnen helpen. Voor vragen over astrofotografie kan je ook altijd bij mij terecht: 15

16 16

17 Deze strip verscheen in de jaren 70 in Radiant, het toenmalige blad van de sterrenwacht. De tekeningen zijn gemaakt door Frank den Hollander. 17

18 Monoceros, de Eenhoorn Door Jan Minderhout Op 13 januari 2008 kreeg ik via een mooie foto van het sterrenbeeld Monoceros : de Eenhoorn. De foto was gemaakt door onze astrofotograaf Piet Neels en heeft een zodanige kwaliteit dat er veel details op zichtbaar zijn. Om veel details te zien moeten ze ook aanwezig zijn. Dit is het geval in het deel van ons melkwegstelsel waarvan het sterrenbeeld Monoceros deel uitmaakt. De mythologische geschiedenis van de Eenhoorn gaat terug tot 2000 voor Christus, tot de tijd van de Assyriërs, waarin de eerste beelden van Monoceros verschenen als muurschilderingen. Aan de hoorn werden in die tijd magische krachten ontleend wat uiteindelijk in onze tijd geleid heeft tot de uitroeiing van de neushoorns, ten behoeve van de potentie van ziekelijke mannen! Of een snuifje hoornmeel van een neushoorn dezelfde kracht heeft als een snuifje Monoceroshoorn betwijfel ik. Sterrenbeeld Monoceros (Eenhoorn) De Eenhoorn is een betrekkelijk jong sterrenbeeld omdat deze toevallige samenstand van zichtbare sterren pas in de zeventiende eeuw zijn naam kreeg. In een wazige samenstand van sterren, links van het majestueuze wintersterrenbeeld Orion, ontstond omstreeks 1624*, in de fantasie van Jakob Bartsch, de schoonzoon van Johannes Kepler, de afbeelding van de eenhoorn. Hij zag er een ferm stelsel in, met de poten klauwend naar de ster Saiph en met zijn eenhoorn stotend naar de ster Betelgeuze, sterren van het sterrenbeeld Orion. Daarbij springend door een hoepel, gevormd door de sterrenbeelden de Grote en de Kleine Hond met Sirius en Procion als hoofdsterren. De voornaamste sterren van de Eenhoorn, Alfa en Beta Monocerotis, bevinden zich op 180 en 470 lichtjaren van ons vandaan. Bij de kop van Monoceros en links van Betelgeuze vinden we enkele bekende nevels. De Hubblenevel, de Rosetnevel, de Kegelnevel, de Vossenpelsnevel, en de Kerstboomcluster. 18

19 De variabele Hubblenevel: de nevel is interessant, omdat de structuur gedurende bepaalde tijdsintervallen varieert. Een van de eerste astronomen die dit verschijnsel waarnam was Edwin Hubble in 1916, terwijl de nevel zelf in 1783 beschreven werd door William Herschel. Dit verschijnsel wordt veroorzaakt door de ster R Monocerotis die een Orionvariabele is: een ster die nog volwassen (d.w.z. stabiel) moet worden, een afwisselende helderheid heeft en nog veel materiaal, op een intermitterende wijze, van zich afblaast, waardoor de structuur van de nevel vervormd wordt. De Rosetnevel: de nevel die haar naam ontleent aan de vorm en kleur die zij heeft: die van een rozenknop. De nevel staat op lichtjaar van de aarde. In de nevel worden sterren gevormd uit de enorme hoeveelheden waterstof die er voorkomen. De energie die deze jonge sterren uitstralen zal uiteindelijk de nevel uit elkaar drijven. Kegelnevel door Piet Neels De Kegelnevel (Cone nebula) is 2500 lichtjaar van ons verwijderd. De vorm is ontstaan door sterrenwind, primaire massadeeltjes, die aan de zwaartekracht van sterren ontsnappen, terwijl enkele mooie jonge sterren de top van de kegel sieren. Over de Vossenpelsnevel (Foxfure nebula) en de sterrenhoop Kerstboom (Christmas Tree Cluster) valt niet veel meer te vertellen dan dat zij erg mooi zijn om waar te nemen en te fotograferen. Iets wat vaak goed lukt tijdens de lange koude winternachten als het wintersterrenbeeld Orion hoog aan de hemel staat. Orion belaagd door de Eenhoorn, iets wat alleen te zien is aan de winterhemel als onze fantasieën het aardse bestaan ontstijgen onder de lichtjes van de kerstboomcluster en de denkbeeldige warmte van de vossenpels. *Andere bronnen vermelden dat het sterrenbeeld in 1690 in kaart gebracht is door Johannes Hevelius. 19

20 Nooit meer slapen tijdens een zonneminimum Door Jan Koeman Door de medewerkers van Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen te Middelburg zijn tussen 6 april 2000 en januari 2005 aardig wat waarnemingen gedaan van poollicht in Zeeland. De afgelopen jaren is het relatief rustig op de zon en (dus ook) met het Nederlandse poollicht, maar niet met onze drang om meer van dit bijzondere natuurverschijnsel te zien en te weten te komen. Vandaar dat we in maart 2008 het poollicht gingen opzoeken. Theo Korsuize, Erik Verheesen, Rijk-Jan Koppejan en Jan Koeman besluiten om in het voorjaar van 2008 op expeditie naar de Lofoten te gaan. Rob Stammes en zijn echtgenote Threes van Nieuwenhoven hebben zich daar gevestigd in het voormalige dorpshuis van Straumnes bij Laukvik op het eiland Austvagoy. Voor een poollichtliefhebber is deze plek, recht onder de auroral oval, de beste garantie op een regelmatige portie poollicht, of de zon nu wel of niet actief is. Bovendien zijn de Lofoten, een eilandengroep voor de Noorse kust op 68 graden noorderbreedte, ook overdag van een adembenemende schoonheid. Scherpe bergpieken rijzen steil De Lofoten zijn van een adembenemende schoonheid Foto: Rob Stammes uit de Noorse zee omhoog en bij ieder vissersdorpje hangen duizenden stokvissen op houten rekken te drogen. Rob voorspelt het meeste poollicht in de periode maart-april en oktober-november, rond de equinox. Uit ervaring weet ik dat de voorspellingen van Rob meestal uitkomen. Op 3 maart vertrekken de vier medewerkers van Sterrenwacht Philippus Lansbergen met het vliegtuig van Schiphol via Oslo en Bodo naar Svolvaer op de Lofoten. In enkele uren zijn we zo n km naar het noorden opgeschoven. Het laatste stukje van de vliegreis is meteen het mooiste maar duurt veel te kort. Een klein toestel brengt ons in 20 minuten van de vaste wal naar de Lofoten. Twee Nederlandse managers die zich op 20

Poollicht-expeditie op de

Poollicht-expeditie op de Nooit meer slapen tijdens een zonne-minimum Poollicht-expeditie op de Op de avond van 8 maart is het aom 19.30 uur al raak, recht boven het poollichtcentrum! Zo n plotselinge uitbarsting is heel beweeglijk.

Nadere informatie

Uitleg opnamens met een digitale camera

Uitleg opnamens met een digitale camera Uitleg opnamens met een digitale camera Telescopen Telescoop 152mm William Optics van volkssterrenwacht Orion. Op dit moment staat de telescoop in gesteld voor naar de zon te kijken. Aan de voorkant van

Nadere informatie

De telescoop een seecker instrument om verre te sien

De telescoop een seecker instrument om verre te sien De telescoop een seecker instrument om verre te sien Robert Wielinga robert@sonnenborgh.nl 11 e eeuw: ontdekking van de leessteen een druppel water werkt als een vergrootglas brillen vanaf 1300 bolle lens:

Nadere informatie

Sterrenbeelden en sterrensporen. Orionnevel

Sterrenbeelden en sterrensporen. Orionnevel Sterrenbeelden en sterrensporen. Orionnevel Je zet je camera op de M stand. ISO waarden zet je op 800. De sluitertijd op -25 Je camera blijft dan 25 seconden open staan. Je diafragma zet op als het kan

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

Middelburgs glas Door Rijk-Jan Koppejan

Middelburgs glas Door Rijk-Jan Koppejan Middelburgs glas Door Rijk-Jan Koppejan In 1608 werd in Middelburg de telescoop uitgevonden door Hans Lipperhey. Hij beschikte niet alleen over de juiste slijptechnieken, hij had ook de beschikking over

Nadere informatie

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.)

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Euro Space Center 15/12/2013 1/5 ACTIVITEITENPROGRAMMA Astronomiestage 6 dagen - 5 nachten Duur 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Timing n Dag 1 17.00 u : Aankomst / onthaal

Nadere informatie

POOLLICHT FOTOREIS. Lofoten, noord-noorwegen

POOLLICHT FOTOREIS. Lofoten, noord-noorwegen POOLLICHT FOTOREIS Lofoten, noord-noorwegen Het noorderlicht ervaren levert gegarandeerd kippenvel op, maar hoe maak je er kwalitatieve beelden van? Het fotografisch vastleggen kan je soms zó in beslag

Nadere informatie

Lofoten: noorderlicht fotoreis

Lofoten: noorderlicht fotoreis 7-daagse fotoreis met Jolanda / 24-30 november 2016 Lofoten: noorderlicht fotoreis Vesterålsfjorden Op deze reis neem ik je mee naar fantastische plekjes op het Lofoten-eiland Austvågøya waar je zowel

Nadere informatie

POOLLICHT FOTOREIS. Exclusieve. Lofoten, noord-noorwegen

POOLLICHT FOTOREIS. Exclusieve. Lofoten, noord-noorwegen Exclusieve POOLLICHT FOTOREIS Lofoten, noord-noorwegen Het noorderlicht ervaren levert gegarandeerd kippenvel op, maar hoe maak je er kwalitatieve beelden van? Het fotografisch vastleggen kan je soms zó

Nadere informatie

Verslag Sirenekamp 2006

Verslag Sirenekamp 2006 Verslag Sirenekamp 2006 Afgelopen zomer was het zo ver: voor het eerst sinds 2 jaar organiseerde de Jongerenwerkgroep (JWG) weer een sterrenkundekamp in de Provence in Zuid Frankrijk. En we mogen wel zeggen

Nadere informatie

maksutov telescoop Maksutov telescoop

maksutov telescoop Maksutov telescoop maksutov telescoop Maksutov telescoop Deze blogpost gaat over de techniek van de Maksutov telescoop via een review van de National Geographic 90/1250 goto telescoop. Lenzen of spiegel? Grofweg onderscheiden

Nadere informatie

Noorderlichtreizen, wonderen bestaan nog!

Noorderlichtreizen, wonderen bestaan nog! Noorderlichtreizen, wonderen bestaan nog! Wilt u dat wonder - het wonder van het Noorderlicht - zelf zien? Ga in de winter naar Noord-Noorwegen. Volop kans om van half november tot begin april de magie

Nadere informatie

1. Brillenglazen zijn toch gewoon brillenglazen? Merk jij het verschil tussen een glas van Pearle, Hans Anders of een dure opticien? Waarom een hele hoop euro's betalen als het ook stukken goedkoper kan.

Nadere informatie

Diafragma, hoe werkt het

Diafragma, hoe werkt het Diafragma, hoe werkt het DOOR KENNETH VERBURG IN BASISCURSUS - 172 REACTIES Onderdeel van de serie 1. Basiskennis Starten met een spiegelreflexcamera Diafragma, hoe werkt het De beste sluitertijd kiezen

Nadere informatie

door: Wouter Verheul Jupiter

door: Wouter Verheul Jupiter universum3-2006.qxp 05-06-06 14:09 Page 38 38 UniVersum 3 2006 door: Wouter Verheul De Zomer is weer in aantocht, en veel mensen kijken uit naar de wat aangenamere temperaturen. Voor de waarnemers onder

Nadere informatie

Kijken naar het heelal

Kijken naar het heelal Kijken naar het heelal GROEP 7-8 75 65 minuten 1 en 45 De leerling: weet dat de uitvinding van de telescoop voor bewijzen heeft gezorgd dat de aarde niet het middelpunt van het heelal is weet dat je met

Nadere informatie

Lesmateriaal bovenbouw

Lesmateriaal bovenbouw Lesmateriaal bovenbouw Workshopdag Satellieten 8 oktober 2008 Space Expo, Noordwijk Bouw je eigen telescoop Benieuwd naar het oppervlak van de maan? Of de ringen van Saturnus? Deze dingen staan te ver

Nadere informatie

Fototechniek. www.welmanstudio.nl. Vuurwerk foto s Hoe krijg je mooie vuurwerkfoto s van een paar vuurpijlen met Oud en Nieuw.

Fototechniek. www.welmanstudio.nl. Vuurwerk foto s Hoe krijg je mooie vuurwerkfoto s van een paar vuurpijlen met Oud en Nieuw. Fototechniek www.welmanstudio.nl Vuurwerk foto s Hoe krijg je mooie vuurwerkfoto s van een paar vuurpijlen met Oud en Nieuw. Wat heb je nodig 2 Vuurwerkfoto s Het maken van vuurwerkfoto s is in principe

Nadere informatie

Fotografietips - Vuurwerk

Fotografietips - Vuurwerk Fotografietips - Vuurwerk Jaap de Lang EXIF: ISO 200 f13 5,4sec (bulb) 1 Inleiding Vuurwerk. Met wat knallen en lichteffecten een spetterend geheel!! Op fotografietips komen regelmatig foto s van vuurwerk

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

1: Introductie 1 De schoonheid van het duister 2

1: Introductie 1 De schoonheid van het duister 2 Inhoud 1: Introductie 1 De schoonheid van het duister 2 2: Achtergrond 9 Inleiding 10 Gouden uur 10 Zonsondergang 10 Het blauwe uur 11 Na het blauwe uur 20 Seizoenen 26 Nachtzicht 28 Schemeringen 31 Compositie

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde 1,2 Compex. Vragen 1 tot en met 13. In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt.

Examen HAVO. natuurkunde 1,2 Compex. Vragen 1 tot en met 13. In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt. Examen HVO 2008 tijdvak 1 vrijdag 23 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 13 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt. ij dit examen

Nadere informatie

Noorderlichtreizen. Dreef 2 7641 HN Wierden Bezoek alleen op afspraak. Telefoon: 085 4010810 Fax: 085 4010 815 E-mail: info@norgereiser.

Noorderlichtreizen. Dreef 2 7641 HN Wierden Bezoek alleen op afspraak. Telefoon: 085 4010810 Fax: 085 4010 815 E-mail: info@norgereiser. Dreef 2 7641 HN Wierden Bezoek alleen op afspraak Telefoon: 085 4010810 Fax: 085 4010 815 E-mail: info@norgereiser.nl Noorderlichtreizen WONDEREN BESTAAN NOG! Wilt u dat wonder - het wonder van het Noorderlicht

Nadere informatie

HDR- FOTOGRAFIE. Inleiding. Het digitale beeld - Bijlage

HDR- FOTOGRAFIE. Inleiding. Het digitale beeld - Bijlage HDR- FOTOGRAFIE Inleiding Wanneer je door de zoeker van je al dan niet spiegelreflex camera kijkt en een prachtige scène hebt waargenomen en vastgelegd, dan is er naderhand soms enige teleurstelling wanneer

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

Basisbegrippen in de fotografie

Basisbegrippen in de fotografie Basisbegrippen in de fotografie Met betrekking tot belichting Aanleiding: De aanleiding voor het houden van deze presentatie zijn de verzoeken die gedaan zijn tijdens de introductie op de eerste clubdag

Nadere informatie

thema sport Sportfotografie Hoe doe

thema sport Sportfotografie Hoe doe thema sport Sportfotografie Hoe doe 1 Sportfotografie is een vorm van fotografie die niet door zo heel veel amateurfotografen wordt beoefend. En dat is jammer, want het is erg leuk om te doen. Heeft u

Nadere informatie

Programma s, onderwerpsstanden en andere instellingen voor de D600

Programma s, onderwerpsstanden en andere instellingen voor de D600 Programma s, onderwerpsstanden en andere instellingen voor de D600 2 programma s, onderwerps standen en andere instellingen voor de d600 o 70 mm, 30 s, f 9 De instellingen die in dit hoofdstuk besproken

Nadere informatie

Tips voor betere foto's

Tips voor betere foto's Tips voor betere foto's Henk Hoedemaekers December 2006 Wanneer je alles net zo fotografeert als je in het voorbijgaan ziet, krijg je zelden interessante foto's. Door met de volgende tips rekening te houden,

Nadere informatie

Speurtocht Wandelen met Licht. Naam leerling:...

Speurtocht Wandelen met Licht. Naam leerling:... Zaal 3 Speurtocht Wandelen met Licht Naam leerling:... Zaal 3 Brillen Loop de trap op achter het anatomisch theater (het grote houten bouwwerk) en ga door de glazen deuren zaal 2 in. Ga in zaal 2 de trap

Nadere informatie

Beginnen met sterren kijken

Beginnen met sterren kijken Beginnen met sterren kijken Een gids voor kinderen Waar begin je en hoe vind je de beste sterrenkijker in het steeds maar meer uitgebreide telescopenbos wat je op internet kan vinden. Geen eenvoudige opgave,

Nadere informatie

STERREN KIJKEN STICHTING KENNISNET / CMO INTRODUCTIE - II

STERREN KIJKEN STICHTING KENNISNET / CMO INTRODUCTIE - II februari of maart Inleiding Al vóór het begin van de geschreven geschiedenis volgden mensen de zon, de maan, de planeten en andere hemellichamen in hun bewegingen aan de hemel. Dat deden ze ook nadat het

Nadere informatie

LIEVE KINDEREN VAN PULAU MOTI. Dit boekje gaat over een bijzondere gebeurtenis, die binnenkort zal plaatsvinden. Op woensdag 9 maart 2016 zal er iets heel moois te zien zijn aan de hemel. Op die ochtend

Nadere informatie

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok Pruiken en revoluties Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over Pruiken en revoluties. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

NOORWEGEN. Vertrek: s ochtends moesten we gewoon naar school tot 12 uur. we werden 09-05-2012 13-05-2012

NOORWEGEN. Vertrek: s ochtends moesten we gewoon naar school tot 12 uur. we werden 09-05-2012 13-05-2012 NOORWEGEN 09-05-2012 13-05-2012 Vertrek: s ochtends moesten we gewoon naar school tot 12 uur. we werden door onze ouders naar Schiphol gebracht. Ik zat bij Ilonka in de auto. Op Schiphol gaf meester Hendrie

Nadere informatie

SENSOR op stof en vlekken controleren

SENSOR op stof en vlekken controleren SENSOR op stof en vlekken controleren Camera: Jpeg. Om sneller te kunnen kijken op de computer. ISO op 100. Brandpuntsafstand 50 mm of meer. Scherpinstelling op handmatig (MF). a. Effen wit vel: Scherpstelling

Nadere informatie

Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory)

Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory) Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory) Heel wat tuinzonnewijzers staan slecht opgesteld. Dikwijls zijn zulke ornamenten gekocht in tuincentra of ergens in het buitenland tijdens een vakantietrip,

Nadere informatie

Reader 37. Workshop Fotografie. September 2007 Mediatheek Moller Tilburg

Reader 37. Workshop Fotografie. September 2007 Mediatheek Moller Tilburg Reader 37 Workshop Fotografie September 2007 Mediatheek Moller Tilburg 2 Inhoudsopgave 1 Theorie van fotografie.. 4 1.1 Diafragma en sluitertijd. 4 1.2 Pixels. 8 1.3 Bestandgrootte.. 9 1.4 Scherpte/diepte.

Nadere informatie

Nieuwsbrief 4 oktober 2013

Nieuwsbrief 4 oktober 2013 In deze Nieuwsbrief... Nieuwsbrief 4 oktober 2013 voor besturen van lidorganisaties De Van der Biltprijs 2013 is toegekend aan Rob Stammes voor zijn werk aan het poollicht. Twee nieuwe KNVWS-leden. Maandblad

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Trucs om mooie foto s te maken 2. Macrostand 3 Licht 7 Compositie 8 Foto liggend of staand 9 Lensopening zelf bepalen 12

Hoofdstuk 1: Trucs om mooie foto s te maken 2. Macrostand 3 Licht 7 Compositie 8 Foto liggend of staand 9 Lensopening zelf bepalen 12 Inhoud Hoofdstuk 1: Trucs om mooie foto s te maken 2 Macrostand 3 Licht 7 Compositie 8 Foto liggend of staand 9 Lensopening zelf bepalen 12 Hoofdstuk 2: Leren kijken 14 Alles in één kleur 15 Letters fotograferen

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++ NIVEAU ++ /5 Deze leskaart gaat over het zoeken naar de volmaakte vorm. Dat klinkt misschien wat verheven, maar je zult ontdekken dat deze zoektocht in de kunstgeschiedenis erg belangrijk is geweest. Piet

Nadere informatie

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING STERREN DANSEN OP DE MUUR Als je op een onbewolkte avond naar de hemel kijkt zie je overal sterren. Net zoals je soms in wolken gekke figuren kunt ontdekken, kun je dat in sterren ook. Door lijnen te trekken

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Programma 400 jaar telescopie, de huizen van Jansen en Lipperhey, het zichtbare heelal, astrofotografie met een webcam, infraroodstraling.

Programma 400 jaar telescopie, de huizen van Jansen en Lipperhey, het zichtbare heelal, astrofotografie met een webcam, infraroodstraling. Programma 400 jaar telescopie, de huizen van Jansen en Lipperhey, het zichtbare heelal, astrofotografie met een webcam, infraroodstraling No: 2008-1 (advertenties) 2 Observator Jaargang: 27 Nummer: 1 Oplage:

Nadere informatie

P109285 Afgiftekantoor 2540 Hove. VU: Marc Gyssens p/a Urania Mattheessensstraat 60 2540 Hove

P109285 Afgiftekantoor 2540 Hove. VU: Marc Gyssens p/a Urania Mattheessensstraat 60 2540 Hove P109285 Afgiftekantoor 2540 Hove VU: Marc Gyssens p/a Urania Mattheessensstraat 60 2540 Hove De Sterrenwachter is een tweemaandelijkse uitgave van Volkssterrenwacht Urania vzw Jozef Mattheessensstraat

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Opdrachten. Druk dit document af en maak hierop aantekeningen tijdens uw fotosessies

Opdrachten. Druk dit document af en maak hierop aantekeningen tijdens uw fotosessies 1 Opdrachten In Hoofdstuk 1 De digitale camera en Hoofdstuk 2 Digitaal fotograferen van het Handboek Digitale fotografie en fotobewerking staan opdrachten die u zelf kunt uitvoeren. Als u alle opdrachten

Nadere informatie

De maansverduistering fotograferen

De maansverduistering fotograferen Geplaatst op 22 september 2015 126 De maansverduistering fotograferen Op 28 september 2015 is het zover. Om 4:47 uur in de ochtend is er een volledige maansverduistering te zien. Onder voorwaarde dat het

Nadere informatie

Het fotograferen van een zonsondergang of. een foto maken met.

Het fotograferen van een zonsondergang of. een foto maken met. Het fotograferen van een zonsondergang of. een foto maken met. Het gaat niet om de zonsondergang! Niet te ver inzoomen! Kleurgebruik en bewolking Witbalans Indrukwekkende skylines Slow sync Extra aandachtspunten

Nadere informatie

Productfotografie in je eigen thuisstudio

Productfotografie in je eigen thuisstudio Productfotografie in je eigen thuisstudio Kenneth Verburg De feestdagen zitten er weer aan te komen en dus vallen er wekelijks tientallen folders met aanbiedingen door de brievenbus waarin de laatste producten

Nadere informatie

Met de Kijker op Jacht, Universum 4, 2004 Door Wouter Verheul

Met de Kijker op Jacht, Universum 4, 2004 Door Wouter Verheul Met de Kijker op Jacht, Universum 4, 2004 Door Wouter Verheul Nu de vakantie weer voorbij is, en de zomer op z'n einde loopt, zijn de Boogschutter en de Schorpioen met het centrum van de Melkweg onder

Nadere informatie

Bronvermelding: www.allesoverhetaquarium.nl

Bronvermelding: www.allesoverhetaquarium.nl ! Bronvermelding: www.allesoverhetaquarium.nl!! Het maken van aquarium foto's Voor veel mensen met een aquarium komt er een tijd dat men er foto's van wil maken om het behaalde resultaat voor altijd vast

Nadere informatie

Onderstaande werkwijze geldt zeker voor mensen die een spiegelreflex camera hebben maar is ook van toepassing op de meeste compact camera s.

Onderstaande werkwijze geldt zeker voor mensen die een spiegelreflex camera hebben maar is ook van toepassing op de meeste compact camera s. Avondfotografie Tijdens de fototocht in het arboretum te Kalmthout zijn vragen gesteld over de op handen zijnde avondfotografie in de binnenstad van Breda (zondag 26 februari, 17:00u Haven). Ik heb beloofd

Nadere informatie

Tips; betere foto's maken (bron: hema.nl)

Tips; betere foto's maken (bron: hema.nl) Tips; betere foto's maken (bron: hema.nl) Gulden snede als gouden basisregel Het werkt zo Verdeel het beeld dat je wilt fotograferen in gedachte in negen gelijke vlakken, door er twee horizontale en twee

Nadere informatie

Plaats een vinger en een duim in de gaten en trek de binnenste doos uit de buitenste doos.

Plaats een vinger en een duim in de gaten en trek de binnenste doos uit de buitenste doos. Bouwhandleiding Galileoscope Open om te beginnen de zijkanten van de buitenste doos om bij de binnenste doos te komen. Onder een van de flappen vindt u twee gaten, zoals te zien op de afbeelding hieronder.

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Lofoten: mountains & Aurora

Lofoten: mountains & Aurora 9-daagse actieve fotoreis met Jolanda / 21-29 september 2016 Lofoten: mountains & Aurora Typisch Lofoten-berggevoel Strandje bij Fiskebøl. Op deze reis neem ik je mee naar panoramische bergtoppen, afgelegen

Nadere informatie

Macro fotografie De eerste is de scherpstelafstand van de lens De tweede belangrijke waarde is de reproductiefactor

Macro fotografie De eerste is de scherpstelafstand van de lens De tweede belangrijke waarde is de reproductiefactor Macro fotografie is volgens velen één van de moeilijkst uit te voeren vormen van fotografie doordat je zo dicht op je onderwerp zit en dat je diafragma ver open is je slechts enkele millimeters hebt om

Nadere informatie

16 Tips voor betere vakantiefoto's

16 Tips voor betere vakantiefoto's 16 Tips voor betere vakantiefoto's Het lukt je niet om dat ene moment goed vast te leggen, je krijgt de sfeer niet te pakken. De foto's zijn niet scherp of flets, je kind staat steeds met de ogen dicht

Nadere informatie

BETER FOTOGRAFEREN Sluitertijden

BETER FOTOGRAFEREN Sluitertijden BETER FOTOGRAFEREN Sluitertijden Heeft u wel eens problemen met het vinden van de juiste sluitertijd? Dan kan dit artikel u mogelijk verder helpen. Sommige situaties vereisen nu eenmaal dat u een bepaalde

Nadere informatie

Waarom zijn er seizoenen?

Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoen? Vorig weekeinde was het ineens zover. Volop zomer op zaterdag met ruim 24 graden en een zonnetje, de dag erna was het herfst met 15 graden en gemiezer.

Nadere informatie

Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley

Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley Doel Kinderen van groep 7 bereiden zich voor op een bezoek aan sterrenwacht Halley in Heesch. Resultaat De voorkennis van de leerlingen is geactiveerd.

Nadere informatie

November 2010. Nieuwsbrief 1

November 2010. Nieuwsbrief 1 Nieuwsbrief 1 Finse, Noorwegen Hallo! Welkom bij mijn eerste echte nieuwsbrief. Mijn intentie is om ongeveer elke 2 a 3 maanden een nieuwsbrief te maken met mijn belevenissen. Ik kreeg dit idee van mijn

Nadere informatie

SCHERPSTELLEN DIGITALE FOTOGRAFIE VAN OPNAME TOT AFDRUK HOOFDSTUK 3

SCHERPSTELLEN DIGITALE FOTOGRAFIE VAN OPNAME TOT AFDRUK HOOFDSTUK 3 3 SCHERPSTELLEN HOOFDSTUK 3 DIGITALE FOTOGRAFIE VAN OPNAME TOT AFDRUK Dit is hoofdstuk 3 van het boek waarin de volledige workflow voor de digitaal werkende fotograaf wordt behandeld. Wanneer u op de hoogte

Nadere informatie

Hoe werkt een TELESCOOP?

Hoe werkt een TELESCOOP? Hoe werkt een TELESCOOP? rits de Mul voor Cosmos Sterrenwacht okt 2013 Na start loopt presentatie automatisch door 1 De COSMOS Telescoop Meade LX200 AC 16 inch Stralengang: oculairlens bolle spiegel holle

Nadere informatie

Telescopen. N.G. Schultheiss

Telescopen. N.G. Schultheiss 1 Telescopen N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module volgt op de module Lenzen of Lenzen slijpen. Deze module wordt vervolgd met de module Telescopen gebruiken. Je kunt met na deze module een telescoop

Nadere informatie

Astrofotografie - Kunst voor aan uw muur?

Astrofotografie - Kunst voor aan uw muur? Astrofotografie - Kunst voor aan uw muur? Astrofotografie is de kunst van het fotograferen van alles wat er aan onze nachtelijke hemel zichtbaar is. De sterrenhemel, en alle objecten die zich daarin bevinden,

Nadere informatie

oplossen. Door meerdere belichtingen te maken en ze samen te voegen in Photoshop vergroot je de dynamiek in je foto.

oplossen. Door meerdere belichtingen te maken en ze samen te voegen in Photoshop vergroot je de dynamiek in je foto. Een DRI maken: Hoofdstuk 1: Wat is een DRI DRI staat voor dynamic range increase en is een techniek om meer dynamiek in je foto aan te brengen. Een normale foto rechtstreek uit je (digitale of analoge)

Nadere informatie

OPDRACHTKAART. Thema: AV-technieken. Fotografie 2. De fotocamera AV-01-02-01. Voorkennis: Geen

OPDRACHTKAART. Thema: AV-technieken. Fotografie 2. De fotocamera AV-01-02-01. Voorkennis: Geen OPDRACHTKAART AV-01-02-01 De fotocamera Voorkennis: Geen Intro: We kunnen fotocamera s verdelen in twee grote groepen, namelijk analoge camera s en digitale camera s. Door middel van deze opdracht krijg

Nadere informatie

KleinKracht Karin Heesakkers 2006-2011 www.kleinkracht.nl

KleinKracht Karin Heesakkers 2006-2011 www.kleinkracht.nl De zon is een ster, net als alle andere sterren aan de hemel. Zij staat alleen veel dichter bij ons en daarom zien we haar als een schijfje aan de hemel. Een ster is een grote gasbol waar binnenin kernfusie

Nadere informatie

Overwegingen bij het kopen van een digitale foto camera.

Overwegingen bij het kopen van een digitale foto camera. Overwegingen bij het kopen van een digitale foto camera. Prijs, vorm, kleur en koopmoment. Digitale fotocamera's met verwisselbare lens t.o.v. camera's met vaste lens. Minimum aantal pixels. Lengte breedte

Nadere informatie

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen.

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen. Outback Australië Voor mij is Australië een heel bijzondere plek. Waarom? Dat zal ik uitleggen. Het begon al toen ik voor het eerst in Australië kwam. Ik stapte uit het vliegtuig. Meteen merkte ik dat

Nadere informatie

Xarc Agroturisme Spanje Ibiza Santa Eularia

Xarc Agroturisme Spanje Ibiza Santa Eularia Xarc Agroturisme Spanje Ibiza Santa Eularia 1. Algemene informatie 1.1. Naam - Ligging - Eliza sterren Xarc Agroturisme - (Spanje Ibiza Santa Eularia) - 4 sterren 1.2. Faciliteiten en afstanden zwembad:

Nadere informatie

BETER FOTO'S MAKEN tips voor beginnende fotografen

BETER FOTO'S MAKEN tips voor beginnende fotografen BETER FOTO'S MAKEN tips voor beginnende fotografen AUTOMATISCH? Stel je een toestel in op automatisch dan is in principe de belichting, scherpstelling enz. altijd juist. Dus, camera op automatisch, richten

Nadere informatie

Les techniek licht. Lesdoelen. Bronnen

Les techniek licht. Lesdoelen. Bronnen Les techniek licht Lesdoelen Bronnen o http://nl.wikibooks.org/wiki/wikijunior:natuurkunde/licht#de_regenboog o http://www.proefjes.nl/categorie/licht o http://www.keesfloor.nl/artikelen/diversen/regenboog/12vragen.htm

Nadere informatie

Scherpte in de fotografie

Scherpte in de fotografie Scherpte in de fotografie Uitleg clubavond 6 September 2012 Herman Boom Waar gaat deze presentatie over? Wat is scherpte Wel Hoe mensen scherpte ervaren Wat beinvloedt scherpte - een beetje begrip Een

Nadere informatie

Practicum World Wide Telescope

Practicum World Wide Telescope Practicum World Wide Telescope Onderzoeksvraag Hoe kan ik het programma World Wide Telescope inzetten om meer inzicht te krijgen in deelvragen van de sterrenkunde. Inleiding World Wide Telescope is het

Nadere informatie

lesbrieven geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het leerkrachtenbestand Lesbrief 3:

lesbrieven geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het leerkrachtenbestand Lesbrief 3: lesbrieven leerkrachtenbestand Lesbrief 3: geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het VERBORGEN OOG Copyright De Uitvinders Uitgave 2014 Versie 3.0 KAPITEINS LOGBOEK derde Logboekbericht De kok

Nadere informatie

Wilt u ook gratis Milly s Mozaïekkrant ontvangen?

Wilt u ook gratis Milly s Mozaïekkrant ontvangen? MILLY S MOZAIEKKRANT, UITGAVE JUNI/JULI 2014 Winkel: Mandenmakerstraat 102 b, 3194 DG te Hoogvliet Webwinkel: www.millyswinkel.nl Beste lezers, Emailadres: info@millyswinkel.nl In verband met onze vakantie

Nadere informatie

kilometer hoogte. Bizar. Ik moet zeggen: ik had het me anders voorgesteld; meer zoals een atlas eruitziet.

kilometer hoogte. Bizar. Ik moet zeggen: ik had het me anders voorgesteld; meer zoals een atlas eruitziet. 1 Ik vlieg. Ik vlieg met een snelheid van 28.000 kilometer per uur in een baan om de aarde. Een baan om de aarde wat klinkt dat toch stom. De Amerikanen zeggen het veel beter: in orbit. Ik ben in orbit.

Nadere informatie

EF70-300mm f/4-5.6 IS USM

EF70-300mm f/4-5.6 IS USM EF70-300mm f/4-5.6 IS USM NLD Handleiding Hartelijk dank voor de aanschaf van dit Canon-product. Het Canon EF70-300mm f/4-5,6 IS USMobjectief, dat geschikt is voor EOS-camera's, is een hoogwaardig telezoomobjectief

Nadere informatie

Galileo waarneemproject

Galileo waarneemproject Galileo waarneemproject Galileo Galilei - Italiaanse wetenschapper (1564-1642) the godfather of visual astronomers and astrosketchers Michael Rosolina middelvinger van Galileo (1737) Misverstand 1 - niet

Nadere informatie

Komeetfotografie met eenvoudige apparatuur, een verkorte versie.

Komeetfotografie met eenvoudige apparatuur, een verkorte versie. Komeetfotografie met eenvoudige apparatuur, een verkorte versie. Peter Bus Inleiding Het oorspronkelijke artikel voor het eerst gepubliceerd in 1985 is nu in verkorte vorm aangepast aan de in de loop der

Nadere informatie

Nachtfotografie. de nacht geeft haar geheimen prijs. G. van Koppen

Nachtfotografie. de nacht geeft haar geheimen prijs. G. van Koppen Nachtfotografie de nacht geeft haar geheimen prijs G. van Koppen Nachtfotografie? Bij nachtfotografie wordt het onderwerp niet door direct zonlicht verlicht. Het tijdstip is vanaf het moment dat de zon

Nadere informatie

(c) Alle rechten voo. Cursus Praktische Sterrenkunde 2015 Deel 2

(c) Alle rechten voo. Cursus Praktische Sterrenkunde 2015 Deel 2 (c) Alle rechten voo Cursus Praktische Sterrenkunde 2015 Deel 2 Cursus Praktische Sterrenkunde LES 1: 18 November (Jan Vanautgaerden) Wat is er aan de (sterren)hemel te zien? Sterrenbeelden, Welke ster

Nadere informatie

Handelsvloot. Regenten en Vorsten Groep 6 Handleiding voor de leerkracht

Handelsvloot. Regenten en Vorsten Groep 6 Handleiding voor de leerkracht Handelsvloot Regenten en Vorsten Groep 6 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over regenten en vorsten. De lesonderdelen

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

FOTO- OPDRACHT 6. NatGeoFoto

FOTO- OPDRACHT 6. NatGeoFoto NatGeoFoto MACROFOTOGRAFIE FOTO- OPDRACHT 6 MACROFOTOGRAFIE Veel artikelen in National Geographic Magazine hebben de natuur als onderwerp. Soms gaat het over grote dieren en enorme bomen, soms ook over

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Inleiding Dit is een korte inleiding. Als je meer wilt

Nadere informatie

De voordelen van de belichtingsregelingen onder creatief gebruik zijn in de meeste gevallen een juist belichte en creatievere foto.

De voordelen van de belichtingsregelingen onder creatief gebruik zijn in de meeste gevallen een juist belichte en creatievere foto. Belichtingsregelingen: Creatief gebruik Dit tweede deel, over het programmakeuzewiel, behandelt het creatief gebruik van belichtingsregelingen. Deze geavanceerde belichtingsregelingen zijn tegenwoordig

Nadere informatie

10 fotografietips voor jouw vakantie

10 fotografietips voor jouw vakantie 10 fotografietips voor jouw vakantie Ga je op vakantie? Daarbij ook al nagedacht over welke foto s je gaat nemen? Het is handig dat alvast te doen! Zo krijg je foto s waar je straks het meest mee kunt.

Nadere informatie

Natuurfotografie. Kijken, zien en dán pas fotograferen. Luc Hoogenstein

Natuurfotografie. Kijken, zien en dán pas fotograferen. Luc Hoogenstein Natuurfotografie Kijken, zien en dán pas fotograferen Luc Hoogenstein Wat is een natuurfotograaf? Een natuurfotograaf is iemand die natuur fotografeert, met respect voor de natuur. Hoe doe je dat? Begrijp

Nadere informatie

Hoe maak ik een panoramafoto?

Hoe maak ik een panoramafoto? Hoe maak ik een panoramafoto?. Benodigdheden voor een panoramafoto Om een panoramafoto te maken die perfect te plakken is in je software leg ik hier uit hoe je een panoramafoto maakt met behulp van een

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Figuur 1: gekleurde pixels op een digitale sensor

Figuur 1: gekleurde pixels op een digitale sensor Wat zijn megapixels en waarom moet ik mij daar druk om maken? De afgelopen jaren zijn alle camera fabrikanten bezig geweest met een zogenaamde Megapixel oorlog. De ene fabrikant adverteerde met de nieuwste

Nadere informatie

Prehistorie (van tot )

Prehistorie (van tot ) Prehistorie (van tot ) Oerknal of Big Bang We bekijken samen twee korte filmpjes. Waarover gaan deze filmpjes? - - Wat is de Oerknal? Maak een woordspin met alles waaraan jij denkt als je het woord Oerknal

Nadere informatie