Vraagstukken in Menselijke Genetica

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vraagstukken in Menselijke Genetica"

Transcriptie

1 Vraagstukken in Menseijke Genetica MODULE 4 European Initiative for Biotechnoogy Education Aan de modue hebben ben bijgedr edragen: en: Wibert Garvin (coördinator) Catherine Adey, Bernard Dixon, Jan Frings, Dean Madden, Lisbet Marcussen, Ji Turner, Pau E. O. Wymer

2 EIBE contactpersonen BELGIË Vic Damen / Mareen Van Strydonck, R&D Groep VEO, Afdeing Didactiek en Kritiek, Universiteit Antwerpen, Universiteitspein 1, B-2610 WILRIJK. DENEMARKEN Dorte Hammeev, Biotechnoogy Education Group, Foreningen af Danske Biooger, Sønderengen 20, DK-2860 SØBORG. Lisbet Marcussen, Biotechnoogy Education Group, Foreningen af Danske Biooger, Lindevej 21, DK-5800 NYBORG. DUITSLAND Horst Bayrhuber / Eckhard R. Lucius / Regina Rojek / Ute Harms / Angea Kroß, Institut für die Pädagogik der Naturwissenschaften an der Universität Kie, Oshausenstraße 62, D KIEL. Ognian Serafimov, UNESCO-INCS, c/o Jörg-Zürn-Gewerbeschue, Rauensteinstraße 17, D ÜBERLINGEN. Eberhard Todt, Fachbereich Psychoogie, Universität Gießen, Otto-Behaghe-Straße 10, D GIEßEN. FRANKRIJK Gérard Coutouy, LEGTP Jean Rostand, 18 Bouevard de a Victoire, F STRASBOURG Cedex. Laurence Simonneaux / Jean-Baptiste Pue, Ecoe Nationae de Formation Agronomiue, Tououse-Auzevie, Boîte Postae 87, F CASTANET TOLOSAN Cedex. GROOT-BRITTANIË Wibert Garvin, Northern Ireand Centre for Schoo Biosciences, NIESU, Schoo of Education, The Queen s University of Befast, BELFAST, BT7 1NN. John Grainger / John Schoar / Caroine Shearer, Nationa Centre for Biotechnoogy Education, The University of Reading, PO Box 228, Whiteknights, READING, RG6 6AJ. Ji Turner, Schoo of Nursing and Midwifery, 1-3 Coege Park East, The Queen s University of Befast, Befast, BT7 1LQ. Pau Wymer, Society for Genera Microbioogy, Marborough House, Basingstoke Road, READING RG7 1AE. IERLAND Catherine Adey / Ceciy Leonard, University of Limerick, LIMERICK. ITALIË Het Europees Initiatief voor Biotechnoogie Educatie (EIBE) stet zich tot doe om vakkennis te verspreiden, inzicht en begrip te vergroten en door een verbeterd biotechnoogie onderwijs in schoen van de Europese Unie (EU) de openbare discussie te bevorderen. Antonio Bargeesi-Severi /Aessandra Corda Mannino/ Stefania Uccei, Centro di Biotecnoogie Avanzate, Largo Rosanna Benzi 10, I GENOVA. LUXEMBURG John Watson, Ecoe Européenne de Luxembourg, Département de Bioogie, 23 Bouevard Konrad Adenauer, L-1115 LUXEMBOURG. NEDERLAND David Bennett, Cambridge Biomedica Consutants, Schuytstraat 12, NL-2517 XE DEN HAAG. Fred Brinkman, Hogeschoo Hoand, Academy for Communication, Postbus 261, NL-1110 AG DIEMEN. Liesbeth van de Grint / Jan Frings, Hogeschoo van Utrecht, Educatie Centrum voor Biotechnoogie, FEO, Afdeing Exacte Vakken, Bioogie, Postbus 14007, NL-3508 SB UTRECHT. OOSTENRIJK Rainhart Berner, Höhere Bundesehr- und Versuchsanstat für Chemische Industrie Wien, Abt. für Biochemie, Biotechnoogie und Gentechnik, Rosensteingasse 79, A-1170 WIEN. SPANJE María Sáez Brezmes / Angea Gómez-Niño / Rosa M. Viamañán, Facutad de Educación, Universidad de Vaadoid, Geoogo Hernández Pacheco 1, ES VALLADOLID. ZWEDEN Margareta Johansson, Föreningen Gensyn, PO Box 37, S SVALÖV. Eisabeth Strömberg, Östrabo Gymnasiet, S UDDEVALLA. 2 EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998 EIBE Coördinator Horst Bayrhuber, Institut für die Pädagogik der Naturwissenschaften an der Universität Kie, Oshausenstraße 62, D KIEL, Duitsand. Teefoon: + 49 (0) (EIBE Secretaris: Regina Rojek). Fax: + 49 (0)

3 Vraagstukken in Menseijke Genetica MODULE 4 European Initiative for Biotechnoogy Education MATERIAAL Inhoudsopgave H H H H H H H H H H H H H H H Ontwikkeingsteam, copyright en dankwoord 4 Over deze Modue Ineiding 5 Achtergrondinformatie 7 Ceen, chromosomen, genen en eiwitten; Verschiende vormen van genen; Wat is een genetische afwijking?; Afwijkingen in recessieve aeen; Afwijkingen in dominante aeen; Gesachtsgebonden afwijkingen; Gecompiceerde afwijkingen; Opsporen van ziekteveroorzakende genen; Prenatae diagnostiek en advisering; Diagnostiek in de vroege zwangerschap; Opsporen van boederziekte; De speurtocht naar het gen voor cystische fibrose/mucoviscidose; Preimpantatie diagnostiek; Grondsagen van de gentherapie; De eerste resutaten met gentherapie; Cetherapie. Gebruik van dit essenpakket 18 Pagina s om te kopiëren Genetische kaarten Cystic fibrosis (Cystische fibrose, taaisijmziekte, mucoviscidose) 24 Duchenne spierdystrofie 26 Ziekte van Huntington 28 Werkbad 1 30 Werkbad Verstoring van het Genoom 33 Appendix 1 Eugenetica 34 Appendix 2 Cuturee context 36 Appendix 3 Overige bronnen 38 Patiëntenverenigingen 39 Appendix 4 Enuête over Menseijke Genetica Word Wide Web H H H H H H H H H H H H H H H Er zijn maar weinig gebieden die zich zo sne ontwikkeen as de biotechnoogie. De EIBE Modues worden eektronisch gepubiceerd om ze te kunnen actuaiseren en ze dan zo goedkoop mogeijk te verspreiden. Deze pagina s (en de andere EIBE Modues) zijn overa ter wered beschikbaar via het Word Wide Web. Ze zijn te vinden onder: Ae EIBE Modues op het Word Wide Web zijn Portabe Document Format (PDF) Fies. Dit betekent dat de kwaiteit van de iustraties, keuren, ettertypen en ay-out van deze documenten gehandhaafd bijft, ongeacht weke computer wordt gebruikt (Macintosh -incusief Power PC, Windows, DOS of Unix patforms). Bovendien zijn PDF-fies keiner dan de oorspronkeijke fies, zodat het minder tijd kost om de documenten te downoaden. Om deze EIBE Modues te kunnen bekijken, is we een programma van Adobe Acrobat (Reader) nodig. Het Reader programma van Adobe Acrobat is gratis verkrijgbaar in diverse taen (Nederands, Enges, Frans, Duits en Itaiaans). Het kan worden gedownoad van de EIBE of Adobe WWW site: Met behup van deze software kunnen de EIBE Modues bekeken en uitgeprint worden. Verder is het mogeijk om rond te neuzen en rustig de documenten te doorzoeken. NOTA BENE: Adobe en Acrobat zijn handesmerken van Adobe Systems Incorporated die in bepaade rechtsgebieden kunnen zijn gedeponeerd. Macintosh is een gedeponeerd handesmerk van Appe Computer Incorporated. EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998 MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA 3

4 Ontwikkeingsteam H H H H H H H H H H H H H H H Catherine Adey Universiteit van Limerick, Ierand. Jan Frings Hogeschoo van Arnhem en Nijmegen, Nederand. Wibert Garvin (Coördinator van de Modue) The Queen s University, Befast, Groot- Brittannië. Lisbet Marcussen Nyborg Gymnasium, Nyborg, Denemarken. Ji Turner University Coege, Londen, Groot-Brittannië. Pau E.O. Wymer The Wecome Trust for Medica Science, Londen, Groot-Brittannië. Ontwerp, iustraties, vormgeving, additionee teksten en editing: Dean Madden, Caroine Shearer NCBE, The University of Reading, The United Kingdom, Jan Frings, Nederand. Copyright Deze EIBE Modue vat onder het copyright. De medewerkers van deze Modue benadrukken hun recht om erkend te worden as copyright houders as omschreven onder sectie 77 van de Designs, Patents and Copyright Act, UK (1988). Voor onderwijskundige doeeinden. Eektronische of schrifteijke kopieën van deze EIBE Modue of pagina s mogen worden gemaakt voor kassikaa gebruik, onder voorwaarde dat de kopieën zonder kosten, of tegen reproductiekosten worden uitgedeed, en dat de medewerkers van de Modue worden erkend en genoemd as copyright houders. Gebruik door derden voor andere doeeinden. Deze Modue mag worden doorgegeven aan individuen voor niet-commerciëe doeeinden, maar niet met behup van eektronische distributieijsten, maiing ists (istserv), nieuwsgroepen, buetin boards of ongeautoriseerde Word Wide Web paatsingen. Het is evenmin toegestaan om met andere bukdistributie, toegangs- of reproductiemechanismen die een abonnement, of geautoriseerde individuee toegang vervangen, te gebruiken, of deze beperkingen anderszins te omzeien. Commerciee gebruik. Het gebruik van materiaa van deze Modue voor commerciëe doeeinden, zonder vooraf verkregen toestemming van de copyright houders, is streng verboden. Indien u dit materiaa voor commerciëe doeeinden wenst te gebruiken, in zijn gehee of een dee ervan, of indien u het in de een of andere vorm wenst te pubiceren, dan dient u contact op te nemen met: EIBE secretariaat (Ute Harms) p/a Institut für die Pädagogik der Naturwissenschaften Universität Kie Oshausenstraße 62 D KIEL 1, Duitsand teefoon: +49 (0) fax: +49 (0) Emai Verantwoording en dank We zijn Dr. Bernard Dixon dankbaar voor zijn toestemming voor het gebruik van deen uit Genetics and the understanding of ife voor achtergrondinformatie bij deze modue. The Daiy Teegraph te Londen gaf toestemming hun enuête naar de pubieke opinie over menseijke erfeijkheid te gebruiken. Professor Norman Nevin van de Northern Ireand Genetics Service van het Befast City Hospita gaf waardevo commentaar op de eerste versie. Dorte Hammeev (Frederiksberg HF Kursus, Kopenhagen, Denemarken), Wibert Garvin (Northern Ireand Centre for Schoo Biosciences, The Queen s University of Befast, Groot Brittannië) en John Schoar (Nationa Centre for Biotechnoogy Education, The University of Reading, Groot-Brittannië) organiseerden en eidden een mutinationae workshop waar materiaa van deze modue werd getest. De EIBE wi hen bedanken evenas eraren uit Denemarken, Ierand en Duitsand, die aan deze workshop deenamen en zinvo commentaar gaven op het toen gegeven materiaa. Deze deenemers waren: Uit Denemarken: Lisbet Leonard, Lene Tidemann, Mario Bro Hassenfedt, Greta Grønvist, Jytte Jørgensen, Tinge Bing, Per Vomond, Anker Steffensen. Uit Ierand: John Lucey, Michae O Leary, Bruno Mucahy, Tim O Meara, Tom Mooney, Brendan Worsefod, Frank Kieea. Uit Duitsand: Urike Schnack, Werner Bährs, Jürgen Samand, Criste Ahf-Christiani, Erhard Lipkow, Hubert Thoma. Vanuit de EIBE: Eckhard R. Lucius, Catherine Adey, Jan Frings, Wibert Garvin, Ji Turner, Dean Madden, John Schoar, Dorte Hammeev. 4 MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998

5 Over deze Modue H H H H H H H H H H H H H H H Probemen/vragen die door dit essenpakket aangekaart kunnen worden zijn: INLEIDING In dit essenpakket vindt u een roenspe over genetische aandoeningen, samen met specifieke didactische informatie en diverse informatiebronnen. Het pakket werd ontwikked door eerkrachten en onderwijsdeskundigen van verschiende Europese anden, met ondersteuning van DGXII van de Europese Gemeenschap en onder de auspiciën van EIBE, the European Initiative for Biotechnoogy Education. Het EIBE-materiaa werd grondig uitgetest door verschiende eerkrachten over hee Europa. Dit essenpakket werd ontworpen om discussie in de kas te bevorderen. De gevogen van genetische testen en onderzoek zijn immers diepgaand, zowe op menseijk as op maatschappeijk vak. Enkee vee voorkomende probemen worden bestudeerd. Hoever de eerkracht in discussie gaat, wordt bepaad door zijn kennis van, inzicht in en vertrouwdheid met de probemen. In een ineidend dee wordt achtergrondinformatie over de basisbeginseen van de menseijke genetica en over recente ontwikkeingen op het vak van moecuaire genetica en geneeskunde gegeven. Het roenspe gaat over drie overerfbare aandoeningen: Cystic fibrosis (ook bekend onder de namen cystische fibrose, mucoviscidose en taaisijmziekte), Duchenne spierdystrofie en de ziekte van Huntington. Beangrijke moree en ethische vragen kunnen gested worden in verband met de toepassing van wetenschappeijke en technoogische kennis en vaardigheden in de menseijke genetica. geheimhouding en vertrouweijkheid van genetische informatie waar igt de grens tussen gezond en ziek? wat is normaa in de menseijke genetica? toepassen van prenatae diagnose beëindigen van een zwangerschap (abortus) en de aternatieven vruchtbaarheids- en voortpantingsgenetica in verschiende cuturen medische genetica en de rechten van anders/minder-vaiden Enkee vragen die kunnen rijzen bij de toepassing van gentherapie: wie moet men eerst behandeen? (bijv. mensen die bijna dood zijn, waarvoor geen enkee hoop meer is; jonge en vitae mensen, die nog kunnen hersteen wanneer het misoopt; patiënten waarvoor de bestaande therapieën geen uitkomst bieden) zouden medici, as het mogeijk zou zijn, kenmerken zoas inteigentie en uiterijk mogen veranderen? mogen we ooit gentherapie op de gesachtskiemceen toeaten, en zo vogende generaties beïnvoeden? wie of weke organisatie zou beast moeten worden met de controe en de regegeving van gentherapie? weke straffen zou men moeten treffen indien de voorschriften overtreden worden? A deze vragen en probemen (en nog vee andere) zijn van direct beang voor de eeringen as eden van de huidige en toekomstige sameneving en as mogeijke toekomstige ouders. Leerkrachten hebben hier een beangrijke taak om deze zaken voedig en eerijk te behandeen. EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998 MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA 5

6 Het wordt aanbevoen aanvuende gegevens en materiaa voor de eeringen achter de hand te hebben. Men kan zeer nuttige informatie verkrijgen bij organisaties (hupgroepen) die mensen ondersteunen die direct getroffen werden door ernstige, erfeijke aandoeningen. Een overzicht van bestaande patiëntenverenigingen in Begië en Nederand vindt u in Appendix 3. De kasactiviteiten in dit essenpakket werden ontwikked door Wibert Garvin, Director of the Northern Ireand Centre for Schoo Biosciences at the Queen s University of Befast, met hup van Dr. Lorraine Stefani. Vragen of opmerkingen die bij het uitproberen van het essenpakket rijzen, zijn wekom en kunnen gestuurd worden naar Liesbeth van de Grint, Educatiecentrum voor Biotechnoogie, FEO Hogeschoo van Utrecht, Postbus SB Utrecht Teefoon (030) E-mai: of Prof. Dr. Vic Damen / Mareen Van Strydonck Universiteit Antwerpen - Dept. DIKR Universiteitspein 1, 2610 Wirijk. Teefoon: 03 / Fax: 03 / E-mai: resp. Verdere informatie omtrent EIBE (doesteingen, contacten, andere essenpakketten) kan ingewonnen worden bij Liesbeth van de Grint, Vic Damen of Mareen Van Strydonck (adressen zie hierboven) of via het WWW-net: 6 MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998

7 ACHTERGRONDINFORMATIE Erfeijke afwijkingen H H H H H H H H H H H H H H H Ceen, chromosomen, genen en eiwitten Mensen bestaan uit ongeveer mijard ceen. In de meeste ceen zitten 23 paren chromosomen. Van ek paar komt oorspronkeijk één exempaar van de ene en één exempaar van de andere ouder vandaan. De chromosomen bestaan uit DNA (desoxyribonuceïnezuur) en eiwitten. Afzonderijke reeksen informatie in het DNA worden genen genoemd. Genen bevatten de informatie die voor de produktie van eiwitten nodig is. Vogens een recente schatting heeft de mens tussen de 50 en 100 duizend genen. Ae erfeijke eigenschappen worden door de genen geregueerd. Soms is één enke gen betrokken bij een bepaade eigenschap, zodat het mogeijk is om het over het gen voor die en die eigenschap te hebben. Er is bijvoorbeed een apart gen voor ek van de verschiende enzymen die betrokken zijn bij de spijsvertering. Vaker zijn waarneembare eigenschappen het resutaat van de interactie tussen vee samenwerkende genen en hun omgeving. Inteigentie en ichaamsengte zijn voorbeeden van eigenschappen met zuke compexe interacties. Verschiende vormen van genen Ek gen kan in aternatieve vormen, aeen, voorkomen. Ste dat bijvoorbeed de oogkeur door één gen zou worden bepaad. Dan zou er een vorm (of ae) zijn die zorgt voor bauwe ogen, een ander ae voor bruine ogen, een ae voor groene ogen, enzovoort. Voor ae genen erven we twee aeen, van iedere ouder één. Sommige aeen zijn dominant; dan komt het effect van de eigenschap tot uiting ongeacht de aard van het andere ae op het bijbehorende chromosoom. Andere aeen zijn recessief; dan is het effect van de eigenschap aeen zichtbaar wanneer beide chromosomen het recessieve ae dragen. Variaties in de genen ontstaan van nature door wiekeurige mutaties. Sommige mutaties in het erfeijk materiaa kunnen schadeijk zijn, terwij het effect van andere mutaties niet zo opvat. Soms kunnen mutaties zefs voordeig zijn. Er zijn bijvoorbeed vee genen betrokken bij de produktie van hemogobine, het zuurstof dragende eiwit, in rode boedichaampjes. Een Finse winnaar van de gouden medaie voor het angaufen op de Oympische Speen had een ae waardoor hij een hoger gehate aan hemogobine in zijn boed had dan de meeste mensen. Dit betekent dat duursporten hem (en zijn famiieeden) gemakkeijker af gaan dan de gemiddede mens. Ceen De meeste van de 100 duizend mijard ceen in de mens bevatten 23 chromosoom paren. Het DNA waaruit ze zijn samengested bevat 50 tot 100 duizend genen, instructies om uit aminozuren eiwitten samen te steen. Lichaam kern Chromosomen DNA Eiwit Aminozuren EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998 MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA 7

8 Wat is een genetische afwijking? Van ongeveer 4000 ziekten bij de mens wordt vermoed dat ze het gevog zijn van veranderingen in een enke gen. De meeste hiervan zijn zedzaam, maar vee veroorzaken ernstig ijden en eiden vaak tot een vroege dood. Hoewe de afzonderijke genetische ziekten vrij zedzaam zijn, is het totaa aanta betrokkenen aanzienijk: ongeveer 2% van ae evend geborenen per jaar. Vandaag de dag is er geen effectieve behandeing of genezing mogeijk. De meeste genetische ziekten bijven in de bevoking bestaan ten eerste doordat ouders genen aan hun kinderen doorgeven, ten tweede door het continu ontstaan van nieuwe mutaties. Niet ae genetische afwijkingen, die vaak erfeijke ziekten worden genoemd, zijn famiie-gebonden. Soms veranderen het DNA of de chromosomen tijdens de vorming van de gesachtsceen (ei- en zaadceen) of in de vroege ontwikkeing van het embryo. Een voorbeed is het syndroom van Down, dat vertraging van geesteijke en ichameijke ontwikkeing en andere veranderingen veroorzaakt. Het syndroom van Down ontstaat meesta door een fout tijdens de cedeing (meiose) waarna het kind Hieronder: Onze genen zijn verpakt in 23 chromosoomparen. In feite bezitten bijna ae ceen een compete set chromosomen. De twee grote uitzonderingen zijn vogroeide rode boedichaampjes (die geen chromosomen hebben) en de gesachtsceen (ei- en zaadceen) die sechts een enke set van 23 chromosomen dragen. Mannen hebben een X en een Y chromosoom; vrouwen hebben twee X chromosomen. Keuring met diverse keurstoffen evert voor ek chromosoom een uniek bandenpatroon op. 47 in paats van 46 chromosomen heeft; chromosoom 21 is daarbij drie maa aanwezig (trisomie). Aangezien genetische afwijkingen niet, zoas infectieziekten, kunnen worden opgeopen, geven sommige mensen er de voorkeur aan om dit verschi te benadrukken en te spreken van een syndroom of een functiestoornis. Er bestaat echter geen agemeen aanvaarde term voor veranderingen in het erfeijk materiaa. Ae ziekten die veroorzaakt worden door veranderingen van één enke gen hebben een duideijk overervingspatroon, wat betekent dat het vaak mogeijk is om de kans te voorspeen dat iemand een bepaade situatie za erven. Er zijn drie overervingspatronen, één voor afwijkingen in recessieve aeen, één voor dominante aeen en één voor gesachtsgebonden aeen. 1. Afwijkingen in recessieve aeen Sommige ziekteveroorzakende aeen zijn recessief; om ziek te worden moet de persoon twee van deze aeen dragen. Sikkeceanemie treedt bijvoorbeed pas op wanneer iemand twee kopieën van een bepaad ae van één van de hemogobine genen ontvangt. Aangezien de veranderde vorm van het gen recessief is, is de persoon die sechts één kopie van dit ae heeft geërfd niet ziek - het mutante ae wordt gedomineerd door de partner op het andere chromosoom. In sommige situaties kunnen mensen met één sikkece-ae zefs in het voordee zijn. Ze zijn nameijk minder gevoeig voor maaria dan mensen met twee normae aeen. Mensen met een kopie van een bepaad recessief ae worden soms dragers genoemd. Ze hebben zef geen ast van de afwijking, maar kunnen het ae aan hun kinderen doorgeven. Deze kinderen zuen niet aan de ziekte ijden, tenzij ze eenzefde ae van de andere ouder erven Y X 8 MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998

9 Sikkeceanemie Eén van de meest voorkomende erfeijke ziekten is sikkeceanemie. Mensen die ijden aan deze ziekte hebben rode boedichaampjes die van vorm veranderen as de zuurstofconcentratie aag wordt. Deze sikkevormige ceen barsten vaak open of verstoppen de keine boedvaten, waardoor het weefse zuurstofgebrek krijgt en de betrokken persoon ichte tot hevige pijnen ijdt. Er kunnen, voora tijdens ichameijke inspanning, extra compicaties optreden. In 1949 traceerde de Amerikaanse scheikundige Linus Pauing deze sikkeceziekte tot een specifieke verandering in de structuur van hemogobine, het rode zuurstofdragende eiwit in het boed. Hemogobine A (A betekent adut, vowassen; er bestaat ook hemogobine F, foetaa) bestaat uit twee α-ketens, ek 140 aminozuren ang, en twee β-ketens, ek met 146 aminozuren. Rode boedichaampjes Sikkece Hemogobine moecue α keten haemgroep Normaa rood boedichaampje α keten De enige verandering ten opzichte van de normae hemogobine was de vervanging van een aminozuur, gutaminezuur (gu) door vaine (va) op de zesde positie in de β-keten. β keten β keten β gobine eiwitten Normae aminozuurvogorde va-his-eu-thr-pro-gu-gu Sikkece aminozuur vogorde va-his-eu-thr-pro-va-gu 2. Afwijkingen in dominante aeen As een ziekte door een dominant ae wordt veroorzaakt, wordt de persoon met één kopie a ziek. As kinderen van deze persoon het betreffende ae ontvangen, zuen dezen ook de ziekte erven en 50% kans hebben om de ziekte aan hun nakomeingen door te geven. Een speciaa probeem met ziektes die door een dominant ae worden veroorzaakt, is dat, as zij pas aat in het even tot uiting komen, de ouders ongewid de ziekte aan hun kinderen doorgeven. Dit is bijvoorbeed het geva bij de ziekte van Huntington, die gekenmerkt wordt door een toename van onwiekeurige spierbewegingen en dementie vanaf dertig jarige eeftijd. De ziekte van Huntington wordt verderop in deze modue in detai beschreven. EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education Gesachtsgebonden afwijkingen Van de 23 chromosoomparen die de mensen hebben, is er één verbonden met het gesacht. Vrouwen hebben twee geijkvormige X chromosomen, terwij mannen een X en een keiner Y chromosoom hebben. Recent onderzoek heeft aangetoond dat een enke gen op het Y chromosoom het gesacht bepaat; zonder dit gen ontstaat een vrouw. Ander genen die niets met het gesacht van doen hebben, bevinden zich ook op het X en Y chromosoom. Zuke genen worden soms beschreven as gesachtsgebonden. Erfeijke afwijkingen die veroorzaakt worden door veranderingen in het X chromosoom, zijn, hoewe zedzaam, meer gebruikeijk bij mannen dan bij vrouwen. Ze worden vaak X-gebonden genoemd. Een voorbeed: Een ae dat rood-groen keurenbindheid kan veroorzaken, bevindt zich op het X chromosoom. Vrouwen worden maar hee zeden getroffen door de afwijking, aangezien het MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA 9

10 keurenbind-ae (as het aanwezig is) vaak wordt gemaskeerd door het gewone ae op het vergezeende X chromosoom. Mannen daarentegen hebben geen tweede X chromosoom, zodat ze een groter risico open om rood-groen keurenbind te zijn. 4. Gecompiceerde afwijkingen Incidentee afwijkingen die door veranderingen in afzonderijke genen worden veroorzaakt, zijn betrekkeijk zedzaam. Afwijkingen as gevog van interacties tussen meerdere genen en omgevingsfactoren komen vaker voor. Het voorspeen van de overerving onder deze omstandigheden en het uiteen rafeen van de invoed van de genetische en de omgevingsfactoren (zoas roken, voedingspatroon, stress of bootstaan aan bepaade chemicaiën) staat nog in de kinderschoenen. Het streven is om mensen die risico open te identificeren en ze te adviseren om de omgevingsfactoren te vermijden die tot de ontwikkeing van de ziekte zouden kunnen eiden. De vrees bestaat dat werkgevers, verzekeringsmaatschappijen en anderen die de betrekkeijke bijdrage van de genetische component niet begrijpen, overdreven zuen reageren en de betrokken individuen zuen discrimineren. Opsporen van ziekteveroorzakende genen Het anayseren van genetische verbanden (inkage anaysis) is gebaseerd op de mate waarin bepaade eigenschappen samen ijken over te erven. Het hept bij het okaiseren van de positie van mutante aeen op het menseijk genoom. Voor inkage anaysis zijn grote aantaen individuen en diverse generaties nodig. Daardoor is het vee moeiijker toepasbaar op de mens dan bijvoorbeed op een fruitvieg of erwtenpant. Niettemin zijn vee genen op deze manier geokaiseerd en de vogorde van de DNA-basen bepaad. Dit maakt het mogeijk overeenkomstige DNA sondes (probes) te produceren die een daadwerkeijke identificatie mogeijk maken bij mensen die potentiee schadeijke genen dragen. Vee ziekten, waarvan de genen nog niet zijn geïsoeerd, zijn gobaa geokaiseerd. Deze genen kunnen ook worden opgespoord met behup van een DNA probe, Enkee van de 4000 nu bekende genetische afwijkingen. Mendeiaanse overerving (bij recessieve, dominante en X-gebonden eigenschappen) gaat vogens een duideijk overervingspatroon, terwij het vee moeiijker is om het voorkomen van een incidentee of gecompiceerde afwijking te voorspeen. Type van overerving Afwijking/ziekte Beangrijkste kenmerken Moment waarop de symptomen zichtbaar worden Incidentee Syndroom van Down Mentae achterstand Geboorte Syndroom van Kinefeter Gebrekkige seksuee ontwikkeing Geboorte Autosomaa recessief Taaisijmziekte (NL)/ Compicaties door een overdadig 1-2 jaar Mucoviscidose (B)/ dikke sijmafscheiding, voora Cystische fibrose/ in de ongen en het darmkanaa Cystic fibrosis Phenyketonurie Geesteijke gebreken Geboorte Sikkeceanemie Chronische boedarmoede, infecties, pijn of hemoyse Vanaf 6 maanden Tay-Sachs ziekte Doofheid, bindheid, spasmen 3-6 maanden Thaassemie Ernstige boedarmoede, misvormingen aan het skeet Vanaf 6 maanden Autosomaa dominant Famiie-gebonden Hoog choesterogehate eidt hyperchoesteroemie tot vroege hartinfarcten jaar Ziekte van Huntington Ongecoördineerde bewegingen, dementie jaar Veebazige nierziekte Baasjes in ever, aveeskier, mit, nieren jaar X-gebonden Hemofiie Secht stoend boed. Bauwe pekken en overmatig boeden na verwonding Vanaf 1 jaar Duchenne spierdystrofie Spierafbraak 1-3 jaar Syndroom van Lesch-Nyhan Mentae vertraging, zefverminking Geboorte Gecompiceerd Astma Ademhaingsprobemen Geboorte (vaak met een grote Hartinfarct Aderen vernauwen zich genetische bijdrage) wat kan eiden tot een hartstistand Middebare eeftijd 10MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998

11 maar met minder zekerheid. Een recent succes betreft de ziekte van Huntington, een verwoestende ziekte, die zich meesta openbaart tussen de 30 en 50 jaar en waarbij de patiënt ijdt aan onwiekeurige bewegingen van de edematen, mentae achteruitgang en een vroege dood. In 1983 rapporteerden Jim Gusea en zijn coegae in het Massachusetts Genera Hospita in Boston dat zij een merkergen (goed traceerbaar gen)hadden gevonden dat dicht bij het ae voor de ziekte van Huntington op chromosoom 4 ag. Vervogens konden zij, na 10 jaar minitieus onderzoek samen met hun coegae aan de University of Waes Coege of Medicine in Engeand meden dat ze de precieze ocatie van het Huntington ae hadden ontdekt. Hoewe dit een grote vooruitgang opeverde bij het opsporen van de ziekte, veroorzaakte het ook een diemma. In het vereden moesten kinderen van een persoon met de ziekte, met zef 50% kans om de ziekte te ontwikkeen, gewoon wachten tot ze op middebare eeftijd kwamen om te zien of zij ook getroffen waren. Nu konden ze kiezen voor een test, maar zouden dan mogeijk verder moeten even met de gedachte dat ze ater in hun even deze verschrikkeijke ziekte zouden krijgen. Net zoas de ziekte van Huntington, zijn vee genetische afwijkingen ernstige en eendige aangeegenheden, die niet kunnen worden genezen of behanded. Met het opsporen van de betrokken genen kunnen wetenschappers proberen te achterhaen wat de ziekte precies veroorzaakt en wek effecten het door het gen geproduceerde eiwit heeft. Het opsporen hept ook bij de ontwikkeing van diagnostische testen, zowe voor de ongeboren foetus, as voor reageerbuisbaby s of vowassenen. Chronische granuomatose ziekte Steroïd sufatase deficientie Duchenne spierdystrofie Ornithine transcarbamocyase deficientie Androgeen ongevoeigheid Prenatae diagnostiek en advisering Met prenatae diagnostiek spoort men die individuen op die een ae dragen dat tot een ziekte kan eiden. Genetische advisering (sinds 1991 in Nederand, Leiden) is het geven van informatie aan individuen en paren over genetische afwijkingen, de kans om kinderen met zo n afwijking te krijgen, de ernst van de afwijking en de mogeijkheden. Dit stet de toekomstige ouders in staat om goed geïnformeerde keuzes te maken; om we of geen kinderen te krijgen, of om het risico te vermijden dat de kinderen getroffen zuen worden door te kiezen voor het gebruik van donor ei- of zaadceen, of om op de gebruikeijke manier door te gaan, maar eventuee de zwangerschap te beëindigen as prenatae testen aten zien dat de foetus de ziekte za ontwikkeen. Vragen die samenhangen met de prenatae diagnostiek zijn: wie moeten getest worden, wanneer, en voor weke afwijkingen? Weke achtergrondkennis is nodig om ervoor te zorgen dat de betrokkenen de resutaten van de test voedig zuen begrijpen incusief de conseuenties? Een bijkomend probeem is dat er conficten kunnen rijzen betreffende medische geheimhouding omdat genetische afwijkingen gevogen kunnen hebben voor famiieeden van de betrokkene. EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998 Fragie X syndroom Syndroom van Lowe Syndroom van Lesch-Nyhan Hemofiie B Hemofiie A Een genetische kaart van het menseijk X chromosoom met de reatieve positie van een paar van de ongeveer 350 genen die tot verschiende afwijkingen kunnen eiden. De engte van de ijn naast de tekening geeft de mate van nauwkeurigheid aan waarmee het gen geokaiseerd is. De keuren van de banden ontstaan door de variatie in het opnemen van diverse keurstoffen bij het zichtbaar maken van het chromosoom. MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA 11

12 Prenataa onderzoek Vruchtwaterpunctie Met een dunne naad wordt een monster van foetae ceen uit het vruchtwater genomen Vokkentest Een paar ceen van de chorion-vokken(de zich ontwikkeende pacenta) worden met behup van een hee dun buisje via de vagina of via de buikwand opgezogen DNA anayse Chromosoom anayse Biochemisch onderzoek De ceen worden door centrifugeren van de voeistof gescheiden De ceen worden opgekweekt Diagnostiek in de vroege zwangerschap Er zijn momentee twee manieren om bij vroege embryo s erfeijke ziekten op te sporen. Bij de eerste aanpak, die bij het opsporen van een ziekte as cystic fibrosis (taaisijmziekte of mucoviscidose) kan worden toegepast, wordt het gen dat voor de afwijking verantwoordeijk is opgespoord, of op zijn minst een merkergen dat er nauw mee is verbonden. Door de foetae ceen vroeg in de zwangerschap op dat gen of het merkergen te onderzoeken (screenen), kan de ziekte worden voorkomen door de zwangerschap te beëindigen. Bij de tweede aanpak worden vroege embryo s die buiten het ichaam zijn geproduceerd, gescreend voor het gen of het merkergen en wordt een embryo geïmpanteerd dat het defecte gen niet bevat (pre-impantatie diagnostiek). Prenatae diagnostiek wordt meesta aangeboden aan famiieeden in een famiie met een erfeijke ziekte, aan een paar dat a een kind met een aangeboren afwijking heeft, of aan ouders die reatief oud zijn (waardoor een grotere kans bestaat dat ze een kind met de ziekte van Down zuen krijgen). Prenatae diagnostiek kan resutaten opeveren die ofwe de ouders gerust steen ofwe hen zekerheid biedt, op grond waarvan ze een besissing kunnen nemen. Een vruchtwaterpunctie wordt uitgevoerd vanaf tien weken na de bevruchting. Een beetje vruchtwater wordt met een naad uit de baarmoeder gehaad en ceen die door de huid van de foetus zijn afgescheiden, worden opgekweekt. De chromosomen worden geanayseerd om uitsuitse te geven over ziekten zoas het syndroom van Down. Met hetzefde doe is meer recent de vokkentest (chorion biopsie) geïntroduceerd. Keine stukjes weefse van de zich ontwikkeende pacenta (chorionvokken) worden direct met een hee dun buisje weggehaad. De meeste onderzoekscentra nemen een vokkentest na 10 weken af. Aangezien de ceen afkomstig zijn van de bevruchte eice, evert het onderzoek bijna atijd betrouwbare genetische informatie over foetus op. Beide technieken hebben as nadee dat ze de kans op een miskraam een kein beetje vergroten. Met deze methoden kan ook het gesacht van de foetus worden bepaad. Het is natuurijk mogeijk dat de ouders de resutaten gebruiken om op nietmedische gronden het gesacht van hun kind te bepaen. Het beangrijkste doe is echter om ze te hepen bij de besissing as de moeder een grote kans heeft om een kind te baren met een X- gebonden afwijking. In bepaade situaties is de kennis van het gesacht nuttig, bijvoorbeed wanneer er geen specifiekere testen beschikbaar zijn voor bepaade X-gebonden afwijkingen. 12MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998

13 Opsporen van boederziekte De Wered Gezondheids Organisatie (WHO) heeft voorsped dat rond het jaar 2000 ongeveer 7% van de weredbevoking drager za zijn van de beangrijkste vormen van boedziekten. Dit zijn ernstige aandoeningen, die berusten op het onvermogen van het afwijkende hemogobine om op een normae manier zuurstof naar de weefses te transporteren. Het is de meest voorkomende genetische afwijking. Aangezien er vandaag de dag nog geen goede behandeing voorhanden is, bijven in de nabije toekomst prenatae diagnostiek en het opsporen van dragers beangrijke eementen in de strijd tegen deze ziekte. In sommige gevaen, zoas bij sikkece-hemogobine, is een afwijking in de structuur van het hemogobine moecue de boosdoener. Thaassemie daarentegen treedt op wanneer één of meer van de vier gobine ketens, die samen het moecue vormen, in een verminderde hoeveeheid wordt geproduceerd, waardoor de verhouding tussen de ketens uit baans raakt. Er zijn meer dan 90 verschiende mutaties ontdekt die één zo n situatie veroorzaken: β-thaassemie. In de diagnose van hemogobineziekten is recent enorme vooruitgang geboekt. Vee van het baanbrekende werk is uitgevoerd door Sir David Weathera en coega s aan het John Radciffe Hospita in Oxford. Deze vooruitgang in de genetische diagnostiek bouwt voort op oudere technieken waarmee abnormae vormen van hemogobine in de rode boedichaampjes, die met een naad uit de pacenta of navestreng werden 200 bp Human bood sampe DNA wordt uit witte boedicchaampjes geïsoeerd Het DNA wordt in fragmenten geknipt... Normaa ß- gobine ae Sikkece ß- gobine ae GAG base pairs (Gu) 1100 baseparen gobine bp bp DNA vóór gen enzyme dat een seuentie waarin GAG knipt base pairs 1300 baseparen GTG (Va)... die op engte worden gescheiden... Normaa Sikke gen Drager Beweegrichting van de DNA fragmenten Southern botting (genoemd naar de uitvinder Ed Southern) is een eenvoudige test die bruikbaar is voor bijvoorbeed het maken van een diagnose van een afwijking zoas sikkeceanemie. Eerst wordt DNA geïsoeerd uit de witte boedichaampjes van de patiënt. Dit wordt vervogens bootgested aan een restrictieenzym dat de codering voor gutaminezuur (gu)herkent, dat in normaa hemogobine aanwezig is, maar door een vaine (va) is vervangen in het sikkece hemogobine moecue. De ontstane DNA fragmenten worden gescheiden op grootte en behanded met een probe voor een stukje van het normae gen. As het hemogobine van de patiënt normaa is, spitst het in twee fragmenten, die ek een stuk van het gen bevatten. De DNA probe bindt aan beide en aangezien de probe icht radioactief is gemaakt, kunnen deze twee fragmenten as twee zwarte banden op een fotografische fim worden gedetecteerd. As het hemogobine van een sikkece patiënt is, wordt het door het enzym niet in tweeën geknipt en verschijnt sechts één band. Een radioactieve probe bindt aan het DNA en overgebracht op een nyon membraan... en maakt een patroon van banden zichtbaar op een autoradiogram. EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998 MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA 13

14 gehaad, zijn geïdentificeerd. Hoewe deze oudere methoden effectief waren (met bijvoorbeed as resutaat een opmerkeijke afname in het aanta nieuw geborenen met b-thaassemie in Griekenand), konden ze niet eerder gebruikt worden dan vanaf de vierde maand van de zwangerschap. Met de concentratie op de genen, in paats van op het hemogobine moecue dat ze produceren, kunnen onderzoeken worden uitgevoerd voordat er boedichaampjes aanwezig zijn. De eerste keer dat van dit voordee gebruik werd gemaakt, eind jaren 70, was bij een vruchtwaterpunctie omstreeks de derde maand. Later, begin jaren 80, is ook de eerste succesvoe diagnose met behup van de vokkentest, vanaf de tweede maand, gested. In sommige gevaen, as een specifieke DNA probe aanwezig is, is prenatae diagnostiek reatief simpe. In andere gevaen moeten compexere methoden worden gebruikt. De speurtocht naar het gen voor cystic fibrosis (cystische fibrose, taaisijmziekte of mucoviscidose) In 1989 berichtten onderzoekers van het Hospita for Sick Chidren in Toronto en van de universiteiten van Toronto en Michigan dat zij het mutante gen dat verantwoordeijk is voor de taaisijmziekte, in Begië bekend onder de naam mucoviscidose, (in het Enges; cystic fibrosis, afgekort CF) hadden geokaiseerd. Dit was de kroon op het werk voor Lap-Chee Tsui en zijn coegae en hun eegante, maar zeer bewerkeijke, techniek. Zij gebruikten famiieeden met de ziekte as uitgangsmateriaa om met behup van inkage anaysis het gen op chromosoom 7 te okaiseren (in 1985) en om daarna met vee moeite de paats van de ziekte zef binnen het gen te bepaen. De ontdekking in Toronto eidde sne tot de ontwikkeing van een genetische probe voor de CF mutatie. Naast het direct gebruik van de probe binnen de betrokken famiies eek deze ook sne te kunnen worden ingezet in grote screening programma s voor de hee bevoking. Deze hoop werd getemperd toen het net geïdentificeerde mutante gen in sechts ongeveer driekwart van de CF patiënten werd gevonden. Een daaropvogende identificatie van andere mutanten (er zijn er nu meer dan 450 bekend) heeft het mogeijk gemaakt om 85-95% van de dragers te identificeren, afhankeijk van raciae en etnische achtergrond. Hiermee begint het screenen van de bevoking reëe vormen aan te nemen. Pre-impantatie diagnostiek Ook embryo s die in vitro zijn bevrucht (IVF of in vitro fertiisatie, reageerbuisbevruchting) zijn sinds kort onderwerp van genetisch onderzoek. Deze methode om embryo s te verkrijgen was oorspronkeijk ontwikked om bepaade onvruchtbare paren in staat te steen een (reageerbuis)baby te krijgen. Met pre-impantatie diagnostiek kunnen gezonde embryo s worden opgespoord en in de moeder worden gepaatst, geïmpanteerd. Zij is dan zeker van een zwangerschap zonder risico op bepaade erfeijke ziekten en nog een aanta andere afwijkingen. Het begon er mee dat Robert Winston en coegae in London ieten weten dat ze in staat waren om één enkee ce af te nemen van zeer vroege(uit 6 tot 10 ceen bestaand) embryo s. Daaraan kon dan het gesacht bepaad worden door te screenen op een stukje DNA-seuentie die typisch is voor het Y chromosoom. Hun bedoeing was hup te bieden aan paren die a een ervaring met een gesachts-gebonden ziekte hadden. Het verwijderen van die ene ce was niet schadeijk voor de rest van het embryo. Nadee van deze techniek was dat een gezonde jongen niet gegarandeerd kon worden; de moeder kreeg aeen een meisjes-embryo geïmpanteerd. Het aternatief was dat onderzoek naar gesachtsgebonden afwijkingen ater, tijdens de zwangerschap, moest paats vinden. As dan na een gesachtsbepaing met behup van een vruchtwaterpunctie of vokkentest het kind een jongetje beek zou abortus een conseuentie kunnen zijn. Dat kon met deze techniek worden voorkomen. Later heeft Winston, samen met Bob Wiiamson en andere coegae, deze techniek toegepast bij het okaiseren van CF en de Duchenne spierdystrofie. Oorspronkeijk zochten zij merkergenen dicht bij de mutaties die verantwoordeijk waren voor CF en bij een dee van de seuentie coderend voor dystrofie, die bij mutatie Duchenne spierdystrofie veroorzaakt. Daarmee werd het mogeijk te screenen op andere dan gesachtsgebonden afwijkingen (zoas CF). Maar ook werd het hiermee mogeijk embryo s te seecteren die we manneijk waren, maar die niet getroffen waren door gesachtsgebonden afwijkingen zoas Duchenne spierdystrofie. Pre-impantatie diagnostiek. Van een vroeg embryo in het achtceig stadium wordt een monster (biopsie) genomen. Tijdens het testen van het monster, wordt de rest van het embryo bewaard - om te worden geïmpanteerd as de testen aantonen dat het embryo geen ernstige genetische afwijkingen heeft. Daar de ceen in zo n vroeg stadium nog niet zijn gedifferentieerd, beschadigt het verwijderen van een ce de rest niet en kan de ontwikkeing vervogens normaa doorgaan. 14MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998

15 In vitro bevruchte eice Een ce wordt De rest van weggehaad en deembryo s getest woordt ingevroren tot de testen zijn afgerond Een bevruchte eice deet zich en vormt een embryo van 6 tot10 ceen Het geseecteerde embryo wordt in de baarmoeder gepaatst waar het zich normaa ontwikket Grondsagen van de gentherapie Tot voor kort was het uitsuitend mogeijk om de symptomen van een erfeijke ziekte te onderdrukken. Hiermee kon sechts een fractie van de betrokkenen een normaa even eiden. Gentherapie is het, in de evende ce, repareren of vervangen van de ziekte-veroorzakende genen of de introductie van actieve aeen naast de nadeige of inactieve aeen. Hiermee hopen artsen voor het eerst genetische afwijkingen effectief te kunnen behandeen. Gentherapie is in verschiende anden door de regeringen toegestaan en hoewe het werk nog in de kinderschoenen staat, zijn de resutaten bemoedigend. In ae testen tot nu toe zijn bij de betrokken individuen functionerende genen aan de niet functionerende toegevoegd (daarmee is het werk momentee beperkt tot afwijkingen die door recessieve aeen worden veroorzaakt). Een aternatief zou zijn om het secht functionerende gen te veranderen om de onjuiste boodschap te corrigeren. Hoewe dit minstens net zo moeiijk ijkt as het vervangen van een gebrekkig gen, is het geukt om genetische seuenties in verschiende typen in vitro gekweekte zoogdierceen te veranderen. Weke techniek ook wordt gebruikt, het functionerende ae moet worden ingebracht in (of veranderd binnen) ceen in het aangetaste weefse. Dit is eenvoudiger bij weefses zoas boed en beenmerg, weke kunnen worden verwijderd, in een aboratorium behanded en terug ingespoten, dan voor weefses zoas ever, ong en hersenen. Tot nu toe is het genetisch materiaa in de ichaamsceen gebracht door speciaa gemodificeerde virussen of omsoten in keine vetdruppes (iposomen). A deze handeingen hebben uitsuitend betrekking op de ichaamsceen van de betrokken personen (somatische gentherapie). Er is nog geen poging gedaan, noch toestemming gegeven voor de genetische verandering van de gesachtsceen of het embryo (germ-ine therapie of kiembaan gentherapie) Zuke veranderingen zouden directe gevogen kunnen hebben voor de toekomstige generaties. Op het moment wordt de kiembaan gentherapie onacceptabe gevonden, aangezien er zo weinig bekend is over mogeijke conseuenties en gevaren. Het zou bijvoorbeed we eens onpezierig kunnen uitpakken as ae mogeijke dragers uit de bevoking worden verwijderd, aangezien in sommige omstandigheden ogenschijnijk schadeijke aeen in een ander opzicht voordeig kunnen bijken (zoas dragers van sikkeceanemie minder vatbaar voor maaria zijn). EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998 MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA 15

16 De eerste resutaten met gentherapie De eerste resutaten binnen het gentherapeutisch onderzoek, kwamen van onderzoeken naar vier verschiende genetische afwijkingen. In 1993 deeden onderzoekers uit Oxford en Cambridge (Engeand) mee dat ze ongceen van muizen met een kunstmatig geïnduceerde CF hadden hersted. Ze hadden dit gedaan door kopieën van het CFTR gen in iposomen in te pakken en in de ongen te brengen. De iposomen fuseerden met de cemembranen, waarna het DNA in de ce het defect kon corrigeren. Kort hierna zijn proeven met mensen begonnen en is er enig succes in symptoombestrijding gerapporteerd. Met deze therapie is echter geen echte genezing mogeijk. Het tweede succes kwam toen onderzoekers erin saagden om een normaa gen te paatsen in bepaade witte boedichaampjes van een patiënt met Leucocyten Adhesie Deficiëntie (LAD). LAD is een zedzame genetische afwijking waarbij de sachtoffers worden bootgested aan steeds terugkerende, evensgevaarijke infecties. Met een virus as vector introduceerden de onderzoekers een normaa ae ter compensatie van het ae dat voor de ziekte verantwoordeijk was. Het ae kwam tot expressie en zorgde ervoor dat de ceen zich normaa gedroegen. Er wordt nu geprobeerd om het gen over te brengen naar de stamceen (daar worden ae witte boedichaampjes aangemaakt). Hieruit zouden dan nieuwe popuaties normae witte boedichaampjes kunnen ontstaan. De derde succesvoe aanpak komt van French Anderson en coegae van het Nationa Cancer Institute en het Nationa Heart, Lung and Bood Institute in Bethesda, USA. Hier is het doe om de behandeing van kanker patiënten op ange termijn te verbeteren met behup van bepaade witte boedichaampjes van de patiënt tezamen met Intereukine -2. Deze natuurijke stof stimueert de groei van witte boedichaampjes, en daarmee de aanva op ichaamsvreemde stoffen. De onderzoekers namen witte boedichaampjes Hieronder: In 1991 werd in Itaië gentherapie toegepast voor de bestrijding van Severe Combined Immunodeficiency Disease (SCID). In het jaar daarna begonnen ook de artsen in London s Great Ormond Street Hospita met medewerking van het TNO instituut in Rijswijk met gentherapie voor SCID. De behandeing hied in dat een niet-functionerende gen voor het enzym (ADA) werd vervangen. Het gen werd gepaatst in beenmergstamceen, zodat de hiervan afkomstige boedichaampjes ADA zouden produceren. Beenmergstamceen worden uit een babypatiënt gehaad door Dr Gareth Morgan van het London s Great Ormond Street Hospita. Op het TNO Onderzoeks Instituut te Rijswijk isoeert professor D. Vaerio het functionerend ADA gen uit beenmerg van een gezonde donor. De beenmergstamceen worden naar Nederand gevogen. Het ADA gen wordt in het virus gebracht. Het gemodificeerde virus zorgt voor insertie van het ADA in de stamceen. De beenmergstamceen worden geïnfecteerd met een gemodificeerd virus. De ceen worden enkee dagen opgekweekt en vervogens naar Londen gevogen. Het virus wordt door verwijdering van de reproductiegenen onschadeijk gemaakt. De veranderde stamceen worden in het beenmerg van de baby geïnjecteerd, waar ze gezonde boedceen mèt het ADA gen produceren. 16MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998

17 van patiënten die aan meanoom (een kwaadaardige donkere huidtumor) in een vergevorderd stadium eden. Vervogens gebruikten ze een virus om een gen met resistentie tegen een bepaad antibioticum in de kern te brengen. Dit maakte het mogeijk de overeving en het gedrag van de ceen, na het terug inspuiten in de patiënt te bestuderen. Dit ineidende experiment wordt nu vervogd met pogingen om de tumor-vernietigende capaciteit van de witte boedichaampjes te vergroten, door ze genen te geven zorgen voor een overmaat van een beangrijk eiwit, genaamd tumor necrose factor. Het vierde doe is de zogeheten Severe Combined Immunodeficiency Disease (SCID) (etterijk: Ernstige Gecombineerde Immunodeficiëntie Ziekte), een zedzame afwijking die ek jaar bij ongeveer 40 kinderen wordt geconstateerd. Bij de heft van de patiënten is het gen voor het enzym adenosine deaminase (ADA) defect, waardoor het immuunsysteem niet in staat is het ichaam tegen aanvaende micro-organismen te beschermen. Pogingen om de afwijking te bestrijden begonnen in 1990 in de USA met het weghaen van witte boedichaampjes van de patiënt, het introduceren van het normae gen dat voor het enzym codeert en het terug inbrengen van de ceen. Een meer geavanceerde benadering, waarbij gemodificeerde stamceen werden gebruikt- en zo de noodzaak voor herhaing van de transpantatie verdweenwerd mogeijk toen in 1983 bij TNO in Rijswijk het ADA-gen werd geïsoeerd door een team onder eiding van D. Vaerio. Bij ziekten die worden teweeg gebracht door één enke gen biedt gentherapie perspectief zoas bij: andere immunodeficiëntie ziekten; hyperchoesteroemie (vervanging van een receptor eiwit); hemofiie (factor IX en VIII); fenyketonurie (waar het enzym fenyaanine hydroxyase ontbreekt); syndroom van Hurer (waar bij het α- iduronisase enzym betrokken is); thaassemie en de sikkeceziekte (waar het β- gobine gen defect is). Cetherapie Cetherapie is het op de juiste pek in de patiënt injecteren van ceen van een niet aan de ziekte ijdende donor. Ook ceen van een aan de ziekte ijdende donor kunnen worden gebruikt, na een genetische modificatie in kweek. In apri 1995 werd door artsen van het Institut Pasteur in Parijs een pan geanceerd om met behup van cetherapie het syndroom van Hurer te bestrijden. Het idee is een kopie van een ontbrekend gen voor een enzym te transpanteren in weggehaade huidceen van zes babypatiënten. De veranderde ceen zuen met coageen aan ekaar gebonden worden en dan in het buikvies worden teruggebracht. De verwachting is dat de geïmpanteerde ceen α- iduronisase zuen Normae spier van een gezonde donor Myobasten (aanstaande spierceen) hebben een normaa dystrofine gen Ceen worden overgebracht naar een spier zonder dystrofine Gerepareerde spier maakt nu dystrofine myobast Hierboven: Mogeijk gebruik van cetherapie om de symptomen van Duchenne spierziekte te verichten. uitscheiden. Zonder dit enzym zuen de organen, botten, zenuwen en hersenen ernstig worden beschadigd en zuen de baby s zeer jong overijden. Bij Duchenne spierdystrofie (DMD) produceren de ceen het eiwit dystrofine niet. Gezonde ceen zouden kunnen worden gekweekt en dan in de spieren van de patiënt worden ingespoten. Aangezien de geïnjecteerde ceen normae kopieën van het dystrofine gen zouden bevatten, zouden zij genoeg dystrofine moeten produceren om verdere afbraak van de spiervezes tegen te gaan. Dit type behandeing zou we eens de enige manier kunnen bijken te zijn om in de nabije toekomst DMD te behandeen, aangezien het dystrofine gen te groot is om het met de huidige technieken te transpanteren. Cetherapie zou misschien ook we gebruikt kunnen worden voor ziekten zoas kanker en AIDS, en chronische aandoeningen zoas diabetes. EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998 MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA 17

18 INSTRUCTIES Gebruik van dit essenpakket H H H H H H H H H H H H H H H Het essenpakket bevat een roenspe en wi hiermee de eeringen informeren over drie ernstige erfeijke aandoeningen: cystische fibrose of cystic fibrosis (in Begië bekend as mucoviscidose, in Nederand as taaisijmziekte), Duchenne spierdystrofie, de ziekte van Huntington. Deze drie ziekten vogen respectieveijk een autosomaa recessieve, X- gebonden en een autosomaa dominante overervingswijze. De eeringen speen de ro van potentiëe ouder die drager is van de bewuste aandoening. As ouder moeten zij dan beangrijke besissingen nemen, samen met hun partner. Dit betekent dat zij goed op de hoogte moeten zijn om o.a. vogende besissingen te kunnen nemen over: a of geen kinderen, prenatae diagnose, beëindigen van de zwangerschap en eventuee andere keuzen. Deze oefening kan ook tot het inzicht eiden dat wetenschappeijke ontdekkingen in een bredere sociae, ethische en poitieke context moeten bekeken worden. Het kan de eeringen ook hepen om meer over de waarden en attitudes van zichzef en anderen te eren; het kan hen ook hepen om communicatieve vaardigheden en vertrouwen te ontwikkeen. Deze oefening is niet strikt afgebakend. Afhankeijk van het niveau van de eeringen wordt meer of minder (wetenschappeijke) informatie verstrekt. De eerkracht kan ook andere genetische aandoeningen kiezen die dan eventuee meer geschikt zijn voor zijn eeringen (bijv. sikkeceanemie) Omgaan met gevoeige materie Leerkrachten moeten nagaan of een ernstige erfeijke aandoening voorkomt bij eeringen, hun verwanten of goede vrienden voor met dit essenpakket te starten. Dit kan gevoeig iggen. Men zou de kas(sen) kunnen vragen of iemand bekend is met de te bespreken aandoeningen en dit dan verder, individuee, onderzoeken. Men kan ook de vragenijst gebruiken (Appendix 4); uit de antwoorden kan men dan eventuee afeiden of eeringen persoonijk betrokken zijn. Hande steeds met de nodige voorzichtigheid en indien nodig geheimhouding. De kas of groep moet een sfeer ontwikkeen van vertrouwen en nietveroordeen. Doesteingen Bij eeringen en eerkrachten meer begrip/ kennis opwekken over de eigenschappen en de effecten van sommige erfeijke aandoeningen; over nieuwe technoogieën voor genokaisatie, prenatae diagnose en drager-onderzoek; over sommige probemen die ontstaan door de (nieuwe) ontwikkeingen in menseijke genetica. Voorbereidend werk Leeringen: ezen en begrijpen van de informatie over de drie erfeijke aandoeningen (zie informatiebaden) Leerkrachten: moeten zef over vodoende informatie beschikken en moeten over de nodige vaardigheden beschikken om eventuee probemen en vragen tijdens deze essen op te ossen Organisatie/tijd Minimaa 60 minuten zouden voor dit roenspe moeten worden uitgetrokken, naast het voorbereidende werk Materiaa Nodig voor eke kas/groep eeringen vodoende genetische kaarten (in manneijke en vrouweijke paren) voor ae eeringen (kopieer het moederbad uit dit essenpakket) vodoende exemparen van de werkbaden en informatiebaden voor eke eering (kopieer de moederbaden uit dit essenpakket, pag 21-23) Eventuee achtergrondinformatie uit dit essenpakket bijkomende informatie van (patiënten) verenigingen en hupgroepen (Appendix 3) indien mogeijk, videomateriaa over cystic fibrosis (taaisijmziekte, mucoviscidose), Duchenne spierdystrofie en de ziekte van Huntington 18MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998

19 Werkwijze (kort) 1. voer a het nodige voorbereidende werk uit. 2. dee de genetische kaarten uit aan ae eeringen; aat de eeringen zich in paren groeperen. 3. dee werkbad 1 uit 4. dee de informatiebaden uit; ste eventuee ander informatiemateriaa ter beschikking 5. dee werkbad 2 uit 6. toon video-opnamen indien beschikbaar en geschikt Uitbreiding Voor eeringen met bioogie in het essenpakket kunnen de genetische begrippen en de DNA-technieken gereateerd worden aan andere deen uit de eerstof. Werkbad 1 benadert het probeem eerder wetenschappeijk. Werkbad 2 gaat dieper in op de ethische en moree kant van de probemen. Het is dus best mogeijk in de essen agemene of natuurwetenschappen aeen werkbad 1 te behandeen; indien men niet vertrouwd zou zijn met de meer ethische en/of moree benadering van werkbad 2 (of bij gebrek aan tijd) kan men dan eventuee een beroep doen op een coega in evensbeschouweijke/ maatschappeijke vakken. Het is echter we te aan te raden de eeringen bij vragen rond het probeem te begeeiden. Werkwijze (uitgebreid) De genetische kaarten worden gekopieerd op gekeurd papier zodat men een keurcode kan gebruiken, bijv. kaart 1 op bauw papier, kaart 2 op roze en kaart 3 op groen papier. Op eke kaart wordt het gesacht (M/V) vermed en de fenotype van het individu voor de betreffende aandoening. Eke deenemer trekt een kaart at random uit het (geschudde) ste (zorg ervoor dat het juist aanta kaarten in paren in het ste aanwezig is). Het is niet atijd mogeijk om het gesacht van de kaart te aten overeenstemmen met het gesacht van de eering. Daarna moeten zij hun partner zoeken: iemand met een kaart in dezefde keur (en dus ook nummer) maar van het andere gesacht. Werkbad 1 wordt vervogens uitgedeed aan de ouderparen. Hiermee moeten de ouders uitzoeken of zij kans open op een kind dat één van de drie erfeijke aandoeningen za hebben. EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998 Nota: de kaarten werden zo ontworpen dat ek paar de kans oopt op een kind met een erfeijke ziekte. Kaart 1 voor cystic fibrosis (taaisijmziekte of mucoviscidose), kaart 2 voor Duchenne spierdystrofie en kaart 3 voor de ziekte van Huntington. De eerkracht deet aan de eeringen mee dat bijkomende gegevens, nuttig voor het invuen van het werkbad, op de informatiebaden te vinden zijn. Kaarten Er zijn evenvee manneijke as vrouweijke kaarten van eke keur Kaart 1: Cystic Fibrosis - CF - bauw Kaart 2: Duchenne spierdystrofie - DSD - roze Kaart 3: Ziekte(chorea) van Huntington - CH - groen Werkbad 1 Het ouderpaar moet bepaen of hun kind een erfeijke aandoening za hebben en met weke kans dit za voorkomen. Cystic fibrosis (taaisijmziekte of mucoviscidose): Aeen as beide ouders drager zijn, kan het kind de ziekte hebben. Kans 1/4 Duchenne spierdystrofie: as de moeder draagster is, kunnen haar zonen de ziekte hebben. Kans ½ Ziekte van Huntington: as één van beide ouders de ziekte heeft, kunnen de kinderen de ziekte hebben. Kans ½ of 1/1 In de informatiebaden over ek van de aandoeningen vinden de eeringen de nodige informatie om dit te bepaen. Werkbad 2 Wanneer de ouders bepaad hebben dat zij een kind kunnen hebben dat aan één van de erfeijke aandoeningen za ijden en wanneer zij ontdekt hebben dat deze aandoening ook door de vogende generaties kan worden overgeërfd, moeten zij een aanta besissingen nemen. Laat de eeringen zef hun keuze bepaen. De eerkracht moet hen stimueren en eventuee bijkomende informatie verstrekken wanneer de eeringen erom vragen. De eeringen moeten aangemoedigd worden goed na te denken over de probemen en op te schrijven hoe zij tot een bepaad besuit zijn gekomen. MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA 19

20 Besissing 1 De ouderparen moeten nu samen ae mogeijkheden bespreken en ze rangschikken vogens voorkeur. Dit moedigt hen aan extra informatie te zoeken en zorgvudig hun besissingen te overwegen. De eeringen moeten hun besissingen zorgvudig overwegen; de eerkracht mag hier geen besissingen nemen of waarde-oordeen veen. Besissing De tweede te nemen besissing betreft het uitvoeren van een prenatae diagnose. Er wordt hier verondersted dat de ouders tot een prenatae test besoten en dat de uitsag van deze test positief was. Zij moeten dan uitmaken weke besissing zij zouden (kunnen) nemen, waarbij ae mogeijkheden overwogen moeten worden, en rangschikken vogens voorkeur. Besissing 6 Dit is een beangrijke besissing voor het paar. Het vertrouweijk karakter van het contact tussen de ouders moet atijd gerespecteerd worden. Wanneer meer tijd beschikbaar is, of wanneer sommige eeringen sneer kaar zijn met de oefening, kunnen ook de andere ziekten aan bod komen. Zorg ervoor dat vodoende tijd beschikbaar is voor discussie met eke groep ouders. Deze discussie kan dan as start dienen voor een uitgebreidere gedachtenwisseing omtrent verwante topics, zoas onderzoek op embryo s, een bredere waaier van diagnosetests, en wat mag men as normaa beschouwen? Het is aan te raden een korte versagronde te houden om aes af te ronden. Besissing 5 Nu moeten de ouders ook overwegen of zij dezefde besissing(-en) zouden nemen, indien het andere, minder zware, erfeijke aandoeningen (hartziekten, diabetes, schizofrenie, patvoeten) zou betreffen. Laat de eeringen hun besissing motiveren. 20MODULE 4: VRAAGSTUKKEN IN MENSELIJKE GENETICA EIBE European Initiative for Biotechnoogy Education 1998

BROCHURE Cursus Klantgericht Werken. rendabel. tevreden. trouw. klantgericht. Klantgericht Werken. Sales Force Consulting

BROCHURE Cursus Klantgericht Werken. rendabel. tevreden. trouw. klantgericht. Klantgericht Werken. Sales Force Consulting BROCHURE Cursus Kantgericht Werken rendabe kantgericht tevreden trouw Kantgericht Werken Saes Force Consuting Ineiding De Cursus Kantgericht Werken gaat in eerste instantie over kantgerichtheid. Kort gezegd

Nadere informatie

Gespannen of overspannen? Sterk in ieders belang

Gespannen of overspannen? Sterk in ieders belang Gespannen of overspannen? Sterk in ieders beang Gespannen of overspannen? De boog kan niet atijd gespannen zijn. De kruik gaat net zo ang te water tot hij barst. Deze bekende gezegden geven aan dat er

Nadere informatie

Marketingplan Verkoopleider. BROCHURE Workshop Marketingplan Verkoopleider. Sales Force Consulting. toekomstvisie. analyse factoren.

Marketingplan Verkoopleider. BROCHURE Workshop Marketingplan Verkoopleider. Sales Force Consulting. toekomstvisie. analyse factoren. BROCHURE Workshop Marketingpan Verkoopeider toekomstvisie anayse factoren verkoopstrategie marktbewerking organisatieontwikkeing Marketingpan Verkoopeider Saes Force Consuting ineiding Een goed functionerende

Nadere informatie

ouderparticipatie keuzedossier vmbo osb in de onderbouw Gemengde Leerweg

ouderparticipatie keuzedossier vmbo osb in de onderbouw Gemengde Leerweg euzedossier ouderparticipatie keuzedossier vmbo osb in de onderbouw Gemengde Leerweg Op vijf badzijden in het werkboek wordt de medewerking van de ouders of verzorgers van de eeringen gevraagd. Wanneer

Nadere informatie

Cursus Bedrijfsplan MKB

Cursus Bedrijfsplan MKB BROCHURE Cursus Bedrijfspan MKB visie anayse strategieën actiepannen Cursus Bedrijfspan MKB Saes Force Consuting ineiding Hoe groot of kein je onderneming ook is, je zut je regematig de vraag moeten steen

Nadere informatie

Partner Network it starts here

Partner Network it starts here Previder Partner Network it starts here Partner Network It starts here IT bevindt zich in een nieuw tijdperk. Steeds meer organisaties houden ae zorgen van IT etterijk buiten de deur, door gebruik te maken

Nadere informatie

Verklarende woordenlijst

Verklarende woordenlijst 12 Verklarende woordenlijst Gebaseerd op een woordenlijst die werd ontwikkeld door Londen IDEAS Genetic Knowledge Park aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Januari 2008 Gesteund door EuroGentest, NoE

Nadere informatie

Inhoud. voorwoord 3. individuele coaching 4. teamtrainingen 7. workshops / intervisie 8. coachings thema s 9. profiel en persoonlijke kleur 10

Inhoud. voorwoord 3. individuele coaching 4. teamtrainingen 7. workshops / intervisie 8. coachings thema s 9. profiel en persoonlijke kleur 10 voorwoord 3 individuee coaching 4 teamtrainingen 7 workshops / intervisie 8 coachings thema s 9 profie en persoonijke keur 10 partners 11 contact 12 Inhoud 2 Voorwoord Persoonijke groei en effectiviteit

Nadere informatie

CONGRES De APEXRESECTIE

CONGRES De APEXRESECTIE CONGRES De APEXRESECTIE Michie de Ceen Thomas von Arx Marga Ree Vrijdag 27 mei 2011 De Fint Amersfoort Vrijdag 27 mei 2011 Congresprogramma Periapicae chirurgie of herbehandeing? Nieuwe inzichten & moderne

Nadere informatie

Nieuw Unicum, zorg met toegevoegde waarde. Strategisch meerjaren beleidsplan 2011 2014

Nieuw Unicum, zorg met toegevoegde waarde. Strategisch meerjaren beleidsplan 2011 2014 Nieuw Unicum, zorg met toegevoegde waarde Strategisch meerjaren beeidspan 2011 2014 Introductie Nieuw Unicum is onomkeerbaar veranderd Dit strategisch meerjaren beeidspan 2011 2014 bouwt in ae opzichten

Nadere informatie

OPQ Manager Plus Rapport

OPQ Manager Plus Rapport OPQ Profie OPQ Manager Pus Rapport Naam Dhr. Sampe Candidate Datum 25 september 2013 www.ceb.sh.com INTRODUCTIE Dit rapport is bestemd voor gebruik door ijnmanagers en HR professionas. Het bevat aerei

Nadere informatie

Verklarende Woordenlijst

Verklarende Woordenlijst 12 Verklarende Woordenlijst Gebaseerd op een woordenlijst die werd ontwikkeld door Londen IDEAS Genetic Knowledge Park aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald door Mies Wits-Douw en

Nadere informatie

KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 HET MONTESSORI LYCEUM HERMAN JORDAN

KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 HET MONTESSORI LYCEUM HERMAN JORDAN RAPPORT KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 HET MONTESSORI LYCEUM HERMAN JORDAN Schoo/insteing/vestiging: Montessori Lyceum Herman Jordan Afdeing: vwo Paats: Zeist BRIN-nummer:

Nadere informatie

Slachthuisstraat 39. 2033 HC Haarlem 145 500,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl

Slachthuisstraat 39. 2033 HC Haarlem 145 500,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl makeaars Sachthuisstraat 39 2033 HC Haarem 145 500,- k.k. haarem.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen Sachthuisstraat 39, 2033 HC Haarem

Nadere informatie

Sales Force Boost. een Strategisch Verkoopplan maken. Sales Force Consulting. Sales Force Consulting Brochure Sales Force Boost

Sales Force Boost. een Strategisch Verkoopplan maken. Sales Force Consulting. Sales Force Consulting Brochure Sales Force Boost Saes Force Boost een Strategisch Verkooppan maken Saes Force Consuting ineiding Saes Force Boost Saes Force Boost is een cursus voor commerciëe managers en verkoopeiders. De cursus is beschikbaar in 2

Nadere informatie

Een korte kennismaking met t Verlaet

Een korte kennismaking met t Verlaet Een korte kennismaking met t Veraet t Veraet is een woonzorgcentrum in Westdorpe. Het maakt onderdee uit van SOKA, ofwe Stichting Ouderenzorg Kanaazone. t Veraet biedt vee diensten: wooncomfort, zorg,

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besuit van de directeur-generaa van de Nederandse mededingingsautoriteit as bedoed in artike 37, eerste id, van de Mededingingswet. Zaaknummer 1264/Woningstichting 's-gravenhage - Woningstichting

Nadere informatie

U kiest voor vrijheid, u rijdt zonder zorgen. Met de Bromfietsverzekering van Centraal Beheer Achmea

U kiest voor vrijheid, u rijdt zonder zorgen. Met de Bromfietsverzekering van Centraal Beheer Achmea U kiest voor vrijheid, u rijdt zonder zorgen. Met de Bromfietsverzekering van Centraa Beheer Achmea 1 Inhoud Een goede basis voor uw auto. 3 Een goede basis voor uw bromfiets. Daarom kiest u voor onze

Nadere informatie

X-gebonden Overerving

X-gebonden Overerving 12 http://www.nki.nl/ Afdeling Genetica van het Universitair Medisch Centrum Groningen http://www.umcgenetica.nl/ X-gebonden Overerving Afdeling Klinische Genetica van het Leids Universitair Medisch Centrum

Nadere informatie

Gewoon is soms niet speciaal genoeg. AmbulAnte begeleiding (V)SO de PirAmide

Gewoon is soms niet speciaal genoeg. AmbulAnte begeleiding (V)SO de PirAmide AmbuAnte begeeiding (V)SO de PirAmide Gewoon is soms niet speciaa genoeg deskundige begeeiding en PrAKtiSCHe OnderSteuning VOOr OnderWiJS AAn eeringen met een Angdurige ZieKte OF ichameijke beperking.

Nadere informatie

INFORMATIE COMPENSATIE EIGEN RISICO. Compensatie eigen risico 2009

INFORMATIE COMPENSATIE EIGEN RISICO. Compensatie eigen risico 2009 INFORMATIE COMPENSATIE EIGEN RISICO Compensatie eigen risico 2009 COMPENSATIE EIGEN RISICO Iedere verzekerde van 18 jaar en ouder betaat vanaf 1 januari 2008 een verpicht eigen risico voor de zorgverzekering.

Nadere informatie

Cloud Hosting Checklist it starts here

Cloud Hosting Checklist it starts here Previder Coud Hosting Checkist it starts here Coud Hosting Checkist pagina 2 De 10 punten waar u over na moet denken As u gebruik wit gaan maken van coud hosting zijn een aanta punten van groot beang.

Nadere informatie

Natuurlijke brandpreventie natuurlijk met OxyReduct!

Natuurlijke brandpreventie natuurlijk met OxyReduct! Natuurijke brandpreventie natuurijk met OxyReduct! Brand voorkomen OxyReduct dé innovatie op het gebied van brandpreventie maximae preventie maximae veiigheid Brand: een ondernemersrisico Beschermd met

Nadere informatie

BROCHURE Training Klantgericht Verkopen. Klantgerichte Verkooptraining. Sales Force Consulting

BROCHURE Training Klantgericht Verkopen. Klantgerichte Verkooptraining. Sales Force Consulting BROCHURE Training Kantgericht Verkopen Kantgerichte Verkooptraining Saes Force Consuting ineiding Kanten vormen de beangrijkste inkomstenbron van je onderneming. Je wit dan ook optimaa rekening houden

Nadere informatie

Als zwanger worden niet vanzelfsprekend is

Als zwanger worden niet vanzelfsprekend is Psychosociae begeeiding bij ongewenste kinderoosheid As zwanger worden niet vanzefsprekend is Stichting Ambuante Fiom Psychosociae begeeiding bij ongewenste kinderoosheid Een zwangerschap is niet vanzefsprekend.

Nadere informatie

IVERA 2.10: Feilloze communicatie tussen centrales en verkeersregelingen

IVERA 2.10: Feilloze communicatie tussen centrales en verkeersregelingen IVERA 2.10: Feioze communicatie tussen centraes en verkeersregeingen IVERA 2.10: feioze functionaiteit Verkeersregeingen en verkeers - centraes die gebruikmaken van het IVERA-protoco kunnen naadoos met

Nadere informatie

X-gebonden overerving

X-gebonden overerving 12 Universiteit Gent - UG http://medgen.ugent.be/cmgg/home.php Tel. +32(0)9 240 36 03 X-gebonden overerving Université Libre de Bruxelles - ULB Tel. +32 (0)2 555 31 11 Vrije Universiteit Brussel - VUB

Nadere informatie

Bestevaerstraat 6. 1971 BT IJmuiden 178 000,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl

Bestevaerstraat 6. 1971 BT IJmuiden 178 000,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl makeaars Bestevaerstraat 6 1971 BT IJmuiden 178 000,- k.k. haarem.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen makeaars Woning Ligging: aan rustige

Nadere informatie

Beredeneer waarom de marginale productcurve de gemiddelde productcurve in het maximum snijdt.

Beredeneer waarom de marginale productcurve de gemiddelde productcurve in het maximum snijdt. Opgaven hoofdstuk 9 Opgave 1 Beredeneer waarom de marginae productcurve de gemiddede productcurve in het maximum snijdt. Opgave Vu de vogende tabe verder in en teken de bijbehorende curven voor het totae,

Nadere informatie

VOORBEELD. Supplement Netto, De Tijd - 22 Mar. 2014 Page 60

VOORBEELD. Supplement Netto, De Tijd - 22 Mar. 2014 Page 60 VOORBEELD Suppement Netto, De Tijd - 22 Mar. 2014 Page 60 Reaties zijn gemakkeijk vandaag. We stappen er sne in en zetten er ook sne een punt achter. Wat we durven te vergeten, is dat eke duurzame nieuwe

Nadere informatie

Insula. Centraal. e d. u d. o C a. u s. Insula College

Insula. Centraal. e d. u d. o C a. u s. Insula College christeijke schoengemeenschap voor mavo, havo, atheneum en gymnasium Insua Coege Insua Centraa Insua Coege e g e o C a u s In! k j i e d i u d s Da ocatie Koningstraat, mavo pag. 2-6 ocatie Hamaheirapein,

Nadere informatie

Rapportages. Basis Beknopt Persoonlijkheidsprofiel Persoonlijkheidsprofiel Leiderschap Basis met algemene informatie

Rapportages. Basis Beknopt Persoonlijkheidsprofiel Persoonlijkheidsprofiel Leiderschap Basis met algemene informatie Rapportages Basis Beknopt Persoonijkheidsprofie Persoonijkheidsprofie Leiderschap Basis met agemene informatie persoog Nederand Voorbeedrapporten werk Simon Sampe 17 januari 201 Rapportage voor Simon Sampe

Nadere informatie

Een evenementenvergunning

Een evenementenvergunning Een evenementenvergunning aanvragen 2 Een evenementenvergunning aanvragen In onze gemeente worden jaarijks vee activiteiten georganiseerd. Dat is euk. Maar soms kan een evenement ook voor irritatie en

Nadere informatie

De tandarts dirigeert en delegeert. Orale Implantologie: bij uw patiënt geïndiceerd?

De tandarts dirigeert en delegeert. Orale Implantologie: bij uw patiënt geïndiceerd? RAI Congrescentrum Amsterdam Vrijdag 1 FEBRUARI 2013 Congres voor de tandarts agemeen practicus Gordon van der Avoort Patrick Oosterwijk Marco Cune Danië Wismeyer Henny Meijer Congres over impantoogie

Nadere informatie

havo/vwo profielkeuze opdrachten via internet

havo/vwo profielkeuze opdrachten via internet euzedossier havo/vwo profiekeuze opdrachten via internet Op drieëntwintig badzijden in het werkboek is het gebruik van het digitaa portfoio uitdrukkeijk noodzakeijk of gewenst. Wanneer de werkboeken op

Nadere informatie

n-- J Bij elk ander verwarmingssysteem is dit niet het geval, de temperatuur tegen het '-.!:> plafond is altijd hoger dan bij de vloer.

n-- J Bij elk ander verwarmingssysteem is dit niet het geval, de temperatuur tegen het '-.!:> plafond is altijd hoger dan bij de vloer. Nummer 19 Onderwerp: Voerverwarming neiding Het systeem van voerverwarming is op de Nederandse markt nooit een gewedig sukses geworden. Was het jaren geeden een mooi systeem voor woningen weke in de koopsfeer

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besuit van de directeur-generaa van de Nederandse mededingingsautoriteit as bedoed in artike 37, eerste id, van de Mededingingswet. Zaaknummer 1431/Autogri - Host Marriott Services I. MELDING 1.

Nadere informatie

2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington

2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington 2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington Erfelijkheid Erfelijk materiaal in de 46 chromosomen De mens heeft in de kern van elke lichaamscel 46 chromosomen: het gaat om 22 paar lichaamsbepalende chromosomen

Nadere informatie

J J. September 2015 I ~I= =1= = 1

J J. September 2015 I ~I= =1= = 1 j September 2015 ~= =1= = 1 ~ ~ " neiding De voetbavereniging Vathermond bestaat nu 85 jaar en is niet aeen een begrip in het dorp Vathermond maar ook in de wijde omgeving. Veen uit het dorp beeven zef

Nadere informatie

De praktijk: het project dorp op school HOOFDSTUK

De praktijk: het project dorp op school HOOFDSTUK De praktijk: het project dorp op schoo HOOFDSTUK 3 Dorp Op Schoo 1 is een project waarin kinderen uitgedaagd worden om een dorp of een site in miniatuur te bouwen. In de maquette moeten zo vee mogeijk

Nadere informatie

Een nieuwe dimensie in beveiliging. Galaxy Dimension INBRAAKBESCHERMING EN TOEGANGSCONTROLE: EEN UNIEKE EN VOLLEDIG GEÏNTEGREERDE

Een nieuwe dimensie in beveiliging. Galaxy Dimension INBRAAKBESCHERMING EN TOEGANGSCONTROLE: EEN UNIEKE EN VOLLEDIG GEÏNTEGREERDE Gaaxy Dimension INBRAAKBESCHERMING EN TOEGANGSCONTROLE: EEN UNIEKE EN VOLLEDIG GEÏNTEGREERDE OPLOSSING MET DE FLEXIBILITEIT die vodoet AAN AL UW ZAKELIJKE BEHOEFTEN Een nieuwe dimensie in beveiiging Gaaxy

Nadere informatie

Woningen met het Slimmer Kopen label hebben een lagere aankoopprijs. Het voordeel kan wel oplopen tot 25 procent!

Woningen met het Slimmer Kopen label hebben een lagere aankoopprijs. Het voordeel kan wel oplopen tot 25 procent! feiten & spereges Woningen met het Simmer Kopen abe hebben een agere aankoopprijs. Het voordee kan we opopen tot 25 procent! As koper van een Simmer Kopen woning bent u voor de voe honderd procent eigenaar.

Nadere informatie

JAARVERSLAG RUIMTE VOOR MOBILITEIT

JAARVERSLAG RUIMTE VOOR MOBILITEIT NETWERK > MOBILITEIT > KENNISDELING > Wij hechten vee beang aan uw mening as het gaat om de beoordeing van onze dienstverening. Het invuen van de enquête kost u sechts enkee minuten. Wij verzoeken u onderstaande

Nadere informatie

ASBESTFEIT. In elk gebouw, huis of stal, daterend van vóór 1994, kan asbest zitten. Nederland ziet zich gesteld voor de uitdaging

ASBESTFEIT. In elk gebouw, huis of stal, daterend van vóór 1994, kan asbest zitten. Nederland ziet zich gesteld voor de uitdaging INLEIDING PERSPECTIEF OP DE ONTWIKKELINGEN IN DE ASBESTMARKT De asbestmarkt is nog steeds voop in beweging sinds in september 2009 de eerste druk van Asbestfeiten; peidooi voor een hernieuwde samenwerking

Nadere informatie

Prattenburg 107. 2036 SE Haarlem 215 000,- k.k. makelaars. tel (023) 5 531 631 fax (023) 5 531 632 haarlem@hiermakelaars.nl

Prattenburg 107. 2036 SE Haarlem 215 000,- k.k. makelaars. tel (023) 5 531 631 fax (023) 5 531 632 haarlem@hiermakelaars.nl makeaars Prattenburg 107 2036 SE Haarem 215 000,- k.k. haarem.hiermakeaars.n www.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen Prattenburg 107,

Nadere informatie

ICT overleg stadsdelen. 1 Inleiding

ICT overleg stadsdelen. 1 Inleiding ICT overeg stadsdeen 1 Ineiding Dit document dient as eidraad voor systeembeheer bij het uitvoeren van verschiende handeingen die dienen te worden verricht gedurende het verkiezingsproces bij gebruik van

Nadere informatie

Recessieve Overerving

Recessieve Overerving 12 Recessieve Overerving Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital en Londen Genetic Knowledge Park, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald door

Nadere informatie

Esschilderstraat 7. 2012 BB Haarlem 279 000,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl

Esschilderstraat 7. 2012 BB Haarlem 279 000,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl makeaars Esschiderstraat 7 2012 BB Haarem 279 000,- k.k. haarem.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen Esschiderstraat 7, 2012 BB Haarem

Nadere informatie

NLP 4 YOU. NLP voor iedereen! Wat is NLP nu precies?

NLP 4 YOU. NLP voor iedereen! Wat is NLP nu precies? NLP informatiewebpagina pagina 1 van 10 NLP 4 YOU NLP voor iedereen! Wat is NLP nu precies? Om kort te omschrijven wat NLP (neuroinguïstisch programmeren) precies is vat niet mee. NLP is in iedergeva geen

Nadere informatie

Handreiking. Balans in Beeld. E.J.W. Rot. Jongeren met een licht verstandelijke beperking uitdagen, zonder hen te overvragen of ondervragen

Handreiking. Balans in Beeld. E.J.W. Rot. Jongeren met een licht verstandelijke beperking uitdagen, zonder hen te overvragen of ondervragen Handreiking Baans in Beed Jongeren met een icht verstandeijke beperking uitdagen, zonder hen te overvragen of ondervragen E.J.W. Rot www.kennispeingehandicaptensector.n/baansinbeed www.kennispeingehandicaptensector.n

Nadere informatie

Wat is een genetische test?

Wat is een genetische test? 12 Wat is een genetische test? Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital en Londen Genetic Knowledge Park, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald

Nadere informatie

makelaars haarlem.hiermakelaars.nl

makelaars haarlem.hiermakelaars.nl makeaars Nagtzaamstraat 68 2032 TH Haarem 224 000,- k.k. haarem.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen Nagtzaamstraat 68, 2032 TH Haarem

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... (Zakeijke) Dienstverening Pyades evert erp-software die werkt! Voor u, uw medewerkers en kanten. Pyades dé speciaist voor (zakeijke) dienstvereners In de (zakeijke) dienstverening

Nadere informatie

Kinderwens spreekuur Volendam

Kinderwens spreekuur Volendam Kinderwens spreekuur Volendam Voor wie is deze folder? Deze folder is voor mensen afkomstig uit Volendam met kinderwens. Wat is het kinderwens spreekuur? Het spreekuur is een samenwerking tussen de afdelingen

Nadere informatie

CoperfinFash Uitgave nr. 5 - Jui 2002 Coperfin op bezoek... een campagne zoas nooit tevoren! Met deze speciae uitgave van CoperfinFash wien we het enthousiasme en het engagement van onze okae communicatoren

Nadere informatie

Seksuele intimidatie. in desport Beleid voeren. bij een sportvereniging

Seksuele intimidatie. in desport Beleid voeren. bij een sportvereniging Seksuee intimidatie in desport Beeid voeren bij een sportvereniging Inhoudsopgave Ineiding 3 1. Over seksuee intimidatie in de sport 4 2. Op zoek naar de risicofactoren binnen uw vereniging/discussiesteingen

Nadere informatie

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Succesvolle gentherapiestudie bij de ziekte van Parkinson geeft

Nadere informatie

CAGO GAS. IRV 42/C Mod Windfire 373 en 374 Turbo. Artikel nummer: 810007 CE 0051

CAGO GAS. IRV 42/C Mod Windfire 373 en 374 Turbo. Artikel nummer: 810007 CE 0051 CAGO GAS Instaatie - en gebruiks handeiding Infrarood kache IRV 42/C Mod Windfire 373 en 374 Turbo Artike nummer: 810007 CE 0051 Maximae votooiing: 4200W - 305 g/h LPG Voor gebruik van dit toeste a.u.b.

Nadere informatie

Homoseksueel en Heteroseksueel Tindergebruik bij Quarterlifers

Homoseksueel en Heteroseksueel Tindergebruik bij Quarterlifers Homoseksuee en Heteroseksuee Tindergebruik bij Quarterifers Tim Bo 6342051 Universiteit van Amsterdam Begeeider: Mark Spiering 4928 woorden Abstract Het onderwerp van dit onderzoek is Tindergebruik onder

Nadere informatie

Engelandlaan 580. 2034 HA Haarlem 139 750,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl. tel (023) 5 531 631 fax (023) 5 531 632 haarlem@hiermakelaars.

Engelandlaan 580. 2034 HA Haarlem 139 750,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl. tel (023) 5 531 631 fax (023) 5 531 632 haarlem@hiermakelaars. makeaars Engeandaan 580 2034 HA Haarem 139 750,- k.k. haarem.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen Engeandaan 580, 2034 HA Haarem makeaars

Nadere informatie

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt?

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Ies Nijman UMC Utrecht Dept of Genetics, Centre for Molecular Medicine Center for Personalized Cancer Treatment (CPCT), Hartwig Medical Foundation 1994 DNA sequenties,

Nadere informatie

De materialen die worden gebruikt voor het voorbereiden van de vloer moeten worden gebruikt in overeenstemming met de instructies van de fabrikant.

De materialen die worden gebruikt voor het voorbereiden van de vloer moeten worden gebruikt in overeenstemming met de instructies van de fabrikant. Design foors cick 1 2 Instaatieinstructies Agemene voorwaarden Een goede voorbereiding is essentiee voor een probeemoze instaatie. De designvoer kan worden geegd op betonnen, houten, stenen en vee andere

Nadere informatie

Rapportages. Basis Beknopt Persoonlijkheidsprofiel Persoonlijkheidsprofiel Basis met algemene informatie. Persolog voorbeeld 5

Rapportages. Basis Beknopt Persoonlijkheidsprofiel Persoonlijkheidsprofiel Basis met algemene informatie. Persolog voorbeeld 5 Rapportages Basis Beknopt Persoonijkheidsprofie Persoonijkheidsprofie Basis met agemene informatie Persoog voorbeed 5 Aexander voorbeed 16 december 13 Rapportage voor Aexander voorbeed - 16 december 13

Nadere informatie

KeCo-opgaven elektricitietsleer VWO4

KeCo-opgaven elektricitietsleer VWO4 KeCo-opgaven eektricitietseer VWO4 1 KeCo-opgaven eektricitietseer VWO4 E.1. a. Wat is een eektrische stroom? b. Vu in: Een eektrische stroomkring moet atijd.. zijn. c. Een negatief geaden voorwerp heeft

Nadere informatie

Previder Cloud Hosting it starts here

Previder Cloud Hosting it starts here Whitepaper Previder Coud Hosting it starts here Whitepaper Previder Coud Hosting Inhoudsopgave 1. Managementsamenvatting... 3 2. Ineiding Coud Hosting... 4 2.1. Typen Couds... 4 2.2. Coudservicemodeen...

Nadere informatie

Uw kans op een kind met cystic fibrosis (taaislijmziekte) of sikkelcelziekte en thalassemie (erfelijke bloedarmoede)

Uw kans op een kind met cystic fibrosis (taaislijmziekte) of sikkelcelziekte en thalassemie (erfelijke bloedarmoede) Uw kans op een kind met cystic fibrosis (taaislijmziekte) of sikkelcelziekte en thalassemie (erfelijke bloedarmoede) Deze folder is bedoeld voor mensen die samen met hun partner een kind willen krijgen

Nadere informatie

Zonder zorgen blijven rijden. Met de Autoverzekering van Centraal Beheer Achmea

Zonder zorgen blijven rijden. Met de Autoverzekering van Centraal Beheer Achmea Zonder zorgen bijven rijden. Met de Autoverzekering van Centraa Beheer Achmea 1 Inhoud Een goede basis voor uw auto. 3 Een goede basis voor uw auto. Daarom kiest u voor onze Autoverzekering! 4 U kiest

Nadere informatie

Aanvragen zelf beleggen zonder advies (voor ondernemers) SNS Zelf Beleggen (Zakelijk)

Aanvragen zelf beleggen zonder advies (voor ondernemers) SNS Zelf Beleggen (Zakelijk) Aanvragen zef beeggen zonder advies (voor ondernemers) SNS Zef Beeggen (Zakeijk) Aeen voedig ingevude formuieren nemen we in behandeing. I Mijn gegevens A Gegevens bedrijf Rechtsnaam Postcode en vestigingspaats

Nadere informatie

Genetische testen en gezondheid

Genetische testen en gezondheid Genetische testen en gezondheid Genetische testen en gezondheid We hebben allemaal een unieke combinatie van genen van onze ouders geërfd. Onze unieke combinatie van genen en de invloed van onze omgeving

Nadere informatie

l r k bas i s s c h ool

l r k bas i s s c h ool r k bas i s s c h oo SCHOOLGIDS 2015-2019 ALGEMENE GEGEVENS Basisschoo de V Hertstraat 4 5408 XL Voke Teefoon: 0413-335363 E-mai: info@devvoke.n Website: www.devvoke.n Dependance De V Reestraat 47 5408

Nadere informatie

euzedossier & uitgeverij remmers instructie bij het decaanaccount versie 03.09.13

euzedossier & uitgeverij remmers instructie bij het decaanaccount versie 03.09.13 euzedossier instructie bij het decaanaccount versie 03.09.13 & uitgeverij remmers Voor vragen, opmerkingen en suggesties bij deze instructie kunt u contact opnemen met: Uitgeverij Remmers Nieuwe Bosscheweg

Nadere informatie

Armoede bij mensen met beperkingen

Armoede bij mensen met beperkingen Resutaten van onderzoek naar oorzaken, gevogen voor incusie, preventie en benodigde ondersteuning Armoede bij mensen met beperkingen Martin Schuurman, Hans Kröber, Manon Verdonschot Coofon Armoede bij

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... Retai ondernemingen Pyades evert erp-software die werkt! Voor u, uw medewerkers en kanten. Pyades dé speciaist voor Retai organisaties Het Nieuwe Winkeen, de Nieuwe Consument,

Nadere informatie

Wat is een genetische test?

Wat is een genetische test? 12 Wat is een genetische test? Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital en Londen Genetic Knowledge Park, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Januari 2008 Gest

Nadere informatie

Dominante Overerving. Informatie voor patiënten en hun familie. Illustraties: Rebecca J Kent www.rebeccajkent.com rebecca@rebeccajkent.

Dominante Overerving. Informatie voor patiënten en hun familie. Illustraties: Rebecca J Kent www.rebeccajkent.com rebecca@rebeccajkent. 12 Dominante Overerving Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital en Londen Genetic Knowledge Park, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald door

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... Branche- en beangenoranisaties Pyades evert software die werkt! Voor u, uw medewerkers en eden. Pyades dé speciaist voor branche- en beangenorganisaties Ook in uw organisatie

Nadere informatie

KONINKLIJKE NEDERLANDSE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN(KNAW) DIEREXPERIMENTENCOMMISSIE JAARVERSLAG 2001

KONINKLIJKE NEDERLANDSE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN(KNAW) DIEREXPERIMENTENCOMMISSIE JAARVERSLAG 2001 KONINKLIJKE NEDERLANDSE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN(KNAW) DIEREXPERIMENTENCOMMISSIE JAARVERSLAG 2001 Sinds 199!) kent de Koninkijke Nederandse Academie van Wetenschappen (KNAW) een Dierexperimentericommissie

Nadere informatie

Inleiding Biotechnologie 1

Inleiding Biotechnologie 1 Ineiding Biotechnoogie 1 MODULE European Initiative for Biotechnoogy Education Aan de modue hebben bijgedragen: Eckhard R. Lucius (Coördinator) Catherine Adey, Jan Frings, Ceciy Leonard, Dean Madden, Marcus

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... Contractors & Engineering Pyades evert erp-software die werkt! Voor u, uw medewerkers en kanten. Pyades dé speciaist voor de Contractors & Engineering sector Het voeren van

Nadere informatie

Wat is Cystic Fibrosis? Hoe krijg je Cystic Fibrosis? Hoeveel mensen hebben Cystic Fibrosis? Hoe ontdekken ze Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis in het

Wat is Cystic Fibrosis? Hoe krijg je Cystic Fibrosis? Hoeveel mensen hebben Cystic Fibrosis? Hoe ontdekken ze Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis in het 1 Wat is Cystic Fibrosis? Hoe krijg je Cystic Fibrosis? Hoeveel mensen hebben Cystic Fibrosis? Hoe ontdekken ze Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis in het kort 2 Cystic Fibrosis = CF = Taaislijmziekte Cystic

Nadere informatie

esdégé reigersdaal Afspraken over agressie

esdégé reigersdaal Afspraken over agressie esdégé reigersdaa Afspraken over agressie 1 Afspraken over agressie Voorwoord De afgeopen jaren zijn er op het terrein van omgaan met agressie/ongewenst gedrag zowe centraa as okaa binnen de organisatie

Nadere informatie

Ontdek de voordelen van integratie tussen Dynamics AX, Dynamics CRM en SharePoint!

Ontdek de voordelen van integratie tussen Dynamics AX, Dynamics CRM en SharePoint! Ontdek de voordeen van integratie tussen Dynamics AX, Dynamics CRM en SharePoint! Pyades gaat verder waar de standaard van Microsoft stopt. Pyades evert opossingen die werken! Voor toekomstige en bestaande

Nadere informatie

Praktische gids. voor spoedgevallendiensten bij het herkennen, opvangen en begeleiden van suïcidale patiënten

Praktische gids. voor spoedgevallendiensten bij het herkennen, opvangen en begeleiden van suïcidale patiënten Praktische gids voor spoedgevaendiensten bij het herkennen, opvangen en begeeiden van suïcidae patiënten Coofon Redactie: AZ Sint-Lucas & Vokskiniek, CHU Brugmann, CHR La Citadee, Kabinet van de Federaa

Nadere informatie

Krachtige elektrolyse-installaties www.prominent.nl

Krachtige elektrolyse-installaties www.prominent.nl Veiige en effectieve desinfectie met keukenzout Krachtige eektroyse-instaaties www.prominent.n Miieuvriendeijke desinfectie van water Eektroyse is vanuit kostenoogpunt een nuttig en technisch geavanceerd

Nadere informatie

Handboek Kosten-batenanalyse (KBA) Fietsbeleid

Handboek Kosten-batenanalyse (KBA) Fietsbeleid Handboek Kosten-batenanayse (KBA) Fietsbeeid Datum 20 juni 2000 Kenmerk ZZ08.003 MuConsu/t B. V. Postbus 2054 3800 CB Amersfoort Teefoon 033-465 50 54 Fax 033-461 40 21 E-mai Internet INFO@MUCONSULT.NL

Nadere informatie

CAGO GAS. Installatie - en gebruiks handleiding. Infrarood kachel IRV PETITE 63. Artikel nummer: 801206 CE 0051

CAGO GAS. Installatie - en gebruiks handleiding. Infrarood kachel IRV PETITE 63. Artikel nummer: 801206 CE 0051 CAGO GAS Instaatie - en gebruiks handeiding Infrarood kache IRV PETITE 63 Artike nummer: 801206 CE 0051 Maximae votooiing: 2800W - 200 g/h LPG Voor gebruik van dit toeste a.u.b. zorgvudig de instaatie

Nadere informatie

CONCEPT. Dan is hij ook in staat om zijn zelf-verhaal te herschrijven, op zo n manier dat het dichter bij de waarheid van zijn wezen gaat aansluiten.

CONCEPT. Dan is hij ook in staat om zijn zelf-verhaal te herschrijven, op zo n manier dat het dichter bij de waarheid van zijn wezen gaat aansluiten. CONCEPT HAAL JE LEvEN UIT DE KNOOP. BIOGRAfIsCH werken MET CLIëNTEN Of GROEPEN. Ik vraag aan F. (49 jaar) een ciënte in mijn praktijk voor coaching en evensoopbegeeiding om vijf personen op te noemen die

Nadere informatie

DUURZAME VIERDAAGSEFEESTEN. by Cradle to Cradle

DUURZAME VIERDAAGSEFEESTEN. by Cradle to Cradle DUURZAME VIERDAAGSEFEESTEN by Crade to Crade Inhoud 1. Ineiding 4 2. Geïnspireerd op het Crade to Crade -concept 6 3. Workshop 10 4. Vierdaagsefeesten Duurzaamheidprincipes 14 5. Duurzame kansen en activiteiten

Nadere informatie

Lexmark Print Management

Lexmark Print Management Lexmark Print Management Optimaiseer afdrukken via het netwerk en verzeker u van een onderscheidende voorsprong met een efficiënte Print Management-opossing die u op ocatie of via de coud kunt inzetten.

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besuit van de directeur-generaa van de Nederandse mededingingsautoriteit as bedoed in artike 37, eerste id, van de Mededingingswet. Zaak nr: 1324 / HAL - Mercurius Nummer: 1324/11 I. MELDING 1.

Nadere informatie

i: t.. * k';... iië : : i. E ' ï ï k. :Ej :.1:) LLL é y ' y Aan de Ieden van de raad van de gemeente Buren uw brief van'. Maurik, behandeld door:

i: t.. * k';... iië : : i. E ' ï ï k. :Ej :.1:) LLL é y ' y Aan de Ieden van de raad van de gemeente Buren uw brief van'. Maurik, behandeld door: i: t.. * k';....... iië : : i. E ' ï ï k. :Ej :.:) LLL é y ' y Aan de eden van de raad van de gemeente Buren uw brief van'. Maurik, behanded door: W.M. Wibrink Bijagetn): onderwerp: Bean oording openstaande

Nadere informatie

Algemene aspecten van erfelijkheid. Waarom is kennis over erfelijke aspecten van een ziekte belangrijk? Wanneer erfelijkheidsadvies/onderzoek?

Algemene aspecten van erfelijkheid. Waarom is kennis over erfelijke aspecten van een ziekte belangrijk? Wanneer erfelijkheidsadvies/onderzoek? Erfelijke nierziekten: algemene aspecten van erfelijkheid, overerving en erfelijkheidsadvies Nine Knoers Klinisch Geneticus Commissie Erfelijke Nierziekten NVN 4 november 2006 HUMAN GENETICS NIJMEGEN Inhoud

Nadere informatie

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Mollige muizen wijzen op het belang van de hypothalamus bij de ziekte

Nadere informatie

BasisBeroeps- en KaderBeroepsgerichte leerweg. versie september 2015. Linda Baselier (auteur) Rob Veldhoen (auteur) Sjors van de Hasselt (redactie)

BasisBeroeps- en KaderBeroepsgerichte leerweg. versie september 2015. Linda Baselier (auteur) Rob Veldhoen (auteur) Sjors van de Hasselt (redactie) euzedossier Handeiding voor de mentor bij Loopbaan Oriëntatie Begeeiding in de onderbouw van het vmbo. BasisBeroeps- en KaderBeroepsgerichte eerweg versie september 2015 Linda Baseier (auteur) Rob Vedhoen

Nadere informatie