Mineralen in ons lichaam en voedsel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mineralen in ons lichaam en voedsel"

Transcriptie

1 ZWARE METALE Milieuprobleem, gif, of van nut in geneesmiddelen? Jan Reedijk Leiden Institute of Chemistry Science-Café Leiden, LIC 1 Associaties bij het horen van de verzicht presentatie woorden Zware metalen Metalen zijn cruciaal in biologie en medische toepassingen. Metalen in geneesmiddelen. iftig, evaarlijk en milieuvervuilend Cisplatina: het meest verkochte antikankermiddel. en IET met: oe werkt Cisplatina? DA binding! ieuwe Platina-geneesmiddelen. ezondheid, essentieel voor het leven, geneesmiddel LIC 3 LIC 2 Wat is een metaal? Wat is een zwaar metaal? Zijn metalen altijd giftig? Zijn metalen nuttig, en waarvoor? Zijn metalen nodig voor het leven op aarde? Zijn metalen duur? Wat is het leven zonder (zware) metalen? m welke metalen gaat het? Essentiële Spoorelementen: IJzer, Zink, Koper, Mangaan, Kobalt iftige Elementen: Cadmium, Kwik, Lood, Thallium iftige Elementen met een genezende werking: oud, Platina, Bismut, Zilver, Arseen LIC 4 LIC 5 LIC 6 Bertrand-diagram (1912): Te weinig is niet goed; te veel ook niet! Well being of organism ptimale gebied Mineralen in ons lichaam en voedsel Metaal mg in lichaam opname mg/dag Ca 1 kg >500 Mg 40 g >200 Fe Zn Cu Mn 20 3 Enkele vragen vooraf: Wat is het eenvoudigste geneesmiddel? Water, alcohol, aspirine? oeveel mensen overlijden per jaar in ederland? oeveel daarvan door een ziekte? oeveel daarvan door kanker? concentratie LIC 7 LIC 8 LIC 9

2 Voorbeelden van Metalen in eneesmiddelen oud bij reumabehandeling Bismutzouten tegen maagzweren Zilverzouten tegen brandwonden Lithiumzouten tegen manische depressie Platina-complexen in tumorbehandeling Andere toepassingen: adolinium-complexen en Technetiumcomplexen in scannen van o.a. tumoren Chemie voor beginners Moleculen plakken aan elkaar, of reageren met elkaar (attractie). Voorbeelden: - vloeibaar water, ijs - geneesmiddel in een lichaamscel, - betonharding, autolak, drogen verf - verbranden van benzine - celdeling in biologie - werking van een antikanker-middel: cisplatina op DA Metalen hebben altijd liganden!! (L) In oplossing: bijv. watermoleculen In cellen: bijv. eiwitgroepen, chlorideionen, DA Structuur hangt af van: grootte metaalionen, grootte van de liganden; elektronen-eigenschappen; meestal symmetrisch maar soms niet LIC 10 LIC 11 LIC In-dtpa for brain imaging 153 Sm for pain relieve in bone cancer d-bopta for MRI imaging Auranofin for arthritis Carboplatin and cisplatin for anticancer Li 2 C 3 manic depression 67 a-citrate for diagnosis Ag salts for skin protection 99m Tccardiolite for hart scan Bi-citrate for ulcer healing BaS 4 as a contrast agent for X-ray scan LIC 13 Een zilververbinding als beschermer van een open huid bij brandwonden LIC 14 Wie weet wat het drankje goldwasser is? Wat zit er in? Kun je het drinken? Is het gevaarlijk? Is het gezond en zo ja, hoe werkt het dan? LIC : 1927: 1930: 1937: oud in eneeskunde tuberculosebehandeling (Koch) verlichting gewrichtspijn (Lande) rheumatoide arthritis (Forestier) genezing rheumatoide arthritis (artfall) : dubbel blinde studies bewijzen dat er een echt effect is (40% positief) 1980: oraal goud (pil): auranofin (Ridaura) LIC 16 Bismut-citraten als maagzweerbestrijders Colloïdaal Ammonium-bismut-citraat (CBS) is al lang bekend als bruikbaar middel tegen maagzweren. Men dacht dat het een beschermend laagje gaf op de binnenwand van de maag. ndertussen weten we dat de bismutverbinding een antibioticum is (tegen helicobacter pylori). LIC 17 adolinium: contrast-agens in MRI Basis: waterprotonen bij d-magneet Vereist: Een hele sterke magneet (d-ion), gebonden aan groepen die een verstoring (ontsteking, kanker) opzoeken. Watermoleculen op die plaats binden aan het adolinium, en worden magnetisch verstoord. Dit is te meten met magnetische relaxatie van de waterprotonen (MR). LIC 18

3 De koperen armband Voor de bestrijding van reuma of verlichting van reumatische pijn Is er een chemische verklaring voor? f is het suggestie? LIC 19 Koperen armbanden: Chemie of een placebo-effect? Zweet en zuurstof kunnen een klein beetje koper oplossen en bekende species vormen, zoals [(amine) 2 Cu() 2 Cu(amine) 2 ] 2+ Zulke stoffen kunnen via de huid in de bloedbaan komen en een zogenaamde antiarthritic -activiteit vertonen (zoals bekend is van koperverbindingen). ECTER: Aluminium-armbanden die in een koperkleur geverfd waren, bleken ook te werken! LIC 20 Kanker-chemotherapie LIC 21 Platina-verbindingen als kanker-geneesmiddelen Eenvoudige platinaverbindingen blijken anti-kankeractiviteit te vertonen Formule o.a. cis- 2 ( 3 ) 2 Ze binden aan DA op speciale plaats Daardoor kan de tumorcel zich niet meer delen ormale cellen kunnen de -schade verwijderen LIC 22 Twee verbindingen bekend sedert cisplatin 3 3 transplatin LIC 23 Statistische Informatie Per jaar in L: doden, waarvan 25% aan kanker (meest ouderen) De helft van de nieuwe kankerpatiënten (60000/jaar in L) krijgt chemotherapie 35% van hen krijgt cisplatina als behandeling (meestal injecties; ca. 250 mg ) Cisplatina kan leiden tot meer dan 70% genezing; sommige tumoren boven 90% LIC 24 oe het begon met Rosenberg (biofysicus) deed een experiment met bacteriën in een elektrisch veld ij dacht de celdeling te kunnen beïnvloeden Experiment pakte verkeerd uit Celdeling en splitsing van chromosomen E.coli-bacteriën, daglicht en elektrische stroom -elektroden plossing van 4 LIC 25 LIC 26 LIC 27

4 istorisch experiment: Spaghetti-vormende E.coli gevonden, door Rosenberg Cisplatina, de meest verkochte antikankerverbinding In gebruik sedert 1979 rote uitbreiding vanaf 1990 Verkoopcijfers USA 2003: 850 M$ Bijverschijnselen van cisplatina en resistentie-ontwikkeling, hebben geleid tot nieuwe verbindingen(2 e en 3 e generatie). In 2012: 50% van alle chemotherapie bevat (ook) platinaverbindingen. Storende bijverschijnselen van cisplatina-behandeling Misselijkheid/overgeven ieraantasting (is nu goed te bestrijden) Doofheid Beenmergaantasting Soms ontwikkeling van resistentie LIC 28 LIC 29 Dus: zoeken naar derivaten! LIC 30 Vragen vanuit de Chemie Begrijpen dat cis actief is en trans niet? Zijn analoga te maken die beter zijn? Zijn de bijverschijnselen te begrijpen? Wat gebeurt er met cisplatina in bloed? Kan het ook als pil worden toegediend? oe komt cisplatina in (tumor)cellen? Waarom gaan tumorcellen dood en gezonde cellen (vrijwel) niet? LIC 31 Rescue agent Transport diuretic Transport of in the body Injection Kidney (toxicity) ral Drugs 1997 enters all cells Some expelled CELL UCLEUS Apoptosis DA binding M binding LIVER p53 active Excretion: 50% < 48hrs; rest < 2months LIC 32 3 istorische ontwikkeling 3 drugs 3 Second generation: Changing chlorides Third generation: Changing amines Academische research: ieuwe -verbindingen Farmaceutische Andere metalen, zoals Ru industrie: en Au; meerdere metalen in targeting voor een verbinding speciale tumoren LIC 33 Cisplatina-Research oofdproblemen: Bijwerkingen en Resistentie-ontwikkeling Mechanistische Research EVALUATIE EW DRUS TESTS Waarom binding aan DA? Metalen zijn (een beetje) positief. DA is negatief geladen. Dus trekken ze elkaar aan. ok de ruimtelijke vorm en voorkeur van bepaalde atomen voor andere speelt een rol. Dubbelstrengs DA Bindingsplaatsen voor metalen zijn: -atomen (rood) voor harde metalen -atomen (blauw) voor zachtere metalen LIC 34 LIC 35 LIC 36

5 Waar binden de metalen op het DA? nderscheid: 2 soorten metalen: hard en zacht arde metalen (class A): fosfaat en aan -atomen van de base Zware metalen zoals (zacht, class B): aan -atomen van de base. LIC ' 3' 2' P - 2 3C C 5' a + 3' 2' P - a + 2 5' 2 3' 2' d(cptppa) P - a + 5' A 3' 2' LIC 38 1 T Single-stranded DA-anion met natrium-ionen; Pijlen wijzen naar de bindingsplaatsen voor zware metalen ucleïnezuurbasen en baseparen: 7 is altijd vrij; 3 is sterisch gehinderd LIC sugar A sugar LIC 40 Binding aan DA van cisplatina oe komt het platina bij het DA? Waar bindt het cisplatina precies aan het DA? [Voorkeur voor -base] Kan het er cisplatina er ook weer af? Wat gebeurt er met de DA-structuur na de binding van het platina? oe leidt dit tot celdood van tumorcel? LIC 41 Aanpak onderzoek werking van cisplatina eem een klein stukje synthetisch DA Bind het cisplatina hieraan Bestudeer bindingsproces en kinetiek Bestudeer structuur van de "adducten" Vertaal structuurinformatie naar DAstructuur in gezonde en tumorcellen: computermodellen; theorie Bestudeer binding aan DA in cellen LIC 42 Meest frequente chelatie op DA Cisplatina aan in een oligonucleotide 3 3 Cisplatin LIC 43 LIC 44 LIC 45

6 ypothese voor het werkingsmechanisme van cis Cisplatina bindt aan DA op een heel specifieke plaats: 7-posities van twee naast elkaar gelegen guanine-basen. De resulterende verstoring van het DA is vrij klein (knik); replicatie van geplatineerd DA in cellen is niet mogelijk. De verstoring wordt in sommige (tumor)cellen niet herkend. In andere (gezonde, resistente) cellen wordt de schade wel herkend (en verwijderd). LIC cisplatin [ - ]=104 mm CTR1 olgi excretion hydrolysis 3 reaction with [ - ]=5 mm S donor S L 3 3 nucleus DA binding protein o DA repair: cell death Kinked DA Repaired DA L LIC 47 L rote uitdagingen in het onderzoek van Cisplatina oe passeert het cisplatina de cellulaire membranen? oe reageert het in het cytoplasma met zoveel platinofiele liganden in de buurt? Waar blijft het na reactie? oe gaat het om met DA repair in (bepaalde) cellen? LIC 48 Waarom zoeken we nog naar nieuwe verbindingen?? Reduceren bijwerkingen Betere effectiviteit (voor bepaalde tumoren) Betere kinetiek in het lichaam Vermijden van resistentie enezen van -ongevoelige tumoren LIC 49 Kunnen we nieuwe verbindingen ontwerpen die: 1) crosslinks in DA geven, en 2) et DA nauwelijks verstoren? Ja: Dinucleaire -verbindingen met een stevige brug! LIC 50 Crystal structure of a triazole bis- complex Seiji Komeda, promotieonderzoek, Leiden. LIC 51 Twee platinaatomen samen binden beter aan het DA, met kleine knik 2 2+ LIC 52 Potentieel probleem met Anorganische eneesmiddelen rganische geneesmiddel breken af tot C 2, water, ammonia, sulfaat of fosfaat Metaal-ionen als zodanig zijn nietafbreekbaar Dus kan een milieuprobleem ontstaan LIC 53 Slotopmerkingen Metaalionen zijn een fantastisch studieonderwerp in de Chemie, Farmacie en Life Sciences. Metalen reguleren en controleren de meeste biologische processen. Metaal-verbindingen kunnen succesvol worden ontworpen en toegepast in de geneeskunde; vooral platina-verbindingen zijn erg belangrijk. LIC 54

Jan Reedijk. KNCV-voorjaar Bussum, 8-5-2014. Cisplatina: al meer dan 150 jaar bekend; vanaf 1987 als succesvol cytostaticum in gebruik op grote schaal

Jan Reedijk. KNCV-voorjaar Bussum, 8-5-2014. Cisplatina: al meer dan 150 jaar bekend; vanaf 1987 als succesvol cytostaticum in gebruik op grote schaal Cisplatina: al meer dan 150 jaar bekend; vanaf 1987 als succesvol cytostaticum in gebruik op grote schaal Jan Reedijk Leiden Institute of Chemistry KNCV-voorjaar Bussum, 8-5-2014 LIC 1 Samenvatting Coördinatieverbindingen

Nadere informatie

5 Formules en reactievergelijkingen

5 Formules en reactievergelijkingen 5 Formules en reactievergelijkingen Stoffen bestaan uit moleculen en moleculen uit atomen (5.1) Stoffen bestaan uit moleculen. Een zuivere stof bestaat uit één soort moleculen. Een molecuul is een groepje

Nadere informatie

1) Stoffen, moleculen en atomen

1) Stoffen, moleculen en atomen Herhaling leerstof klas 3 1) Stoffen, moleculen en atomen Scheikundigen houden zich bezig met stoffen. Betekenissen van stof zijn onder andere: - Het materiaal waar kleding van gemaakt is; - Fijne vuildeeltjes;

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Stoffen en Reacties 2

Stoffen en Reacties 2 Stoffen en Reacties 2 Practicum Metalen Naam student 1. Naam student2..... Pagina 2 van 13 Inleiding Reageert metaal met zuurstof? Sinds de mensheid metalen kent worden ze voor allerlei toepassingen gebruikt

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Docentenhandleiding Niveau: expert Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen

Nadere informatie

THEORIE UIT EXPERIMENTEN TABELLEN SCIENCE / NATUURKUNDE / SCHEIKUNDE

THEORIE UIT EXPERIMENTEN TABELLEN SCIENCE / NATUURKUNDE / SCHEIKUNDE THEORIE UIT EXPERIMENTEN ONDERBOUW TABELLEN SCIENCE / NATUURKUNDE / SCHEIKUNDE TABEL 1 DICHTHEID (bij 25 C) gram per cm 3 = g cm -3 aardgas 0,00076 alcohol 0,8 aluminium 2,7 broom 3,1 butagas 0,0024 eikenhout

Nadere informatie

Figuur 1. Representatie van de dubbele helix en de structuren van de verschillende basen.

Figuur 1. Representatie van de dubbele helix en de structuren van de verschillende basen. Het DNA molecuul is verantwoordelijk voor het opslaan van de genetische informatie die gebruikt wordt voor de ontwikkeling en het functioneren van levende organismen. Aangezien het de instructies voor

Nadere informatie

Hieronder zie je een schema van een eenvoudige chemische cel met koper/zink elektroden. Bestudeer dit schema met aandacht:

Hieronder zie je een schema van een eenvoudige chemische cel met koper/zink elektroden. Bestudeer dit schema met aandacht: Cursus Chemie 7-1 Hoofdstuk 7 : INDIREKTE REDOXREACTIES (met elektrodes) Naast de directe zijn er ook indirecte redoxreacties. Dat wil zeggen: er is geen direct contact tussen de deeltjes van de oxidator

Nadere informatie

Samenvatting. Figuur 1. Algemene structuur van een nucleotide (links) en de structuren van de verschillende basen (rechts).

Samenvatting. Figuur 1. Algemene structuur van een nucleotide (links) en de structuren van de verschillende basen (rechts). DA is het molecuul dat in levende organismen alle genetische informatie bevat. et komt doorgaans voor als een dimeer van twee complementaire nucleotide-polymeren, waarbij de individuele nucleotiden in

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2001-II

Eindexamen scheikunde havo 2001-II Eindexamen scheikunde havo 00-II 4 Antwoordmodel Energievoorziening in de ruimte et (uiteenvallen van de Pu-38 atomen) levert energie dus het is een exotherm proces. er komt energie vrij aantal protonen:

Nadere informatie

VERTALING MINISTERIE VAN HET WAALSE GEWEST

VERTALING MINISTERIE VAN HET WAALSE GEWEST VERTALING MINISTERIE VAN HET WAALSE GEWEST N. 2003 967 [2003/200311] 16 JANUARI 2003. Besluit van de Waalse Regering houdende sectorale voorwaarden inzake watergebruik i.v.m. de vervaardiging van kleurstoffen

Nadere informatie

Non-ferrometalen. constructiematerialen. ferrometalen

Non-ferrometalen. constructiematerialen. ferrometalen 1. Situering constructiematerialen Metalen Verbindingen Niet-metalen non-ferrometalen ferrometalen 2. Hoofdkenmerken Þ non-ferrometalen zijn... Ze worden in zowel zuivere vorm als in legeringen gebruikt.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Zwavel als oorzaak van problemen? dr. Guillaume Counotte

Zwavel als oorzaak van problemen? dr. Guillaume Counotte Zwavel als oorzaak van problemen? dr. Guillaume Counotte Verslag van onderzoek naar mogelijke relatie tussen het opbrengen van baggerslib op percelen, gehalten van elementen in gras dat groeit op die percelen

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 145 Nederlandse samenvatting De nieren hebben een belangrijke functie in het menselijk lichaam: ze zijn onder andere verantwoordelijk voor het zuiveren

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen Moleculaire mechanismen De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen The Hallmarks of Cancer Hanahan and Weinberg, Cell 2000 Niet afhankelijk van groei signalen Apoptose ontwijken

Nadere informatie

Scheikunde Samenvatting H4+H5

Scheikunde Samenvatting H4+H5 Scheikunde Samenvatting H4+H5 Hoofdstuk 4 4.2 Stoffen worden ingedeeld op grond van hun eigenschappen. Er zijn niet-ontleedbare stoffen en ontleedbare stoffen. De niet-ontleedbare stoffen zijn verdeeld

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

7.0 Enkele belangrijke groepen van verbindingen

7.0 Enkele belangrijke groepen van verbindingen 7.0 Enkele belangrijke groepen van verbindingen 7.1 Oxiden Vrijwel alle elementen kunnen, min of meer heftig reageren met zuurstof. De gevormde verbindingen worden oxiden genoemd. In een van de voorafgaande

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde 1 vwo 2005-II

Eindexamen scheikunde 1 vwo 2005-II 4 Beoordelingsmodel Alcoholtest 1 Een juiste uitleg leidt tot de conclusie dat de werking van het enzym aldehydedehydrogenase wordt geblokkeerd. (misselijkheid betekent) aceetaldehyde wordt niet omgezet

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

http://www.kuurwater.nl/gebruik.html

http://www.kuurwater.nl/gebruik.html http://www.kuurwater.nl/gebruik.html Overgewicht, vermoeidheid, veel zitten, stress, dat zijn problemen die vaak te maken hebben met het leven van vandaag. De hydroxydase kuur kan u helpen deze problemen

Nadere informatie

Atomen met impact. Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015. Arjan Bos Head of Stable Isotopes

Atomen met impact. Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015. Arjan Bos Head of Stable Isotopes Atomen met impact Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015 Arjan Bos Head of Stable Isotopes Introductie Wat zijn stabiele isotopen en wat is verrijking?

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2008-I

Eindexamen scheikunde havo 2008-I Beoordelingsmodel Uraan 1 maximumscore 2 aantal protonen: 92 aantal neutronen: 146 aantal protonen: 92 1 aantal neutronen: 238 verminderen met het aantal protonen 1 2 maximumscore 2 UO 2 + 4 HF UF 4 +

Nadere informatie

1 (~20 minuten; 20 punten)

1 (~20 minuten; 20 punten) TENTAMEN Moleculaire Cel Biologie (8A840) Prof. Dr. Ir. L. Brunsveld & Dr. M. Merkx 27-01-2012 14:00 17:00 (totaal 100 punten) 6 opgaven in totaal + 1 bonusvraag! (aangegeven tijd is indicatie) Gebruik

Nadere informatie

KPS_0120_GWL_2. Stroomgebiedbeheerplan - informatie per grondwaterlichaam. Karakteristieken

KPS_0120_GWL_2. Stroomgebiedbeheerplan - informatie per grondwaterlichaam. Karakteristieken Stroomgebiedbeheerplan - informatie per grondwaterlichaam naam grondwaterlichaam naam grondwatersysteem naam stroomgebied Duin- en kreekgebieden Oostvlaamse polders Kust- en Poldersysteem Schelde Karakteristieken

Nadere informatie

1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen.

1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen. SO Straling 1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen. 2 Waaruit bestaat de elektronenwolk van een atoom? Negatief geladen deeltjes, elektronen. 3 Wat bevindt zich

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Met dit proefschrift ga ik promoveren in de biochemie. In dit vakgebied wordt de biologie bestudeerd vanuit chemisch perspectief. Het

Nadere informatie

Stoffen, structuur en bindingen

Stoffen, structuur en bindingen Hoofdstuk 1: Stoffen, structuur en bindingen Scheikunde vwo 2011/2012 www.lyceo.nl Onderwerpen Scheikunde 2011 2012 Stoffen, structuur en binding Kenmerken van Reacties Zuren en base Redox Chemische technieken

Nadere informatie

Voorbereidende opgaven Kerstvakantiecursus

Voorbereidende opgaven Kerstvakantiecursus Voorbereidende opgaven Kerstvakantiecursus Leuk dat je een cursus biologie komt volgen! Maak deze opgaven als voorbereiding. Zoals je weet moet je veel stof bestuderen voor het eindexamen biologie. Tijdens

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

Uitwerkingen Bio-organische Chemie Werkcollege 1. 1. Hoeveel protonen, neutronen en elektronen hebben de volgende elementen:

Uitwerkingen Bio-organische Chemie Werkcollege 1. 1. Hoeveel protonen, neutronen en elektronen hebben de volgende elementen: Uitwerkingen Bio-organische hemie Werkcollege 1 1. oeveel protonen, neutronen en elektronen hebben de volgende elementen: a. 39 K 19 c. 13 6 b. 32 S 16 d. 200 g 80 a. 19 protonen, 19 elektronen, 20 neutronen.

Nadere informatie

Overzicht van reactievergelijkingen Scheikunde

Overzicht van reactievergelijkingen Scheikunde verzicht van reactievergelijkingen Scheikunde Algemeen Verbranding Een verbranding is een reactie met zuurstof. ierbij ontstaan de oxiden van de elementen. Volledige verbranding Bij volledige verbranding

Nadere informatie

Extra oefenopgaven. Inleiding Scheikunde voor anesthesiemedewerkers en operatie-assistenten assistenten i.o. voorjaar 2008

Extra oefenopgaven. Inleiding Scheikunde voor anesthesiemedewerkers en operatie-assistenten assistenten i.o. voorjaar 2008 Extra oefenopgaven Inleiding Scheikunde voor anesthesiemedewerkers en operatie-assistenten assistenten i.o. voorjaar 2008 1. Geef van de volgende stoffen de chemische formule; geef ook aan tot welke categorie

Nadere informatie

Bijeenkomst PN DA. Hans Smeets. Adviseur DLV plant BV

Bijeenkomst PN DA. Hans Smeets. Adviseur DLV plant BV Bijeenkomst PN DA Jongenelen oktober 2013 Hans Smeets. Adviseur DLV plant BV Waarom een grondanalyse? Inzicht krijgen in de beschikbare voeding voor de plant; Hoofdelementen; Sporenelementen; ph van de

Nadere informatie

http://www.lymmcare.nl/

http://www.lymmcare.nl/ http://www.lymmcare.nl/ Hoe krijgen we kankercellen dood Eric Eldering, afdeling Experimentele Immunologie, AMC 1. Het verschil tussen normaal weefsel en kankercellen 2. Met medicijnen willen we dit verschil

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2006-I

Eindexamen scheikunde havo 2006-I 4 Beoordelingsmodel Rood licht Maximumscore 1 1 edelgassen 2 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: De (negatieve) elektronen bewegen zich richting elektrode A dus is elektrode A de positieve elektrode.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Ons immuunsysteem beschermt ons tegen allerlei ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, die ons lichaam binnen dringen.

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Is biomedische wetenschappen studeren in Nijmegen misschien iets voor jou? Ik wil relevant zijn: bijdragen aan de gezondheid van mensen Gezondheidszorg heeft

Nadere informatie

Solepura is gelegen in de Noord centrale provincie van Sri Lanka, ruim 3 uur rijden vanaf vliegveld Colombo naar het Noorden.

Solepura is gelegen in de Noord centrale provincie van Sri Lanka, ruim 3 uur rijden vanaf vliegveld Colombo naar het Noorden. Waterzuivering regio Solepura, Sri Lanka Solepura is gelegen in de Noord centrale provincie van Sri Lanka, ruim 3 uur rijden vanaf vliegveld Colombo naar het Noorden. In mei 2012 ging Father Ajith Rohan

Nadere informatie

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE Oefenopgaven CEMISCE INDUSTRIE havo OPGAVE 1 Een bereidingswijze van fosfor, P 4, kan men als volgt weergeven: Ca 3 (PO 4 ) 2 + SiO 2 + C P 4 + CO + CaSiO 3 01 Neem bovenstaande reactievergelijking over

Nadere informatie

ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,.

ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,. PARATE KENNIS CHEMIE 4 e JAAR SCHEMA ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,. MENGSEL bestaat uit meerdere zuivere stoffen, de kooktemperatuur,

Nadere informatie

ZONDER CELDELING GEEN KANKER

ZONDER CELDELING GEEN KANKER DE GEMENE DELER ZONDER CELDELING GEEN KANKER Naam: Klas: Datum: ZONDER CELDELING GEEN KANKER HAVO Celdeling is cruciaal voor het leven van organismen, en wordt dan ook heel nauwkeurig gereguleerd. Wanneer

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2003-II

Eindexamen scheikunde havo 2003-II 4 Antwoordmodel Superzwaar 1 Een juiste berekening leidt tot de uitkomst 50 (neutronen). opzoeken van het atoomnummer van krypton (36) 1 berekening van het aantal neutronen: 86 verminderd met het atoomnummer

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2004-I

Eindexamen scheikunde havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Rookmelder 1 aantal protonen: 93 aantal neutronen: 144 naam van element X: neptunium aantal protonen: 93 1 aantal neutronen: 241 verminderen met het genoemde aantal protonen en verminderen

Nadere informatie

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Effecten van het antidepressivum vortioxetine op hersenmechanismen in genetische diermodellen voor depressie 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal

Nadere informatie

Brandwonden en dan? Eerst water, de rest komt later

Brandwonden en dan? Eerst water, de rest komt later Brandwonden en dan? Eerst water, de rest komt later Eerst water, de rest komt later! Voorkom brandwonden Er is maar één juist antwoord op de vraag hoe brandwonden kunnen worden voorkomen: wees alert en

Nadere informatie

Chemotherapie en nieuwe geneesmiddelen presentatie

Chemotherapie en nieuwe geneesmiddelen presentatie Chemotherapie en nieuwe geneesmiddelen presentatie Naam: prof dr M.J. van den Bent Functie: hoofd neuro-oncologie unit Daniel den Hoed Oncologisch Centrum Rotterdam Wat is chemotherapie? De behandeling

Nadere informatie

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen Uitwerkingen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Visualiseren van eiwitten

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Visualiseren van eiwitten Afsluitende les Leerlingenhandleiding Visualiseren van eiwitten Leerlingenhandleiding Visualiseren van Eiwitten Deze les gaat over de structuur van eiwitten. De les bestaat uit vier opdrachten: 1. Hoe

Nadere informatie

Homologe Recombinatie

Homologe Recombinatie Inleiding Er zijn vele verschillende soorten kanker. Elke soort kanker is een andere ziekte, die verschillend zijn wat betreft oorzaak, symptomen, behandeling en overlevingskansen. Hetgeen waarin alle

Nadere informatie

SEH bij snijwonden, brandwonden en vergiftiging

SEH bij snijwonden, brandwonden en vergiftiging SEH bij snijwonden, brandwonden en vergiftiging Handleiding voor het behandelen van snijwonden. Verschijnselen de huid is beschadigd meestal is er bloed te zien het slachtoffer heeft pijn Doel van de eerste

Nadere informatie

Mogelijke inwendig gebruiken van klei ofwel leem - gebruiksaanwijzing.

Mogelijke inwendig gebruiken van klei ofwel leem - gebruiksaanwijzing. Klei-kuur Mogelijke inwendig gebruiken van klei ofwel leem - gebruiksaanwijzing. Klei of leem werkt sterk absorberend waardoor het allerlei niet toxische en toxische stoffen kan binden. De sporenelementen

Nadere informatie

5-1 Moleculen en atomen

5-1 Moleculen en atomen 5-1 Moleculen en atomen Vraag 1. Uit hoeveel soorten moleculen bestaat een zuivere stof? Vraag 2. Wat is een molecuul? Vraag 3. Wat is een atoom? Vraag 4. Van welke heb je er het meeste: moleculen of atomen?

Nadere informatie

Love and Fear of Water: Water Dynamics around Charges and Apolar Solutes S.T. van der Post

Love and Fear of Water: Water Dynamics around Charges and Apolar Solutes S.T. van der Post Love and Fear of Water: Water Dynamics around Charges and Apolar Solutes S.T. van der Post Samenvatting Water is meer dan een oplosmiddel Het leven op aarde is gebaseerd op water: vrijwel alle organismen,

Nadere informatie

iet-technischesamenvatting

iet-technischesamenvatting iet-technischesamenvatting 1 Algemenegegevens 1.1 Titel van het project Verbetering van dendritische cel functies in anti-kanker therapieen 1.2 Looptijd van het project 1-9-2015-1-9-2020 1.3 Trefwoorden

Nadere informatie

Pleistert pijn weg Directe pijnbestrijding zonder medicijnen waar het nodig is

Pleistert pijn weg Directe pijnbestrijding zonder medicijnen waar het nodig is Pleistert pijn weg Directe pijnbestrijding zonder medicijnen waar het nodig is www.takecare.nl - www.takecare.be Wat is de Pain Away MCT Patch? De Pain Away MCT Patch is een set van twee zelfklevende elektrodepleisters

Nadere informatie

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 100.000 miljard cellen die we in grote groepen

Nadere informatie

HEBBEN NIET TOT EEN BETERE GEZONDHEID VAN ONZE HUISDIEREN GELEID.

HEBBEN NIET TOT EEN BETERE GEZONDHEID VAN ONZE HUISDIEREN GELEID. Wat kan leiden tot een betere gezondheid van ons huisdier! De beter opgeleide dierenartsen, nieuwe antibiotica, meerdere medicijnen, meer geld voor de gezondheidszorg voor dieren en meer dierenartsen en

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt.

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Gevaarlijke stoffen Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Giftig Een stof is giftig als deze

Nadere informatie

Invloed van water op het brouwproces. Patrick De Clercq 't Wijnneusje Haacht VAW lesgeversdag Geel 22/03/2014

Invloed van water op het brouwproces. Patrick De Clercq 't Wijnneusje Haacht VAW lesgeversdag Geel 22/03/2014 Invloed van water op het brouwproces Patrick De Clercq 't Wijnneusje Haacht VAW lesgeversdag Geel 22/03/2014 Patrick De Clercq Lesgever bierbrouwen bij 't Wijnneusje Haacht ~ 20 jaar actief als hobbybrouwer

Nadere informatie

Correctievoorschrift VBO-MAVO-D. Scheikunde

Correctievoorschrift VBO-MAVO-D. Scheikunde Scheikunde orrectievoorschrift VBO-MAVO-D Voorbereidend Beroeps Onderwijs Middelbaar Algemeen Voortgezet Onderwijs 20 02 Tijdvak 2 Inzenden scores Uiterlijk op 21 juni de scores van de alfabetisch eerste

Nadere informatie

Goede bemesting geeft gezonde planten

Goede bemesting geeft gezonde planten Goede bemesting geeft gezonde planten Door: HortiNova Opbouw van presentatie: Doel van gezonde bodem & plant Hoe groeit een plant? Hoe kan een plant ziek worden? Waarom moeten we bladgroen en wortels promoten

Nadere informatie

VIII Samenvatting voor alle anderen

VIII Samenvatting voor alle anderen VIII Samenvatting voor alle anderen Voor het bestuderen van biologische processen, zoals die plaatsvinden in alle levende cellen van zowel flora als fauna, wordt vaak gebruik gemaakt van bacteriën. Bacteriën

Nadere informatie

Beentumoren (=bottumoren)

Beentumoren (=bottumoren) Beentumoren (=bottumoren) Inleiding Gezwellen in beenderen worden beentumoren genoemd. Er zijn verschillende typen beentumoren te onderscheiden. Zo zijn er vormen waarbij de tumor of het gezwel direct

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Electron Transfer Properties in the Prussian Blue Analogues Rb x Mn[Fe() 6 ] y z 2 ederlandse Samenvatting Ieder element dat bestaat heeft een specifiek aantal protonen (positief geladen deeltjes in de

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Betadine alcohol, oplossing voor cutaan gebruik 50 mg/ml / 0,72 ml/ml. povidonjood en ethanol 96%

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Betadine alcohol, oplossing voor cutaan gebruik 50 mg/ml / 0,72 ml/ml. povidonjood en ethanol 96% BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Betadine alcohol, oplossing voor cutaan gebruik 50 mg/ml / 0,72 ml/ml povidonjood en ethanol 96% Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten 4.1 Deeltjesmassa 4.1.1 Atoommassa De SI-eenheid van massa is het kilogram (kg). De massa van een H-atoom is gelijk aan 1,66 10 27 kg. m(h) = 0,000 000 000 000 000 000

Nadere informatie

Zorgeenheid Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: Methotrexaat

Zorgeenheid Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: Methotrexaat Zorgeenheid Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU Langwerkende antireumatische middelen: Methotrexaat In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten het geneesmiddel methotrexaat te gaan

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

En wat nu als je voorwerpen hebt die niet even groot zijn?

En wat nu als je voorwerpen hebt die niet even groot zijn? Dichtheid Als je van een stalen tentharing en een aluminium tentharing wilt weten welke de grootte massa heeft heb je een balans nodig. Vaak kun je het antwoord ook te weten komen door te voelen welk voorwerp

Nadere informatie

Dragers van geneesmiddelen naar tumoren

Dragers van geneesmiddelen naar tumoren Nanogeneesmiddelen - kansen en risico's Dr Margriet Park Inhoud 1. Wat is nanotechnologie 2. Voordelen van nanogeneesmiddelen 3. Bijwerkingen en mogelijke risico s 4. RIVM en nano Nanogeneesmiddelen -

Nadere informatie

ANTWOORDENBUNDEL TEST 2 15 APRIL, 2010

ANTWOORDENBUNDEL TEST 2 15 APRIL, 2010 ANTWOORDENBUNDEL TEST 2 15 APRIL, 2010 Land: BELGIUM Team: A Namen en handtekeningen OPDRACHT 1 Bepaal de afkoelingskromme van het dode lichaam 1.1 Vul de tabel in met je waarnemingen voor de afkoeling

Nadere informatie

H.40009.1115. Bloedvergiftiging (Sepsis)

H.40009.1115. Bloedvergiftiging (Sepsis) H.40009.1115 Bloedvergiftiging (Sepsis) Inleiding De arts heeft u verteld dat u of uw familielid een bloedvergiftiging heeft. Een bloedvergiftiging wordt ook wel sepsis genoemd. Een sepsis is een complexe

Nadere informatie

Hoekenwerk sector Metaal en technologie opdracht 1

Hoekenwerk sector Metaal en technologie opdracht 1 Hoekenwerk sector Metaal en technologie opdracht 1 Opdracht 1: metaalbewerker (voor de leerkracht) Omschrijving van het beroep Geen fraaie voetbalstadions en sportcomplexen meer, geen mooie bedrijfspanden

Nadere informatie

Voeding in relatie tot ziekten en plagen Maikel van de Ven 17-02-2016 Even voorstellen Sinds 2003 bezig met plantsapmetingen in aardbei en vollegrondsgroente Brix, Ec, ph, Nitraat, Kalium Na 5 jaar ervaring:

Nadere informatie

gelijk aan het aantal protonen in de kern. hebben allemaal hetzelfde aantal protonen in de kern.

gelijk aan het aantal protonen in de kern. hebben allemaal hetzelfde aantal protonen in de kern. 1 Atoombouw 1.1 Atoomnummer en massagetal Er bestaan vele miljoenen verschillende stoffen, die allemaal zijn opgebouwd uit ongeveer 100 verschillende atomen. Deze atomen zijn zelf ook weer opgebouwd uit

Nadere informatie

Zeezout verkregen uit de Dode Zee bevat een veel hoger percentage mineralen en sporenelementen dan zeezout verkregen uit andere zeeën en oceanen

Zeezout verkregen uit de Dode Zee bevat een veel hoger percentage mineralen en sporenelementen dan zeezout verkregen uit andere zeeën en oceanen extenso wellness De natuur biedt een groot reservoir waardevolle mineralen, minerale zouten, vitaminen, sporenelementen en aminozuren welke grote overeenkomsten vertonen met ons lichaam. Extenso Wellness

Nadere informatie

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Agenda 1. Historie 2. Strategie 3. Projecten 10/28/2013 2 Historie Spin off bedrijf van het Hubrecht

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde/scheikunde 2 vmbo gl/tl 2006 - I

Eindexamen natuurkunde/scheikunde 2 vmbo gl/tl 2006 - I BEOORDELINGSMODEL Vraag Antwoord Scores Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. GOUDWINNING 1 B 2 A 3 B 4 maximumscore 2 2 Hg + O 2 2 HgO Hg en O 2 voor de pijl en HgO na

Nadere informatie

Bloedvergiftiging. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Bloedvergiftiging. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Bloedvergiftiging Informatie voor patiënten F0907-1225 juni 2010 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Uitdagingen. Pagina 02. De bestanddelen van water. Pagina 06. Pagina 13. Hoe ontstaat kalkvorming. Pagina 15

Inhoud. Voorwoord. Uitdagingen. Pagina 02. De bestanddelen van water. Pagina 06. Pagina 13. Hoe ontstaat kalkvorming. Pagina 15 Waterweetjes Voorwoord Inhoud Drinkwater is het belangrijkste levensmiddel en vormt de basis voor goede hygiëne. Het wordt op allerlei manieren gebruikt - als drank, voor het bereiden van voedsel en dranken

Nadere informatie

Prof.dr. Epie Boven Medisch oncoloog

Prof.dr. Epie Boven Medisch oncoloog Prof.dr. Epie Boven Medisch oncoloog Nieuwe antikanker medicijnen, hoge kosten Waarom ontsporen cellen in ons lichaam? De normale cel bevat 46 chromosomen, ook wel DNA genoemd - het DNA vormt ons genetisch

Nadere informatie

Figuur 1 Een dobbelsteen en zijn spiegelbeeld, uitgeklapt om duidelijk weer te geven dat beide niet gelijk aan elkaar zijn.

Figuur 1 Een dobbelsteen en zijn spiegelbeeld, uitgeklapt om duidelijk weer te geven dat beide niet gelijk aan elkaar zijn. SAMENVATTING In dit hoofdstuk is het werk dat in het proefschrift beschreven is samengevat en op een dusdanige manier verwoord dat het voor chemici in zijn algemeenheid te volgen is. Eerst worden de begrippen

Nadere informatie

Fysische Chemie en Kinetiek 2009-2010

Fysische Chemie en Kinetiek 2009-2010 Fysische Chemie en Kinetiek 009-010 Deeltentamen 01 3 oktober 009, 9:00-1:00 Naam: Studentnummer: Dit is de enige originele versie van jouw tentamen. Het bevat dit voorblad en de opgaven. Waar nodig word

Nadere informatie

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE CORRECTIEMODEL VOORRONDE 1 af te nemen in de periode van woensdag 5 januari 01 tot en met woensdag 1 februari 01 Deze voorronde bestaat uit 4 meerkeuzevragen verdeeld over

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

VROEGER NU LATER DEZE STUDIE ONDERZOEKT DE BATEN VAN INNOVATIES BIJ MDL ZIEKTEN TERUGKIJKEND NAAR MAAGZWEREN EN VOORUITKIJKEND NAAR DARMKANKER

VROEGER NU LATER DEZE STUDIE ONDERZOEKT DE BATEN VAN INNOVATIES BIJ MDL ZIEKTEN TERUGKIJKEND NAAR MAAGZWEREN EN VOORUITKIJKEND NAAR DARMKANKER DEZE STUDIE ONDERZOEKT DE BATEN VAN INNOVATIES BIJ MDL ZIEKTEN TERUGKIJKEND NAAR MAAGZWEREN EN VOORUITKIJKEND NAAR DARMKANKER FOCUS OP BATEN VAN INNOVATIES KAN HELPEN BIJ BESLISSING DARMKANKERSCREENING

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Betadine alcohol, oplossing voor cutaan gebruik 50 mg/ml/ 0,72 mg/ml, oplossing (povidonjood en ethanol)

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Betadine alcohol, oplossing voor cutaan gebruik 50 mg/ml/ 0,72 mg/ml, oplossing (povidonjood en ethanol) BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Betadine alcohol, oplossing voor cutaan gebruik 50 mg/ml/ 0,72 mg/ml, oplossing (povidonjood en ethanol) Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door, want deze

Nadere informatie

Immunotherapie van kanker: Wat moet u als huisarts hiervan weten? John Haanen

Immunotherapie van kanker: Wat moet u als huisarts hiervan weten? John Haanen Immunotherapie van kanker: Wat moet u als huisarts hiervan weten? John Haanen De kracht van eigen afweer Immuuncel vernietigt bacteriën Ons immuunsysteem is afgericht om ons te verdedigen tegen indringers

Nadere informatie