Colofon. Disclaimer. Met dank aan: Uitgegeven door Rijkswaterstaat. Innovatie Test Centrum (ITC) van der Burghweg 1 Postbus GA DELFT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Colofon. Disclaimer. Met dank aan: Uitgegeven door Rijkswaterstaat. Innovatie Test Centrum (ITC) van der Burghweg 1 Postbus 5044 2600 GA DELFT"

Transcriptie

1

2 Colofon Uitgegeven door Rijkswaterstaat Innovatie Test Centrum (ITC) van der Burghweg 1 Postbus GA DELFT Telefoon Realisatie Comtech Houten B.V. Vormgeving Comtech Houten B.V. Met dank aan: Wijnand Broeders, Hoofdingenieur-Directeur, DWW Hanneke A.C. Derksen-Zijm Communicatieadviseur, DWW Mariëlle H. van Dijk, Projectleider ITC Jan Th. van der Zwan, Programmamanager ITC Edwin Kuil, Programmamanager Ontwikkelfunctie, RWS Ljerka Nardelli, Chemisch technoloog en projectmedewerker, DWW Bert Toussaint Bedrijfshistoricus, RWS Sven Freek, Financial controller, C-Fix B.V. Disclaimer De Dienst Weg- en Waterbouwkunde van Rijkswaterstaat (DWW) en degenen die aan deze publicatie hebben meegewerkt, hebben de in deze publicatie opgenomen gegevens zorgvuldig verzameld naar de laatste stand van wetenschap en techniek. Desondanks kunnen er onjuistheden in deze publicatie voorkomen. Beschrijvingen van innovaties zijn gebaseerd op interviews met de betrokken innovatoren. Het gestelde is de verantwoordelijkheid van de betrokkenen. De DWW, als onderdeel van het Rijk, sluit, mede ten behoeve van degenen die aan deze publicatie hebben meegewerkt, iedere aansprakelijkheid uit voor schade die uit het gebruik van de hierin opgenomen gegevens mocht voortvloeien. Kees de Groot, Uitvinder, West 6 B.V. Jos Hoebe, Uitvinder, Anome B.V. Hans Oonk, Wetenschappelijk researchmedewerker, TNO-MEP Corné Rijlaarsdam, Industrieel ontwerper Rene van de Velden, Projectmanager, Oranjewoud Mink Jaap Ypma, Projectleider van Multiconsult B.V.

3 Colofon... 2 Weg met Geluid Voorwoord... 6 Innovatie: historie binnen de Rijkswaterstaat Inleiding... 7 Dutchdam C-fix... 8 Werkwijze Missie...10 Helikopterfotogrammetrie Zelfreinigende bermpaaltjes...12 Organisatie Innovatie en Rijkswaterstaat...14 Tweelaagsspreidmachine Ground consolidator...16 ITC in cijfers Het Innovatie Test Centrum...18 De Katalytische weg Innovatie Test Centrum

4 Inleiding Voorwoord Geïnspireerd door het klassieke verhaal van Icarus, was Leonardo da Vinci steeds op zoek naar een methode om te vliegen. Zijn nietafl atende nieuwsgierigheid bracht hem tot de uitvinding van een parachute, ruim driehonderd jaar voor de eerste geslaagde parachutesprong in Albert Einstein zei: ik heb niet veel talenten, maar ik ben hartstochtelijk nieuwsgierig. Voor de uitvinders, de kunstenaars, oftewel de pioniers onder ons vormt de nieuwsgierigheid en de arbeid van het uitvinden en associëren de energiebron. Het uiteindelijke resultaat doet minder ter zake. Hun drijfveer is de passie voor de zoektocht. De nieuwsgierigheid van de ondernemende verbeteraars, ofwel de passagiers, is geënt op of geïnspireerd door bestaande uitdagingen. Passagiers werken dingen verder uit of verbeteren bestaande ideeën, maar ook zij worden gedreven door passie. Het is passie die leidt tot goede ideeën, het is passie die kán leiden tot innovatie. De crux zit m in het doen. Het Innovatie Test Centrum (ITC) doet! Sinds 2001 werkt het ITC samen met de ondernemer kansrijke ideeën uit, van schets tot implementatie. Goede ideeën en innovaties zijn hard nodig, willen we als Rijkswaterstaat onze taak als beheerder van de netwerken op de weg en het water adequaat blijven vervullen. Daarnaast versterkt een innovatieve ondernemer zijn (inter)nationale marktpositie. Dit sluit ook aan op de regeringsdoelstellingen. Dit boek laat zien wat vier jaar ITC heeft opgeleverd voor de ondernemer èn Rijkwaterstaat. Voornaamste les? Innoveren is nieuwsgierig blijven en doen! Ing. Mariëlle H. van Dijk, projectleider ITC Ir. Jan Th. van der Zwan, programmamanager ITC Innoveren is in, innoveren is hot. Maar een innovatie is meer dan alleen een uitvinding: het is niet alleen nieuw en origineel, maar ook realiseerbaar en heeft een materiële werkelijkheid. Innoveren is noodzakelijk als Rijkswaterstaat snel wil reageren op de toenemende mobiliteitsvraag op het (vaar-)wegennet. Milieumaatregelen, veiligheid, duurzaamheid en een beperkte hinder bij werkzaamheden vragen om vernieuwende oplossingen. Bij het bedrijfsleven leven veel ideeën die van waarde kunnen zijn bij en voor het ontwikkelen van vernieuwende oplossingen. Maar voor het bedrijfsleven betekent ondernemen geld verdienen en dus moet er een afzetmarkt voor het product zijn. Hoe kan de overheid innovaties stimuleren? De overheid is nu eenmaal geen producent van systemen, maar reguleert en schrijft voor. De overheid heeft een behoefte en die wordt ingevuld door het bedrijfsleven. Innoveren is investeren. Een ondernemer gaat pas investeren als hij gelooft dat er een markt is en hij deze investering kan terugverdienen. Passie alleen is niet toereikend voor het komen tot toepassing van de innovatie. Het bedrijfsleven wil rendement zien van deze investering en opdrachtgevers willen producten die een probleem oplossen tegen concurrerende prijzen. Het beperken van risico s speelt hierbij een grote rol. Vervolgschades kunnen tenslotte groot zijn, denk aan het bezwijken van een brug. Civiele constructies worden voor een lange levensduur ontworpen en bewezen technologieën bieden nu eenmaal zekerheid. Innovatieve producten waarvan het lange termijn gedrag nog niet bewezen is vinden maar moeilijk een toepassing. De partij die risico draagt is terughoudend in ofwel de investering in of de toepassing van de innovatie. Hierin zit de uitdaging voor het Innovatie Test Centrum (ITC) van de Dienst Weg- en Waterbouwkunde. Sinds 2001 is het ITC actief binnen de DWW. Het ITC stimuleert de Grond-, Weg- en Waterbouwsector (GWW-sector) te komen met innovatieve oplossingen door de meerwaarde van een innovatie in kaart te brengen. Met een zogenaamd validatieonderzoek is het al in het ontwikkelingstraject mogelijk een product of proces goed af te stemmen op de wensen en eisen van de afnemer. Daarmee wordt de meerwaarde van de vinding en de mogelijke afzetmarkt voor het product in kaart gebracht. Dit betekent voor de ondernemer inzicht in de marktkansen en voor Rijkswaterstaat het op peil houden van de vakkennis. De resultaten worden vastgelegd in een validatiedocument, waarmee de ondernemer de markt op kan. Rijkswaterstaat verwerkt dit validatieonderzoek in een toepassingsadvies. Op deze wijze is het ITC in staat de ondernemer te stimuleren om met innovaties te komen en, in samenwerking met de ondernemer, deze innovaties te ontwikkelen tot marktrijpe producten. Na een voorzichtige start zijn er nu, vier jaar later, meer dan 40 ideeën het ITC- loket gepasseerd en zijn er 15 samenwerkingsovereenkomsten met ondernemers gesloten. Het aantal aanvragen groeit en het werkgebied van de aanvragen wordt breder. De ITC-formule slaat aan, zowel binnen als buiten Rijkswaterstaat. Het ITC komt dus lekker op stoom, een mooi moment om eens stil te staan bij de behaalde resultaten. Dit boek zet het belang van innovatie voor Rijkswaterstaat uiteen en laat zien welke rol het ITC daarin speelt. Maar ook de indiener krijgt het woord en zo wordt aan de hand van enkele projecten ook de andere kant van het ITC belicht. Want zonder gepassioneerde ondernemers kán het ITC niet bestaan. 6 Innovatie Test Centrum

5 Het onderzoeksprogramma dat wij samen met het ITC uitvoeren, is van enorme waarde aangezien het ITC ons de juiste vragen stelt. Sven Freek, financial controller, C-Fix B.V. C-Fix is een door Shell ontwikkeld bindmiddel dat uit aardolie wordt geproduceerd. C-Fix staat voor Carbon Fixation, oftewel koolstoffixatie. De marketing van C-Fix heeft Shell overgelaten aan C-Fix B.V. in Almere. Het onderzoeksprogramma In samenwerking met het ITC is C-Fix B.V. een onderzoeksprogramma gestart naar de toepasbaarheid van het C-Fix bindmiddel voor de weg- en waterbouw, dat moet resulteren in een toepassingsadvies van de Dienst Weg- en Waterbouwkunde (DWW). Het onderzoeksprogramma bestaat uit drie fasen, vertelt Sven Freek, financial controller bij C-Fix B.V. Op dit moment zijn we aan het einde van de eerste fase beland. We hebben onderzoek gedaan naar onder meer de eigenschappen en bestaande toepassingen van het product, de marktsectoren waarbinnen het product kan worden toegepast, de wijze waarop het product in een raffinaderij wordt geproduceerd en de milieu- en economische aspecten van het product. Het ITC beoordeelt de documenten die uit dit onderzoek voortkomen en geeft commentaar. Uit het onderzoek en het commentaar van het ITC volgt welke zaken nog moeten worden onderzocht. In overleg met het ITC zullen we dan besluiten welk aanvullend laboratoriumonderzoek eventueel noodzakelijk is. Het uitvoeren van aanvullend laboratoriumonderzoek zal in de tweede fase plaatsvinden. C-Fix B.V. heeft reeds een veertigtal projecten uitgevoerd. Het ITC is vooral geïnteresseerd in de toepassing van C-Fix in de weg- en waterbouw, vervolgt Sven Freek. In de derde fase zal zowel een testlocatie voor een weg- als een waterbouwkundige toepassing worden gemonitord. De monitoring van deze testlocaties vormt de basis voor het toepassingsadvies van DWW. Waarom het ITC? Het onderzoeksprogramma dat wij samen met het ITC uitvoeren, is van enorme waarde, stelt Sven Freek, aangezien het ITC ons de juiste vragen stelt om de documentatie en kennis over C-Fix binnen C-Fix B.V. goed gestructureerd te krijgen. Hierdoor worden eventuele leemtes in onze kennis zichtbaar en kunnen wij in overleg met het ITC besluiten dat aanvullend onderzoek nodig is. Om mee te kunnen dingen naar opdrachten van Rijkswaterstaat op het gebied van weg- en waterbouw, vervolgt Sven Freek, is het belangrijk dat wij kunnen aantonen dat ons product aan de vereiste criteria voldoet. Een goedkeuringsstempel van het ITC voor bepaalde toepassingen van C-Fix geeft als het ware aan dat ons product daaraan voldoet. Toepassingen Een belangrijk voordeel van toepassingen met C-Fix, vertelt Sven Freek, is dat het mengproces kan worden uitgevoerd in bestaande asfaltmenginstallaties. Er hoeft dus niet een speciale productielijn voor te worden ontwikkeld. Het warme composietmengsel dat hierbij wordt verkregen, kan vervolgens tot een brede reeks van bouwmaterialen worden verwerkt. Als voorbeelden noemt Sven Freek modulaire wegdekconstructies, straatklinkers, geluidsschermen, dakpannen, industriële vloerelementen, dijkbekledingselementen, golfbrekers en rioolbuizen. Minder schadelijk voor het milieu De toepassing van C-Fix in bouwmaterialen vermindert de uitstoot van koolstofdioxide (CO 2 ) aanzienlijk, vervolgt Sven Freek, en dit heeft weer positieve effecten op het milieu. Tijdens de raffinage van aardolie tot brandstoffen ontstaat een koolstofrijk residu. Dit residu wordt nog steeds grotendeels als brandstof gebruikt in elektriciteitscentrales en zeevarende schepen. De verbranding van het residu gaat echter gepaard met een grote uitstoot van CO 2. Door dit residu niet als brandstof te gebruiken, maar te bewerken tot bindmiddel, C- Fix, verminder je de uitstoot van CO 2. Bovendien, vervolgt hij, gaat de productie van cement, dat wordt gebruikt voor het maken van beton, gepaard met een grote uitstoot van CO 2. Bouwmaterialen met C-Fix zijn een goed alternatief in de weg- en waterbouw, aangezien de eigenschappen van deze materialen tussen die van asfalt en cementbeton in liggen. 8 Innovatie Test Centrum

6 Missie De missie van het ITC is het realiseren van een stimulerend innovatieklimaat door gerichte beoordeling van innovaties van het bedrijfsleven op integrale aspecten (bijv. kosten, kwaliteit, milieu, arbeidsomstandigheden, etc). Missie Het ITC van de Dienst Weg- en Waterbouwkunde van Rijkswaterstaat is hét centrum waar de meerwaarde van innovaties in de Grond-, Weg- en Waterbouwsector (GWW) in kaart gebracht wordt. Iedereen met een goed en realiseerbaar plan in het werkveld van Rijkswaterstaat, kan samen met het ITC onderzoeken in hoeverre de prijs-prestatieverhouding van de vinding verbetert ten opzichte van huidig toegepaste methoden. Op deze wijze kan inzicht verkregen worden in: de mogelijkheden voor het terugverdienen van de ontwikkelkosten voor de ondernemer de risico s van toepassen van de innovatie voor zowel de ondernemer als de Rijkswaterstaat. Daartoe houdt het ITC zich in samenwerking met de ondernemers en kennisinstituten bezig met het beoordelen van nieuwe materialen, grondstoffen, constructies en technieken voor productie, aanleg, beheer en onderhoud. Doel Het doel van het ITC is een bijdrage leveren aan de verhoging van het innovatief potentieel van het bedrijfsleven in de GWW-sector. Rol Het ITC: vormt de intermediair tussen bedrijfsleven, GTI s/universiteiten en Rijkswaterstaat; fungeert als gesprekspartner voor de innovator; werkt samen bij de totstandkoming van een onderzoeksplan; draagt bij in de kosten van laboratorium- en praktijkproeven; faciliteert bij het vinden van proef- en testlocaties; levert een document met een beoordeling van de specifi eke innovatieve aspecten; publiceert de geslaagde en afgeronde projecten; adviseert de diensten van RWS over de resultaten van de validatie. 10 Innovatie Test Centrum

7 De projectleider van het ITC is een enthousiaste trekker in het verhaal Kees Groot, Bedenker Borsteltest Zelfreinigende bermpaaltjes? Dat is geen utopie, volgens ontwerper Stan Spangenberg van IDP Design uit Amsterdam en de bedenker van het idee, Kees Groot van innovatiebedrijf West 6 B.V. Dure grap Kees Groot vertelt hoe het idee bij hem ontstond: In de zomer van 2000 kwam ik een keer in een enorme fi le terecht. Ik passeerde een aantal keer wagens van Rijkswaterstaat. De weg was kilometers lang afgezet voor werk in uitvoering. Het verbazende was dat dit allemaal moest gebeuren omdat iemand bermpaaltjes stond te reinigen. Er waren vier mensen van Rijkswaterstaat aan het werk, tussen de ronkende automotoren. Ik dacht dát moet een dure grap zijn. Kees liet het hier niet bij zitten. Met wat zoekwerk kreeg hij boven water dat elk van de circa vijf miljoen bermpalen in Nederland elk zes keer per jaar worden gereinigd. Van de gemaakte kosten zo n 50 euro per paal per jaar gaat zeker 90% op aan veiligheidsmaatregelen voor medewerkers en verkeer. Het is gevaarlijk werk, en je zit continu in de uitlaatgassen, stelt Kees. Doorbraak Kees wilde een oplossing voor dit probleem vinden. De doorbraak kwam toen hij opnieuw langs de snelweg zag dat een stuk geluidsscherm als het ware schoongeveegd werd door een struik die in beweging was gezet door de rijwind van de langsrijdende auto s. Inmiddels was Kees al bezig om zelf tests uit te voeren met borstels en windaandrijving met behulp van een haardroger. Via Syntens kwam hij terecht bij ontwerpbureau IDP Design van Stan Spangenberg. Toen ik mijn oplossing liet zien, moest Stan er eerst heel hartelijk om lachen. Het zag er niet uit, vond hij. Maar daarna zijn we gaan brainstormen. Het idee dat nog in de kinderschoenen stond, ging nu professioneel uitgewerkt worden. aangedreven, die al draaiend naar beneden en weer naar boven het refl ecterend oppervlak van het bermpaaltje reinigt. Kees: Het lijkt zo simpel, maar er komt van alles bij kijken. Er zijn veel verschillen tussen bermpaaltjes onderling, alleen het refl ecterend oppervlak zelf is standaard. Daarnaast moesten we een vorm vinden die de automobilisten niet afl eidt. ITC enthousiaste trekker Uiteraard heb ik eerst octrooi aangevraagd voordat ik het idee verder naar buiten bracht. Daarna kom je met een dergelijk idee natuurlijk bij Rijkswaterstaat terecht. Via de Dienst Wegen Waterbouw kwam ik bij het ITC, dat toen net was opgericht. Hij ervaart de samenwerking als prettig. De projectleider van het ITC is een enthousiaste trekker in het verhaal, vindt hij. Kees vertelt gepassioneerd over alle deelonderzoekjes die uitgevoerd zijn en worden om het idee vorm te geven en te valideren. Toekomst Het idee lijkt op elke plek in Nederland toegepast te kunnen worden. Het is de bedoeling komend jaar een of twee prototypes te plaatsen en in 2006 te beginnen met een grote serie. Volgens Kees kan niet worden volstaan met de huidige bermpalen. Die moeten worden vervangen door nieuwe. Maar die investering kan zeker binnen twee jaar terugverdiend worden, is zijn overtuiging. Ontwerp aandrijving Windenergie bleef het uitgangspunt. Kees vertelt dat het uiteindelijk een systeem werd waarbij de rijwind een veer opwindt. Als er voldoende energie is opgeslagen, ontspant de veer. Hierdoor wordt er via een tandwiel een borstel 12 Innovatie Test Centrum

8 Innovatie en Rijkswaterstaat Innovatie op de agenda van de toekomst De overheid wil het innovatief potentieel binnen de GWW-sector (Grond- Weg- en Waterbouw) een grote impuls geven. Het ITC speelt hierin, samen met de ondernemers, een belangrijke rol. Rijkswaterstaat plaatst innovatie hoog op de agenda van de toekomst. Uit verschillende studies die Rijkswaterstaat in de afgelopen paar jaar heeft uitgevoerd, blijkt dat het innovatief vermogen in de GWW-sector achter blijft bij dat van andere landen en sectoren. Na perioden met een hoog innovatief en probleemoplossend vermogen, zijn op dit moment deze beide vermogens matig te noemen. Rijkswaterstaat is een uitvoeringsorganisatie binnen het Ministerie van Verkeer & Waterstaat die de nationale infrastructurele rijksnetwerken in Nederland beheert en ontwikkelt. Rijkswaterstaat werkt aan: droge voeten voldoende en schoon water vlot en veilig verkeer over weg en water betrouwbare en bruikbare informatie. Het vernieuwde aanbestedingsbeleid, waarbij taken en verantwoordelijkheden verschuiven naar de aannemer, geeft het bedrijfsleven de ruimte om te komen tot innovatieve oplossingen. Vroeger schreef Rijkswaterstaat tot in detail voor wat het wilde hebben. Meer en meer beperkt Rijkswaterstaat zich tot de functionele eisen waar een werk aan moet voldoen. Daarmee wil Rijkswaterstaat de eigen inbreng van de aannemer vergroten en hem stimuleren te komen tot innovatieve oplossingen. Toch kan het innovatief potentieel van het bedrijfsleven nog een extra impuls gebruiken. Dit kan gedaan worden door bij zowel Rijkswaterstaat als de ondernemer de drempel te verlagen om innovaties uit te ontwikkelen en toe te passen. Voor een ondernemer bestaat de drempel vooral uit onzekerheid over de kansen om zijn investering terug te verdienen. Voor Rijkswaterstaat is de nog onbekende prijs-prestatieverhouding van een innovatie een risico. Bij het verlagen van deze drempels speelt het ITC een belangrijke rol. Waarom innoveren zo belangrijk is voor Rijkswaterstaat? Omdat we inventief gebruik willen maken van de kansen die er liggen. Als publiek orgaan met verantwoordelijkheid voor de zogenaamde natte en droge infrastructuur zijn we dat verplicht. We moeten niet alleen blijvend zorgen voor een goede bereikbaarheid op het land en op het water, maar ook voor veiligheid, milieu en een leefbare omgeving. Kennis van innovatieve oplossingen voor de uitdagingen waar we in de toekomst tegenaan lopen, is te vinden in de markt: bij bedrijven, kennisinstellingen, belangenorganisaties en burgers. Daar moeten we gebruik van maken! Door verschillende initiatieven die in de laatste paar jaar zijn ontplooid, spelen we hier goed op in. De programma s Wegen naar de toekomst en Water als innovatiebron zijn mooie voorbeelden hiervan. In deze programma s kijken we 20 á 30 jaar vooruit en proberen we samen met de markt inventief vorm te geven aan de verwachte ontwikkelingen. Het Innovatie Test Centrum is ook een concrete invulling van ons streven om innovatief potentieel te stimuleren. Het ITC richt zich op realiseerbare innovatieve technieken en processen die nu of in de nabije toekomst ingezet kunnen worden. Als organisatie willen we ook ons eigen innovatief vermogen blijven verhogen. We hebben een kennisbank opgezet voor ideeën over werkverbetering. Via dit Ideeënmanagement -systeem kan elke werknemer van Rijkswaterstaat zijn of haar idee communiceren. Zo zorgen we ervoor dat goede ideeën daadwerkelijk worden verspreid en toegepast. Edwin Kuil, Programmamanager Ontwikkelfunctie, Rijkswaterstaat We proberen overal innovatieve kansen aan te boren. Onze ambitie is de meest innovatieve Rijkswaterstaat van Europa te zijn. 14 Innovatie Test Centrum

9 Ground CONSOLIDATOR Onverwoestbare dijken Met dit materiaal kun je op zeer eenvoudige manier onverwoestbare dijken maken, en dat is best wel belangrijk in ons landje, lacht Jos Hoebe, uitvinder uit Alkmaar, die patent heeft op de Ground Consolidator (GC). Die werktitel hebben we het gegeven. Maar vermeld er ook bij dat het eigenlijk om een basisversterker gaat, anders denkt iedereen alleen maar aan grond, terwijl het veel breder toepasbaar is. Onontwarbare kluwen De GC is een stortelement dat tot ruimtelijke constructies kan leiden. Het bestaat uit eenvoudige, kubusachtige vormpjes die, als je ze bij elkaar brengt, een onontwarbare kluwen vormen. De vergelijking met klittenband dringt zich op, maar volgens Jos Hoebe werkt het niet volgens hetzelfde principe, al is het wel een leuke vergelijking. De GC is een vorm die in vele materialen uitgevoerd kan worden, vertelt hij verder. De hier getoonde vormen zijn gemaakt van metaaldraad, 4 mm dik De GC kan goed van pas komen op plaatsen waar veel grondverschuiving voorkomt, zoals bij dijken en op- en afritten van bruggen. Ook bij het steil maken van taluds kan de GC een rol spelen. Jos Hoebe: Taluds zijn nogal lompe lichamen waarin behoorlijk veel grondverzet ontstaat. Door de GC te gebruiken gemengd met zand en grind, wordt dat tegengegaan en kan het talud zeer steil gemaakt worden, wat scheelt in aanlegkosten en onderhoud. Jos Hoebe ziet zelfs goede mogelijkheden om met de GC kunstmatige riffen of stroomonderbrekers aan te leggen: Dan wordt de GC in diepzee gestort. Die riffen werken als zeestroomonderbrekers. Onderstromen zoals die ontstaan in aardbevingsgebieden kun je ermee onderbreken, daarmee wordt de kracht uit de onderstroom gehaald, waardoor de schade op het land beperkt blijft. Met genoegen vertelt Jos, die voor de exploitatie samen met twee zakenpartners Anome B.V. heeft opgericht, over zijn product. Hij is ondernemer en heeft niet gestudeerd voor ontwerper: Ik heb een eigen timmerbedrijf. Ik heb een brede belangstelling voor alles in mijn omgeving, en zie snel praktische toepassingsmogelijkheden. Ik heb overal enthousiaste reacties op mijn idee ontvangen. Ik heb eerst een rondje Nederland gedaan, langs alle technische bureaus, en iedereen vond het een prima idee. Beoordeling door het ITC Via een kennis is hij bij de Dienst Weg- en Waterbouwkunde terecht gekomen. Die hebben het idee bekeken en me doorverwezen naar het ITC. Bij het ITC vonden ze het een buitengewoon goed idee. De GC bevindt zich in de prototypefase. Het ITC is nu samen met DWW bezig te bepalen hoe de vinding zal worden getest. Jos Hoebe kan zich inmiddels ook verheugen in de belangstelling van de Gemeente Rotterdam, die zeer geïnteresseerd is in het materiaal in verband met de aanleg van de tweede Maasvlakte. Hij vertelt: De Gemeente Rotterdam en het ITC hebben afgesproken om het testen gezamenlijk aan te pakken. We hebben inmiddels een student van de TU Delft gevonden die op dit onderwerp gaat afstuderen. Hij zal onder andere testen uit gaan voeren in het Waterbouwkundig Laboratorium van de TU Delft. Maar het is nog open hoe de testen eruit zullen gaan zien. Het kan zijn dat er ook getest wordt op toepassing in taluds. De aanleiding voor het idee Hoe is hij eigenlijk op het idee voor zijn product gekomen? Jos Hoebe: De aanleiding was de weg voor mijn huis. Ik woonde aan een soort dijk, en in de weg op die dijk ontstonden regelmatig gaten. Die werden dan een paar keer per jaar gevuld. Mijn buurman vroeg zich een keer af waarom ze daar nou niet iets op konden vinden. Daardoor ben ik gaan nadenken en uitproberen om iets te maken waardoor die weg niet stuk zou gaan. Ik heb allerlei vormpjes getest, en deze kwam eruit als de meest ideale. Met zijn uitvinding heeft Jos vormgegeven aan zijn toekomst. Die ziet hij dan ook met vertrouwen tegemoet. Bij het ITC vonden ze het een buitengewoon goed idee. Jos Hoebe, uitvinder uit Noordlaren 16 Innovatie Test Centrum

10 Het Innovatie Test Centrum Het ITC: vormt de intermediair tussen bedrijfsleven, Grote Technologische Instituten (GTI s), universiteiten en Rijkswaterstaat; fungeert als gesprekspartner voor de innovator; participeert bij het maken van een onderzoeksplan; participeert bij het vinden van proef- en testlocaties; faciliteert laboratorium- en praktijkproeven; draagt bij in de kosten van laboratorium- en praktijkproeven; levert een document met een beoordeling van de specifieke innovatieve aspecten van een innovatie; publiceert geslaagde en afgeronde projecten; adviseert de diensten van RWS over de resultaten van de validatie. Het ITC onderzoekt samen met de ondernemer de kracht van de innovatie in relatie tot de kosten ervan. Hierdoor kan bij Rijkswaterstaat de drempel worden weggenomen om de innovatie te implementeren. En als de ondernemer weet dat hij een concurrerend product op de markt kan zetten, dan zal hij in de ontwikkeling van de innovatie gaan investeren. Hij maakt dan namelijk een reële kans om de gemaakte investeringen terug te verdienen. In het validatieonderzoek wordt de innovatie objectief beoordeeld op prijs-prestatieverhouding. Hierbij spelen niet alleen financiën een rol, maar ook het maatschappelijk belang. Integrale aspecten zoals kosten, kwaliteit, milieubelasting en arbeidsomstandigheden worden getest. Rijkswaterstaat heeft als publiek orgaan de plicht om te beoordelen of zij waar voor haar geld krijgt en risico s zoveel mogelijk af te dekken, vanwege de grote economische betekenis van de infrastructuur. Een grondig en objectief validatieonderzoek is essentieel, wil de innovatie geaccepteerd worden. Met een validatiedocument op zak, is de kans voor een ondernemer om werken uit te voeren sterk vergroot. Samen met de ondernemer is dan aangetoond dat de innovatie een betere prijsprestatieverhouding heeft dan conventionele oplossingen. Hiermee ligt in principe de markt open. Uiteraard zijn gunningscriteria maatgevend. RWS wil echter steeds meer aanbesteden op basis van prijs en prestatie. De samenwerking met Rijkswaterstaat maakt het voor de ondernemer tevens mogelijk zijn product of proces goed af te stemmen op de wensen en eisen van de afnemer. De ondernemer krijgt zo een beter inzicht in de marktkansen voor het product. Een innovatieve bedrijfstak versterkt ook de internationale kansen van het Nederlands bedrijfsleven. Het ITC en de ondernemer werken dus samen in het validatieonderzoek, waarin het ITC voornamelijk faciliteert. Werkveld Het ITC is er voor uitvinders, aannemers en kennisinstellingen en houdt zich bezig met innovaties die primair passen in het werkveld van de Dienst voor Weg- en Waterbouwkunde (DWW). Het kan gaan om innovaties op het gebied van materialen, grondstoffen, constructies en technieken voor productie, aanleg, beheer en onderhoud. Iedereen met een goed en realiseerbaar plan en met een gezonde mix van passie en commercie kan bij het ITC terecht. Het ontwerpen, ontwikkelen en realiseren van een nieuwe techniek of proces kan binnen één bedrijf plaatsvinden, maar een samenwerking van verschillende partijen is ook mogelijk. De deur van het ITC staat ook open voor uitvinders en onderzoeksinstellingen die nog geen partner hebben voor ontwikkeling en realisatie. ITC kan de schakel vormen tussen onderzoek en uitvoering. Het ITC is geen commerciële partner en doet dan ook niet mee met productontwikkeling, maar beperkt zich tot de validatie van de innovatieve producten en/of processen. Tenslotte gelooft de ondernemer zelf in het succes van zijn product. 18 Innovatie Test Centrum

11 het 3P-model pioniers passagiers piraten De Pioniers zijn de uitvinders en de kunstenaars. Zij kenmerken zich door een niet afl atende nieuwsgierigheid. Het is het avontuur van de zoektocht waar de pioniers hun passie in stoppen en niet zozeer het resultaat. De nieuwsgierigheid van de passagier is geënt op of geïnspireerd door een gegeven uitdaging. Hij werkt dingen verder uit, of maakt verbeteringen op bestaande ideeën. De piraat is er een uit de categorie beter goed gejat dan slecht verzonnen. Hij kan niets zelf verzinnen, maar maakt andermans ideeën commercieel en/of werkt deze uit tot producten. 20 Innovatie Test Centrum

12 Weg met Geluid vertelt projectleider Mink Jaap Ypma, is een nieuw soort wegdek dat bestaat uit een ZOAB-toplaag, met een fi jne gradatie die daardoor relatief vlak en open is. Een tweede laag, de speciale absorptielaag, absorbeert een deel van het ontstane weggeluid. Hiermee kan een zeer stille wegconstructie worden gemaakt. Multiconsult B.V., het intern adviesbureau van BAM Infra, heeft dit idee uitgewerkt met enkele partners. Aanvraag bij ITC Weg met Geluid is ook bij het ITC ingediend. Het ITC heeft de aanvraag beoordeeld. In overleg met het Project Doorwerking WnT is besloten dat een aantal WnT-pilots ondergebracht gaan worden binnen het Innovatieprogramma Geluid (IPG). Ypma: De conclusie van het ITC was al gauw dat ons product daarin ook een plaats moest krijgen. Het IPG heeft vervolgens de TU Delft ingeschakeld voor verder onderzoek. Halverwege volgend jaar, verwacht hij, wordt er een stukje Weg met Geluid aangelegd voor laboratoriumtesten. Daar gaat dan een miljoen keer een vrachtwagenwiel overheen om alle eigenschappen van het wegdek te bepalen. Grootschalige toepassing Met spanning wacht Mink Jaap op de grootschalige toepassing van Weg met Geluid op het Nederlandse wegennet. Het kan hem niet snel genoeg gaan. Met zoveel partijen is het natuurlijk een traject van lange adem. De DWW helpt daarbij gelukkig goed met het wegnemen van knelpunten. Pluim richting de DWW! Met zoveel partijen is het natuurlijk een traject van lange adem. De DWW helpt daarbij gelukkig goed met het wegnemen van knelpunten. Pluim richting de DWW! Mink Jaap Ypma, projectleider, Multiconsult bv Hoe neemt Weg met Geluid het geluid weg? Toplaag Hier wordt de productie van geluid dicht bij de bron verminderd. Doordat de toplaag relatief vlak is, zijn er minder autobandtrillingen. Bovendien is de laag zeer open, waardoor lucht niet tussen autoband en wegdek wordt samengedrukt maar weg kan stromen. Absorptielaag Deze neemt de resterende geluidsenergie op. Hij bestaat uit betonnen elementen met daarin met glaswol gevulde absorptiekamers. De glaswol zorgt voor de absorptie van het geluid. Tussen deze twee lagen zit verder een zeer open druklaag die voor voldoende sterkte zorgt. Het Innovatieprogramma geluid voor weg- en spoorverkeer is een samenwerkingsverband tussen de Ministeries van V&W en VROM en Railinfrabeheer B.V.Doelstelling is te komen tot stillere wegdekken, stillere voertuigen en banden en effectievere geluidsschermen. Met de totale combinatie van deze elementen heeft het programma zich als korte termijn doelstelling gesteld om het verkeerslawaai met 8 db(a) te reduceren. Weg met Geluid is een ambitieus concept. Binnen het IPG wordt de laatste hand gelegd om de haalbaarheid voor opschaling na te gaan. Er wordt met name aandacht besteed aan de kosteneffectiviteit van het concept en de verbeterde elementen. Indien de haalbaarheid positief uitvalt is de volgende stap een onderzoek naar de levensduur in de Lintrack. 22 Innovatie Test Centrum

13 Innovatie: Historie binnen de Rijkswaterstaat Project 1: Zuiderzeewerken en Afsluitdijk Een bijdrage van Bert Toussaint, Bedrijfshistoricus RWS Vier spraakmakende projecten Innovaties steeds nodig Rijkswaterstaat heeft voor de uitoefening van zijn taken innovaties steeds nodig gehad. In zijn meer dan tweehonderdjarig bestaan heeft de dienst dan ook een grote hoeveelheid kleine en grote innovaties ontwikkeld. Dit waren hoofdzakelijk technische innovaties, gericht op het ontwikkelen en verbeteren van producten met een belangrijke functie voor het beheer van het water en de droge infrastructuur. In de loop van de 20e eeuw heeft Rijkswaterstaat daarnaast samen met de markt innovaties ontwikkeld, terwijl ook de markt steeds meer zelf met innovatieve oplossingen voor de dag kwam, waarbij Rijkswaterstaat vooral een opdrachtgevende rol speelde. Aanpak steeds wetenschappelijker Het ontwikkelen van technische innovaties kreeg na 1900 een ander karakter. Had tot dan toe ervaring en ambachtelijke kennis altijd een grote rol gespeeld in technische processen, in de 20e eeuw werd de rol van de wetenschap steeds prominenter. Water kon in toenemende mate mathematisch worden beschreven en worden nagebootst met modellen. Golven, stromingen en getijden begonnen langzamerhand hun geheimen prijs te geven. De grondmechanica kreeg een stevige theoretische basis en daardoor konden wegfunderingen, spoorwegtaluds en waterkeringen veel solider worden gebouwd. Nieuwe materialen zoals gewapend en voorgespannen beton werden steeds meer toegepast. Nieuwe sluis- en stuwtechnieken werden ontwikkeld (aanvankelijk vooral in het buitenland) en verder geperfectioneerd. Ontwikkelingen in de natte sector De stormachtige wetenschappelijke ontwikkeling maakte dus geheel nieuwe innovatieve toepassingen mogelijk. Met het oog daarop begon Rijkswaterstaat met de vorming van specialistische diensten. Ook de marktsector zat niet stil en ook daar trad specialisatie op. Vooral de grote bedrijven in de natte sector besteedden meer geld aan onderzoek en ontwikkeling. Tot de jaren 1920 werd vooral geïnvesteerd in de natte sector (rivierverbetering, kanalisatie) en daar vonden ook de meeste innovaties plaats. Het grootste en meest tot de verbeelding sprekende natte project dat in de jaren 1920 van start ging was natuurlijk de uitvoering van het Zuiderzeeplan. Plan-Lely eerst geen gehoor Al in de 19e eeuw waren verschillende plannen gemaakt om de Zuiderzee af te dammen en een aantal polders aan te leggen. In 1891 schetste Cornelis Lely een plan dat bestond uit de afsluiting van de Zuiderzee door middel van een afsluitdijk en de aanleg van vijf polders (Wieringermeer, Noordoostpolder, Oostelijk Flevoland, Zuidelijk Flevoland en Markerwaard). Dankzij de grondige onderbouwing van het plan kwam dit op de politieke agenda te staan, maar het ketste verschillende malen af door de hoge kosten en de grote technische problemen die zouden moeten worden overwonnen. Een watersnood die in 1916 grote schade veroorzaakte rondom de Zuiderzee en de optredende voedselschaarste als gevolg van de eerste wereldoorlog maakten Lely s plan nu wel kansrijk: het zou zowel veiligheid bieden als nieuwe landbouwgronden opleveren. In 1919 kon de uitvoering van het megaplan beginnen. De uitvoering werd geleid door een aparte projectorganisatie, de Dienst der Zuiderzeewerken (DDZ). Het moeilijkste onderdeel van het project was de aanleg van de 32 km lange afsluitdijk. Dit werk vormde een ongekende technische uitdaging: nooit eerder was zo n lange dam in zee gebouwd. De speciaal hiervoor ingestelde commissie-lorentz moest vorm en tracé van de dijk bepalen. Lorentz ontwierp hiertoe een mathematisch model om de gevolgen van de afsluiting voor de waterstanden, stromingen en getijden te kunnen berekenen. Samenwerking met de markt De aanleg van de Afsluitdijk was dermate complex dat er een nieuwe samenwerkingsvorm met de markt werd gecreëerd. Het werk werd uitbesteed aan een consortium van vier aannemers die samenwerkten in de NV Maatschappij tot Uitvoering van de Zuiderzeewerken (MUZ). Alleen in samenwerking met zo n consortium zouden naar het oordeel van de DDZ de financiële en technische risico s voldoende kunnen worden afgedekt. Omdat de details van de uitvoering nog niet vaststonden, werd, ook al voor het eerst, een raamovereenkomst gesloten, waarbij de onderdelen later door deelcontracten en bestekken werden ingevuld. Ontwerp en uitvoeringsmogelijkheden werden steeds op elkaar afgestemd, waardoor de MUZ ook in de ontwerpfase een belangrijke rol kon spelen. In feite was hier een bouwteammodel gecreëerd, waarop na 1945 werd voortgeborduurd. Mede dankzij de succesvolle samenwerking tussen DDZ en MUZ konden de vele technische problemen worden overwonnen. In de geulen werden speciale beteugelingdammen aangelegd als onderbouw van de sluitingsdam en ter voorkoming van verdere verdieping van de geulen. Het dijklichaam van de sluitingsdam werd gemaakt van keileem, leem dat grind en keien bevat en die is afgezet onder landijs of gletsjers. Het keileem is ondoordringbaar voor water, ter plaatse overvloedig aanwezig en dus uitermate geschikt voor de Afsluitdijk. Op 28 mei 1932 werd onder toeziend oog van vele hoogwaardigheidsbekleders het laatste gat gedicht en was de Afsluitdijk voltooid. 24 Innovatie Test Centrum

14 Project 2: Deltawerken De ervaringen die met de aanleg van de Afsluitdijk waren opgedaan konden ook worden benut bij de Deltawerken, al waren de omstandigheden in Zuidwest-Nederland wel heel anders. Het Deltaplan was het antwoord op de stormvloed die op 1 februari 1953 de kust teisterde en 1836 slachtoffers maakte. De door de regering ingestelde Deltacommissie stelde voor om een aantal Zeeuwse kustarmen af te dammen, achter de dammen compartimenteringwerken aan te leggen (om de stromingen beter kunnen geleiden), een stormvloedkering in de Hollandse IJssel aan te leggen en grootscheepse dijkverhogingen uit te voeren. Oprichting Deltadienst Om de werken in goede banen te leiden richtte Rijkswaterstaat een Deltadienst op, die de regie in handen nam en veel kennis verzamelde over de verschillende aspecten van de uitvoering. Daarnaast werd intensief samengewerkt met specialistische diensten en tal van kennisinstituten zoals het Waterloopkundig Laboratorium en het Laboratorium voor Grondmechanica. Er was vooral veel kennis nodig over het gedrag van golven, stromingen en getijden. Die kennis was cruciaal om de moeilijkste onderdelen van de Deltawerken, de afsluitingstechnieken, onder de knie te krijgen. In feite vond tijdens de Deltawerken een voortdurend proces van learning by doing plaats. Men begon met de sluiting van de kleine zeegaten (Zandkreekdam en Veerse Gatdam) en gebruikte de opgedane kennis en ervaring voor het dichten van de zeegaten met grote getijvolumes (Haringvlietdam en Brouwersdam) en de bijbehorende compartimenteringwerken (Volkerakdam). Voor een aantal sluitingen werden caissons afgezonken. Deze techniek was al toegepast tijdens de landing in Normandië op D-day en was in Nederland ingezet in Walcheren, dat in 1944 door de Britten was gebombardeerd en dat dankzij het gebruik van caissons in het najaar van 1945 werd drooggemaakt. Voor sommige zeegaten werd de caissontechniek te gevaarlijk geacht vanwege de daar optredende stromingen. Voor die sluitingen maakte men gebruik van kabelbanen: deze stortten grote hoeveelheden blokken in de zeegaten, waardoor er geleidelijk een drempel ontstond, die langzaam uitgroeide tot een waterkerend damlichaam. Samenwerking met marktpartijen De Deltadienst sloot met de aannemers in enkele gevallen raamcontracten, die net zoals voor de Afsluitdijk nader werden ingevuld met deelcontracten. Dit bood de aannemers de nodige ruimte om zelf kennis in te brengen. Dit gold bijvoorbeeld voor de Grevelingendam. Een opvallende rol speelden de marktpartijen bij het ontwerp van de Haringvlietdam. Voor dit afsluitingswerk had de directie Sluizen en Stuwen van Rijkswaterstaat segmentschuiven ontworpen, die zouden scharnieren aan een zogenaamde Nabla-ligger. De Rijkswaterstaat werkte dit plan uit samen met de marktpartij, het NESTUM consortium. Ook het Waterloopkundig Laboratorium, TNO en een ingenieursbureau waren bij het uiteindelijke ontwerp betrokken. Dichte kering of niet? Een nog veel grotere rol speelde de markt bij het ontwerp van de Oosterscheldekering. Aanvankelijk was Rijkswaterstaat overeenkomstig het Deltaplan uitgegaan van een dichte kering. Maar eind jaren 1960 waren daartegen steeds meer protesten gerezen. De schelpdiervisserij vreesde de teloorgang van de oesterculturen. Milieugroepen waren bang dat een dichte Oosterschelde al snel zijn unieke biologische rijkdom zou verliezen. De druk om met alternatieven te komen nam sterk toe en het kabinet-den Uyl stelde de commissie-klaasesz in om tot een oplossing te komen. De commissie adviseerde in 1974 om het concept van een doorlaatbare blokkendam uit te werken. In een aantal projectgroepen werkte de Deltadienst, samen met de marktpartner DOS-bouw een groot aantal alternatieven uit. De Deltadienst presenteerde uiteindelijk drie alternatieven, waaruit er een, een stormvloedkering met beweegbare schuiven, door DOS-bouw was aangedragen. Het parlement koos voor deze oplossing. Om de alternatieven op hun milieueffecten te beoordelen werd de Amerikaanse denktank RAND-Corporation ingeschakeld. Dit bedrijf presenteerde een methode, waarmee integrale afwegingen konden worden gemaakt. Veiligheid, milieu en sociaaleconomisch factoren konden zo per alternatief tegen elkaar worden afgewogen. Rijkswaterstaat leerde zo het werken met integrale en open planning, dus rekening houdend met onzekerheden in de toekomst. Technische hoogstandjes In de uitvoering van dit zeer innovatieve ontwerp moest de Deltadienst een beroep doen op veel andere partijen. Universiteiten in binnen- en buitenland, het WL, maar ook kleine bedrijven werden benaderd om oplossingen aan te dragen. Spectaculair was de ontwikkeling van een speciaal hefschip, de Ostrea, die de pijlers precies op hun plaats zette. Een ander werkponton, de Cardium, werd ingezet voor het vlak maken van de bodem en het leggen van matten. Bij al deze technische hoogstandjes speelden de marktpartijen een belangrijke rol. Uiteindelijk werden alle problemen opgelost, maar de opening van de kering kon pas in 1986 plaatsvinden (oorspronkelijk had men 1978 op het oog). In 1987 werden nog de laatste compartimenteringwerken (Oesterdam, Philipsdam en Markiezaatskade) voltooid. Project 3: Stormvloedkering Nieuwe Waterweg Bij het opstellen van het Deltaplan was niet voorzien in een waterkering in de Nieuwe Waterweg. Er was wel in 1954 een commissie gevormd die een plan voor een stormvloedkering op tafel leg- 26 Innovatie Test Centrum

15 de, maar dit werd terzijde geschoven. De havenontwikkeling in Rotterdam en de waarborg voor een vrije doorvaart voor de scheepvaart maakten uitvoering ervan onwenselijk. In plaats daarvan werden grootscheepse dijkverhogingen gepland. Die werden gedeeltelijk uitgevoerd. Maar toen er in de jaren 1970 dijkwerken in de stedelijke gebieden op het programma stonden, rees er veel protest, omdat veel historische bebouwing zou moeten sneuvelen. En de gevolgen voor het stedelijk aangezicht zouden nog ingrijpender worden, toen nieuwe berekeningen op basis van een voorziene versnelde zeespiegelrijzing uitwezen dat de dijken nog veel hoger moesten worden. Kaden, dijken en pleinen zouden moeten worden aangepakt, wat niet alleen ingrijpend, maar ook zeer duur was. Plan uit de mottenballen Daarom werd het plan voor de stormvloedkering uit de mottenballen gehaald. In 1987 werd een Commissie Stormvloedkering ingesteld, die een haalbaarheidsonderzoek deed. Om de hinder voor de scheepvaart zo klein mogelijk te houden werd als voorwaarde gesteld dat de kering slechts een tot twee keer per tien jaar zou moeten sluiten. Dijkverhogingen zouden overbodig worden. Hierdoor zouden de kosten uiteindelijk veel lager uitkomen. Marktpartijen prominent Bijzonder aan het project was de prominente rol die marktpartijen daarin speelden. De commissie schreef een prijsvraag uit voor een aantal ontwerpen. Vijf aannemersconsortia schreven in. Het consortium Bouwcombinatie Maeslantkering (BMK) kwam met twee ontwerpen, waarvan er tenslotte een werd uitgekozen. Dit was een kering met sectordeuren (draaideuren), die liggend op de oever de rivier indraaiden en drijvend op het water vervolgens werden neergelaten op een drempel op de waterbodem. Het uiteindelijke ontwerp bestond uit een halfronde stalen kerende wand, die werd verbonden met twee lange vakwerkarmen, die op hun beurt werden verbonden met een bolscharnier. BMK was niet alleen verantwoordelijk voor het ontwerp, maar ook voor de uitvoering (die in 1991 begon) en kwaliteitsborging. Daartoe had de Rijkswaterstaat een design and construct - contract met BMK gesloten. BMK controleerde de uitvoeringswerkzaamheden zelf en bleef nog tot vijf jaar na oplevering verantwoordelijk voor het onderhoud. Rijkswaterstaat beperkte zich tot kwaliteitscontrole aan de hand van het programma van eisen en de contractuele verplichtingen. Bovendien werden audits en steekproeven gehouden. In 1997 werd de stormvloedkering geopend. Daarmee was het enorme veiligheidsprogramma in Zuidwest-Nederland dat in 1954 was begonnen met de stormvloedkering Hollandse IJssel afgerond. Project 4: Westerscheldetunnel De Deltawerken boden niet alleen veiligheid, maar verbonden via de wegen over de dammen Zeeland ook met Zuid-Holland en Noord-Brabant. Zeeuws-Vlaanderen was nu het enige stuk van Zeeland dat zijn geïsoleerde ligging behield. Plannen voor een vaste oeverbinding werden evenwel al sinds de jaren 30 gemaakt. Zo n verbinding zou het gebied een grote economische impuls geven. Deze plannen werden echter door de hoge kosten en technische problemen steeds afgewezen. In 1986 begon men opnieuw. Aanvankelijk wilde men een combinatie van een brug en een afgezonken tunnel, maar uiteindelijk koos men een geboorde tunnel. Het tracé ging lopen van Ellewoutsdijk naar Terneuzen. Met een lengte van 6,6 km, een diameter van ruim 10 meter en een maximale diepte van 60 meter beneden de zeespiegel, is de tunnel uniek in Europa. N.V. Westerscheldetunnel De uitvoeringsorganisatie was tamelijk bijzonder. Rijkswaterstaat en de provincie Zeeland zijn aandeelhouders van een speciaal opgerichte N.V. Westerscheldetunnel. Tevens trad deze N.V. op als exploitant van de tunnel. In de exploitatiefase verdient de N.V. de geïnvesteerde gelden met tolheffing terug. De N.V. sloot daartoe in 1996 een contract met het aannemersconsortium Kombinatie Middelplaat Westerschelde (KMW). Het consortium ging ontwerp, bouw en het onderhoud gedurende tien jaar voor zijn rekening nemen. Daarnaast namen ook kennisinstituten deel aan het project. Zo deed TNO-NITG onderzoek naar de bodemopbouw en stijfheid. Talrijke innovaties Het bouwproces werd gekenmerkt door talrijke innovaties. Uit Duitsland kwamen twee boormachines. Tijdens het boren werd een steunvloeistof gebruikt, bestaande uit een mengsel van bentoniet (een soort klei) en water om het boorschild tegen grond- en waterdruk overeind te houden. Tussen de twee gescheiden tunnelbuizen werden dwarsverbindingen gemaakt, waarbij ter plaatse de grond met vriesvloeistof werd bevroren om grond en water tegen te houden. In 2003 is de tunnel geopend. Besluit De laatste 75 jaar is de rol van de marktpartijen in de ontwikkeling van innovaties voor het waterbeheer en infrastructuur sterk toegenomen. De vier hierboven beschreven projecten zijn markante punten in die ontwikkeling: het zijn belangrijke leerervaringen, waar de markt van heeft geprofiteerd. Met de bouw van de Afsluitdijk werd het raamcontract geïntroduceerd en een bouwteam-samenwerking beproefd, die na 1945 steeds vaker in grote projecten werd toegepast. Het ontwerp van de Oosterscheldekering vormt daarin een hoogtepunt. Nog groter werd de innovatieve rol van de markt in ontwerp en uitvoering van de Maeslantkering en de Westerscheldetunnel. Rijkswaterstaat beperkte zich hier hoofdzakelijk tot een regisserende en toetsende rol. Dit proces weerspiegelt het toegenomen innovatief vermogen van de marktsector. In een vruchtbaar proces van kruisbestuiving konden Rijkswaterstaat, kennisinstituten en marktpartijen gezamenlijk spraakmakende projecten realiseren. 28 Innovatie Test Centrum

16 Het ITC legt de lat heel hoog, en daagt vervolgens de ondernemer uit om over die lat te springen. Corné Rijlaarsdam, senior industrieel ontwerper design & copyright: corné rijlaarsdam , patented matters, add. patents applied for. Dutchdam-Duplo in ontwikkeling De Dutchdam is een uitklapbare, met de hand op te zetten waterkering. Hij is bestemd voor plaatsen waar te weinig mogelijkheden zijn om dijken, kaden of keermuren te verhogen bij hoogwater. Dat is vaak het geval bij steden en dorpen langs rivieren. De maker Corné Rijlaarsdam, senior industrieel ontwerper uit Woubrugge, won onlangs met de Dutchdam-Duplo de Nederlandse Designprijs 2004 in de categorie professioneel product. De Dutchdam-Duplo is inzetbaar tot een hoogte van 80 tot 100 cm en de Dutchdam-Delta van 120 tot 240 cm. Omwenteling Van oudsher wordt voor tijdelijke waterkeringen teruggegrepen op schotten of planken die geplaatst worden tussen staanders of in gleuven. De traditionele schotbalken worden al sinds de middeleeuwen toegepast. Ze zijn wel wat verder aangepast, maar feitelijk is de techniek stil blijven staan, vertelt Corné Rijlaarsdam. Alle waterdruk over de volle lengte van de schotbalken wordt overgedragen op de staanders. De schotbalken op zich zijn niet aan de ondergrond verbonden. Daarnaast bestaat een schotbalkenkering voornamelijk uit losse onderdelen. De dekplaat vormt, toegepast als langsschoor met de keerwand van de Dutchdam, één geheel in de werkstand. Hij is centimeter voor centimeter aan de ondergrond verbonden, waardoor een zeer stabiele en betrouwbare constructie ontstaat. Corné Rijlaarsdam beschouwt de Dutchdam dan ook als een omwenteling op dit gebied. Het complete waterkeringssysteem wordt langs de kade geplaatst en is goed verankerd in de betonnen gootconstructie in de ondergrond. Het is in zijn geheel een knelsysteem dat zich stevig vastzet als je het opzet. Er worden geen bouten en moeren gebruikt. Koudwatervrees Na oriëntatie en octrooiaanvraag volgde een tocht langs technische bureaus en instanties om zijn idee te demonstreren. Al gauw kwam naar voren dat de Dutchdam belangrijke voordelen bleek te hebben. Toch was dit niet onmiddellijk voldoende, heeft Corné gemerkt. Een barrière is dat de Dutchdam zo n grote innovatieve stap betekent dat de bestaande en vertrouwde techniek geheel moet worden losgelaten. De verantwoordelijke ambtenaren bij de Waterschappen weten vaak niet goed hoe ze met zoiets om moeten gaan. Vragen die hij vaak heeft gekregen zijn Blijft dat wel staan? en Wat vindt Rijkswaterstaat ervan? Het systeem levert veel koud watervrees op, grapt Corné. Bespreekbaar maken Om zijn oplossing goed bespreekbaar te maken, bleek het ITC een goede instantie te zijn. Het ITC legt de lat heel hoog, en daagt vervolgens de ondernemer uit om over die lat te springen. Het ITC vervult volgens hem een belangrijke dubbelfunctie voor een ontwerper: Aan de ene kant fungeren ze als een klankbord voor je ideeën, en aan de andere kant, heel belangrijk vind ik, voeren ze een kritische toets uit. Dat heeft veel waarde. Het ITC laat het idee door specialisten van Rijkswaterstaat beoordelen. Een lokale ambtenaar heeft niet altijd de expertise of de tijd om nieuwe technieken op waarde te beoordelen. Maar hij moet er wel een goed gevoel bij kunnen krijgen. Als er experts naar gekeken hebben en erachter staan, dan ben je een grote stap verder. Tijdige bescherming Een groot voordeel van het systeem is dat het altijd ter plaatse aanwezig is, zonder dat het een belemmering vormt voor het uitzicht of de toegankelijkheid. Het ligt immers ingeklapt in de bodem. Het systeem is ook snel opzetbaar. Dit in tegenstelling tot schotbalken, die elders opgeslagen liggen, en gehaald en weer afgevoerd moeten worden. Corné stelt: De kans op te hoog water is vaak een inschatting. Dit leidt niet zelden tot onnodige inzet van schotbalken vanwege de lange opbouwtijd en veroorzaakt dus geheel vermijdbare kosten. Daarom is het goed om een duidelijk zichtbare en betrouwbare oplossing altijd stand-by te hebben. Dat biedt ook vertrouwen voor de omwonenden en de lokale investeerders. Ontstaan van het idee Hij kwam op het idee doordat er in diverse media een nieuw type waterkering werd besproken. Ik vond dat geen geloofwaardige oplossing. Mijn gevoel was dat ik toch met iets beters moest kunnen komen. Ik ben eigenlijk de bezwaren gaan oplossen die ik had tegen die waterkering. De markt De eerste order heeft Dutchdam B.V. al uitgevoerd. In juni 2004 is de Dutchdam in de binnenstad van Dublin aangebracht. Corné vertelt: Men is uiterst gelukkig met ons systeem. Dublin wordt doorsneden door de Liffey. Bij hoogwater en stevige wind uit het oosten stuwt de Ierse zee het water weer terug de rivier in. Nu kunnen ze altijd snel reageren. Op advies van Rijkswaterstaat en TNO heeft de Dutchdam inmiddels ook subsidie ontvangen van Novem. 30 Innovatie Test Centrum

17 Werkwijze Niet alle innovaties die worden ingediend komen in aanmerking voor een beoordeling. De ondernemer komt eerst eens praten, voordat deze een onderzoeksaanvraag indient. Een uiteindelijke aanvraag moet goed onderbouwd zijn. Alleen dan kan bepaald worden of de innovatie voldoet aan de beoordelingscriteria en past binnen de ITC-filosofie. Voor de innovaties die in aanmerking komen voor een validatieonderzoek, wordt een onderzoeksprogramma opgesteld. Dit kan bestaan uit verificatie door laboratoriumonderzoek, het uitvoeren en beoordelen van praktijkproeven en demonstratievakken en/of literatuuronderzoek. Selecteren van aanvragen Het ITC werkt hoofdzakelijk met ingediende onderzoeksvoorstellen door het bedrijfsleven. Maar het is ook mogelijk dat het ITC vragen uitzet waarvoor innovatieve oplossingen gewenst zijn. Deze vragen worden samen met de begeleidingsgroep opgesteld. Aanbod van ontwikkelde technieken en ideeën Bedrijven kunnen onderzoeksvoorstellen voor innovatieve technieken en ideeën indienen die nog niet voldoende zijn gevalideerd. Selectie vindt plaats op basis van een beoordeling door deskundigen binnen de Dienst Weg- en Waterbouwkunde (DWW). Zij beoordelen de innovatie op: de innovatieve kracht van het voorstel, de mate waarin de innovatie bijdraagt aan de thema s waar de nota mobiliteit zich op richt, zoals bereikbaarheid, betrouwbaarheid, veiligheid en kwaliteit van de leefomgeving en de verwachte verbetering in prijs-prestatieverhouding ten opzichte van huidige oplossingen. De beoordeling wordt verwoord in een advies aan de begeleidingsgroep van het ITC. Samen met deze begeleidingsgroep wordt uiteindelijk een go of no go voor het project gegeven. Vraag naar nieuw te ontwikkelen technieken Jaarlijks kan Rijkswaterstaat thema s benoemen waarvoor innovatieve technieken wenselijk zijn. De thema s voorzien in een antwoord op bestaande of toekomstige problemen van de regionale diensten van Rijkswaterstaat. Op basis van deze thema s kan het bedrijfsleven nieuwe ideeën indienen. Het betreft dus absoluut nieuwe innovaties die nog ontwikkeld moeten worden. De ingediende innovaties moeten uiteraard voldoen aan vooraf gestelde beoordelingscriteria. Naast het benoemen van thema s, worden ook andere initiatieven ontplooid om innovaties bij het bedrijfsleven te initiëren, zoals prijsvragen en aanbestedingen. Onderzoeken van de validiteit Het technisch beoordelen van een nieuwe techniek vindt plaats in verschillende stadia. De mate van onzekerheid/risico bepaalt in welk stadium het ITC het onderzoek instapt. De resultaten bepalen of doorgaan naar een volgend stadium zinvol is. In principe worden de volgende drie stadia gehanteerd: 1. Experiment Eerst wordt laboratoriumonderzoek of een bureaustudie uitgevoerd op het idee of concept. Hiermee wordt een concreet beeld verkregen van de innovatie. 2. Proefprojecten Na het laboratoriumonderzoek of de bureaustudie, wordt de innovatie getoetst op toelaatbaarheid en wordt het praktijkgedrag vastgesteld door de hypotheses te toetsen middels een proef in de praktijk. Tevens kunnen hiermee de criteria bepaald worden voor het valideren van de economische haalbaarheid. 3. Demonstratie Op proefvakken met een significante lengte kunnen de innovaties op ware grootte worden toegepast en gevalideerd. Voor deze drie stadia stelt Rijkswaterstaat het werk en de locatie ter beschikking. Daarna kan de aannemer meedoen met een inschrijving voor een opdracht van Rijkswaterstaat. Rapporteren en publiceren Na afronding van het gehele onderzoekstraject worden de resultaten geëvalueerd, uitgaande van de vooraf beoogde doelstellingen. Deze worden gerapporteerd in een validatiedocument. De resultaten van het onderzoek mogen in vrijheid gebruikt worden. Het validatiedocument vermeldt uitdrukkelijk dat de inhoud berust op gegevens en resultaten die zijn verkregen uit een gezamenlijk onderzoek van de DWW van Rijkswaterstaat en de ondernemer. Daarnaast worden gemaakte afspraken over de geheimhouding uiteraard in acht genomen. De eindresultaten kunnen ook gepubliceerd worden in V&W-publicaties en GWW-vakbladen. Daarnaast is het mogelijk om de eindresultaten als promotie- of demonstratiemiddel in te zetten. Samenwerkingsovereenkomst Per onderzoeksproject wordt een aparte overeenkomst opgesteld met de betreffende (markt)partij, waarin eenduidig de verantwoordelijkheden, verplichtingen en de verdeling van financiële kosten vastliggen. Kostenverdeling De volgende uitgangspunten vormen de basis voor de verdeling van de onderzoekskosten: Alleen de kosten vanaf het moment van samenwerking komen in aanmerking voor vergoeding. De kosten voor het onderzoek worden gelijk verdeeld over Rijkswaterstaat en de ondernemer. De kosten voor de aanleg van proefvakken e.d. zijn in principe voor de Rijkswaterstaat. Kostenramingen vinden plaats op basis van open begrotingen. Rekening wordt gehouden met eventuele subsidies van andere organisaties. Mogelijke risico s/faalkansen Naast de kans op succesvolle beproevingen en testen is er een behoorlijke kans aanwezig dat het beoogde resultaat niet gehaald wordt. Dit risico en de gevolgen voor de positionering van het product in de markt, blijven altijd voor rekening van de ondernemer. Geheimhouding Ideeën en ontwerpen worden vertrouwelijk en onder geheimhouding behandeld. In wederzijds overleg kunnen zaken in de openbaarheid worden gebracht. Hierbij wordt de essentie van het idee getoond alsmede het innovatieve karakter ervan. Elementen die de (markt)partij niet openbaar wil maken worden verborgen. Eigendom en octrooi De indiener van een idee krijgt de mogelijkheid om voor zijn vinding een octrooi aan te vragen. Dit staat los van een mogelijke octrooiaanvraag voor resultaten die uit het onderzoek voortvloeien. In dat geval houdt een octrooiaanvraag van de ene partij altijd een verstrekking in van een licentie aan de andere partij. 32 Innovatie Test Centrum

18 Helikopterfotogrammetrie Rijkswaterstaat gaat de verkeerscapaciteit van de westelijke ring van Amsterdam verbeteren door onder meer de aanleg van een tweede Coentunnel. Ingenieursbureau Oranjewoud B.V. heeft van de Adviesdienst Geo-informatie en ICT (AGI) van Rijkswaterstaat de opdracht gekregen om een integraal digitaal terreinmodel van het tweede Coentunneltracé te maken. Om het betreden van de bestaande drukke verkeerswegen tot een minimum te beperken, zet Oranjewoud helikopterfotogrammetrie in als alternatief voor terreinmetingen. Met behulp van een helikopter met camera worden vanuit de lucht foto s van het gebied gemaakt. Aan de hand van deze foto s worden vervolgens metingen verricht. De voordelen van helikopterfotogrammetrie Helikopterfotogrammetrie, stelt René van der Velden, projectmanager bij Oranjewoud, heeft een aantal voordelen ten opzichte van traditionele meettechnieken en fotovluchten met een vliegtuig. Met helikopterfotogrammetrie kan in één keer een enorme hoeveelheid data worden geregistreerd. Deze data kunnen op ieder gewenst moment van achter het bureau worden verwerkt, onafhankelijk van weersomstandigheden of het treffen van verkeersmaatregelen. Daarnaast kunnen door de geringe vlieghoogte luchtfoto s met een grote schaal en een grote mate van detail worden gemaakt, waardoor je nauwkeurig kunt werken. Bovendien kunnen met helikopterfotogrammetrie gegevens op een afstand worden ingewonnen. Dit betekent dat bijvoorbeeld bij snelwegen de verkeersmaatregelen en dus ook de verkeershinder tot een minimum beperkt kunnen worden. Daarnaast kunnen complexe objecten en locaties, die gezien veiligheid en regelgeving moeilijk toegankelijk zijn, toch goed in kaart worden gebracht. Tot slot maakt de combinatie van een lage vlieghoogte en hoogwaardige camera s het mogelijk om vrijwel het gehele jaar door luchtfoto s te maken. De aanvraag bij het ITC De aanvraag die Oranjewoud bij het ITC heeft ingediend, vertelt René, is een aanvraag voor een onderzoek naar de mogelijkheden van helikopterfotogrammetrie bij het inwinnen van gegevens voor beheer en onderhoud van wegen. Doordat je met een helikopter op een hoogte van 75 meter kan vliegen, is het mogelijk om met helikopterfotogrammetrie het asfaltprofiel van een weg nauwkeurig tot op 5 millimeter hoogte in kaart te brengen en bijvoorbeeld rafelingen of scheuringen in het wegdek waar te nemen. Waarom het ITC? Collega s die reeds contact hadden met de DWW hebben mij op het bestaan van het ITC gewezen, vervolgt René. Op basis van de innovatieve projecten die Oranjewoud in samenwerking met de AGI heeft uitgevoerd en de positieve reacties van collega s op het voorstel om deze techniek toe te passen, hebben wij de aanvraag bij het ITC ingediend. Het oordeel van het ITC De aanvraag die Oranjewoud heeft ingediend, is uiteindelijk afgewezen, vertelt René. Het innovatieve gehalte was volgens het ITC te laag. Het ITC heeft daarbij vooral gekeken naar de techniek, terwijl Oranjewoud meer de nadruk legde op de toepassing van die techniek, namelijk beheer en onderhoud van wegen. De techniek is volgens René inderdaad niet innovatief. De voorgestelde toepassing is dat volgens hem wel. Het is als het ware bewezen techniek in een nieuw jasje. Alhoewel de aanvraag niet innovatief is voor een ITC-onderzoek, is er wel interesse voor de techniek. Het ITC bekijkt dan ook op welke manier dit binnen de DWW kan worden opgepakt. De reactie van Oranjewoud Het is natuurlijk jammer dat de aanvraag is afgewezen, vertelt René. In het kader van innovatieve projecten zijn er toch meer mogelijkheden om in de praktijk onderzoek te verrichten. Onderzoek onderbrengen in bestaande, lopende projecten is vaak veel moeilijker. Dat is vaak een kostbare zaak. 34 Innovatie Test Centrum Sven Freek, financial controller, C-Fix B.V.

19 Organisatie In het bedrijfsleven is er veelal een spanningsveld tussen enerzijds het ontwikkelen van innovatieve oplossingen en anderzijds kwaliteitsmanagement. Wanneer een ondernemer tot een innovatieve oplossing op het gebied van wegen- en waterbouw komt, is het voor hem vaak lastig om die oplossing ook daadwerkelijk in de praktijk te beproeven. Een projectleider die verantwoordelijk is voor bijvoorbeeld de aanleg van een wegvak heeft meestal geen boodschap aan een ondernemer die met het verzoek komt om het nieuwe type asfalt dat hij ontwikkeld heeft te testen. Dat hindert vaak het tijdschema van de projectleider, de beheersing van de kosten en de voortgang van het project. De kans dat een ondernemer langs deze weg de prijs-prestatieverhouding van zijn innovatieve oplossing kan onderzoeken, is dus klein. De kracht van het ITC is juist dat het een ondernemer de kans biedt om, met begeleiding van de DWW, zijn innovatieve oplossing in de praktijk te toetsen. Als uit het onderzoek vervolgens naar voren komt dat oplossing van de ondernemer inderdaad een verbetering is, dan ontvangt hij een verklaring van goedkeuring van het ITC. Met deze verklaring kan de ondernemer de volgende keer dat hij inschrijft op een opdracht van Rijkswaterstaat aantonen dat zijn innovatieve oplossing niet alleen maar een goed idee is, maar dat hij in de praktijk heeft laten zien dat zijn innovatieve oplossing daadwerkelijk tot betere resultaten leidt dan bestaande oplossingen. Wijnand Broeders, Hoofdingenieur-Directeur DWW De Rijkswaterstaat Dienst Weg- en Waterbouwkunde (DWW) is de adviesdienst van Rijkswaterstaat op het gebied van techniek en milieu voor de weg- en waterbouw. De kerntaken van de dienst bestaan uit het adviseren, ontwikkelen en kennis uitwisselen op het gebied van wegenbouw, waterkeren, waterbeheer, verkeersveiligheid en de grondstoffenvoorziening. Het ITC is onderdeel van de DWW. Het ITC beslaat het gehele werkgebied van de DWW. Het doen van metingen, het aanleggen van proefvakken, het evalueren van de resultaten en het trekken van conclusies zijn allemaal activiteiten waarin de verschillende afdelingen van de DWW en de regionale diensten veel met elkaar samenwerken. Deelname van de specialisten van DWW in de projecten is van groot belang voor de kwaliteit van een validatie. Een enkele keer wordt het team aangevuld met specifieke deskundigheid van buiten. Het ITC zelf bestaat uit een uitvoeringsbureau en een begeleidingsgroep. Het uitvoeringsbureau selecteert samen met de specialisten van de DWW de aanvragen die voor onderzoek in aanmerking komen. Voor elk onderzoek stelt het uitvoeringsbureau vervolgens een projectteam samen. Samen met de begeleidingsgroep wordt beoordeeld of een project binnen de ITC-filosofie kan worden uitgevoerd. Uitvoeringsbureau Het uitvoeringsbureau is de motor van het ITC. Dit houdt in: algemene acquisitie en PR ontvangen van voorstellen opstellen van contracten tussen de DWW en de ondernemer inschakelen van specialisten binnen de DWW en eventueel daarbuiten bewaken van de voortgang intermediëren tussen de begeleidingsgroep, de experts en het bedrijfsleven faciliteren van de praktijkproeven. Begeleidingsgroep De begeleidingsgroep bestaat uit vertegenwoordigers van de Staf Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat en de regionale diensten van Rijkswaterstaat, onder voorzitterschap van de DWW. De begeleidingsgroep geeft op basis van de beoordeling door de DWW-specialisten, een advies over de aanvraag. Met dit advies wordt de onderzoeksaanvraag gehonoreerd of afgewezen. De begeleidingsgroep participeert tevens bij het benoemen van de thema s voor het uitzetten van vragen bij het bedrijfsleven. Doordat de regionale diensten vertegenwoordigd zijn in de begeleidingsgroep, maken zij op deze manier al in een vroeg stadium kennis met de innovatie en het validatieonderzoek. Projectteams Een projectteam begeleidt het proeftechnische deel. Het projectteam bestaat uit een projectleider van de DWW, een projectleider van de aannemer en eventueel een vertegenwoordiger van de beherende regionale dienst van Rijkswaterstaat. Het aanleggen van proefvakken vindt plaats onder de verantwoordelijkheid van de beherende regionale dienst. 36 Innovatie Test Centrum

20 Tweelaagsspreidmachine De kunst van complex laboratoriumonderzoek Asfalt is zo n mooi materiaal. Het blijft fascineren om er onderzoek naar te doen. Aan het woord is Ljerka Nardelli, chemisch technoloog en projectmedewerker bij de Dienst Weg- en Waterbouwkunde (DWW) van Rijkswaterstaat. Na 25 jaar verveelt het nog steeds niet. Ook als ik duizend keer een proef uitvoer, ontdek je toch steeds weer iets anders. Dit omdat de materie zo complex is. Veel complexer dan een gewoon mens zou verwachten. Vroeger bijvoorbeeld gebruikten we maar twee soorten bitumen: 80/100 en 45/60 bitumen. Maar tegenwoordig bestaan er tientallen soorten. Waarom laboratoriumonderzoek? Wegwerkzaamheden vinden doorgaans plaats onder slechte omstandigheden: onder grote tijdsdruk, met veel langsrazend verkeer of bij slecht weer. Dit beïnvloedt de kwaliteit van het eindproduct. Ook de kennis van bijvoorbeeld het walsen van asfaltmengsels is vaak gebaseerd op ervaring die is opgedaan onder zulke omstandigheden. Bij toepassing van nieuwe mengsels, die bijvoorbeeld beter bestand zijn tegen hoge wegbelasting, is deze ervaringskennis echter niet toereikend. Daarom wordt asfalt ook getest in het laboratorium. Het voordeel van laboratoriumonderzoek is het werken onder geconditioneerde omstandigheden. Dit vergroot de nauwkeurigheid van de onderzoeksresultaten en maakt vergelijken met de resultaten van alternatieven mogelijk. Voor laboratoriumonderzoek naar asfalt en andere materialen maakt het ITC gebruik van het laboratorium van de DWW, dat is uitgerust met moderne meetapparatuur. Praktijkvoorbeeld: tweelaagsasfaltspreidmachine Voor het ITC hebben we een aantal maanden geleden metingen verricht aan tweelaags-zoab. Dat is een bijzonder soort zeer open asfalt beton (ZOAB) dat bestaat uit een onderlaag en een dunne toplaag. Het is een kritisch proces omdat de toplaag wordt aangebracht op de reeds afgekoelde onderlaag. Om dit probleem het hoofd te bieden is er een tweelaagsasfaltspreidmachine ontwikkeld. Deze bestaat uit twee geïntegreerde spreidmachines. Via een ervoor rijdende vulmachine en een transportband wordt het asfalt afwisselend naar de twee spreidbakken op de tweelaagsspreidmachine gevoerd. De machine kan gelijktijdig het asfalt voor de onder- en de bovenlaag aanbrengen en afwerken. Op deze manier worden de twee lagen in één keer gelegd. De verwachting is dat met het tweelaags-zoab winst wordt geboekt op verschillende fronten: Door het aanbrengen van twee lagen kan de uitvoeringstijd met 50% bekort worden. Door de grote werkbreedte heeft de weg geen middennaad. Vanwege de hogere verdichting van het asfalt, zijn de geluidsreducerende eigenschappen van de deklaag beter. Verwerking onder minder goede weersomstandigheden hoeft niet tot kwaliteitsverlies te leiden. Het aardige van projecten van het ITC is dat ze omvangrijker zijn dan de reguliere projecten. Meer materiaal, meerdere en verschillende onderzoeken. aldus Nardelli. Boorkernen Om vast te stellen of de projectdoelstellingen zijn gehaald, zijn er gedurende het project metingen uitgevoerd. Een aantal van deze metingen zijn verricht op de proefvakken op de snelweg. Dit betreft onder andere stroefheid, vlakheid, geluidsemissie en geluidsabsorptie. Na deze metingen is ook onderzoeksmateriaal in de vorm van boorkernen uit het proefvak gehaald. Deze boorkernen zijn in het laboratorium nauwkeurig onderzocht op laagdikte, grensvlak, verdichting, ontmenging, waterdoorlatendheid en geluidsabsorptie. Daarnaast kom je soms aparte zaken tegen. Zoals bij het onderzoek naar de tweelaagsasfaltspeidmachine. Door het gebruik van speciale vulstoffen, slibden de zeven voor het bepalen van korrelverdeling dicht met vezels. Zoiets had ik nooit eerder meegemaakt. Onverwachte meevallers Het leuke van het werken voor het ITC is dat je bezig bent met echt vernieuwende projecten, vertelt Ljerka enthousiast. Zo zijn ze er recent in geslaagd om een bepaald type polymeer (EVA) in bitumen aan te tonen. Deze polymeer beïnvloedt de eigenschappen van de bitumen en daarmee van het asfaltmengsel en tot voor kort was determinatie van deze polymeer een probleem. Het leuke van het werken voor ITC is dat je bezig bent met echt vernieuwende projecten Ljerka Nardelli, projectmedewerker, DWW Bepalen van rheologische eigenschappen 38 Innovatie Test Centrum

Rijkswaterstaat: Uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Infrastructuur en Milieu. Ir L.C. van Wagensveld

Rijkswaterstaat: Uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Infrastructuur en Milieu. Ir L.C. van Wagensveld : Uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Infrastructuur en Milieu Ir L.C. van Wagensveld 10 oktober 2013 Inhoud Introductie Wetenswaardigheden over Werkwijze Mogelijkheden 2 10 oktober 2013 Introductie

Nadere informatie

Competentie: Leergebied: Zuid Nederland. Reflectie

Competentie: Leergebied: Zuid Nederland. Reflectie Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Zuid Nederland Constructies Reflectie Aardrijkskunde Een groot deel van Nederland ligt lager dan de zee. Daarom zijn er dijken. De dijken houden het water

Nadere informatie

Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee

Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee Mogelijke onderwerpen: 1. Windturbineparken 2. Plastic soep 3. Beleidslijnen RWS Onderwerp Beleid olieen gasboringen Waddenzee 4. RWS: Welke beroepen?

Nadere informatie

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009 VISIEdocument April 2009 Innovatie in de bouw Innovatie in de bouw steeds belangrijker Innovatie is voor bouwbedrijven van steeds groter belang om zich in een snel veranderende samenleving te profileren

Nadere informatie

De praktijk van duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat

De praktijk van duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat De praktijk van duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat Henk Tiemensma RWS Bouwdienst 16 september 2008 Inhoud presentatie Organisatie Ministerie van Verkeer en Waterstaat Rijkswaterstaat Organisatie Bouwdienst

Nadere informatie

De waterschappen als publieke opdrachtgever

De waterschappen als publieke opdrachtgever De waterschappen als publieke opdrachtgever (periode 2014-2016) Voor iedereen die met de waterschappen te maken krijgt als opdrachtgever voor de realisatie van, of het beheer en onderhoud aan, (waterschaps)werken,

Nadere informatie

Duurzame leefomgeving bij Rijkswaterstaat. Schakeldag 2015 25 juni 2015

Duurzame leefomgeving bij Rijkswaterstaat. Schakeldag 2015 25 juni 2015 Duurzame leefomgeving bij Schakeldag 2015 25 juni 2015 Één Samen met Anderen Elke dag beter uitvoeringsorganisatie I&M Missie/visie (OP2015): is de uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Infrastructuur

Nadere informatie

Zandhonger. Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde. 19 september 2002

Zandhonger. Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde. 19 september 2002 Zandhonger Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde 19 september 2002 Zandhonger, Gaat de Oosterschelde kopje onder? De Deltawerken veranderden de

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Infra n Parkeren n Water n Industrie n Energie. BAM Civiel flexibel denken, flexibel bouwen

Infra n Parkeren n Water n Industrie n Energie. BAM Civiel flexibel denken, flexibel bouwen BAM Civiel flexibel denken, flexibel bouwen De maatschappelijke aandacht voor mens en milieu neemt steeds meer toe. Klimaatveranderingen, milieuvervuiling en de toenemende schaarste aan grondstoffen baren

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

De Ouderenpartij NH maakt zich ernstig zorgen over de hoogwaterveiligheid Den Oever/Afsluitdijk/Kornwerderzand

De Ouderenpartij NH maakt zich ernstig zorgen over de hoogwaterveiligheid Den Oever/Afsluitdijk/Kornwerderzand Vragen nr. 25 Aan de leden van Provinciale Staten van Noord-Holland Haarlem, 26 juni 2012 Onderwerp: vragen van de heer J.H. Leever (ONH). De voorzitter van Provinciale Staten van Noord-Holland deelt u

Nadere informatie

Het succes van de A12

Het succes van de A12 Het succes van de A12 Meer markt én meer samenwerking!! Carel van Belois (RWS) Jan Willem Bruining (BAM) Oktober 2014 1 Inhoud presentatie Het project A12 Luve: wat behelsde het? Wat was het Samenwerkingsmodel?

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Wat wordt de toekomst van de Zuidelijke Ringweg Groningen

Wat wordt de toekomst van de Zuidelijke Ringweg Groningen Wat wordt de toekomst van de Zuidelijke Ringweg Groningen 1 INHOUD Inleiding 3 Vijf oplossingen 4 Beoordelingskader 5 Vervolg 10 INFORMATIE EN CONTACT Voor informatie over de zuidelijke ringweg kunt u

Nadere informatie

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Als een ideale werking en een goed design elkaar innovatief aanvullen, hebben wij alles goed gedaan. Esthetische eisen vertalen in een goed design is één ding

Nadere informatie

Reductiemaatregelen versie 2. Plan van Aanpak CO2- Reductiemaatregelen uit ketenanalyses

Reductiemaatregelen versie 2. Plan van Aanpak CO2- Reductiemaatregelen uit ketenanalyses Plan van Aanpak CO2- Reductiemaatregelen uit ketenanalyses Naam Paraaf Datum Opgesteld M. Adriaans 13-9-2012 Gecontroleerd A.F. Verhallen 13-9-2012 Datum: 28-8-2011 Reductiemaatregelen Ketenanalyses Ippel

Nadere informatie

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Iv-Water Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Passie voor Techniek Advies gebaseerd op inhoudelijke kennis Iv-Water Water is van essentieel belang voor al het leven op aarde, maar het kan ook een

Nadere informatie

CO 2 -emissie reductie? Energie-efficiënter vervangen van de onderwaterafdichting

CO 2 -emissie reductie? Energie-efficiënter vervangen van de onderwaterafdichting CO 2 -emissie reductie? Energie-efficiënter vervangen van de onderwaterafdichting Inhoud 1 Inleiding... 3 1.1 Projectbeschrijving... 3 2 De twee methodes... 4 3 Vergelijking... 6 4 Conclusie... 7 Bijlage

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Bodem en grond 9 1.1 Grond, bodem en grondsoorten 9 1.2 Eigenschappen van grond 20 1.3 Problemen met de grond 23 1.4 Verbeteren van landbouwgronden 30 1.5 Transport van

Nadere informatie

Intentieverklaring. Ontwikkeling innovatiecluster met composieten in de bouw

Intentieverklaring. Ontwikkeling innovatiecluster met composieten in de bouw Intentieverklaring Ontwikkeling innovatiecluster met composieten in de bouw 19 november 2014 1 Partijen: 1. Royal HaskoningDHV Nederland B.V., vertegenwoordigd door mevrouw I. Siebrand-Oosterhuis, Business

Nadere informatie

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking 1 2 Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking Medio 2019 moet Nieuw-Mathenesse een modern, gemengd bedrijventerrein zijn waarmee de gemeente

Nadere informatie

Voorsprong door gebundelde kennis

Voorsprong door gebundelde kennis Advies- en ingenieursbureau dhv.nl Voorsprong door gebundelde kennis samenwerking bij complexe mobiliteitsprojecten Altijd een oplossing verder Een opdrachtgever met raad en daad bijstaan betekent meer

Nadere informatie

Rapport DE ANTIFILE-APP

Rapport DE ANTIFILE-APP Rapport DE ANTIFILE-APP Rapport over een klacht over de minister van Infrastructuur en Milieu (Rijkswaterstaat) Datum: 19 augustus 2015 Rapportnummer: 2015/125 2 Klacht Verzoeker klaagt erover dat een

Nadere informatie

Sociale werkbedrijven de toekomst

Sociale werkbedrijven de toekomst & Sociale werkbedrijven de toekomst Sociale werkbedrijven 2.0 De Participatiewet vraagt om een nieuwe manier van werken. Er zijn nieuwe doelen vastgelegd en overal ontstaan nieuwe samenwerkingsverbanden.

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Geachte aanwezigen, Nederland heeft een al sterke internationale reputatie als het om deltatechnologie

Nadere informatie

Een nieuw "UITVRAAGMODEL" voor een. Frank Goossensen, 10 februari 2011. Imagine the result

Een nieuw UITVRAAGMODEL voor een. Frank Goossensen, 10 februari 2011. Imagine the result Regionale keringen versneld es edverbeteren ebeee Een nieuw "UITVRAAGMODEL" voor een integrale aanpak Frank Goossensen, 10 februari 2011 Imagine the result Aanleiding Regionale keringen staan volop in

Nadere informatie

Heijmans Avans Minor 2010-2011. Infrastructuur: van knelpunt tot aanbesteding

Heijmans Avans Minor 2010-2011. Infrastructuur: van knelpunt tot aanbesteding Heijmans Avans Minor 2010-2011 Infrastructuur: van knelpunt tot aanbesteding Avans Hogeschool is een topinstituut dat toekomstige beroepsoefenaren opleidt tot excellente professionals, die zichzelf en

Nadere informatie

Levende Waterbouw. De natuur als ingenieur

Levende Waterbouw. De natuur als ingenieur Levende Waterbouw De natuur als ingenieur Bouwen met en voor de natuur Moderne techniek en natuur gaan heel goed samen. Dat toont winn met de proefprojecten van Biobouwers en Rijke Dijk. Onder de noemer

Nadere informatie

Green Deal Concreet 1.0

Green Deal Concreet 1.0 Green Deal Concreet 1.0 Een groep vooraanstaande bedrijven en brancheorganisaties in de betonketen hebben in 2011 samen met MVO Nederland het MVO Netwerk Beton opgericht. Op 4 oktober 2011 heeft het MVO

Nadere informatie

Bouwt u de weg van de Toekomst? Inbreng van de deelnemers aan de marktinfodag op 11 maart 2010

Bouwt u de weg van de Toekomst? Inbreng van de deelnemers aan de marktinfodag op 11 maart 2010 Bouwt u de weg van de Toekomst? Inbreng van de deelnemers aan de marktinfodag op 11 maart 2010 L. Witteveen Bedrijfsnaam: Martens Prefab Beton Als producent hebben wij duurzaamheid en innovatie hoog in

Nadere informatie

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Inhoud 1. Inleiding 3 2. Opzet plannen voor ondersteuning 4 3. Plannen voor verminderen huishoudelijk restafval 5 3.1 Eisen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144 Inhoudsopgave 5 Voorwoord 7 Ten geleide 9 1 Inleiding 11 2 De risicoanalyse 25 3 Uitvoeren van de risicoanalyse 65 4 Risicomanagement 77 5 Uitvoeren van risicomanagement 85 6 Implementatie van risicomanagement

Nadere informatie

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum Natte natuur voor droge voeten Marcel Vermeulen projectleider / projectcoördinator Staatsbosbeheer regio Zuid Projectenbureau initiëren, begeleiden, uitvoeren extern

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Dijkverbetering Zuidelijke Randmeren en Eem. Aanpak ontwerp en uitvoering Kern Spakenburg

Dijkverbetering Zuidelijke Randmeren en Eem. Aanpak ontwerp en uitvoering Kern Spakenburg Dijkverbetering Zuidelijke Randmeren en Eem Aanpak ontwerp en uitvoering Kern Spakenburg Doel bijeenkomst U informeren over uitkomst aanbesteding Kennismaking met de aannemer Mogelijkheid geven vragen

Nadere informatie

Betreft:vragen naar aanleiding van de (voorgenomen) tracéwijziging 380kV Zuid West

Betreft:vragen naar aanleiding van de (voorgenomen) tracéwijziging 380kV Zuid West Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Directoraat generaal voor Energie, Telecom en Mededinging Directie Energiemarkt t.a.v. de directeur drs. J.C. de Groot Postbus 20401 2500 EK Den

Nadere informatie

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis INHOUD 1. Inleiding 2. Pilot laadinfrastructuur Brabant 3. Overwegingen 4. Doelstellingen 5. Gefaseerde

Nadere informatie

Deel 1 Toen en nu 13

Deel 1 Toen en nu 13 Deel 1 Toen en nu 13 14 Historie Het huidige typisch Nederlandse landschap met polders en dijken kent een lange historie. Na de laatste grote ijstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden, werd door een stijgende

Nadere informatie

Assetmanagement bij waterkeringen

Assetmanagement bij waterkeringen Assetmanagement bij waterkeringen Frank den Heijer NVRB symposium Assetmanagement in de publieke sector Assetmanagement bij waterkeringen Historie en context Toetsproces waterkeringen Cases: toetsronden

Nadere informatie

Conclusies enquête The Future Group. November 2015

Conclusies enquête The Future Group. November 2015 November 2015 Conclusies enquête Een zzp er kiest voor zelfstandigheid, vrijheid en ondernemerschap. Daar moet je hem/haar de ruimte voor geven. Verplichte collectieve zaken staan in tegenstelling tot

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen TOPSURFLAND Hieronder wordt beschreven wat de toegevoegde waarde is van Topsurf voor de samenleving en wat de effecten zijn van het gebruik van Topsurfland voor alle belanghebbenden. 1. Waterschappen De

Nadere informatie

Beoordelingsformulier projectvoorstellen KFZ

Beoordelingsformulier projectvoorstellen KFZ sformulier voor de projectvoorstellen. sformulier projectvoorstellen KFZ Callronde: Versie 14-02-13 Instelling: Naam project: 1) Algemeen Het beoordelingsformulier wordt gebruikt om de projectvoorstellen

Nadere informatie

Meerjarenprogramma Kunstwerken (MJPK-2) 2015-2017. Beheer in balans

Meerjarenprogramma Kunstwerken (MJPK-2) 2015-2017. Beheer in balans Meerjarenprogramma Kunstwerken (MJPK-2) 2015-2017 Beheer in balans Opsteller : DSB/R&W Concept : versie 6 januari 2015 1 Inhoudsopgave Samenvatting 1. Inleiding 2. Terugblik MJPK-1 3. Programma 4. Financiering

Nadere informatie

Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot

Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot AQUA DOCK Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot een toenemende creativiteit om de leefbaarheid

Nadere informatie

Extra impuls gemeenten voor scheiding kunststof verpakkingsafval van huishoudens

Extra impuls gemeenten voor scheiding kunststof verpakkingsafval van huishoudens Extra impuls gemeenten voor scheiding kunststof verpakkingsafval van huishoudens Inhoud 1. Inleiding 3 2. Opzet 4 3. Voorwaarden en procedure 5 3.1 Eisen aan de projecten 5 3.2 Indienen van projecten 6

Nadere informatie

Voorwoord...- 1 - Hoofdstuk 1 Algemene gegevens...- 3 - Hoofdstuk 2 De oorzaken...- 5 - Hoofdstuk 3 De gevolgen...- 7 - Hoofdstuk 4 Hulp...

Voorwoord...- 1 - Hoofdstuk 1 Algemene gegevens...- 3 - Hoofdstuk 2 De oorzaken...- 5 - Hoofdstuk 3 De gevolgen...- 7 - Hoofdstuk 4 Hulp... Voorwoord Ik heb dit onderwerp, de Watersnoodramp, gekozen omdat het mij wel een leuk onderwerp leek. Ik wil graag te weten komen wat er toen precies gebeurde, waarom de dijken doorbraken, hoeveel mensen

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

Workshop Bouwlogistiek

Workshop Bouwlogistiek Workshop Bouwlogistiek Duurzame concepten en kansen Innovatieprogramma Duurzame Logistiek Hans Vermij, 28 november 2008. Inhoud 1. Hand in hand met het bedrijfsleven in: Bouwlogistieke Terminal West-Friesland

Nadere informatie

Veilig achter duin en dijk Hoogwaterbeschermingsprogramma

Veilig achter duin en dijk Hoogwaterbeschermingsprogramma Veilig achter duin en dijk Hoogwaterbeschermingsprogramma Veiligheid van bewoners voorop Bescherming tegen overstromingen is voor Nederland van levensbelang. Een groot deel van de inwoners woont beneden

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Juryrapport Ambassadeur Heldere Taal 2012

Juryrapport Ambassadeur Heldere Taal 2012 Juryrapport Ambassadeur Heldere Taal 2012 Ambassadeur Heldere Taal 2012 Inleiding Veel ambtenaren zetten zich in om de communicatie van en binnen de overheid te verhelderen. Vaak vechten ze tegen veel

Nadere informatie

Adviesraad Wmo Wageningen. Advies. Nadere regels voor subsidieaanvragen projecten versterken basisvoorzieningen Wageningen.

Adviesraad Wmo Wageningen. Advies. Nadere regels voor subsidieaanvragen projecten versterken basisvoorzieningen Wageningen. Wmo - WI raad raad Wmo Wageningen Nadere regels voor subsidieaanvragen projecten versterken basisvoorzieningen Wageningen. nr. : 31 Datum : 23 januari 2015 Colofon De raad Wmo-WI is geïnstalleerd op 30

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Goeree-Overflakkee: Ouddorp, Stellendam en Herkingen. Bron: beeldbank.rws.nl

Goeree-Overflakkee: Ouddorp, Stellendam en Herkingen. Bron: beeldbank.rws.nl Goeree-Overflakkee: Ouddorp, Stellendam en Herkingen Bron: beeldbank.rws.nl Introductie Herkingen, Stellendam en Ouddorp zijn gelegen op Goeree-Overflakkee, het meest zuidelijke eiland van de Zuid-Hollandse

Nadere informatie

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal, maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Dus het gevaar

Nadere informatie

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis.

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis. Nederland efficiënter beschermen tegen hoogwater 4 Maatregelen Nederrijn 10 september 2013 Waterschap Rivierenland, Tiel Dirk-Jan Zwemmer (PM Boskalis) Jeroen Eikholt (CM ) Wie zijn we Wat doen we Wat

Nadere informatie

Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel

Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel Achtergrond Het composiet gevelconcept is ontwikkeld binnen het SIA-RAAK programma Composieten in de glasarchitectuur onder leiding van het INHolland Composietenlab.

Nadere informatie

HOOFDLIJNENAKKOORD WATERZUIVERING IN DE GLASTUINBOUW

HOOFDLIJNENAKKOORD WATERZUIVERING IN DE GLASTUINBOUW HOOFDLIJNENAKKOORD WATERZUIVERING IN DE GLASTUINBOUW LTO Glaskracht Nederland, Nederlandse Stichting voor Fytofarmacie (Nefyto), Unie van Waterschappen (UvW), Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG),

Nadere informatie

Molenmaker Techniek B.V. Sneek

Molenmaker Techniek B.V. Sneek December 2015 Molenmaker Techniek B.V. Sneek Inhoud 10 jaar Molenmaker Techniek B.V. www.mts-cilinders.nl Eigen transport Lopende projecten Gerealiseerde projecten 10 jaar Molenmaker Techniek B.V. Dit

Nadere informatie

Jansen Venneboer te Wijhe. Ondernemende partner in techniek. Jaar 2015. CO2 -prestatieladder keteninitiatieven

Jansen Venneboer te Wijhe. Ondernemende partner in techniek. Jaar 2015. CO2 -prestatieladder keteninitiatieven Jansen Venneboer te Wijhe Ondernemende partner in techniek CO2 -prestatieladder keteninitiatieven Jaar 2015 Auteur: Sosan Payanda Eindverantwoordelijke: Klaas. Huisman Jansen Venneboer Datum: Juni 2015

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Datum 14 april 2011 Thema Gewenst grond- en. Docbasenummer 220805 Onderwerp Renovatie gemaal Cortenoever

Datum 14 april 2011 Thema Gewenst grond- en. Docbasenummer 220805 Onderwerp Renovatie gemaal Cortenoever Voorstel Aan algemeen bestuur 27 april 2011 Portefeuillehouder A.H. Nooteboom Datum 14 april 2011 Thema Gewenst grond- en Opgemaakt door Bouw en Kwaliteit oppervlaktewaterregime Docbasenummer 220805 Onderwerp

Nadere informatie

Systeem Rijn-Maasmond Afsluitbaar Open

Systeem Rijn-Maasmond Afsluitbaar Open BESTAAND NIEUW DAM MET SLUIS EN/OF DOORLAATMIDDEL SYSTEEMUITBREIDING Systeem Het onderzoeksproject Afsluitbaar Open Rijnmond een eerste integrale ver kenning, onder leiding van de Technische Universiteit

Nadere informatie

Samenwerken. In de ondergrondse infra

Samenwerken. In de ondergrondse infra Samenwerken In de ondergrondse infra Mede mogelijk gemaakt door: Resultaat van het Cross-over project Kabels en Leidingen in samenwerking met de WENb Richard Advocaat - Oasen Mehmet Duran - Vitens Laura

Nadere informatie

GreenPlan. Boek groen resultaat

GreenPlan. Boek groen resultaat GreenPlan Boek groen resultaat Waarom groen ondernemen? Groen ondernemen krijgt in het bedrijfsleven steeds meer aandacht. En terecht. We zijn getuige van een opwarming van de aarde. Een toenemende CO

Nadere informatie

Pallas Advies. Bedrijfsinformatie

Pallas Advies. Bedrijfsinformatie Pallas Advies Bedrijfsinformatie Wat is Pallas Advies? Pallas Advies ondersteunt en adviseert overheidsorganisaties op het gebied van parkeren, mobiliteit en (reis)informatie. De ondersteuning kan op meerdere

Nadere informatie

De adviescommissie adviseert conform het voorstel. Opmerkingen AC 2 oktober 2013. Opmerkingen DB 16 oktober 2013

De adviescommissie adviseert conform het voorstel. Opmerkingen AC 2 oktober 2013. Opmerkingen DB 16 oktober 2013 Adviescommissie 15 oktober 2013 agendapunt 11 Dagelijks bestuur 7 november 2013 Algemeen bestuur 28 november 2013 Bijlage 1 SAMENWERKINGSOVEREENKOMST DIEMERBOS Voorstel aan het bestuur: Het algemeen bestuur

Nadere informatie

Hulp voor uitvinders. Bescherm uw ideeën Patentgeschiedenis Vooraf de aanvraag Is het een creatieve uitvinding? Verkrijgen van een patent

Hulp voor uitvinders. Bescherm uw ideeën Patentgeschiedenis Vooraf de aanvraag Is het een creatieve uitvinding? Verkrijgen van een patent Hulp voor uitvinders Pag. 1 Pag. 2 Pag. 3 Pag. 4 Pag. 5 Bescherm uw ideeën Patentgeschiedenis Vooraf de aanvraag Is het een creatieve uitvinding? Verkrijgen van een patent Bescherm uw ideeën Wanneer u

Nadere informatie

Duurzaam contractmanagement

Duurzaam contractmanagement Duurzaam contractmanagement Samenvatting Hoe wordt de duurzaamheid van de ingekochte producten en diensten ondergebracht in facilitaire contracten en wat betekent dat voor het contractmanagement? Inleiding

Nadere informatie

themadag Uitvoering Publieke taken betaalbaar René Duifhuizen Projectmanager stadsbrug De Oversteek donderdag 23 januari 2014

themadag Uitvoering Publieke taken betaalbaar René Duifhuizen Projectmanager stadsbrug De Oversteek donderdag 23 januari 2014 themadag Uitvoering Publieke taken de juiste balans tussen innovatief, duurzaam en betaalbaar René Duifhuizen Projectmanager stadsbrug De Oversteek donderdag 23 januari 2014 Innovatieve aanbesteding &

Nadere informatie

ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES. Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva.

ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES. Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva. ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva.nl 1 CONTENT Ontwerpen van technische innovaties Het innovatielab Cases Discussie

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V.

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V. Gebroeders van der Poel B.V. 1 Inhoud: 1 Inleiding 3 1.1 Algemeen 3 1.2 Betrokkenen 3 1.3 Doelstelling 3 2 Inventarisatie sector- en keteninitiatieven 4 3 Rapportage management overleg 5 3.1. Algemeen

Nadere informatie

Toepassing dunne deklagen op provinciale wegen: de do's & don ts

Toepassing dunne deklagen op provinciale wegen: de do's & don ts Toepassing dunne deklagen op provinciale wegen: de do's & don ts Wim van Keulen Carlo Schoonebeek provincie Noord-Holland Multatulistraat 5 Houtplein 33 5251 WV Vlijmen 2012 DE Haarlem 073-5114942 023-5143973

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

Voorwoord. aanvulling voor de natuur- en recreatiemogelijkheden,

Voorwoord. aanvulling voor de natuur- en recreatiemogelijkheden, DE ZANDMOTOR van zand naar land De provincie Zuid-Holland is één van de dichtstbevolkte gebieden ter wereld. Het ligt grotendeels onder zeeniveau. Met het veranderende klimaat komt van verschillende kanten

Nadere informatie

Vervoersknooppunt voor 110.000 reizigers per dag

Vervoersknooppunt voor 110.000 reizigers per dag Vervoersknooppunt voor 110.000 reizigers per dag Een aantrekkelijk gebied, met een uitgebreid aanbod aan werkgelegenheid Onder de noemer Arnhem Centraal ondergaan station Arnhem en zijn directe omgeving

Nadere informatie

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Heereweg 1a 2161 AB Lisse 0252-417788 DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Conform niveau 3 op de CO 2-prestatieladder 2.0 Status Versie/ Datum Opgesteld Geautoriseerd Akkoord (werkvoorbereider)

Nadere informatie

Ringweg Oost 3.0, Leiden. Goed ingepast, betere verkeersafwikkeling, sneller te bouwen, tientallen miljoenen goedkoper

Ringweg Oost 3.0, Leiden. Goed ingepast, betere verkeersafwikkeling, sneller te bouwen, tientallen miljoenen goedkoper Ringweg Oost 3.0, Leiden Goed ingepast, betere verkeersafwikkeling, sneller te bouwen, tientallen miljoenen goedkoper Een weg met een geschiedenis De Ringweg Oost is één van de grootste investeringen ooit

Nadere informatie

de sluis gesloten. voldaan. De techniek en faalkanseisen vormen de bron Rijkswaterstaat werkt aan de Maas: naast de

de sluis gesloten. voldaan. De techniek en faalkanseisen vormen de bron Rijkswaterstaat werkt aan de Maas: naast de KEERSLUIS HEUMEN OMSCHRIJVING PROJECT KEERSLUIS HEUMEN In het kader van de Maaswerken is bij Heumen een nieuwe keersluis gerealiseerd. Een helder baken in het herstelde open kanaallandschap verbetert de

Nadere informatie

u kunt op ons bouwen... niba natuurlijk nodig

u kunt op ons bouwen... niba natuurlijk nodig u kunt op ons bouwen... niba natuurlijk nodig Mission Statement Als gerenommeerd producent van zand en grind levert Niba essentiële grondstoffen aan de bouwsector en is zij innovator op het gebied van

Nadere informatie

Deze notitie bevat geen inhoudelijke resultaten en referenties. Deze zijn vanwege projectgevoeligheid niet in deze publicatie opgenomen.

Deze notitie bevat geen inhoudelijke resultaten en referenties. Deze zijn vanwege projectgevoeligheid niet in deze publicatie opgenomen. notitie Alexanderstraat 21 Postbus 85948 2508 CP Den Haag 070 370 07 00 www.witteveenbos.nl onderwerp project - opdrachtgever projectcode referentie opgemaakt door CO 2 ketenanalyse 'Project Afsluitdijk'

Nadere informatie

Uw procesregiseur. Expertise in het bouwtraject. Sterk in verbinden. Dat is Adams Bouwadviesbureau. Al meer dan 15 jaar een

Uw procesregiseur. Expertise in het bouwtraject. Sterk in verbinden. Dat is Adams Bouwadviesbureau. Al meer dan 15 jaar een sterk in verbinden Sterk in verbinden. Dat is Adams Bouwadviesbureau. Al meer dan 15 jaar een toonaangevend ingenieursbureau. Gespecialiseerd in duurzaam en constructief bouwadvies voor woningbouw en utiliteitsbouw.

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

SCOPE 3 analyse van GHG genererende (keten) activiteiten

SCOPE 3 analyse van GHG genererende (keten) activiteiten SCOPE 3 analyse van GHG genererende (keten) Inhoud 1. Inleiding... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 2. Bedrijf... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 3. Energieverbruik en energieverbruikers... Fout!

Nadere informatie

Samenwerken, daar zijn we goed in. Met diverse andere professionals werken wij samen aan nieuwe ontwikkelingen en integrale oplossingen.

Samenwerken, daar zijn we goed in. Met diverse andere professionals werken wij samen aan nieuwe ontwikkelingen en integrale oplossingen. Vandaag de dag worden er steeds hogere eisen gesteld aan technische installaties van gebouwen. Op zich is dat niet vreemd, immers goed ontworpen installaties zorgen ervoor dat mensen zich in een gebouw

Nadere informatie

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer?

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer? Nederland waterland, Nederland waterschapsland Kernboodschap De waterschappen zijn gericht op de toekomst. Daarom hebben zij in het licht van de klimaatverandering en de economische crisis een plan gemaakt

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. Brief van de minister van Infrastructuur en Milieu. Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. Brief van de minister van Infrastructuur en Milieu. Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid Nr. 459 Brief van de minister van Infrastructuur en Milieu Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 5 juni 2016 Met deze brief informeer

Nadere informatie