Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement. intern Mete. Procesmanagement. Besturing 3,0. textmanagement. Doel en resultaa 2,0 1,0.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement. intern Mete. Procesmanagement. Besturing 3,0. textmanagement. Doel en resultaa 2,0 1,0."

Transcriptie

1 De keuze voor een projectmanagementmethode is echter niet eenvoudig. Speciaal voor bedrijven en projectmanagers die zich beraden op deze keuze geeft dit boek een compact overzicht van de openbaar beschikbare methoden in Nederland en beschrijft wanneer en hoe deze methoden het best toepasbaar zijn. Dit boek schetst de ontstaansgeschiedenis van een aantal stromingen en geeft zo inzicht in de opvattingen achter deze methoden. Met behulp van een ordeningsmodel en een meetprocedure worden de verschillende projectmanagementmethoden met elkaar vergeleken. Hierdoor wordt duidelijk hoe ze zich tot elkaar verhouden. Het afsluitende overzicht geeft aan welke projectmanagementmethode in welke context het best toepasbaar is. De auteurs van dit boek hebben niet beoogd om een algemene projectmanagementstandaard neer te zetten. Ook wordt er geen voorkeur uitgesproken voor een bepaald model. Dit boek kwam tot stand door samenwerking van het Project Management Instituut Nederland en Berenschot. Het Project Management Instituut Nederland (PMI-NL) is de vakvereniging voor project-, programma- en portfoliomanagers. Het doel van PMI-NL is het professionaliseren van het vakgebied projectmanagement. PMI-NL heeft circa vijftienhonderd leden en is aangesloten bij de International Project Management Association (IPMA). Berenschot is een onafhankelijk organisatieadviesbureau met circa vierhonderd medewerkers in de Benelux. Berenschot is partner in de E-I Consulting Group, een Europees samenwerkingsverband van toonaangevende adviesbureaus. Berenschot is lid van de Raad van Organisatie-Adviesbureaus (ROA) en volgt de gedragscode van deze brancheorganisatie. Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement Eén van de eerste stappen naar professionalisering van projectmanagement in een organisatie is het kiezen van een projectmanagementmethode. Hierdoor daalt de kans op begripsverwarring en worden de rollen en taken duidelijker verdeeld. Ook wordt projectinformatie makkelijker uitwisselbaar. BEST PRACTICE Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement DSDM Cont extm anag Bestur ing 3,0 emen t Cont extana 2,0 lyse PRINCE 2 Doel en re 1,0 Besturing 3,0 n Doel en resu Contextmanagement sulta Planne 0,0 Team 2,0 Leider Contextanalyse Plann 1,0 Meten schap w Com Risico mun 0,0 Team en be icatie intern Mete Risico Leiderschap Communicatie intern Projectmatig Werken Procesmanagement Besturing 3,0 Besturing 3,0 management Doel en resultaat textmanagement Doel en resultaa 2,0 2,0 analyse 1,0 Plannen 1,0 textanalyse 0,0 Plannen Team Meten en bewa Leiderschap Risico Team t Sys Meten en l en Doe t ltaa resu nen Plan 2,0 t age man text Con Communicatie intern ring u Best 3,0 men Risico Leiderschap Communicatie intern ent gem ana M ems 0,0 e k ewa 1,0 ten Me 0,0 alyse an text en b Con o Risic m Tea A4 LAD Besturing 3,0 Besturing 3,0 Doel en resultaat xtmanagement 1,0 Plannen 2,0 extanalyse Meten en be Leiderschap Communicatie intern Risico Team Meten en be Leiderschap Risico Communicatie intern PMBok Projectmatig Creëren Doel en resultaat 1,0 Plannen 2,0 Plann analyse Risico Communicatie intern Team 0,0 Meten Leiderschap Communicatie intern Plannen 1,0 0,0 Meten en bewa eiderschap Doel en resultaat management 2,0 1,0 Contextanalyse 0,0 Team Besturing 3,0 Doel en res Contextmanagement 2,0 nalyse NPD Besturing 3,0 Besturing 3,0 anagement Plannen 1,0 0,0 0,0 Team rn inte Doel en resultaat xtmanagement 2,0 extanalyse tie ap nica ersch mu Leid Com Risico Team Meten en bewa Leiderschap Risico Communicatie intern ISBN VA N H A R E N P U B L I S H I N G wegwijzer_cover_bp_v3.indd :30:47

2

3 Andere management-uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied van (IT-)management. Deze uitgaven worden uitgegeven in de series ITSM Library (in samenwerking met itsmf Nederland), Best Practice en IT Management Topics. Op het moment van verschijning van dit boek zijn de volgende uitgaven beschikbaar: ITIL: Foundations of IT Service Management op basis van ITIL, 5de druk (tevens als cd-rom en in 11 vertalingen) IT Service Management een samenvatting, 2de druk (Nederlands) IT Service Management een leerboek (Nederlands) ISO/IEC 20000: ISO/IEC a pocket guide (Engels, Duits, Italiaans) CobiT: IT Governance based on CobiT a pocket guide (Engels, Duits) IT Service CMM: IT Service CMM a pocket guide (Engels) ISPL: IT Services Procurement op basis van ISPL (Nederlands) IT Services Procurement based on ISPL a pocket guide (Engels) ASL: ASL a Framework for Application Management (Engels) ASL management guide (Nederlands en Engels) BiSL: BiSL een Framework voor Functioneel beheer en Informatiemanagement (Nederlands) BiSL management guide (Nederlands) BS(1)7799 / ISO17799: BS(1)7799 / ISO17799 a pocket guide (Engels) PRINCE2: Projectmanagement op basis van PRINCE2 Edition 2005 (Nederlands, Engels, Duits) PRINCE2 voor opdrachtgevers (Nederlands) MSP: Programmamanagement op basis van MSP een introductie (Nederlands, Engels) MSP a management guide (Engels) M_o_R Risk management based on M_o_R - a management guide (Engels) Topics & Management instruments: Metrics for IT Service Management (Engels) Six Sigma for IT Management (Engels) De RfP voor IT Outsourcing (Nederlands) Wegwijzer voor het gebruik van IT-standaarden (Nederlands, Engels) Frameworks for IT Management (Engels) Outsourcing: Decision- en controlfactoren voor IT-sourcing Outsourcing van IT - management guide (Nederlands) MOF/MSF: MOF Microsoft Operations Framework a pocket guide (Nederlands, Engels, Frans, Duits, Japans) MSF Microsoft Solutions Framework, a pocket guide (Engels, Duits) Voor alle overige uitgaven en een up to date overzicht, ga naar onze website:

4 Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement PMI-Nederland Berenschot

5 IV Colofon Titel: Samenstelling: Opdrachtgevers: Projectmanager: Auteurs: Tekstredactie: Uitgever: Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement PMI Nederland en Berenschot John Verstrepen (PMI Nederland) Gerrit Koch (namens Berenschot) Jan van Beijnhem (Vision2Work) Edwin Baardman (PGGM) Gerard Bakker (Balance Technisch Management) Jan van Beijnhem (Vision2Work) Fritjof W. Brave (Berenschot) Peter Coesmans (P2 Managers) René Hombergen (A4) Hans van Leeuwen (Berenschot) Ariane Moussault (KIK Project Services) Ron J. Vinken (Getronics PinkRoccade) Tieneke Verheijen (Inform-IT) Van Haren Publishing, Zaltbommel, ISBN-10: ISBN-13: Druk: Eerste druk, November 2006 Redactie & zetwerk: Omslagontwerp: CO2 Premedia CO2 Premedia Voor verdere informatie over Van Haren Publishing, naar: Alle rechten voorbehouden; All rights reserved Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this publication may be reproduced in any form by print, photo print, microfilm or any other means without written permission by the publisher. Hoewel deze uitgave met veel zorg is samengesteld, aanvaarden auteur(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in deze uitgave. Opmerking betreffende Auteursrecht van derden PRINCE2 is a registered trade mark and registered community trade mark of the Office of Government Commerce, and is registered in the U.S. Patent and Trademark Office. The PMBoK is a registered trademark of the Project Management Institute (PMI).

6 V Totstandkoming van dit boek Dit boek een gezamenlijk initiatief van PMI Nederland en Berenschot en is ook als project gestuurd. Daarbij is een stuurgroep samengesteld uit vertegenwoordigers van Berenschot (Gerrit Koch), PMI-NL (John Verstrepen) en de uitgever Van Haren Publishing (Bart Verbrugge). De operationele besturing lag in handen van een kernteam van vier van de negen auteurs (Ron Vinken, Ariane Moussault, Fritjof Brave en Jan van Beijnhem). Het kernteam vormde samen met de vijf overige auteurs een expertteam waar de ideeën werden uitgewerkt en teksten werden geschreven. Het expertteam heeft daarbij tevens hulp van buiten het project gekregen. Er zijn verschillende mensen geïnterviewd waarvan een drietal interviews zijn opgenomen in dit boek. Daarnaast wordt het boek ondersteund met uitspraken uit deze en andere interviews. Door verschillende deskundigen zijn tekstvoorstellen gedaan die vooral in hoofdstuk vier terecht zijn gekomen als samenvattingen van de projectmanagementmethoden. Een overzicht van de mensen die hebben bijgedragen aan de totstandkoming van dit boek: De auteurs: Edwin Baardman (PGGM) Gerard Bakker (Balance Technisch Management) Jan van Beijnhem (Vision2Work) Fritjof W. Brave (Berenschot) Peter Coesmans (P2 Managers) René Hombergen (A4) Hans van Leeuwen (Berenschot) Ariane Moussault (KIK Project Services) Ron J. Vinken (Getronics PinkRoccade) Overige personen die hebben bijgedragen aan de totstandkoming: Stef Blom (Ondersteuning in Management) Bert Hedeman (Insights International) John Hermarij (Dhirata) Angelique Hermeling (interim projectmanager) Alex van den Honert Gerrit Koch (Berenschot) Peter van Tuyl (Cap Gemini) Bart Verbrugge (Van Haren Publishing) John Verstrepen (PMI-NL) Geïnterviewden: Mike Doyle Dingeman Schakel Peter Storm Rodney Turner Richard Rijper Harrie Rorije Robertjan Zonneveld

7 VI Voorwoord Eén van de eerste stappen naar professionalisering van projectmanagement in een organisatie is het kiezen van een projectmanagementmethode. Hierdoor daalt de kans op begripsverwarring en worden de rollen en taken duidelijker verdeeld. Ook wordt projectinformatie makkelijker uitwisselbaar. De keuze voor een projectmanagementmethode is echter niet eenvoudig. Speciaal voor bedrijven en projectmanagers die zich beraden op deze keuze geeft dit boek een compact overzicht van de openbaar beschikbare methoden in Nederland en beschrijft wanneer en hoe deze methoden het best toepasbaar zijn. Dit boek schetst de ontstaansgeschiedenis van een aantal stromingen en geeft zo inzicht in de opvattingen achter deze methoden. Met behulp van een ordeningsmodel en een meetprocedure worden de verschillende projectmanagementmethoden met elkaar vergeleken. Hierdoor wordt duidelijk hoe ze zich tot elkaar verhouden. Het afsluitende overzicht geeft aan welke projectmanagementmethode in welke context het best toepasbaar is. Het bevat geen algemene projectmanagementstandaard. Ook spreekt het geen voorkeur uit voor een bepaald model. Dit omdat uw keuze afhankelijk is van het type projecten in uw organisatie én van de context van deze projecten. Dit boek kwam tot stand door samenwerking van het Project Management Instituut Nederland en Berenschot. Het Project Management Instituut Nederland (PMI-NL) is de vakvereniging voor project-, programma- en portfoliomanagers. Het doel van PMI-NL is het professionaliseren van het vakgebied projectmanagement. PMI-NL heeft circa vijftienhonderd leden en is aangesloten bij de International Project Management Association (IPMA). Berenschot is een onafhankelijk organisatieadviesbureau met circa vierhonderd medewerkers in de Benelux. Berenschot is partner in de E-I Consulting Group, een Europees samenwerkingsverband van toonaangevende adviesbureaus. Berenschot is lid van de Raad van Organisatie-Adviesbureaus (ROA) en volgt de gedragscode van deze brancheorganisatie. Zowel Berenschot als PMI-NL zijn ervan overtuigd dat dit boek bijdraagt aan de ontwikkeling van het vak. Al is het alleen maar door de verschillende stromingen te positioneren. Wellicht is dit initiatief een aanzet om te groeien naar een algemeen geaccepteerde standaard voor een projectmanagementmethode.

8 VII Wij zijn veel dank verschuldigd aan de auteurs die als vrijwilligers hebben deelgenomen aan dit avontuur. PMI-NL zet het geld dat het boek oplevert in om het vakgebied van projectmanagement verder te ontwikkelen. John Verstrepen, directeur PMI-NL Gerrit Koch, projects director Berenschot

9 VIII Inhoudsopgave Colofon... IV Totstandkoming van dit boek...v Voorwoord... VI Inhoudsopgave... VIII 1 Inleiding Leeswijzer Beroepsverenigingen voor projectmanagement Disclaimer Het nut van een methode Wat is een projectmanagementmethode? Wat is het voordeel van een projectmanagementmethode? Valkuilen en voorwaarden bij het gebruik van een projectmanagementmethode Andere benaderingen voor verhoging van projectsucces Tien projectmanagementmethoden vergeleken Ontstaan en ontwikkeling van projectmanagementmethoden Inleiding Hoofdlijnen in de ontwikkeling van projectmanagementmethoden Nieuwe methoden...21 Interview: Dingeman Schakel Projectmanagementmethoden A4 projectmanagement DSDM: the Dynamic Systems Development method LAD/SDM Lineair Application Development/System Development Methodology New Product Development (NPD) voor Fast Moving Consumer Goods (NPD 4 FMCG) PMBoK PRINCE2 Projects IN Controlled Environment Procesmanagement ProjectMatig Werken (PMW)...66

10 IX 4.9 Projectmatig Creëren Systems Management...75 Interview: Peter Storm Tien projectmanagementmethoden vergeleken Inleiding Het hoofdaspect Technisch Het hoofdaspect Gedrag Het hoofdaspect Omgeving De PM-methoden uit de ICT-famile : LAD, PRINCE2 en DSDM Historische ontwikkeling: Systems Management, Projectmatig werken en Projectmatig Creëren Geografische spreiding en culturen: PMBoK, PRINCE2 en Projectmatig Creëren Overige methoden: A4 en NPD De toepasbaarheid, type project Beschikbaarheid Slotconclusies Interview: Gerrit Koch Keuze van een projectmanagementmethode Een projectmanagementmethode voor mijn organisatie Een projectmanagementmethode voor een project Samenvatting Bijlage A: PM Vergelijkingsmodel en gehanteerde definities Bijlage B: PM Vergelijkingsmodel Scores A4 Projectmanagement DSDM LAD New Product Development PMBoK PRINCE Procesmanagement Projectmatig Creëren Projectmatig werken Systems Management...133

11 X Bijlage C: Gebruikte literatuur bij de vergelijkingen Bijlage D: Scoreformulier projectmanagementaspecten Bijlage E: Definities van gebruikte begrippen Bijlage F: Over de auteurs Index

12 1 Inleiding Nieuwsgierigheid is de aanleiding voor dit boek. Nieuwsgierigheid naar welke projectmanagementmethoden er zijn, hoe ze toegepast kunnen worden en wat de overeenkomsten en verschillen zijn. Zelfs de meest briljante projectmanager begint niets zonder een methode. Een projectmanagementmethode is in mijn ogen het basisgereedschap voor elke projectmanager. (Mike Doyle) De initiatiefnemers voor dit boek, PMI-NL en Berenschot, willen de stand van zaken op het gebied van projectmanagementmethoden in Nederland in beeld brengen. Dit om projectmanagers en organisaties te helpen bij het beantwoorden van de vraag: Welke methode is voor ons de beste? Een vraag die ze vaak stellen aan PMI-NL en Berenschot. Projectmanagers willen weten wat de beste methode voor hun project is en organisaties willen antwoord op de vraag welke methode het meest geschikt is om als bedrijfsstandaard in te voeren. Omdat een goed overzicht en inzicht tot op heden ontbreekt hebben PMI-NL en Berenschot een groep ervaren projectmanagers bijeengebracht om dit boek te schrijven. Ook hun drijfveer is nieuwsgierigheid. Iedere deelnemer heeft vele jaren ervaring met diverse methoden, maar er is geen duidelijk beeld welke methode nu de beste, meest geschikte of handigste is. Natuurlijk heeft iedereen zo zijn eigen voorkeuren, maar het blijkt niet mogelijk om die voorkeuren met feiten te staven, zoals die bijvoorbeeld uit een vergelijkingsmodel met heldere criteria voortkomen. Het relatief jonge vakgebied van projectmanagement omvat naar schatting tussen de zestigen negentigduizend projectmanagers in Nederland. Het vakgebied moet blijven professionaliseren om het vertrouwen van de opdrachtgevers en afnemers van projecten te verhogen. Recente rapporten over de succesratio van projecten geven namelijk nog steeds een zorgwekkend beeld. Negatieve publiciteit over grote ICT- en infrastructurele projecten maakt de situatie nog zorgelijker. De nieuwsgierigheid naar de beste methode heeft ook een financiële achtergrond. Een toenemende succesratio kan organisaties namelijk veel geld besparen. Verschillende kenners uit het vakgebied schatten de invloed van de projectmanagementmethode op het projectsucces niet hoog in. De percentages waarin de mate van invloed wordt uitgedrukt verschillen per onderzoek of publicatie. Maar ook een kleine bijdrage aan het projectsucces leidt tot verbeteringen van uiteenlopende aard. Een juiste keuze levert bestuur-

13 Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement ders van organisaties een aanzienlijke besparing op. De projectmanager kan zijn projecten nog beter leiden, tot tevredenheid van zijn opdrachtgever en klanten. Methoden voor projectmanagement geven maar zo n tien procent van de werkelijkheid weer. Op zich is dat niet zo erg, als je dat maar beseft. Een methode is gebaseerd op een model van projectmanagement. Dat model is beperkt, maar kan in zijn beperking wel werken. (Peter Storm) Het boek is geschreven vanuit vier gezichtspunten: de projectmanager, de opdrachtgever, de lijnmanager met projectmanagement in zijn portefeuille en de projectmanager in opleiding. Voor ieder gezichtspunt bevat dit boek handige inzichten, informatie en handreikingen. De schrijvers hebben een projectmanagementvergelijkingsmodel ontworpen. De basis voor dit model is het compententiemodel in de IPMA Competence Baseline version 3 (ICB) van de International Project Management Association (IPMA)). De competenties die een projectmanager moet beheersen kunnen worden verdeeld in drie hoofdaspecten: 1. Technisch 2. Gedrag 3. Omgeving Deze zijn uitgesplitst naar aspecten van projectmanagement en verder uitgewerkt in subaspecten. Zij vormen een onuitputtelijke verzameling onderwerpen die een rol speelt bij het managen van een project. Ieder subaspect bepaalt mede hoe het project wordt geleid en dus ook hoe groot het projectsucces is. Dit boek is nadrukkelijk niet bedoeld als een kookboek dat de juiste hoeveelheden voorschrijft van de subaspecten of iets dergelijks. Het geeft wel inzicht in hoe de tien gekozen methoden ingaan op de subaspecten. Dit is gebaseerd op de basishandboeken en -literatuur waarin deze methoden zijn beschreven of vastgelegd. 1.1 Leeswijzer Het door de auteurs ontwikkelde projectmanagementvergelijkingsmodel (PM vergelijkingsmodel) vormt het middelpunt van dit boek. Het staat beschreven in hoofdstuk 5. Eerst wordt de context van de projectmanagementmethoden geschetst. Om de invloed van een projectmanagementmethode op het projectsucces te plaatsen in een breder perspectief gaat hoofdstuk 2 in op het nut van een methode in algemene zin. De stamboom van projectmanagementmethoden en de vele gesprekken met goeroes uit het vakgebied in hoofdstuk 3 schetsen de historische context van de verschillende methoden. De

14 Inleiding onderlinge relaties tussen de methoden en afstamming geven een beeld van brede familiebanden en kruisbestuivingen over en weer. Dit boek beschrijft de tien gekozen methoden op hoofdlijnen volgens een standaardindeling. Deze beschrijvingen vormen een eerste kennismaking met de methoden. Hoofdstuk 4 beschrijft iedere methode volgens dezelfde structuur: de definitie van een project de kern van de methode een uitgebreide beschrijving in de bewoordingen van de bedenkers of beheerders van de methode het toepassingsgebied de beschikbaarheid de belangrijkste kenmerken de sterke kanten en valkuilen de informatie over het beheer van de methode Hoofdstuk 5 vergelijkt de tien methoden met elkaar door middel van het PM vergelijkingsmodel. Dit geeft van elk van de gekozen methoden aan in welke mate zij de projectmanager ondersteunen bij het managen van tien verschillende managementaspecten. Tijdens het schrijven en vergelijken ontstond de behoefte om enkele handreikingen te geven aan de lezer die wil zien op welke wijze de resultaten van hoofdstuk 5 zouden kunnen worden toegepast in de eigen praktijksituatie. Deze handreikingen staan in hoofdstuk 6. Ze zijn gesplitst in twee situatieschetsen: 1. Handreikingen voor de keuze van één methode als standaard voor alle projecten binnen een organisatie. 2. Handreikingen voor de keuze van een methode voor één specifiek project. Dit boek geeft dus veel informatie over projectmanagementmethoden en plaatst deze methoden in een bredere context. Het is de bedoeling van de auteurs dat projectmanagers, maar ook anderen, zich in de geschetste situaties herkennen en dat het boek hulp biedt bij de keuze van een methode. Voor de leesbaarheid van dit boek is gekozen voor de mannelijke vorm, zonder dat dit verder betekenis heeft. Daar waar hij wordt gebruikt mag ook zij worden gelezen. 1.2 Beroepsverenigingen voor projectmanagement Het jonge vakgebied kent al vele centres of Excellence, gebruikersgroepen rond specifieke methoden en special interest groups. In Nederland zijn twee beroepsverenigingen voor projectmanagers actief, namelijk PMI- Nederland, gelieerd aan IPMA, met circa vijftienhonderd leden en het PMI Netherlands

15 Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement Chapter, gelieerd aan PMI-USA, met circa zeshonderdvijftig leden. Beide verenigingen vertegenwoordigen samen meer dan tweeduizend projectmanagers in Nederland en dit aantal groeit gestaag. Het verschil tussen de beide verenigingen zit in de wijze van benadering door de moederorganisatie. IPMA laat veel ruimte voor de locale invulling van de landenorganisaties. PMI- USA streeft naar één structuur over alle aangesloten landenorganisaties. Beide verenigingen hebben een certificeringstructuur. Bij IPMA is de ICB (IPMA Competence Baseline) de basis en bij PMI-USA is de PMBoK (Project Management Body of Knowledge) de basis. Meer informatie over de beide verenigingen is te vinden op internet: PMI-NL - PMI Netherlands chapter Disclaimer Alle methodebeschrijvingen en de methodevergelijkingen zijn deels gebaseerd op waarnemingen, ervaringen en zelfs persoonlijke meningen van de auteurs, en deels op feitelijkheden uit de beschrijvingen van de methoden zelf. Deze beschrijvingen zijn naar eer en geweten geschreven en gecontroleerd daar waar dat mogelijk dan wel zinvol was. Er kan echter op de auteurs en uitgever van dit boek geen enkele aanspraak worden gemaakt vanwege onjuistheden, de keuze van de methoden voor het boek of een verschil van inzicht met de meningen van de auteurs. In discussie treden met PMI-NL, Berenschot en de auteurs kan natuurlijk altijd. We verwijzen daartoe graag naar het discussieplatform op de PMI-NL website en de website van Berenschot. De scores in hoofdstuk 5 zijn nauwgezet berekend op basis van de als leidend aangemerkte literatuur. De metingen waarop de scores zijn gebaseerd blijven natuurlijk mensenwerk. De keuze voor de tien methoden is uitgevoerd door de redactie van dit boek op grond van zelfstandig opgestelde criteria. Nieuwe inzichten en ervaringen zullen worden verwerkt bij een volgende druk van dit boek. De auteurs staan daarom open voor uw aanvullingen en verbeteringen. Schroom niet om uw mening te geven op één van de hiervoor genoemde websites. Om de in dit boek beschreven methoden toe te kunnen passen zult u minimaal de primaire literatuur van die methode ook moeten bestuderen. Dit boek is een handreiking bij uw keuze voor een methode. U zult zelf de afwegingen moeten maken in uw specifieke situatie.

16 2 Het nut van een methode Een methode kan ondersteuning bieden aan iedereen die in en rond projecten werkt, maar is geen panacee voor elk probleem. Wat is een methode eigenlijk? En hoe kan een methode ondersteuning bieden? Wat zijn valkuilen en randvoorwaarden? Wat is het voordeel van toepassen van een methode? Helpt een projectmanagementmethode om een project beter uit te voeren of leidt ze alleen tot onnodige ballast? Het antwoord is niet zonder meer duidelijk, maar duidelijk is wel dat het toepassen van een methode alleen geen garantie voor succes is. In dit hoofdstuk gaan we in op het nut van een methode voor projectmanagement. Als wij kijken naar het totale domein van projectmanagement onderscheiden wij: de permanente organisatie die een probleem of een wens heeft, de opdrachtgever die opdracht geeft aan de projectorganisatie, externe invloeden. Figuur 2.1 geeft deze factoren weer. Organisatieprobleem/-doelstelling Bestelling Levering Leveringswens Externe organisatie Permanente Organisatie Toegevoegde waarde Projectopdracht Project methoden & technieken Opdrachtgever Projectmanager Project team Projectrapportage Projectsoort & Projecttype Externe invioeden Leveranciers Wet & Regelgeving Projectresultaat Fig. 2.1 Basismodel projectmanagement: Het project en de plaats in de omgeving Onderzoeken van Gartner, The Standish Group en Teun van Aken tonen aan dat bij het merendeel van projecten het projectsucces verklaard kan worden door het enthousiasme en de professionaliteit van de projectmanager en zijn team. Draagt een projectmanagement-

17 Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement methode dan niet bij aan dit succes? Jawel, ook het gebruik van een passende projectmanagementmethode draagt bij, zij het in mindere mate. De directeuren van zeer grote projecten en de diverse auteurs van de toonaangevende literatuur over projectmanagement die voor dit boek geïnterviewd zijn, schatten dat een methode voor tien tot veertig procent bijdraagt aan het succes van een project. Dus zestig tot negentig procent zit in andere factoren, zoals de mensen die het project uitvoeren en besturen. De methode geeft dus niet de doorslag. Maar een goede projectmanagementmethode levert wel degelijk een bijdrage aan het verhogen van het projectsucces en biedt zo voordelen aan de projectmanager en de permanente organisatie waar hij deel van uitmaakt. Iedere willekeurige projectmanagementmethode kun je vergelijken met de zijwieltjes om te leren fietsen. Heb je eenmaal de nodige ervaring met fietsen en wil je bijvoorbeeld harder door een bocht, dan remmen deze wieltjes. Fietsen is een vanzelfsprekendheid geworden en is er een onzekerheid weggenomen. (Harrie Rorije) Hier geldt het adagium dat een goede timmerman met slecht gereedschap meer bereikt dan een slechte timmerman met goed gereedschap. Professionele vaardigheid geeft dus altijd de doorslag, en de projectmanagementmethode is het gereedschap dat het projectresultaat mede tot stand te brengt. Al draagt het gereedschap minder bij dan eigen inzicht en handigheid, een professionele projectmanager wil vanzelfsprekend liever goed dan slecht gereedschap gebruiken. Hij wil ook voor de relatief beperkte bijdrage aan het succes, gebruik maken van de beste middelen. Hoe kan de projectmanager de methode vinden die voor hem of haar het beste is? Er is geen de facto standaard projectmanagementmethode, maar het is wel mogelijk om vast te stellen welke methode voor een bepaald type project de best passende methode is. Een ervaren projectmanager die kennis heeft van verschillende projectmanagementmethoden kan de ene projectmanagementmethode combineren met elementen van een andere projectmanagementmethode. Deze pareltjesmethode wordt in de praktijk vaak met succes toegepast (zie hoofdstuk 6). Gedurende de jaren doet een projectmanager ervaring op met de verschillende methoden. Hij voegt die ervaring en kennis bij elkaar en krijgt zodoende een goedgevulde rugzak met de best practices voor projectmanagement. Projectmanagementmethoden steunen je dus op de weg om een goede projectmanager te worden. (Harrie Rorije)

18 Het nut van een methode Het star vasthouden aan één vast voorgeschreven projectmanagementmethode kan leiden tot tunnelvisie. Hierdoor verdwijnen andere projectmanagementmethoden uit beeld. Een goede timmerman weet ook wanneer zijn beste gereedschap even niet passend is. Dan grijpt hij terug op andere hulpmiddelen. Een organisatie moet haar zorgvuldig gekozen standaard projectmanagementmethode aanvullen met aspecten uit andere methoden als de situatie daar om vraagt. 2.1 Wat is een projectmanagementmethode? In de literatuur en de praktijk van (project)management worden begrippen als methode, methodiek, methodologie, best practice en framework vaak door elkaar gebruikt. Dit boek gebruikt consequent het begrip methode. Definitie: Een projectmanagementmethode omschrijven we als een systematische, weldoordachte wijze van handelen om een resultaat te bereiken dat bijdraagt aan een doel. Kenmerkend aan een methode is dat er altijd een basisgedachte of basisfilosofie aan ten grondslag ligt. Als je een bepaald doel wilt bereiken en je wilt daarvoor een bepaalde methode gebruiken, moet je ervan overtuigd zijn dat de basisfilosofie van die projectmanagementmethode je aanspreekt. Alle projectmanagementmethoden gebruiken technieken en hulpmiddelen (tools). Een techniek is een wijze om iets te doen, zoals een voorgeschreven manier om een plan te maken, te rapporteren of de kwaliteit te bewaken. Een hulpmiddel helpt om technieken toe te passen, zoals een planbord, een invulformulier, of een computerprogramma. In de gekozen definitie van een projectmanagementmethode staat de doelgerichtheid van een methode voorop. Door gebruik te maken van de systematische werkwijze en de daarbij horende technieken en tools, wordt het doel van het projectresultaat in het algemeen eenvoudiger bereikt dan wanneer er geen gebruik wordt gemaakt van een methode. Een projectmanagementmethode moet dus het behalen van projectsucces ten goede komen door middel van het geven van handreikingen en richtlijnen aan de de projectmanager. 2.2 Wat is het voordeel van een projectmanagementmethode? Hoewel een projectmanagementmethode niet zaligmakend is, en de professionaliteit van een projectmanager uiteindelijk het meest bijdraagt aan het projectsucces, hangen deze twee

19 Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement factoren natuurlijk wel met elkaar samen. Een goede timmerman weet dat hij gebruik kan maken van goed gereedschap, maar kan met een zeer goede boormachine geen plank afzagen. Zo weet ook een professionele projectmanager de meest geschikte methode en haar goede eigenschappen op de juiste wijze te gebruiken. Projecten en projectmanagementmethoden staan dus nooit op zichzelf. Een goede projectmanagementmethode draagt bij aan het projectsucces, aan de professionaliteit en aan de organisatieontwikkeling. Mensen hebben zekerheden nodig voor het uitvoeren van hun functie. Een projectmanagementmethode biedt de beginnende projectmanager zekerheid. (Harrie Rorije) Tot in de jaren veertig van de twintigste eeuw kon een project starten met uitsluitend inhoudelijke kennis van het onderwerp en ervaring uit voorgaande projecten. In de decennia daarna is de ervaring met projecten opgeslagen als kennis en gesystematiseerd in een aantal methoden en technieken. Er ontstond een aanpak waarmee de kans van slagen kon worden vergroot. Een projectmanager kan voor zijn project naast zijn eigen inhoudelijke kennis en voorgaande eigen ervaringen, nu ook beschikken over een methode die hem wordt aangereikt als geconceptualiseerde kennis van anderen. Als u het zo doet, haalt u projectsucces luidt de impliciete boodschap van een methode. Een geschikte methode op de juiste wijze toepassen reduceert immers de onzekerheid van de opdracht. Projectmanagement als bewuste planningsactiviteit bestaat ongeveer vanaf de Tweede Wereldoorlog. Het ministerie van Defensie in de Verenigde Staten begon in die tijd expliciet opleveringen te plannen. Later werden deze concepten in wetenschappelijke kring onderzocht en verder uitgewerkt. Terwijl al in het begin van de twintigste eeuw management en (lijn)organisatie expliciete onderwerpen van wetenschappelijke studie waren, werden projecten dit pas in de tweede helft van de twintigste eeuw. Deze wetenschappelijk onderzochte methoden en technieken bieden echter geen garanties. Denk aan de Afsluitdijk. Dit is een voorbeeld van een groot en riskant project dat succesvol werd opgeleverd nog voordat de wijze van aanpak van een projectopgave wetenschappelijk onderzocht was. Regelmatig zijn er in de landelijke kranten berichten te lezen over belangrijke projecten waarbij veel mis is gegaan. Vanzelfsprekend zijn hier ook projecten bij waar projectmanagementmethoden zijn toegepast. Toch verhoogt het hanteren van een juiste projectmanagementmethode de kans op succes aanmerkelijk. Het bevordert tevens de professionaliteit van projectmanagers en de lijnorga-

20 Het nut van een methode nisatie. Zonder methode ontbreekt immers een richtlijn voor het handelen en het denken over de projectopgave. De praktijk wijst uit dat niet alleen het gebruik van een projectmanagementmethode, maar meer nog een weloverwogen keuze van een methode, bijdraagt aan het succes van projecten. Want al wordt er tegenwoordig in steeds meer situaties een projectmanagementmethode gehanteerd, de keuze voor een specifieke projectmanagementmethode is meestal nauwelijks onderbouwd. Vaak kiest een organisatie een projectmanagementmethode omdat andere organisaties die projectmanagementmethode ook hebben en men de hype niet wil missen. Soms is de keuze gebaseerd op de beperkte kennis of voorkeur van een bestuurder of inkoper van opleidingen. Het is niet gebruikelijk dat organisaties het palet van projectmanagementmethoden kennen en doelgericht kiezen. Het bewust kiezen van een projectmanagementmethode kan de kans van slagen van een project echter verhogen. Je kiest het meest passende standaard gereedschap. De projectmanagementmethode mag geen doel op zichzelf worden maar blijft vooral een middel om een projectresultaat zo succesvol mogelijk op te leveren. 2.3 Valkuilen en voorwaarden bij het gebruik van een projectmanagementmethode Een project uitvoeren betekent het vervullen van een unieke opdracht naar aanleiding van een probleemstelling of wens van een opdrachtgever. Dat komt niet dagelijks voor en kan niet routinematig worden opgelost. Maar dat lijkt strijdig met de stelling dat een project methodisch aangepakt kan worden. Het is ten slotte een unieke situatie? Een project is niet zo uniek dat er geen vergelijkingen met andere projecten gemaakt kunnen worden. Sterker nog, juist op basis van deze vergelijkingen zijn projectmanagementmethoden ontstaan. De diverse, relatief unieke ervaringen zijn gesystematiseerd en vormgegeven in een aanpak. Meer dan bij bijvoorbeeld creatieve opdrachten, kan de projectmanager die een projectmanagementmethode gebruikt, terugvallen op eerdere ervaringen. De schepping van een projectresultaat is niet helemaal nieuw. Het herhaalbare deel in het proces om het projectresultaat op te leveren is neergeslagen in de vorm van een gestructureerde (methodische) aanpak. Zo hoeft de projectmanager het wiel niet opnieuw uit te vinden. Door gebruik te maken van kennis van anderen die vergelijkbare problemen al eerder hebben opgelost verhoogt de manager de efficiency en effectiviteit van zijn project. Ook spreekt iedereen dezelfde taal en herkennen alle betrokkenen de toegepaste structuur. Maar naast voordelen kent het gebruik van een methode zeker ook valkuilen. Een methode verlost de projectmanager niet van alle problemen bij het uitvoeren van projecten. Het gebruik van een projectmanagementmethode alleen is niet zaligmakend.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied

Nadere informatie

Participeren. in projecten

Participeren. in projecten Participeren I-TRACKS in projecten Project Participation Foundation Intern / Extern Fasering Methodieken Methodieken Wat is een project Omgeving Plan van Aanpak GOKIT Geld Organisatie Kwaliteit Informatie

Nadere informatie

Titel Lezing/Workshop

Titel Lezing/Workshop PRINCE2 Symposium: Titel Lezing/Workshop RON J.VINKEN GetronicsPinkRoccade 2 Agenda Waarom dit boek? Wat levert de Wegwijzer op? Het nut van een methode De resultaten: Van longlist naar shortlist ICB structuur

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Competentieprofielen, certificeringniveaus en functies bij projectmanagement en projectsupport Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied van IT-management en management. Deze uitgaven

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Projectmanagement voor het HBO op basis van IPMA-D Werkboek Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. BEHEER VAN DE ICT-INFRASTRUCTUUR infrastructure management foundation Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. A4-projectmanagement - Management guide Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied van

Nadere informatie

PRINCE2 2009 is overzichtelijker

PRINCE2 2009 is overzichtelijker PRINCE2 2009 is overzichtelijker 29 mei 2009 door: Lia de Zoete en Reinier de Koning Half juni presenteert het Office of Government Commerce in Londen PRINCE2 2009. Het grote voordeel van de nieuwe versie

Nadere informatie

Literatuur Projectmatig Werken

Literatuur Projectmatig Werken Literatuur Projectmatig Werken Onderstaande boeken behandelen de meest gebruikte methodieken van projectmatig werken. Prince 2 is vooral voor ICT-projecten geschikt. Overheden kiezen vaak voor een bepaalde

Nadere informatie

5.4 Project Management Body of Knowledge (PMBOK Guide )

5.4 Project Management Body of Knowledge (PMBOK Guide ) 76 5.4 Project Management Body of Knowledge (PMBOK Guide ) D eel I van de beschrijving van PMBOK Guide (verder in dit hoofdstuk: PMBOK genoemd) is gereviseerd en geautoriseerd door Cees Pijs, bestuurslid

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Project Management Office implementeren op basis van P3O Management Guide Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied

Nadere informatie

De Projectsaboteur en PRINCE2

De Projectsaboteur en PRINCE2 De Projectsaboteur en PRINCE2 Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied van de volgende

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied van IT-management, Architecture (Enterprise

Nadere informatie

Het Project Management Office - PMO Management Guide

Het Project Management Office - PMO Management Guide Het Project Management Office - PMO Management Guide Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet projecten,

Nadere informatie

Verandermanagement: Business as Usual

Verandermanagement: Business as Usual Verandermanagement: Samenvatting Voor organisaties is het inmiddels een vast gegeven dat hun processen en producten continue zullen moeten veranderen om zich te kunnen handhaven in een omgeving waar we

Nadere informatie

DEEL I. 5.6 Procesmanagement. 5.6.1 Definitie project. 5.6.2 Kern van de methode. 5.6.3 Historie. 5.6.4 Scope. 5.6.

DEEL I. 5.6 Procesmanagement. 5.6.1 Definitie project. 5.6.2 Kern van de methode. 5.6.3 Historie. 5.6.4 Scope. 5.6. 90 Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement - 2de druk 5.6 Procesmanagement Deel I van de beschrijving van Procesmanagement is gereviseerd en geautoriseerd door Jaap Walter, een van de auteurs van

Nadere informatie

Projectmanagement met Creatiemacht

Projectmanagement met Creatiemacht Projectmanagement met Creatiemacht Projectmanagement met Creatiemacht Robertjan uijl Hans Licht scriptum management Copyright 2015 Scriptum, Schiedam All rights reserved. No part of this book may be reproduced

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO PROJECT HANDBOEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied van de volgende domeinen: - IT-management,

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management P3M3 DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. P3M3 -DIAGNOSTIEK (PROJECT PROGRAMMA PORTFOLIO MANAGEMENT MATURITY

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Programmamanagement op basis van MSP 2011 Edition Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het

Nadere informatie

DEEL I. 5.8 ProjectMatig Werken. 5.8.1 Definitie project. 5.8.2 Kern van de methode. 5.8.3 Historie. 5.8.4 Scope

DEEL I. 5.8 ProjectMatig Werken. 5.8.1 Definitie project. 5.8.2 Kern van de methode. 5.8.3 Historie. 5.8.4 Scope 102 Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement - 2de druk 5.8 ProjectMatig Werken Deel I van de beschrijving van ProjectMatig Werken is gereviseerd en geautoriseerd door Gert Wijnen, een van de auteurs

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. BiSL Een Framework voor business informatiemanagement 2 de herziene druk Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Competentieprofielen, certificeringniveaus en functies bij projectmanagement en projectsupport Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best

Nadere informatie

Programmamanagement actuele visies en vraagstukken

Programmamanagement actuele visies en vraagstukken Welkom Programmamanagement actuele visies en vraagstukken Wat mag u verwachten Een leuke en leerzame ontmoeting met: Keuzemenu programma-management Overview zes visies Vergelijking en vragen 1 Welkom namens

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO PROJECTSTART-UPS IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO ONTWIKKELPLANNEN IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet

Nadere informatie

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 14.00: Welkom Best Practice Seminar 14.10: Centraal PMO als middelpunt van projecten en programma s Yvonne Veenma, Stedin 14.50: Pauze 15.30: Governance in een Enterprise

Nadere informatie

Combineren PRINCE2 met PMW en Projectmatig Creëren

Combineren PRINCE2 met PMW en Projectmatig Creëren TM PRINCE2 Symposium: Combineren PRINCE2 met PMW en Projectmatig Creëren Bert Hedeman b.hedeman@insights-int.nl PRINCE2TM is a Trade Mark of the Office of Government Commerce Bert Hedeman Partner Insights

Nadere informatie

Integraal referentiemodel PMO-competenties

Integraal referentiemodel PMO-competenties Beschrijving functies, rollen en competentieprofielen -medewerkers Integraal referentiemodel -competenties oorvoeren van veranderingen wordt meer en meer een constante factor binnen organisaties. Hierdoor

Nadere informatie

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009 Cross reference ISM - COBIT ME: Monitor & Evaluate Cross reference ISM - COBIT Management summary Organisaties gebruiken doorgaans twee soorten instrumenten

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

Werkgroep Integrale SPI Strategieën

Werkgroep Integrale SPI Strategieën Werkgroep Integrale SPI Strategieën Mario van Os Sogeti Nederland B.V. 10 november 2005 Agenda werkgroep 16:40 Eindresultaat Werkgroep Modellen: wanneer wat door Mario van Os, Sogeti 17:15 Presentatie

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO PROJECT HEALTH CHECKS IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office

Nadere informatie

Nederland. Programmamanagement volgens PMI 21 maart 2006

Nederland. Programmamanagement volgens PMI 21 maart 2006 PMI Nederland Programmamanagement volgens PMI 21 maart 2006 Even voorstellen Betty Nieuwenburg (IPMA-B) project- en programmamanager IPMA-assessor Voorzitter PMI-programmagroep Programmamanagement Onderwerpen

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. ASL 2 Z elfevaluatie Werkboek Beleidsmatig OCM ACM Sturende processen (intern) Sturende processen (extern) Operationeel Beheer Onderhoud/vernieuwing Intern Verbindende processen Extern Naam Groep Datum

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PCI DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PCI-DIAGNOSTIEK (PEOPLE CENTERED IMPLEMENTATION) Niet zelden zien

Nadere informatie

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. BISL Business Information Services Library Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2

Nadere informatie

Projectmanagementenquête 2007

Projectmanagementenquête 2007 Projectmanagementenquête 2007 Handvatten voor succesvolle projecten 21 maart 2007 Bisnez Management in samenwerking met het IT Trends Institute en de Vrije Universiteit van Amsterdam copyright by Bisnez

Nadere informatie

PMW - Projectmatig Werken

PMW - Projectmatig Werken S5 PMW - Projectmatig Werken Presentatie voor PMI-workshop projectmanagementvisies Amersfoort 6 juni 2006 Rudy Kor Dia 1 S5 Rudy, De titel op de pagina die nu luidt: '' PMW - projectmatig werken", veranderen...

Nadere informatie

DEEL I. 5.7 Projectmatig Creëren (PMC) 5.7.1 Definitie project. 5.7.2 Kern van de methode. 5.7.3 Historie. 5.7.4 Scope. 5.7.

DEEL I. 5.7 Projectmatig Creëren (PMC) 5.7.1 Definitie project. 5.7.2 Kern van de methode. 5.7.3 Historie. 5.7.4 Scope. 5.7. 96 Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement - 2de druk 5.7 Projectmatig Creëren (PMC) Deel I van de beschrijving van Projectmatig Creëren is gereviseerd en geautoriseerd door Jo Bos, een van de auteurs

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

DEEL I 5.5 PRINCE2. 5.5.1 Definitie project. 5.5.2 Kern van PRINCE2. 5.5.3 Historie. 5.5.4 Scope. 5.5.5 Uitgangspunten

DEEL I 5.5 PRINCE2. 5.5.1 Definitie project. 5.5.2 Kern van PRINCE2. 5.5.3 Historie. 5.5.4 Scope. 5.5.5 Uitgangspunten 5 Projectmanagementmethoden 83 5.5 PRINCE2 Deel I van de beschrijving van PRINCE2 is geschreven door Ron Seegers en gereviseerd en geautoriseerd door Joost Nuijten, bestuurslid van de Prince User Group

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. For information and printed versions please see www.vanharen.net FRAMEWORKS VOOR IT-MANAGEMENT EEN POCKETGUIDE For information and printed versions please see www.vanharen.net Over de reeks ITSM Library

Nadere informatie

Nieuw in deze versie Versie: 2.3

Nieuw in deze versie Versie: 2.3 Perceptive Reflect Nieuw in deze versie Versie: 2.3 Product Documentation, R&D datum: November 2012 2012 Lexmark International Technology SA. All rights reserved Perceptive Reflect is a trademark of Lexmark

Nadere informatie

Voortdurende gecontroleerde aanpassing aan de veranderende vraag.

Voortdurende gecontroleerde aanpassing aan de veranderende vraag. 62 5.2 Atern Deel I van de beschrijving van DSDM Atern is geschreven door Jeroen Venneman. Dit deel is gereviseerd en geautoriseerd door Edgar Hildering, auteur van het boek DSDM Een introductie, en Peter

Nadere informatie

Het Modellenbos. Machteld Meijer. Getronics PinkRoccade 10 november 2005

Het Modellenbos. Machteld Meijer. Getronics PinkRoccade 10 november 2005 Het Modellenbos Machteld Meijer Getronics PinkRoccade 10 november 2005 CMMI BiSL BiSL DSDM Prince2 Prince2 ITServiceCMM CMM Cobit RUP ASL ASL ITIL 6 sigma BiSL Het modellenbos De modellen ASL INK MSF BiSL

Nadere informatie

Slagen als onderhandelaar

Slagen als onderhandelaar Slagen als onderhandelaar Lessen voor succesvolle deals Michael Watkins UITGEVERIJ NIEUWEZIJDS Oorspronkelijke titel:. Shaping the Game. The New Leader s Guide to Effective Negotiating. Boston: Published

Nadere informatie

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. NCB versie 3 Nederlandse Competence Baseline Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied

Nadere informatie

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen.

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Praktijkplein Titel: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Toepassing: Beknopte samenvatting van twee implementatiemethodieken en hun toepassing bij het implementeren van een operational

Nadere informatie

Wat is Lean Six Sigma_01.qxd 26-7-2005 10:35 Pagina 1. Wat is Lean Six Sigma?

Wat is Lean Six Sigma_01.qxd 26-7-2005 10:35 Pagina 1. Wat is Lean Six Sigma? Wat is Lean Six Sigma_01.qxd 26-7-2005 10:35 Pagina 1 Wat is Lean Six Sigma? Wat is Lean Six Sigma_01.qxd 26-7-2005 10:35 Pagina 2 Wat is Lean Six Sigma_01.qxd 26-7-2005 10:35 Pagina 3 Wat is Lean Six

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. BASISBOEK PROJECTMANAGEMENT Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied van de volgende

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam rapporteur: ir. L. J. Visser raadgevend ingenieur Het programma van eisen bij nader inzien De functie van het programmeren in de bouwvoorbereiding Een systeembenadering 128 Rotterdam, 1985 I(br Stichting

Nadere informatie

ISO 21500 in de praktijk

ISO 21500 in de praktijk PRAKTIJKGIDS o Vo PRAKTIJKGIDS ISO 21500 is de eerste echt breed gedragen en overkoepelende richtlijn voor projectmanagement, die een gemeenschappelijk begrippenkader biedt en een procesnorm beschrijft.

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

Participeren. in projecten

Participeren. in projecten Participeren I-TRACKS in projecten Project Participation Foundation Intern / Extern Fasering Methodieken Methodieken Wat is een project Omgeving Plan van Aanpak GOKIT Geld Organisatie Kwaliteit Informatie

Nadere informatie

Taakcluster Management support

Taakcluster Management support Ik ben geen product van mijn omstandigheden. Ik ben een product van mijn beslissingen (Stephen R. Covey) Hoofdstuk 30 Taakcluster Management support V1.1 / 01 september 2015 MCTL v1.1 Hoofdstuk 30... 3

Nadere informatie

DEEL I. 5.1 A4-Projectmanagement. 5.1.1 Definitie project. 5.1.2 De kern van A4

DEEL I. 5.1 A4-Projectmanagement. 5.1.1 Definitie project. 5.1.2 De kern van A4 56 Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement - 2de druk 5.1 A4-Projectmanagement Deel I van de beschrijving van A4-Projectmanagement (in het vervolg van dit hoofdstuk zullen we dit afkorten als A4)

Nadere informatie

Wat maakt een project en/of programma succesvol?

Wat maakt een project en/of programma succesvol? Wat maakt een project en/of programma succesvol? Bijeenkomst 4 april 2011 Drs. Sylvie Rath Voor informatie verwijs ik graag naar de website van WagenaarHoes, mijn laatste werkgever (www.wagenaarhoes.nl)

Nadere informatie

Oefenopgaven contextuele competenties deel 2, level C en D

Oefenopgaven contextuele competenties deel 2, level C en D Oefenopgaven contextuele competenties deel 2, level en e antwoorden van onderstaande oefenopgaven zijn op de laatste bladzijde van dit document te vinden. ito ertification V rnhem OPG Oefenopg context

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144 Inhoudsopgave 5 Voorwoord 7 Ten geleide 9 1 Inleiding 11 2 De risicoanalyse 25 3 Uitvoeren van de risicoanalyse 65 4 Risicomanagement 77 5 Uitvoeren van risicomanagement 85 6 Implementatie van risicomanagement

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Agenda. 1. Introductie CIBER. 2. Visie Cloud Services. 4. Hoe kan CIBER hepen. 2 Titel van de presentatie

Agenda. 1. Introductie CIBER. 2. Visie Cloud Services. 4. Hoe kan CIBER hepen. 2 Titel van de presentatie CIBER Nederland BV Agenda SURF 1. Introductie CIBER 2. Visie Cloud Services 3. Visiei Position Paper Beliefs 4. Hoe kan CIBER hepen 2 Titel van de presentatie 1. Introductie CIBER Nederland? Feiten en

Nadere informatie

Voorspelbaar projectsucces

Voorspelbaar projectsucces Voorspelbaar projectsucces Waarom mislukken projecten bij positieve business cases? PRINCE2 is a Registered Trade Mark of the Office of Government Commerce in the United Kingdom and other countries John

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. PRINCE2 EDITIE 2009 POCKET GUIDE Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied van de volgende

Nadere informatie

Wat kleurt de invulling van het PMO

Wat kleurt de invulling van het PMO Wat kleurt de invulling van het PMO PMO Congres 13-3-2014 Michiel Dijkman PgMP Opbouw presentatie 1. Mijn achtergrondkleur 2. De eerste keer 3. Wat kleurt het succes 4. Wat kleurt de plaats 5. Wat kleurt

Nadere informatie

Prince2 audit. Kwaliteitsmaatregel met rendement

Prince2 audit. Kwaliteitsmaatregel met rendement Prince2 audit Kwaliteitsmaatregel met rendement Niek Pluijmert Dga INQA (samen met Hans) Project- en kwaliteitmanagement Sedert 1979 in ICT Bestuurslid Spider Bestuurslid KvK Midden Nederland TU Delft

Nadere informatie

En, heb je ook een vraag?

En, heb je ook een vraag? En, heb je ook een vraag? Ontwikkeling marktplaats voor burenhulp TijdVoorElkaar in Utrecht Zuid Astrid Huygen Freek de Meere September 2007 Inhoud Samenvatting 5 1 Inleiding 9 1.1 Inleiding 9 1.2 Projectbeschrijving

Nadere informatie

Project Management Office in haar contextuele diversiteit

Project Management Office in haar contextuele diversiteit Project Management Office in een contextuele diversiteit Stelt u zich voor: u bent projectmanager bij organisatie X en tijdens een congres over projectmanagement maakt u kennis met een programmamanager

Nadere informatie

Project Dijkversterking Krimpen

Project Dijkversterking Krimpen Project Dijkversterking Krimpen Dijkversterking & UAV-gc Samenwerken met de opdrachtnemer Huub Verbruggen Projectmanager Dijkversterking Krimpen Even voorstellen Huub Verbruggen Projectmanager van beroep

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. BEHEER VAN DE ICT-INFRASTRUCTUUR infrastructure management foundation Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO TOOLS IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet projecten,

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management P3M3 ONLINE QUICK SCAN IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. P3M3 -DIAGNOSTIEK (PROJECT PROGRAMMA PORTFOLIO MANAGEMENT MATURITY

Nadere informatie

Slagen als leidinggevende

Slagen als leidinggevende Slagen als leidinggevende Lessen voor een succesvolle carrièrestap Michael Watkins UITGEVERIJ NIEUWEZIJDS Oorspronkelijke titel: The First 90 Days Critical Success Strategies for New Leaders at All Levels.

Nadere informatie

Recreatief Frontoffice. GOE Commercieel handelen en uitvoeren van backofficewerkzaamheden in een hotel. Instructie-/werkboek

Recreatief Frontoffice. GOE Commercieel handelen en uitvoeren van backofficewerkzaamheden in een hotel. Instructie-/werkboek Recreatief Frontoffice GOE Commercieel handelen en uitvoeren van backofficewerkzaamheden in een hotel Instructie-/werkboek 1 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Auteur: Hans Veelers Redactie: Edu Actief

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. automatisering van productieprocessen op basis van isa-95 Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden

Nadere informatie

Building effective IT demandsupply

Building effective IT demandsupply Building effective IT demandsupply structures Gerard Wijers Director Governance and Sourcing Management Agenda» Introductie Demand-Supply» Demand-Supply bij Vopak» Demand-Supply bij van Gansewinkel» Discussie

Nadere informatie

APMG-International Webinar. ITIL Editie 2011 Wednesday 16 Mei 2012 / 15:30 CET Presented by Karel Höster

APMG-International Webinar. ITIL Editie 2011 Wednesday 16 Mei 2012 / 15:30 CET Presented by Karel Höster www.apmg-international.com APMG-International Webinar (In samenwerking met Ultracomp Academy) ITIL Editie 2011 Wednesday 16 Mei 2012 / 15:30 CET Presented by Karel Höster www.apmg-international.com ITIL

Nadere informatie

Entrepôt Data Warehouse Consultancy B.V. Opleidingenbrochure Versie juli 2011

Entrepôt Data Warehouse Consultancy B.V. Opleidingenbrochure Versie juli 2011 enbrochure Versie juli 2011 Adres: Lovensestraat 41, 5014 DM Tilburg Telefoon: 06-51657583 Email: Pieter.Priems@entrepot.nl Internetsite: www.entrepot.nl 2 1 Inleiding De brochure bevat de uitgangspunten

Nadere informatie

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Colofon 1 Colofon Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: E. Benthem, J. Broekhuizen, H. La Poutré, J. Bruinsma,

Nadere informatie

Practitioner s Certificate in IT Service Management: Release & Control (based on ITIL )

Practitioner s Certificate in IT Service Management: Release & Control (based on ITIL ) Exameneisen Practitioner s Certificate in IT Service Management: Release & Control (based on ITIL ) Publicatiedatum 1-1-2008 Startdatum 1-3-2007 Doelgroep IT Service Management Practitioner: Release &

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes en standaarden op het gebied van IT-management, Architecture (Enterprise

Nadere informatie

Masterclass Opdrachtgeverschap

Masterclass Opdrachtgeverschap Masterclass Opdrachtgeverschap Masterclass Opdrachtgeverschap Het volgende scenario zal veel lijnmanagers bekend in de oren klinken: de organisatie besluit tot uitvoering van een project en hij of zij

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. MANAGEN VAN AGILE PROJECTEN Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. Andere uitgaven bij

Nadere informatie

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Hoofdrapport Samenstelling: Dr. L. Broersma & Drs D. Stelder, Sectie Ruimtelijke Economie, FEW, RuG Prof. Dr. J. van Dijk, Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen,

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Regie uit een andere Branche. Hoe om te gaan met de vraag en de levering. Facto Magazine Congres 12 mei 2009. www.quintgroup.com

Regie uit een andere Branche. Hoe om te gaan met de vraag en de levering. Facto Magazine Congres 12 mei 2009. www.quintgroup.com Regie uit een andere Branche Facto Magazine Congres 12 mei 2009 Hoe om te gaan met de vraag en de levering THIS DOCUMENT CONTAINS PROPRIETARY INFORMATION, WHICH IS PROTECTED BY COPYRIGHT. ALL RIGHTS RESERVED.

Nadere informatie

WHITE PAPER. Projectmanagement

WHITE PAPER. Projectmanagement WHITE PAPER Projectmanagement Volgens Prodapt Consulting vormt een uitgebalanceerde mix van specifieke kennis, vaardigheden en de projectmanager als persoon, naast vakkennis de sleutel tot succesvol projectmanagement.

Nadere informatie