nieuwe solidariteit Door Anne Breure en emke Idema Olifant De taal van de ander

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "nieuwe solidariteit Door Anne Breure en emke Idema Olifant De taal van de ander"

Transcriptie

1 DOSSIER nieuwe solidariteit Denk niet aan een olifant! Maar al te vaak nemen wij de frames met bijbehorende waardesystemen over van onze opponenten. Als we het gesprek over de kunsten werkelijk willen toespitsen op de waarden die ons aan het hart gaan, moeten we onze eigen frames opwerpen, laten Anne Breure en Emke Idema zien. Door Anne Breure en emke Idema Amerikaanse cognitief taalwetenschapper. Hij beschrijft frames als mentale structuren, die worden opgeroepen door taal en bepalen hoe wij de wereld zien. Frames zijn waardesystemen waarop we baseren wat we goed of slecht vinden. Ze geven vorm aan de doelen die we onszelf stellen, de plannen die we maken en wat we zien als een goede of een slechte uitkomst van onze daden. Ze zijn eveneens leidend voor hoe we beleid maken en hoe we onze instituten opzetten. Als Lakoff praat over framing of reframing (eerder herframen, proactief, dan tegenframen, reactief) dan heeft hij het over het door taal activeren van waardesystemen die passen bij wat de spreker belangrijk vindt. Het boekje van Lakoff wordt gezien als een basiswerk als het over framing gaat en kan ons instrumenten geven in het debat over kunst. Waarde collega, We schrijven u omdat we het willen hebben over de taal die wij gebruiken. Wij, mensen werkzaam in de podiumkunsten (van wie u er waarschijnlijk ook een bent) en eigenlijk nog breder, wij burgers van Nederland en Europa. Hier, in Theatermaker, willen we spreken over het taalgebruik in het theaterveld. We vragen ons af in welke mate wij (de mensen in de podiumkunsten) ons bewust zijn van de taal die we gebruiken als we praten over het belang van ons werk. In hoeverre weten we onze eigen toon te zetten als we spreken met collega s, vrienden, beleidsmakers of politici? In hoeverre nemen we de woorden over van een discours dat elders is bepaald en in hoeverre versterken we zo het systeem dat dat discours vertegenwoordigt? Wij geloven dat woorden niet alleen iets beschrijven maar ook iets produceren. Dat taal iets doet. Dat de woorden die we gebruiken bepaalde ideeën belichamen en dat het gebruik van die woorden deze ideeën verder brengt. Zo zou ons taalgebruik ook een van de toegankelijkste manieren kunnen zijn om verzet te bieden tegen waar we het niet mee eens zijn. We schrijven u omdat we geloven in de potentie van taal tot verzet en verandering. We zijn niet de enigen; de roep om een bewustzijn over de taal die we spreken is er een die we de laatste tijd op steeds meer plekken horen. Op het vijftigjarig jubileum van de faculteit Theaterwetenschappen van de UvA sprak Annemie Vanackere, intendant van het Hebbel-am-Ufer Theater in Berlijn, erover. Het onderwerp werd door verschillende mensen geagendeerd op de bijeenkomsten van De Agenda, het platform voor gesprek over de toekomst van de podiumkunsten. En in Nieuwe Grond, het randprogramma van het Nederlands Theater Festival in september, riep dramaturg Tobias Kokkelmans tijdens een betoog over de aristocratisering van het theaterveld op om tegen te framen, keihard tegen te framen, ofwel verzet te bieden door ons taalgebruik. Maar wat is tegen-framen precies en hoe doe je het? Olifant Don t think of an elephant! is de titel van een boekje uit 2004 met als ondertitel know your values and frame the debate, the essential guide for progressives, geschreven door George Lakoff, een Denk niet aan een olifant! Waar denk je vervolgens aan? zegt Lakoff, precies, aan een olifant. Lakoff legt uit hoe de frames in ons hoofd worden geactiveerd door taal. Elk woord roept informatie op, in beeld of in een ander soort kennis. Hij geeft het simpele voorbeeld van de olifant. Het woord olifant activeert in je hersenen het concept van een olifant; je ziet een vaag beeld in je hoofd of je denkt aan een verzameling kenmerken (bijvoorbeeld groot, grijs, slurf ). Vaak worden er ook gerelateerde concepten geactiveerd (bijvoorbeeld Afrika, ivoor of Côte d Or ). Als je wilt voorkomen dat je gesprekspartner aan een olifant denkt, werkt het niet om te zeggen: Denk niet aan een olifant! Met de ontkenning van een zin worden dezelfde concepten geactiveerd. Je moet het hebben over waar jij het ook daadwerkelijk over wilt hebben. Het basisprincipe van framing is: Gebruik nooit de taal van de ander. De taal van de ander Een nabijer voorbeeld dat om reframing vroeg was het idee van kunst als linkse hobby, de term die in 2010 werd gemunt door Geert Wilders. We herkennen dat deze woorden een frame 43

2 theatermaker 1/2015 dossier nieuwe solidariteit en de bijbehorende waardesystemen te identificeren. Bij linkse hobby ging dat vrij eenvoudig, maar als we wat verder kijken blijkt het lang niet altijd zo simpel te zijn. Een voorbeeld is de Nationale Cultuurindex, een instrument om de staat van cultuur te meten. In december 2013 werd deze AEX Index voor de Cultuur door De Boekmanstichting ( het studiecentrum voor kunst, cultuur en beleid ) op de Amsterdamse Theaterschool gepresenteerd met een Powerpoint-presentatie vol lijndiagrammen die concurrentiekracht, consumptie en geldstromen in kaart brachten. De studenten in het publiek leken in eerste instantie wat weerstand te voelen tijdens de presentatie, maar, zo sloot de student-presentatrice uiteindelijk af, het is vast heel fijn dat we dit hebben, wij zijn gewoon niet zo goed met cijfers. De Nationale Cultuurindex werd zo door velen, van Kunsten 92 tot aan de studenten in de hal van de Theaterschool, vrijwel kritiekloos omarmd. Inclusief alle frames die hij met zich meebracht met woorden als AEX-index, consumptie en concurrentiekracht en de implicaties die deze frames hebben voor dat wat wij als succesvol zien. anne breure foto friso keuris oproepen waarmee we het niet eens zijn; het staat voor een waardesysteem dat niet het onze is. Er worden twee frames opgeroepen die op een slimme manier in elkaar grijpen: een frame dat gaat over het verschil tussen links en rechts en een frame dat gaat over het verschil tussen hobby en werk. Het verschil tussen hobby en werk is dat werk de samenleving dient en een hobby een vrijetijdsbesteding is die ter ontspanning wordt beoefend. Door het woord hobby te combineren met het woord links wordt gesuggereerd dat linkse partijen geld over de balk smijten door het te besteden aan een nutteloos tijdverdrijf, terwijl rechtse partijen zich met het echte werk bezighouden. Wat je nu volgens Lakoff absoluut niet moet doen is de term overnemen en benadrukken dat kunst geen linkse hobby is. Ook de ontkenning van de term activeert het frame van kunst als linkse hobby. Met andere woorden: wij hebben zojuist in tegenstelling tot wat we zouden willen dit frame en dit waardesysteem (opnieuw) bij u geactiveerd. In plaats daarvan, zegt Lakoff, zouden we moeten spreken vanuit onze eigen positieve waarden, zodat we de frames activeren waarin we zelf geloven. De eerste stap in het reframe-proces is om het frame van de ander te herkennen Sociale verandering Wanneer we de stelling het draagvlak voor theater neemt af willen weerleggen, kunnen we dit onderbouwen door te zeggen dat dat niet het geval is, door bijvoorbeeld naar de Cultuurindex en de daarin genoteerde publieksaantallen te wijzen. Het draagvlak neemt toe is dan ons tegenframe. Volgens Lakoff is dat een klassieke fout. We blijven zo namelijk het waardesysteem dat draagvlak met zich meebrengt (het afmeten van succes aan publieksaantallen bijvoorbeeld) bevestigen. Het is het discours waarop het beleid is gebaseerd waartegen we drie jaar geleden protesteerden. Is het mogelijk dat we deze waarden niet goed meer herkennen als de waarden waartegen we ons wilden verzetten? Natuurlijk willen we onjuistheden meteen corrigeren, en dat werkt ook wel op de korte termijn, maar als we echt 44

3 theatermaker 1/2015 dossier nieuwe solidariteit Kunst is niet het enige veld dat zich in deze tijd door het neoliberale discours lijkt te laten kapen emke idema foto saris & den engelsman verandering willen en duurzaam de ruimte die kunst inneemt willen verdedigen, dan moeten we dat doen vanuit onze eigen waarden. Als je daadwerkelijk wilt reframen, zul je de successen moeten benoemen die gedefinieerd zijn volgens jouw waardesysteem. Op die manier activeer je dat frame ook bij de ander. Volgens Lakoff is reframing sociale verandering. Kunst is niet het enige veld dat zich in deze tijd door het neoliberale discours lijkt te laten kapen; in de zorg, de academische wereld, het onderwijs gebeurt het net zo goed. De basiswaarde van kunst, wat ons betreft, is dat kunst nu juist de ruimte biedt om andere waarden voor te stellen. Om vanuit een ander waardesysteem dan het dominante te kijken naar de wereld om ons heen. Kunst reframet onze blik, soms vanuit de fantasie, soms vanuit abstractie, soms vanuit alle concreetheid. Kunst kan ruimte bieden voor de ontmoeting met wat je niet kent, ruimte om burger te zijn in plaats van consument, ruimte om te luisteren, ruimte om het niet te weten, ruimte voor experiment, ruimte voor kwetsbaarheid, voor mysterie, ruimte om de tijd te nemen, ruimte voor schoonheid, ruimte om na te denken en te reflecteren, ruimte voor zingeving. Ruimte voor een orde die anders is dan de heersende en precies die waarde maakt dat kunst van existentieel belang is voor een samenleving, of sterker, voor een democratie. Omdat democratie alleen daar wezenlijk bestaat waar verschillende waardesystemen worden voorgesteld. Hoe meer deze ruimte onder druk komt te staan, hoe belangrijker het is deze waarde te blijven benoemen. Er bestaat een realiteit buiten de concepten productafname, draagvlak, publieksaantallen en winst. Die realiteit moeten we blijven creëren door middel van taal. Als wij haar in de theatersector helder weten uit te drukken, kunnen wij en ook anderen haar beter zien. En pas als we die andere realiteit zien kunnen we voor het belang ervan opkomen, en kunnen we ook naar andere waarden handelen. Met collegiale groet, Anne Breure en Emke Idema Emke Idema is theatermaker. Ze volgde de performance-opleiding in Maastricht, studeerde een jaar geleden af van DasArts en heeft een MA in de Nederlandse taal- en letterkunde. Anne Breure studeerde af aan de Theaterschool in Amsterdam en behaalde vervolgens haar MA Art and Politics aan de Goldsmiths University of London. Sinds november 2014 is ze artistiek directeur van Het Veem Theater. 45

Het gesprek is een eerste kennismaking voor beide partijen en heeft als doel een antwoord te krijgen op de volgende twee vragen:

Het gesprek is een eerste kennismaking voor beide partijen en heeft als doel een antwoord te krijgen op de volgende twee vragen: Sollicitatiegesprek De uitnodiging En dan is het zover: je wordt uitgenodigd voor een sollicitatiegesprek. Je bent nu door de eerste selectie heen en dat betekent in ieder geval dat je brief, CV en eventueel

Nadere informatie

Bespreek je vak man! Waarom een goed gesprek? Een goed gesprek tussen werk nemer en werkgever over thema s als bijblijven

Bespreek je vak man! Waarom een goed gesprek? Een goed gesprek tussen werk nemer en werkgever over thema s als bijblijven bespreek je vak man Bespreek je vak man! Of je nou tractorchauffeur, kraanmachinist of grondwerker bent, ondernemer of werknemer, feit is dat je in een prachtige sector werkt. Natuurlijk wil je dat zo

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Niemand kan het. alleen!

Niemand kan het. alleen! Niemand kan het alleen! 1 Niemand kan het alleen! 2 1 Voorwoord In Nederland werken we met veel partijen hard aan de toekomst van de jeugd. We bouwen aan goed onderwijs, toegankelijke jeugdzorg, jeugdbeleid

Nadere informatie

Leerpakket Wmo Competenties. Hoe word ik meer zichtbaar en ga ik op mensen af?

Leerpakket Wmo Competenties. Hoe word ik meer zichtbaar en ga ik op mensen af? Leerpakket Wmo Competenties Hoe word ik meer zichtbaar en ga ik op mensen af INHOUDSOPGAVE 1. Introductie van de competentie 3 2. Teamopdrachten 5 1. Netwerkanalyse 5 2. Pitch jouw organisatie naar de

Nadere informatie

Leven in niet vanzelfsprekende vrijheid

Leven in niet vanzelfsprekende vrijheid Leven in niet vanzelfsprekende vrijheid Liesbeth Noordegraaf-Eelens Martijn van der Steen Paul Frissen Nederlandse School voor Openbaar Bestuur 1 dr. Liesbeth Noordegraaf Eelens is docent bij de Erasmus

Nadere informatie

De 10 tips voor. Succesvol Communiceren

De 10 tips voor. Succesvol Communiceren De 10 tips voor Succesvol Communiceren Wat je geeft, ontvang je terug ICM Uitgave De 10 tips voor Succesvol Communiceren Extra tip: Print dit 10 tips e-book voor optimaal resultaat 1 De 10 tips voor Succesvol

Nadere informatie

Lessen over diversiteitsbeleid. bij gemeenten, provincies en waterschappen

Lessen over diversiteitsbeleid. bij gemeenten, provincies en waterschappen Lessen over diversiteitsbeleid 1 bij gemeenten, provincies en waterschappen 2 L e s s e n o v e r d i v e r s i t e i t s b e l e i d b i j g e m e e n t e n, provincies en waterschappen 3 Lessen over

Nadere informatie

Zaken die niet meer zo zeker zijn

Zaken die niet meer zo zeker zijn Een goed gesprek over Zaken die niet meer zo zeker zijn Met u praten wij vaak over zekerheid. Dat is namelijk ons vak: het organiseren van uw zekerheid. Dat kan op vele manieren. Bijvoorbeeld door verstandig

Nadere informatie

debatteren in het vmbo Reader voor leerlingen en docenten woorden start

debatteren in het vmbo Reader voor leerlingen en docenten woorden start winnen met debatteren in het vmbo Reader voor leerlingen en docenten woorden start Ischa Meijer Journalist De meeste mensen hebben hun eigen mening uit het hoofd geleerd Uitgave 2012 voorwoord Deze reader

Nadere informatie

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen?

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Samenwerkingsverband NIP-NVO zorg voor mensen met een verstandelijke beperking 2014 1 Inhoud Voorwoord 3 Wat doet de psycholoog of orthopedagoog? 5

Nadere informatie

De wereld heeft mensen nodig met lef en creativiteit, mensen die hun nek durven uitsteken.

De wereld heeft mensen nodig met lef en creativiteit, mensen die hun nek durven uitsteken. Wolf Peppmeier is hoofdredacteur van het kappersvakblad Top Hair Benelux en geeft workshops en lezingen op het gebied van zelfvertrouwen, uitstraling en balans. Sommige mensen hebben uitstraling. Maar

Nadere informatie

1 e HULP BIJ ONGEWENSTE RESULTATEN

1 e HULP BIJ ONGEWENSTE RESULTATEN Trefwoorden Gedragsverandering Verandermanagement Communicatie PIM BOUWMAN EN LOES WOUTERSON 1 e HULP BIJ ONGEWENSTE RESULTATEN Effectiever leidinggeven door reflecteren op eigen handelen Pim Bouwman richtte

Nadere informatie

Hoe kun je als leerkracht pesten in je klas voorkomen en bestrijden?

Hoe kun je als leerkracht pesten in je klas voorkomen en bestrijden? Waarom ik werd gepest? Ik was anders dan de rest. Had niks met roze en speelde nooit met poppen. Op de middelbare school werd het pesten zo erg dat ik in de pauzes niet meer de kantine in durfde. Als de

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering, een krachtige methode om jongeren te begeleiden naar gedragsverandering.

Motiverende gespreksvoering, een krachtige methode om jongeren te begeleiden naar gedragsverandering. 1 Motiverende gespreksvoering, een krachtige methode om jongeren te begeleiden naar gedragsverandering. Artikel voor tijdschrift Zorgbreed (Garant 2014-2015) Over de auteur: Maarten Van de Broek heeft

Nadere informatie

Hoe als school om te gaan met de nasleep van de aanslag in Parijs?

Hoe als school om te gaan met de nasleep van de aanslag in Parijs? Hoe als school om te gaan met de nasleep van de aanslag in Parijs? Suggesties en lesbrieven voor leerkrachten in (vreedzame) basisscholen De aanslag op de redactie van het satirische tijdschrift Charlie

Nadere informatie

Het gebruik van bewustzijn-zelf om beter te presteren Excelleren kun je leren

Het gebruik van bewustzijn-zelf om beter te presteren Excelleren kun je leren Het gebruik van bewustzijn-zelf om beter te presteren Excelleren kun je leren Kun je leren om excellent te zijn? Gedreven door deze vraag ben ik in gesprek gegaan met Jaco Friedrich en Gert-Jan van Schaik,

Nadere informatie

Een wendbare organisatie heeft geen reorganisaties meer nodig

Een wendbare organisatie heeft geen reorganisaties meer nodig 32 Adviseur en promovendus Mark Nijssen: Een wendbare organisatie heeft geen reorganisaties meer nodig Interview Wendbaar 33 Begin 2015 hoopt organisatieadviseur Mark Nijssen van Rijnconsult te promoveren

Nadere informatie

Heeft het buurtinitiatief toekomst?

Heeft het buurtinitiatief toekomst? Heeft het buurtinitiatief toekomst? Linda Commandeur Meer en meer buurtinitiatieven steken de kop op. Bewoners die gezamenlijk het groen in hun wijk onderhouden, hele straten die samenwerken om leegstand

Nadere informatie

Draaiboek voor een ouderavond over pesten in het basisonderwijs

Draaiboek voor een ouderavond over pesten in het basisonderwijs Draaiboek voor een ouderavond over pesten in het basisonderwijs Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 Pesten in het basisonderwijs... 3 2. Organisatie van de ouderavond... 4 2.1 Wat is een goed moment?... 4

Nadere informatie

Suzanne Beek, Arie van Rooijen & Cees de Wit. Samen. kun je meer dan alleen. Educatief partnerschap met ouders in primair en voortgezet onderwijs

Suzanne Beek, Arie van Rooijen & Cees de Wit. Samen. kun je meer dan alleen. Educatief partnerschap met ouders in primair en voortgezet onderwijs Suzanne Beek, Arie van Rooijen & Cees de Wit Samen kun je meer dan alleen Educatief partnerschap met ouders in primair en voortgezet onderwijs Colofon Deze brochure is één van de opbrengsten van een project

Nadere informatie

ACHTERGRONDTEKST RULE TM

ACHTERGRONDTEKST RULE TM Op dit moment werken we aan RULE TM. In het kader van de masteropleiding DasArts, schreef Emke Idema een tekst waarin ze terugblikt op haar werk van de afgelopen twee jaar en het werkproces van RULE TM

Nadere informatie

Waardevolle professionaliteit

Waardevolle professionaliteit Waardevolle professionaliteit De onmetelijkheid van goed werk Mieke Moor Hannah Arendt en Immanuel Kant dachten grondig na over de vraag hoe wij in het publieke domein moreel kunnen oordelen. In dit hoofdstuk

Nadere informatie

E-BOOK VERANDEREN GAAT SNELLER DAN JE DENKT! EXPRESS YOUR INNER POWER

E-BOOK VERANDEREN GAAT SNELLER DAN JE DENKT! EXPRESS YOUR INNER POWER E-BOOK VERANDEREN GAAT SNELLER DAN JE DENKT! EXPRESS YOUR INNER POWER INLEIDING Iedereen ervaart problemen in zijn dagelijkse bezigheden. Vaak gaat er veel tijd en energie zitten in het proberen op te

Nadere informatie

Sturen op cultuur en gedrag

Sturen op cultuur en gedrag www.pwc.nl/corporategovernance Sturen op cultuur en gedrag Praktijkervaringen, dilemma s en best practices van toezichthouders in de publieke sector Corporate Governance Bij PwC in Nederland werken ruim

Nadere informatie

met de wmo doet iedereen gewoon mee

met de wmo doet iedereen gewoon mee De Wet maatschappelijke ondersteuning eenvoudig verteld Dit boekje met informatie over de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) legt de belangrijkste onderdelen van de Wmo uit. Wilt u meer weten over

Nadere informatie

Functionerings- of portfoliogesprek met kinderen

Functionerings- of portfoliogesprek met kinderen Functionerings- of portfoliogesprek met kinderen Jaap Meijer Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Voorwaarden en valkuilen 2.1 Schoolleider aan het woord 2.2 Stamgroepleider aan het woord 2.3 Schoolleider aan het

Nadere informatie

Vrijzinnig spreken over God

Vrijzinnig spreken over God G IS GOD KEN TRADITIE VAN IS GOD VRIJZINNIg WAAR DE EN TRADITIE VAN VRIJHEID GOD IS EEN GOD VRIJZINNIg WAAR DE GEEST IS, IS VRIJHEID ADITIE VAN VRIJHEID GOD IS EEN VERHAAL VEELKLEURIG L AN VRIJHEID GOD

Nadere informatie

Het innerlijke heeft een buitenkant

Het innerlijke heeft een buitenkant Het innerlijke heeft een buitenkant - Denktoneel en ervaringstheater; een reactie op The Hilarious Vicarious van Robert Pfaller - In zijn artikel The Hilarious Vicarious signaleert Robert Pfaller een toenemende

Nadere informatie

Kunstbalie over het belang van een goed netwerk door Jacolien de Nooij

Kunstbalie over het belang van een goed netwerk door Jacolien de Nooij Kunstbalie over het belang van een goed netwerk door Jacolien de Nooij Afgelopen jaar hebben we diverse pioniers op het gebied van Foto s Ad en Clara Cultuur in de Spiegel geïnterviewd om een beeld te

Nadere informatie