achtergrond de nieuwe gold Twee goudzoekers met een pan met goud FORUM #01/

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "achtergrond de nieuwe gold Twee goudzoekers met een pan met goud FORUM #01/13.01.11"

Transcriptie

1 de nieuwe gold Twee goudzoekers met een pan met goud 18

2 rush? Van mobieltje tot laptop en elektrische auto. Je kunt het zo gek niet bedenken of er zijn zeldzame aardmetalen in verwerkt. Maar zie daar maar eens aan te komen. Het begin van een nieuwe gold rush. Tekst: Jiska Vijselaar Foto: Everett Collection/hh Wat zijn zeldzame aardmetalen? Een beetje verwarrend misschien, maar om te beginnen zijn zeldzame aardmetalen niet zeldzaam. Het is een groep van vijftien scheikundige elementen die van nature op verschillende plekken op de aarde voorkomen. Dat ze toch zeldzaam heten, heeft te maken met het feit dat men bij de ontdekking ervan aan het begin van de negentiende eeuw aannam dat de elementen zeldzaam zouden zijn. En om de verwarring nog groter te maken: aarden zijn het ook al niet. Aarden is een vertaling van het Franse terre dat vroeger ook oxide kon betekenen. Van de bekende voorraad zeldzame aardmetalen bevindt een kleine 40 procent zich in China. Daarnaast komen grote winbare voorraden in Australië, Canada en de Verenigde Staten voor. Maar ook op de zeebodem bijvoorbeeld of op sommige plaatsen in Afrika. Hoewel ze dus niet zeldzaam zijn, zijn ze wel moeilijk te winnen en is de winning relatief duur. Voorbeeld van een zeldzaam aardmetaal is lanthaan, dat bijvoorbeeld wordt gebruikt om de buigzaamheid van staal te verbeteren, bij de productie van infrarood absorberend glas of in lasstaven. Een ander bekend aardmetaal is neodymium. Dat wordt gebruikt bij de productie van magneten om het magneetveld te verbeteren. Zulke magneten worden verwerkt in bijvoorbeeld windmolens. Het Midden Oosten heeft zijn olie, maar China heeft zeldzame aardmetalen. Toen de voormalige Chinese leider Deng Xiaoping dat in 1992 zei, klonk het niet echt dreigend. Maar een fossiele brandstoffencrisis en een Chinese exportbeperking op zeldzame aardmetalen later is de uitspraak toch ineens een stuk minder vriendelijk. Of het doel van de Chinese regeringsleiders daadwerkelijk is om een opec-achtig kartel voor zeldzame aardmetalen van de grond te krijgen, is niet duidelijk. Maar een feit is wel dat een exportbeperking met meer dan driekwart door het land dat de bulk van de wereldwijde export van aardmetalen in handen heeft, er stevig inhakt. In feite is het Westen ruw wakker geschud: we hebben ons behoorlijk kwetsbaar gemaakt. Een vuursteentje in een simpele aansteker, bevat zeldzame aardmetalen. Maar ook voor magneten in windmolens, accu s voor elektrische auto s, autokatalysatoren, mobiele telefoontjes, lasers, laptops, ledlampen en medische apparaten worden ze gebruikt. Zonder dat we er als doodgewone burger erg in hadden, hebben we ons in ons dagelijks leven omringd met apparaten waarin de aardmetalen in grotere of kleinere hoeveelheden voorkomen. En zijn we steeds afhankelijker geworden van die metalen. En dus van China. Eigenlijk zijn we idioot bezig. Onverantwoord dat we zo afhankelijk zijn geworden. Veel duidelijker kan Max van der Zwet het niet zeggen. Van der Zwet is directeureigenaar van Van der Zwet Metals en helpt technische bedrijven als ze problemen hebben met de levering van metalen, zoals zeldzame aardmetalen (zie kader Wat zijn zeldzame aardmetalen). Sinds China de export heeft beperkt, gaat de telefoon in zijn Eerselse kantoor steeds vaker over. Niet zo gek, want bedrijven wereldwijd zijn voor 95 procent van hun import ervan afhankelijk van dit land. En een alternatief is niet zo snel te vinden. Er wordt wel aan gewerkt, zegt Van der Zwet. Maar een mijn openen of heropenen, kost tijd. En een fabriek neerzetten voor de raffinage tot een zuiver zeldzaam aardmetaal kost goud 19

3 richard jones/hh Een voor allen, allen voor een Een kerngroep van onderzoeks instituten (tno, m2i, The Hague Centre for Strategic Studies), universiteiten (tu Delft, Universiteit Leiden), de ministeries van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, Milieu en Infrastructuur en Buitenlandse Zaken, enkele bedrijven en ondernemersorganisaties vno-ncw en mkb-nederland is ruim een jaar geleden begonnen met het Platform Materiaalschaarste. Volgens Ton Bastein, programmamanager materiaalschaarste bij tno, is het nu tijd het platform uit te laten groeien tot een Nationaal Initiatief waarbij nog veel meer partijen betrokken zijn. We moeten onze krachten bundelen om oplossingen te bedenken die ons minder afhankelijk maken van grondstoffen als zeldzame aardmetalen. De Chinese Baotau Steel Rare Earth mijn waar in enorme kraters ongeveer 77 procent van de zeldzame aardmetalen worden gedolven geld. Ik schat een 500 miljoen euro. Ik wil niet zwartkijken hoor, maar we hebben echt een probleem. horten en stoten Geen mens maakt zich er druk over als een autolampje ineens 30 of 40 procent duurder wordt, omdat de prijs van ytrium het aardmetaal dat erin is verwerkt omhoog schiet, denkt Van der Zwet. Zo vaak hoef je die niet te vervangen. Maar als er ineens geen ytrium meer is Het is één ding dat de prijs door (kunstmatige) schaarste omhoog gaat, maar diezelfde schaarste zorgt er ook voor dat de druk om alternatieven te zoeken groter wordt. Dat proces komt nu met horten en stoten op gang, simpelweg omdat Europa voor de levering van de aardmetalen vrijwel helemaal afhankelijk is van import. Eigen voorraden in de bodem zijn er niet. Strategische voorraden, zoals de Verenigde Staten die heeft, zijn door de Europese Unie niet aangelegd. Geld om namens de eu deelnemingen in buitenlandse mijnen te kopen, is er ook niet. Afgezien nog van de vraag of de lidstaten dit moeten willen én bereid zouden zijn om samen een vuist te maken. Van der Zwet: Tot nu toe is elk land voor zich bezig. Maar dat er iets moet gebeuren om de afhankelijkheid van China en andere politiek minder stabiele landen te beperken, is wel duidelijk. Ook omdat China het dichtdraaien van de exportkraan lijkt te gebruiken om bedrijven onder druk te zetten hun productie naar het land te verplaatsen. Dat gebeurt niet door ze openlijk onder druk te zetten, maar de Chinese overheid laat wel doorschemeren dat het verstandig zou zijn om in China te produceren als bedrijven gebruik willen maken van de daar aanwezige voorraden aardmetalen. Om een oud Chinees gezegde te gebruiken: Inzichten zijn als spijkers: hoe vaker je erop slaat, hoe dieper zij binnendringen. gold rush Langzaam maar zeker komt er een nieuwe gold rush op gang. Deze keer zonder de gelukszoekers met pikhouwelen en zeven, die we kennen van de Amerikaanse gold rush van halverwege de negentiende eeuw. Urban mining (recycling) of het zoeken naar vervangers is puur hightech. Volgens de Europese Commissie zit daar toekomst in: zorg dat we minder grondstoffen gebruiken door ze efficiënter in te zetten, te hergebruiken of metalen van eigen (Europese) bodem bijvoorbeeld met nanotechnologie te bewerken zodat ze lijken op de aardmetalen. In Japan wordt er al volop aan gewerkt (zie kader Over vier jaar bestaat het probleem niet meer). Procesverbeteringen in de auto-industrie bij 20

4 japan Over vier jaar bestaat het probleem niet meer Eind september kreeg de Japanse hightech industrie een paniek aanval. China zou alle export van zeldzame aardmetalen naar Japan hebben stopgezet. De Japanners brachten de maatregel in verband met een maritieme, en vervolgens hoog opgelopen diplomatieke aanvaring. Maar China ontkende deze aantijging heftig. Strenge douanecontroles waren van kracht om de bloeiende zwarte handel in de aardmetalen aan banden te leggen. Verder diende productiereductie de bescherming van het milieu. Een derde verklaring gaf een verbitterde premier Wen Jiabao onlangs op zijn Europa-reis: Zekere landen hadden een periode van binnenlandse onrust uitgebuit om grote voorraden tegen ongebruikelijk lage prijzen in te kopen. Die zekere landen zijn Japan en Frankrijk, die als enigen de ruwe delfstoffen direct importeren. Nu verplicht China bedrijven in joint ventures de metalen in het land zelf te verwerken. Dat levert China meerwaarde en technologie op, verklaart Damien Ma van adviesbureau Eurasia Group. Dus voert China de druk op. In juli werd de export naar Japan met 70 procent teruggedraaid. Begin september (een week voor de geschillen opvlamden) dreigde een verdere reductie zowel voor Japan als voor andere landen. Japan importeert 90 procent ( kubieke meter) van zijn zeldzame aardmetalen uit China en is daarmee s lands grootste afnemer. De Japanse privésector zoekt al jaren naar alternatieven. Die nu te realiseren, heeft sinds kort hoge prioriteit. Japan zoekt zijn heil in diversificatie, recycling (technisch mogelijk, maar nog duur), efficiëntere inzet van delfstoffen en industriële processen zonder zeldzame aardmetalen. Zo bouwen handelshuizen en producenten allianties op met andere landen die over zeldzame aardmetalen beschikken. Sumitomo en Toshiba hebben geïnvesteerd in Kazatomprom in Kazachstan, Mitsubishi Trading is in gesprek met de mijnindustrie in Brazilië, Canada en de Verenigde Staten. Handelsfirma Sojitz en Toyota Tsusho onderzoeken initiatieven in Vietnam, India en Canada. Sinds China s de facto embargo op export naar Japan bemoeit ook de Japanse regering zich er intensiever mee. De dialoog met China is gaande, maar verloopt moeizaam. Minister Ohata van Economie, Handel en Industrie wil ongeveer 1 miljard euro voor onderzoek beschikbaar stellen en nationale voorraden van essentiële grondstoffen aanleggen, zoals tijdens de oliecrisis ook voor olie is gebeurd. De regering zet diplomatieke relaties in om samenwerking te ontsluiten. Zo bezegelden de regeringen van Japan en Mongolië onlangs een ontginningsovereenkomst. Volgens Junji Nomura, hoofddirecteur voor r&d bij Panasonic, snijdt China zichzelf alleen maar in de vingers. Alternatieven worden in snel tempo gerealiseerd. De komende twee, drie jaar voorziet hij nog moeilijke tijden, maar over vier, vijf jaar bestaat het probleem niet meer. Tekst: Judith Stalpers het maken van uitlaatgaskatalysatoren of in de clean room zorgen dat het gebruik van zeldzame aardmetalen al met de helft is teruggedrongen vergeleken met tien jaar geleden. In 2008 maakte Hitachi zelfs al een prototype elektromotor zonder gebruik te maken van zeldzame aardmetalen. Over twee jaar zal die motor marktrijp zijn. Ook Honda, Daikin en Teijin hebben dergelijke materialen in de pijplijn. Hoogleraar anorganische chemie en katalyse aan de Universiteit van Utrecht, Bert Weckhuysen, voelt zich niet dé specialist op het gebied van zeldzame aardmetalen. Maar hij is wel betrokken bij Nederlands onderzoek naar slimmer gebruik ervan. Om precies te zijn: hij is bezig met het ontwerp van nieuwe en betere katalysatoren waarin de aanwezige aardmetalen optimaal worden benut. Als we daarin slagen en er wordt steeds meer gerecycled, zijn we al een heel eind richting de oplossing van het probleem. Maar volgens Weckhuysen is dit soort onderzoek een zaak van lange adem. Voordat je iets hebt ontwikkeld dat ook echt op grote schaal te maken en toepasbaar is, ben je zo vijftien jaar verder. Het lastige is: zeldzame aardmetalen zijn interessant omdat ze bepaalde eigenschappen hebben., legt Jilt Sietsma, hoogleraar Microstructure Control in Metals aan de tu Delft, uit. Het is heel moeilijk alternatieven te bedenken die precies dezelfde eigenschappen hebben. Vaak zijn ze gewoon minder goed en het kost enorm veel tijd ze te ontwikkelen. Aan de zoektocht naar een alternatief voor neodymium, dat in magneten wordt verwerkt, wordt al meer dan twintig jaar gewerkt volgens Sietsma. Dus is het belangrijk niet op één paard te wedden, maar naast alternatieven ook te zoeken naar recyclingmethoden, verlenging van de levensduur en het ontwerp van producten zodat je minder aardmetalen nodig hebt, zegt Sietsma. Recycling is nog een relatief nieuw gebied volgens de hoogleraar. Voorlopig zouden de ontwikkelingen op dat terrein wel eens sneller kunnen gaan. Nederland heeft al veel expertise in huis op het gebied van recycling. Als die kennis nu volop wordt benut, liggen de kansen om in elk geval Europees een grote leverancier van teruggewonnen metalen te worden voor het oprapen. achterover leunen Wat de gevolgen voor het Nederlandse bedrijfsleven zijn van een tekort aan zeldzame aardmetalen is nog niet helemaal duidelijk. Bedrijven als Corus en Philips, die bij de productie van staal of medische apparaten en led-lampen, gebruik maken van de grondstoffen houden zich op de 21

5 duitsland Grondstof geopolitiek probleem geworden Duitsland is zeer bezorgd over het beleid van China, dat feitelijk een monopolie bezit, om minder zeldzame aardmetalen te exporteren. Het veiligstellen van onze grondstofbasis is een geopolitiek probleem geworden, waarschuwt Hans-Peter Keitel, directeur van de industriebond bdi in Berlijn. De Bondsregering en de Europese Commissie moeten een snelle oplossing zoeken voor de exportbeperkingen bij bepaalde landen, stelt Keitel. De toekomst van Duitsland en Europa hangt van een zekere verzorging met grondstoffen af, vindt Ullrich Grillo, voorzitter van de bdi-grondstofcommissie. Als we geen grondstoffen meer krijgen bouwen we geen auto s meer, en zeker geen elektrische, aldus de fabrieksdirecteur van de Grillowerke. Hij eist dat Berlijn diplomatieke druk op China uitoefent omdat de Wereldhandelsorganisatie wat dit betreft te langzaam zou zijn. Grillo wil daarom dat de G20 van de eerlijke toegang tot grondstoffen een thema maakt. Ook grote ondernemingen als autobouwer Daimler en staalgigant Salzgitter verwachten snelle maatregelen. Er bestaat angst dat er industrie uit Duitsland verdwijnt en naar China vertrekt, zegt Luis Tercero van het gerenommeerde Fraunhofer Institut in Karlsruhe. De ingenieur wil nog niet van paniek spreken: Want we weten nog niet in hoeverre er al tekorten bestaan. Misschien blijven er nog genoeg zeldzame metalen voor de Chinese export over. Volgens het bdi zijn de wereldwijde exportbeperkingen op grondstoffen meer dan verdubbeld. Hierdoor schieten de Chinese prijzen omhoog, oordeelt Tercero. Maar we mogen niet vergeten dat we lange tijd gunstig in China hebben ingekocht. Wat Duitsland nu moet doen is voor de wetenschapper duidelijk: er moet meer efficiëntie bij de omgang met de grondstoffen komen. Maar ook op innovatie en het zeer moeizame recyclingproces moet worden ingezet. Ten derde zal Europa er volgens Tercero over moeten nadenken zelf de zeldzame metalen in mijnen te gaan winnen. Dat wordt echter moeilijk, want China heeft door minder strenge milieuwetgeving kostenvoordelen. De tijd dringt, want het bdi spreekt zelfs al van een gevaar voor Duitsland. Het kabinet-merkel heeft daarom een grondstofstrategie ontwikkeld en 10 miljoen euro vrijgemaakt voor innovatieprojecten op het gebied van recycling. De eu komt binnenkort ook met een aanvulling. De Duitse industriebond wil met Berlijn en Brussel nauw samenwerken, de vrije toegang tot grondstoffen veiligstellen en protectionistische maatregelen tegengaan. De oplossing van het probleem voor Duitse ondernemingen zal niet eenvoudig zijn. Ulrich Grillo: Met alleen bedrijfseconomische instrumenten komen we niet verder. We zullen direct aan grondstofprojecten moeten meedoen en leverantiecontracten op de lange termijn gaan sluiten. Tekst: Rob Savelberg vlakte. Wij doen daar geen uitspraken over, zegt woordvoerder Eric Drent van Philips. In Nederland speelt het nauwelijks: we kopen zelf geen ertsen in. De Wereldhandelsorganisatie moet zorgen dat het fatsoenlijk geregeld wordt. Maar dat Philips wel degelijk bezig is met onderzoek blijkt na doorvragen. Drent: We hebben veel geïnvesteerd in recycling en efficiënter gebruik bijvoorbeeld. Waar we nu vooral in geïnteresseerd zijn, is dat de Wereldhandelsorganisatie ervoor zorgt dat onze toeleveranciers aan voldoende aardmetalen kunnen komen. Volgens Ton Bastein, programmamanager materiaalschaarste bij tno, is het logisch dat bedrijven wat terughoudend zijn. Uitspraken over materiaalschaarste kunnen een bedrijf kwetsbaar maken ten opzichte van de concurrentie of de onderhandelingspositie schaden. En ze hebben ook gelijk dat het om een wereldwijd probleem gaat, vindt Bastein. We kunnen dit in Nederland niet oplossen. Daar zal op zijn minst op Europese schaal aan gewerkt moeten worden. We hebben massa nodig iets in gang te zetten. Maar dat betekent volgens de tnoman niet dat Nederland rustig achterover kan leunen. De Chinezen oefenen druk uit op bedrijven om hun productie te verplaatsen naar China. Dat brengt niet alleen de vrijheid van ondernemers in hun bedrijfsvoering in gevaar, maar het betekent ook dat er hoogwaardige werkgelegenheid in Nederland verloren gaat. Dat is schadelijk voor de Nederlandse economie. Veel Nederlandse bedrijven, meent Bastein, zijn indirect afhankelijk van aardmetalen. Bijvoorbeeld omdat zij halffabricaten importeren waarin de grondstof is gebruikt. Of omdat zij in hun productieproces gebruik maken van aardmetalen. Ook bij het lassen van roestvast stalen of aluminium platen wordt van zeldzame aardmetalen gebruik gemaakt. Nederland valt niet direct om als de kraan morgen dicht gaat, denkt de tno er. Maar het bewustzijn dat we nu stappen moeten zetten die morgen goede technologieën opleveren om ons minder afhankelijk te maken, schiet nog wel een beetje tekort. De Duitse, Franse en Britse overheden hebben allang investeringsprogramma s opgezet voor onderzoek op dit terrein en een strategie ontwikkeld om de levering zoveel mogelijk veilig te stellen. Zo n programma en zo n strategie ontbreken in Nederland. Zonde, vindt Bastein. We hebben een goede positie in Nederland met goede universiteiten en onderzoeksinstituten voor onderzoek op dit terrein. Naast bedrijven en universiteiten, moet ook het kabinet middelen stoppen in onderzoek. We moeten nu de krachten bundelen. Anders lopen we als Nederland weer helemaal achteraan. 22

Casus 3.5 Zeldzame aardmetalen

Casus 3.5 Zeldzame aardmetalen Casus 3.5 Zeldzame aardmetalen In hoofdstuk 3 van het boek wordt in het onderdeel Beschikbaarheid van grondstoffen aardolie als voorbeeld genomen. Onderzoekers hebben vastgesteld dat de nu bekende oliereserves

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5)

lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5) lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5) 1. Politiek (nimby mentaliteit) 2. Onze heilige koe 3. Windturbines 4. Kernenergie Heilige koe Windturbines

Nadere informatie

Industriebeleid vertalen naar MKB-metaal

Industriebeleid vertalen naar MKB-metaal Door Tony van der Meer Jos Kleiboer Directeur Beleid Koninklijke Metaalunie Industriebeleid vertalen naar MKB-metaal STAAL IN BEELD MAART 2015 10 De industrie wordt steeds meer gezien, wordt steeds belangrijker

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

INVESTEREN IN. Strategische Metalen

INVESTEREN IN. Strategische Metalen INVESTEREN IN Strategische Metalen Neodium Neodium BVBA werkt nauw samen met een van de grootste leveranciers van strategische metalen in Europa. In tijden van crisis, inflatie, politieke instabiliteit

Nadere informatie

Het Nederlandse geldstelsel is als een timmerman zonder hamer

Het Nederlandse geldstelsel is als een timmerman zonder hamer Het Nederlandse geldstelsel is als een timmerman zonder hamer De Nederlandse centrale bank heeft haar instrumenten verloren aan de Europese centrale bank. Toen ik in de jaren 70 en 80 economieonderwijs

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Internet of Everything (IoE) Top 10 inzichten uit de Cisco-enquête IoE Value Index (Index voor IoE-waarde) onder besluitvormers uit 12 landen

Internet of Everything (IoE) Top 10 inzichten uit de Cisco-enquête IoE Value Index (Index voor IoE-waarde) onder besluitvormers uit 12 landen Internet of Everything (IoE) Top 10 inzichten uit de Cisco-enquête IoE Value Index (Index voor IoE-waarde) onder 7.500 besluitvormers uit 12 landen Joseph Bradley Jeff Loucks Andy Noronha James Macaulay

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Hieronder vindt u de belangrijkste sheets uit de presentatie van Mr. Drs. J. Wijn, zoals deze zijn vertoond tijdens de 'ABN AMRO blikt

Hieronder vindt u de belangrijkste sheets uit de presentatie van Mr. Drs. J. Wijn, zoals deze zijn vertoond tijdens de 'ABN AMRO blikt Hieronder vindt u de belangrijkste sheets uit de presentatie van Mr. Drs. J. Wijn, zoals deze zijn vertoond tijdens de 'ABN AMRO blikt vooruit'-bijeenkomsten, gehouden tussen 21 en 28 september 2010. Een

Nadere informatie

CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT

CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT Exact Online CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY GROEI DOOR PROACTIEF ADVIES Het gaat goed bij Joanknecht & Van Zelst: dit Eindhovens

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

De afnemende vrees voor een Amerikaanse interventie in Syrië zorgde voor lagere olieprijzen. Ten opzichte van vorige week is de prijs 1,7 % gedaald.

De afnemende vrees voor een Amerikaanse interventie in Syrië zorgde voor lagere olieprijzen. Ten opzichte van vorige week is de prijs 1,7 % gedaald. Energiemarktanalyse Powerhouse Olie Olie (volgende maand) De afgelopen week waren de ogen van beleggers vooral gericht op een eventuele aanval van de VS op Syrië. Omdat het lijkt dat Obama steeds meer

Nadere informatie

Makers van biodiesel en bioethanol

Makers van biodiesel en bioethanol De Standaard Makers van biodiesel en bioethanol verzuipen donderdag 12 maart 2009 Auteur: BRUSSEL - Verscheidene biodiesel- en bioethanolbedrijven dreigen over de kop te gaan. Hun installaties draaien

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug, want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktprijzen Macro-economie Markten in mineur Afgelopen week De angst voor een wereldwijde economische vertraging is weer toegenomen na een slechte

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? De Rabobank verwacht een moeizaam derde kwartaal voor de Nederlandse varkenssector. Aan het einde

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

NZV LUSTRUM - De Veeteler in de Wereld

NZV LUSTRUM - De Veeteler in de Wereld NZV LUSTRUM - De Veeteler in de Wereld Frans Keurentjes Raad van Commissarissen / Bestuurslid FrieslandCampina 5 november 2015 Wereldwijd Europa Nederland Duitsland België Griekenland Hongarije Roemenië

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Conjunctuur enquête. Technologische Industrie Nederland

Conjunctuur enquête. Technologische Industrie Nederland Conjunctuur enquête Technologische Industrie Nederland Gunstig beeld met internationale onzekerheden Het CBS kopt donderdag 16 februari dat het ondernemersvertrouwen in Nederland nog nooit op zo n hoog

Nadere informatie

Opdrachtblad A: De Raad van Ministers Opdrachtblad B: De prioriteiten van het Nederlands voorzitterschap

Opdrachtblad A: De Raad van Ministers Opdrachtblad B: De prioriteiten van het Nederlands voorzitterschap VERDIEPING: DE PRIORITEITEN VAN NEDERLAND KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM Nederland heeft drie prioriteiten voor het voorzitterschap opgesteld: een innovatieve EU, een EU die zich beperkt tot hoofdzaken en

Nadere informatie

Van een lineaire naar een circulaire economie: Kansen en Bedreigingen Prof. dr. Jacqueline Cramer, directeur

Van een lineaire naar een circulaire economie: Kansen en Bedreigingen Prof. dr. Jacqueline Cramer, directeur Van een lineaire naar een circulaire economie: Kansen en Bedreigingen Prof. dr. Jacqueline Cramer, directeur Aanpak van het USI Vraaggericht expertise mobiliseren om kennis te valoriseren ( integrating

Nadere informatie

DE INDUSTRIE: MOTOR VAN VERNIEUWING. Drie acties voor een nieuw Kabinet. Manifest 2017

DE INDUSTRIE: MOTOR VAN VERNIEUWING. Drie acties voor een nieuw Kabinet. Manifest 2017 DE INDUSTRIE: Drie acties voor een nieuw Kabinet MOTOR VAN Manifest 2017 VERNIEUWING Nederlandse industriële bedrijven behoren tot de top van de wereld. We zijn wereldmarktleider in chipmachines en medische

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Internationale wegen vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Internationale wegen vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 19 September 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73828 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

China Ervaringen. van

China Ervaringen. van China Ervaringen van Johan Smit en Patrick Smit Johan Smit Ervaringen opgedaan bij Philips, KeyTec en BESI Waarom naar Azië,, China Lokaal produceren voor lokale markt. Productie voor export naar het westen.

Nadere informatie

dwrdwrdw Dwars Visiestuk circulaire economie Commissie Energie en grondstoffen zomercongres 2017

dwrdwrdw Dwars Visiestuk circulaire economie Commissie Energie en grondstoffen zomercongres 2017 dwrdwrdw Dwars z Visiestuk circulaire economie Commissie Energie en grondstoffen zomercongres 2017 1. Inleiding Duurzame ontwikkeling is ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder het

Nadere informatie

Waar halen wij onze grondstoffen vandaan

Waar halen wij onze grondstoffen vandaan Waar halen wij onze grondstoffen vandaan Bezoek VNO NCW 15 mei 2012 aan Smink Groep Jan Robert van Veen Environmental Consultancy Group B.V. www.envigroup.nl Environmental Consultancy Group B.V. Bureau

Nadere informatie

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken.

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken. Toespraak van SNN-voorzitter Max van den Berg, bijeenkomst EFMI Business School (Academisch kennisinstituut voor de foodsector), Groningen op 18 november 2010 [Inleiding] Sommige mensen verdienen hun geld

Nadere informatie

TALEN en hun economisch belang

TALEN en hun economisch belang TALEN en hun economisch belang De relatie tussen de vrije taalkeus en het belang/de wens van het bedrijfsleven! -Agentschapnl.nl / CBS.nl -VNO-NCW (MKB)[G.vanErp@mkb.nl] -Opinies 2012 NL totale handel*

Nadere informatie

Ik ben de Hamer. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. HET BESTUUR VAN DE EUROPESE UNIE GROEP 7 8

Ik ben de Hamer. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. HET BESTUUR VAN DE EUROPESE UNIE GROEP 7 8 Ik ben de Hamer Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Aangeboden door Dit verhaal is onderdeel van de Europese Verhalenkoffer. www.eu.nl -> onderwijs Goedendag! Als

Nadere informatie

Rotor doet meer met minder mensen en met minder kopzorgen

Rotor doet meer met minder mensen en met minder kopzorgen Rotor doet meer met minder mensen en met minder kopzorgen Met de komst van een nieuw management nam Rotor een ingrijpende beslissing: ITmaatwerk vervangen door standaardsoftware. Onder het motto Follow

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Mijnheer de Schepen, Mijnheer Christiaens, Mijnheer Hellings, Dames en heren,

Mijnheer de Schepen, Mijnheer Christiaens, Mijnheer Hellings, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID Keppel-Seghers 28 maart 2011 Mijnheer de Schepen, Mijnheer

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Ontwikkeling in de melkmarkt 21/04/2015

Ontwikkeling in de melkmarkt 21/04/2015 Ontwikkeling in de melkmarkt 21/04/2015 Melk- en voermarkt kort samengevat Vooruitzichten voor de melkmarkt zijn pover tot aan de zomer De melkmarkt is in de ban van het einde van de melkquotering o Afwachtende

Nadere informatie

2015 was een sterk jaar voor de Belgische voedingsindustrie,

2015 was een sterk jaar voor de Belgische voedingsindustrie, 2015 was een sterk jaar voor de Belgische voedingsindustrie, maar 2 een opeenstapeling van uitdagingen bedreigt de competitiviteit van de sector 3 Hoe kunnen we de competitiviteit van de voedingsindustrie

Nadere informatie

Wereldwijd arbeidsmarktonderzoek bekendheid Eindhoven & Brainport Eindhoven Region

Wereldwijd arbeidsmarktonderzoek bekendheid Eindhoven & Brainport Eindhoven Region Rapportage: 1 Data: Mogelijk gemaakt door: Wereldwijd arbeidsmarktonderzoek bekendheid Eindhoven & Brainport Eindhoven Region Highlights uniek enquête-onderzoek Maart 2015 2 BEKENDHEID BRAINPORT EINDHOVEN

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten. Economie

CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten. Economie Economie CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten China als investeerder in Europa Chinese investeringen in Europa nemen snel in omvang toe. Volvo Cars is tegenwoordig eigendom

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

Brexit domineert de beurs. Nederlandse bedrijven met hoogste blootstelling aan de UK

Brexit domineert de beurs. Nederlandse bedrijven met hoogste blootstelling aan de UK Brexit domineert de beurs Nederlandse bedrijven met hoogste blootstelling aan de UK Volgende week donderdag gaan de Britten naar de stembus om over een uittreding uit de Europese Unie te stemmen. Op dit

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 7-8. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 7-8. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

Stichting Springtij Ophelialaan 69-A 1431 HA, Aalsmeer

Stichting Springtij Ophelialaan 69-A 1431 HA, Aalsmeer Stichting Springtij Ophelialaan 69-A 1431 HA, Aalsmeer T.a.v. Klimaat Jury Wieke de Jong Executive assistant Directie Projectondersteuning Betreft: Pleit Nota Springtij -2017 Groen Gas Nederland Beste

Nadere informatie

Meer en Betere Recycling

Meer en Betere Recycling Meer en Betere Recycling als onderdeel van VANG Uw sprekers: Max de Vries Marco Kraakman Jacobine Meijer Emile Bruls Geert Cuperus Inhoud deelsessie Meer en Beter Recycling Inleiding Pitches projecten

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

DE PIEK KOMT ERAAN 1

DE PIEK KOMT ERAAN 1 DE PIEK KOMT ERAAN 1 Ook al praat niemand over een naderende oliekrapte, de prijs per vat wil maar niet onder de 100 dollar zakken. Kopers van olie hebben kennelijk iets door wat de rest van ons lijkt

Nadere informatie

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU Simulatiespel: Bron: The Economist Crisisoverleg Rusland en de EU Inleiding: Simulatiespel: crisisoverleg EU en Rusland Dit simulatiespel is gebaseerd op realistische veronderstellingen. Rusland heeft

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

Commissie industrie, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, onderzoek en energie

Commissie industrie, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, onderzoek en energie EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie industrie, onderzoek en energie 14.12.2010 2010/2211(INI) ONTWERPADVIES van de Commissie industrie, onderzoek en energie aan de Bijzondere Commissie beleidsuitdagingen

Nadere informatie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Steven Smit Voor de mens in organisaties Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Door Steven Smit 2008 Steven Smit BV voor de mens in organisaties Chopinstraat 148 1817 GD

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan?

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan? Internationale handel H7 1 Waar komt het vandaan? Economie voor het vmbo (tot 8,35 m.) Internationale handel Importeren = invoeren (betalen) Exporteren = uitvoeren (verdienen) Waarom importeren: Meer keuze

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel Haagse VVD

Initiatiefvoorstel Haagse VVD Initiatiefvoorstel Haagse VVD Ris 295303 Den Haag Düsseldorf / Den Haag Parijs in 30 min 2025: Met het openbaar vervoer van Den Haag naar Düsseldorf of Parijs in 30 minuten Het lijkt een droom: een rechtstreekse

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA Den Haag a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Aluminium en duurzaamheid

Aluminium en duurzaamheid Aluminium en duurzaamheid samenvatting van het rapport Duurzaamheidsaspecten van aluminium geschreven in opdracht van het Aluminium Centrum. Niels Jonkers, Lieke Dreijerink Amsterdam, april 2011 IVAM research

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN. Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg

PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN. Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg MKB-bedrijven worden geconfronteerd met nieuw beleid met betrekking tot producentenverantwoordelijkheid,

Nadere informatie

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager Ondernemen in crisistijd Eddy Drent International Finance Manager 13 september 2012 Rabobank Groep wereldwijd 1.650 kantoren in 48 landen, 19 International Desks om NL klanten te bedienen in 23 landen

Nadere informatie

Biomethanol. Resultaten en bevindingen van project. Datum September 2010 Status Definitief. BioMCN, e.a. in opdracht van Agentschap NL

Biomethanol. Resultaten en bevindingen van project. Datum September 2010 Status Definitief. BioMCN, e.a. in opdracht van Agentschap NL Resultaten en bevindingen van project Biomethanol Dit rapport is onderdeel van de projectencatalogus energie-innovatie. Tussen 2005 en 2011 kregen ruim 1000 innovatieve onderzoeks- en praktijkprojecten

Nadere informatie

FACTSHEET FRESH VEGETABLES

FACTSHEET FRESH VEGETABLES miljoen dollar cq. 1000 ton Factsheet verse groenten januari 2016 FACTSHEET FRESH VEGETABLES Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com WERELDHANDEL VERSE GROENTEN IN 2015

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt. Kwartaalbericht Varkens Q1 2016

Rabobank Food & Agri. Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt. Kwartaalbericht Varkens Q1 2016 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q1 2016 Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt Na een teleurstellend vierde kwartaal in het vorige jaar, start

Nadere informatie

De toekomst van energie

De toekomst van energie De toekomst van energie Duurzame Energie door Redactie ElectricityMatters 15-08-2017 Dat ons wereldwijde energiesysteem niet duurzaam is, blijkt duidelijk uit onze steeds schaarsere hulpbronnen, de regelmatig

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen en gevolgen voor de haven Havendebat, 2 november 2017, Coby van der Linde

Alternatieve energiebronnen en gevolgen voor de haven Havendebat, 2 november 2017, Coby van der Linde Alternatieve energiebronnen en gevolgen voor de haven Havendebat, 2 november 2017, Coby van der Linde Plan De veranderingen in de internationale oliemarkten Gevolgen voor ARA, rol van energiehub Energietransitie,

Nadere informatie

Innovatieplatform Twente S a m e n w e r k e n a a n i n n o v a t i e

Innovatieplatform Twente S a m e n w e r k e n a a n i n n o v a t i e Innovatieplatform Twente S a m e n w e r k e n a a n i n n o v a t i e Twente is een innovatieve regio die nationaal en internationaal sterk in opkomst is. Daarom is op initiatief van de provincie Overijssel

Nadere informatie

De Politieke Ledenraad van de PvdA op 14 november 2015 bijeen te Amersfoort,

De Politieke Ledenraad van de PvdA op 14 november 2015 bijeen te Amersfoort, Korten op EU subsidies Solidariteit éen van de belangrijkste principes is in de sociaaldemocratie, In Europa grote verdeeldheid heerst aangaande het opvangen en herverdelen van vluchtelingen; Enkele landen

Nadere informatie

ZELFVOORZIENEND: TRENDS, MOGELIJKHEDEN EN GRENZEN

ZELFVOORZIENEND: TRENDS, MOGELIJKHEDEN EN GRENZEN ZELFVOORZIENEND: TRENDS, MOGELIJKHEDEN EN GRENZEN Lezing ter gelegenheid van het GEO Promotion Congres van eigen bodem 10 maart 2017 Groningen. door prof. em. Pier Vellinga Waddenacademie Colin OPBOUW

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Dames en heren, [Inleiding] Ik vind het wel leuk, maar ook een beetje spannend. Maar moet

Nadere informatie

miljoen gewerkte mensuren Verzuim ongevallen per

miljoen gewerkte mensuren Verzuim ongevallen per Veiligheid en milieu De chemische industrie stelt zichzelf hoge milieu- en veiligheidseisen. De belangrijkste gegevens voor veiligheid en milieu zijn afkomstig uit. Een veilige werkomgeving, binnen en

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2003-I

Eindexamen aardrijkskunde havo 2003-I Politiek en ruimte Opgave 6 bron 9 In de periode 2000-2006 zal de Europese Unie financiële steun voor sociaal-economische ontwikkeling toekennen aan twee soorten regio s: de regio s met een ontwikkelingsachterstand

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Wij geloven dat je leven leuker is als je je eigen keuzes maakt.

Wij geloven dat je leven leuker is als je je eigen keuzes maakt. Wij geloven dat je leven leuker is als je je eigen keuzes maakt. Wij vinden dat de overheid zich daarom minder met jou moet bemoeien en dat bedrijven minder invloed moeten hebben. Wij willen de overheid

Nadere informatie

Klik op een stip... En krijg een wat als...?

Klik op een stip... En krijg een wat als...? Klik op een stip... En krijg een wat als...? Wat als er geen wetenschappers waren? Wat als je onzichtbaar was voor een dag? Wat als mensen staarten hadden? Wat als er iemand precies het zelfde was als

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne-energie Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer

Nadere informatie

Marktbeeld appels en peren

Marktbeeld appels en peren Afzet appels en peren door Russische boycot in de verdrukking Productie De appelproductie in de EU bedroeg in 215 ruim 12 miljard kilo. Dit was de op één na grootste EUoogst ooit. Bijna een derde van de

Nadere informatie

Welkom. Bestuurlijke top Circulaire Economie: Van Afval naar Grondstoffen. Van Afval naar Grondstoffen

Welkom. Bestuurlijke top Circulaire Economie: Van Afval naar Grondstoffen. Van Afval naar Grondstoffen Welkom Bestuurlijke top Circulaire Economie: Van Afval naar Grondstoffen Bestuurlijke top Circulaire Economie: Van Afval naar Grondstoffen Programma 14.00-14.05 uur Welkomstwoord door dagvoorzitter Isabelle

Nadere informatie

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Page 1 of 5 U bevindt zich hier: Home Ministeries Financiën Documenten en publicaties Toespraken Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Toespraak 27-01-2011 Toespraak

Nadere informatie

Groene ICT en Duurzame ontwikkeling: Meters maken in het HO. 31-1-2013 Groene ICT en Duurzame ontwikkeling

Groene ICT en Duurzame ontwikkeling: Meters maken in het HO. 31-1-2013 Groene ICT en Duurzame ontwikkeling : Meters maken in het HO Visie ICT groeit, ongecontroleerd, in een ijzingwekkend tempo. In hetzelfde tempo groeit onze afhankelijkheid, ongecontroleerd. Dit levert een enorm spanningsveld waarvan weinig

Nadere informatie

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen Rol als voorzitter Elke werkgroep heeft een voorzitter. Als voorzitter ben je partijdig voor de EU en VS en laat je de inbreng/mening van de ontwikkelingslanden niet zo erg mee tellen. Jouw voorbereiding

Nadere informatie

Fire Seminar 2015 Kingspan Group Tiel DUURZAAM BOUWEN. Hoe doen we dat ook alweer? Gert Jan van Beijnum

Fire Seminar 2015 Kingspan Group Tiel DUURZAAM BOUWEN. Hoe doen we dat ook alweer? Gert Jan van Beijnum Fire Seminar 2015 Kingspan Group Tiel DUURZAAM BOUWEN Hoe doen we dat ook alweer? Gert Jan van Beijnum 1 1 Relevantie voor de bouwsector Bouwactiviteiten en gebouwen hebben een aanzienlijk aandeel in milieulast

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie