Permanente politieke campagne

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Permanente politieke campagne www.politiekeacademie.eu"

Transcriptie

1

2 Een veerkrachtige parlementaire democratie is een democratie waar politici en bestuurders op professionele wijze hun vak uitoefenen. Daarbij voelen burgers en maatschappelijke organisaties zich beter gehoord en betrokken en wordt het maatschappelijk debat zonder belemmeringen en op basis van ter zake doende argumenten gevoerd. Politieke Academie Permanente politieke campagne 1

3 Copyright 2014 Stichting Politieke Academie Vormgeving: Veronika Kucherov vongue-art.daportfolio.com Eindredactie: Marjoleine Schlösser-Geuze Zonderfout.nl Drukwerk: Grafistar BV Lichtenvoorde ISBN: NUR: 810, 802, 815 1e druk, november 2014 Coverfoto: In 2006 zouden vrijwel alle gemeenten van stemcomputers gebruik maken. Maar over de SDU-computer ontstond ophef. Deze zou niet fraudebestendig zijn. In 35 gemeenten, waaronder Amsterdam, moest men alsnog teruggrijpen naar het papieren stembiljet en rode potlood. Daardoor kwamen deze gemeenten als laatsten met de uitslag. Bronverantwoording en copyrights: Gebruikte data zijn openbare data: de verkiezingsuitslagen van 2010 en 2012 zoals vastgesteld door de hoofdstembureaus van gemeentes, postcode en buurtgegevens van CBS, basisadministratie adressen en gebouwen van het Kadaster. Voor de visualisatie en presentatie zijn OpenStreetMap, Google Fusion, Google Earth en Google Maps/Streetview gebruikt. Alle berekeningen van de postcodeanalyses en het onderliggende model zijn ontwikkeld door Joost Smits als onderdeel van wetenschappelijk onderzoek, met de intentie in de dissertatie de basisprincipes openbaar te maken. Rechtenvermelding wat betreft CBS en Kadaster: (c) Centraal Bureau voor de Statistiek / Kadaster, Zwolle. Wat betreft Google: (c) 2014 Google Services. De in dit boek weergegeven kaarten zijn gegenereerd met Google Fusion. De afdruk daarvan is in het boek overgenomen. Het onderliggende kaartmateriaal is dus eigendom van Google. De met Google Fusion afgebeelde overlays zijn van Stichting Politieke Academie. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording, or by any information storage and retrieval system without express written permission from the publisher. Disclaimer. Ondanks alle aan de samenstelling van dit boek bestede zorg kan noch de redactie, noch de auteur, noch de uitgever aansprakelijkheid aanvaarden voor schade die het gevolg is van enige fout in deze uitgave.

4 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 9 Biografie auteurs 10 Introductie Zo laat u uw campagne falen Permanent campagne voeren heeft zin Europa: met voorkeurstemmen gekozen Hoe Leefbaar Rotterdam de verkiezingen won Persoonlijke campagnes in Lansingerland Campagne voeren heeft zin Uitgangspunten permanente campagne 28 Casestudy 1 31 Casestudy 2 35 Kiezerspubliek ontleed Maatschappelijke trends Permanente campagne laten werken Uw persoonlijke drijfveren Afleiding Besluitvormingscyclus bij de kiezer Doelen en strategie SWOT-analyse Kritische succesfactoren Drijfveren van kiezers Waarden en normen Vertrouwen Interculturaliteit Verbinden burgers door burgerschapsstijlen Winnen met strategische data-analyses Theorie over verandering Vóór de verkiezingen Ná de verkiezingen 86 3

5 Stichting Politieke Academie in de Media Politieke Academie verschijnt regelmatig in de media om te informeren over nieuwe belangwekkende ontwikkelingen die bijdragen aan het versterken van parlementaire democratieën. NRC, 29 april 14 Leefbaar Rotterdam wist precies waar winst te behalen was. BNR Nieuwsradio, 19 maart 14 Politieke marketing Telegraaf, 15 maart 14 Raadslid in dorp wil meer geld Radio 1 NieuwsBV, 11 maart 14 Gemeenteraadsverkiezingen en de opkomst Volkskrant, 14 maart 14 Waar verschuilt de kiezer zich Trouw, 14 maart 14 Stapeling gegevens helpt politieke partijen effectiever te folderen Hart van Nederland, 12 maart 14 Steeds meer mensen stemmen niet TV Rijnmond, 11 maart 14 Lokale partijen in Lansingerland Amsterdam FM, 5 maart 14 Politieke Academie helpt partijen Hart van Nederland, 20 febr 14 Weinig mensen gaan stemmen AT5, 13 febr 14 Stelling van Amsterdam over de opkomst BNR Nieuwsradio, 8 febr 14 BNR op Campagne Nieuwsuur, 31 jan 14 Partijen op de huid van de kiezer Radio 1, 29 jan 14 De kiezer in kaart NRC, 28 jan 14 Alleen aanbellen als je kans hebt op een stem NRC, 28 jan 14 Partij weet precies waar de kiezer zit AD, 16 nov 13 Pas op: ze weten op wie u stemt TV Rijnmond, 17 okt 13 Leefbaar wint de gemeenteraadsverkiezingen Vers Beton, 17 okt 13, Vers Beton Leefbaar Rotterdam wint verkiezingen 2014 Interviews kunt u teruglezen, luisteren of kijken op of door de QR-code te scannen

6 9. Een kiezersonderzoek hoeft niet duur te zijn Weten wat er leeft onder de kiezers Het opzetten van een onderzoek Een onderzoek onder alle inwoners van de gemeente Big Data Het nieuwe goud Dataexperts en webcarespecialisten in campagneteams Predictieve analyse Implementeer Big Data binnen de politieke partij 100 Casestudy Casestudy Kiezersgerichte communicatie en middelen 112 Interview: Het succesverhaal Boris van der Ham Merkidentiteit van politieke partijen Campagnemiddelen Verkiezingsposters Flyers en giveaways Campagnespots / filmpjes Websites Nieuwsbrieven Gamification in campagnes Online campagnevoeren: waarom en hoe? Voor wie twijfelt: niemand kan om online media heen Heeft online campagne voeren effect Casus Alphen aan den Rijn Doel online netwerken: vind en bind de pragmatici en traditionelen Fundraising Wet financiering politieke partijen Bronnen voor het werven van geld Basisregels voor fundraising 158 Casestudy Casestudy Politieke sociale vaardigheden Zelfinzicht in politieke vaardigheden Gewenst gedrag en vaardigheden Politieke presentatietechnieken De politieke speech De kunst van het overtuigen 178 5

7 17. Mediawoordvoering Mediadoelstelling Rechten van de geïnterviewde Voorbereiden op vragen van de journalist Het beantwoorden van vragen Spelregels in de omgang met de journalist Netwerken, bouwen aan uw invloedssfeer Relatiemanagement Effectief gebruik van het netwerk Receptievaardigheden 193 Casestudy Nadere beschouwingen Het politiek landschap nader bekeken Legitimiteit lokale politiek onder druk Politieke partijen verliezen leden Lokale partijen: kleine partijtjes die er niet toe doen? Provinciale Statenverkiezingen Waterschapsverkiezingen 215 Verdieping van het boek online In dit boek komen casestudy s aan bod, die door politieke partijen zijn aangeleverd. In dit boek staan de bewerkte teksten. Op kunt u de volledige teksten zoals aangeleverd door de partijen terug vinden. Ook kunt u daar de video s terug vinden uit hoofdstuk Via de kunt u zichzelf ook aanmelden voor de nieuwsbrief. Regelmatig verschijnen uitkomsten van kleinere en grotere onderzoeken en analyses die stichting Politieke Academie uitvoert. 6

8 VoorwoorD Voorwoord Sinds 2002 maakt de politiek in Nederland roerige jaren door. De levensduur van een aantal kabinetten werd ernstig verkort en er vonden daardoor talloze verkiezingen plaats. Nieuwkomers op het politieke toneel kwamen, verloren of bleven in een enkel geval overeind. De toon van het debat veranderde door de jaren ook. Er was sprake van een leegloop van politieke partijen. Net als de dalende opkomst tijdens verkiezingen. Dit heeft de legitimiteit van ons bestuur aangetast. foto: Pascal ollegot Burgers keren de politiek de rug toe en proberen steeds meer buiten de overheid om het eigen leven te organiseren. Dat lijkt een positieve ontwikkeling, maar het risico bestaat dat er parallelle werkelijkheden ontstaan: die van het politieke bedrijf en die van het echte leven, de samenleving. Die van een bestuurlijke papieren werkelijkheid en die van de straat en huiskamer. Frank van Dalen In het tweede kwartaal van 2014 meldde het Sociaal Cultureel Planbureau opgewekt dat het vertrouwen van de burger in de politiek over haar dieptepunt heen is. Dat is mooi nieuws. Maar al jarenlang neemt het vertrouwen af. Hieruit spreekt een moreel appel aan politici en bestuurders, om serieus werk te maken van het dichten van de kloof tussen kiezer en gekozene. Maar dat gaat niet vanzelf. Door de wijze waarop het Nederlandse politieke bestel is georganiseerd, wordt de noodzaak om de kloof te dichten niet direct gevoeld. Via selectiecommissies en partijbesturen worden ledenvergaderingen gevraagd in te stemmen met de kieslijst. Wie hoog staat heeft geluk, wie lager staat een probleem. Toch worden op diverse terreinen initiatieven genomen om het functioneren van de democratie in Nederland te versterken. Zo zijn de kiesdrempels verlaagd, maar slechts weinigen slagen erin op eigen kracht een zetel te bemachtigen. Gelijktijdig zijn stadsdelen omgevormd tot bestuurscommissies en is de discussie over de gekozen burgemeester op de lange baan geschoven. Echte vernieuwing komt maar moeizaam op gang. Vandaag hetzelfde doen als gisteren, levert dezelfde resultaten op. Het dichten van het gat tussen kiezer en gekozene gaat over het relevant worden in het leven van de burger als politieke partij of politicus. Het voeren van permanente campagne is een instrument daartoe. In een permanente campagne wordt voortdurend de interactie opgezocht met de burger. Er worden voortdurend serieuze pogingen gedaan om de noden van de burger te begrijpen en deze in het politieke discours een plek te geven. Dit versterkt de parlementaire democratie. 7

9 VoorwoorD Stichting Politieke Academie heeft als ambitie parlementaire democratieën te versterken. Daarbij werken specialisten vanuit verschillende disciplines samen. Innovatieve technieken worden ontwikkeld en ingezet. In dit boek kunt u veel daarover terug vinden. Het is een momentopname. De innovaties van stichting Politieke Academie stoppen niet met dit boek. Wij willen blijvend werken aan nieuwe technieken en inzichten die politici en bestuurders helpen bij het op relevante en daarmee impactvolle wijze in contact treden met de burger. Stichting Politieke Academie ziet het als haar opdracht u te ondersteunen. Dit boek is een concreet middel daartoe. Omdat wij geloven dat een veerkrachtige democratie voortdurend onderhoud vergt. Het boek is het resultaat van de inspanning van velen. Zonder andere betrokkenen tekort te willen doen, was dit boek niet verschenen zonder de inbreng en hulp van de specialisten van de Politieke Academie Joost Smits, en Aart Paardekooper met ondersteuning van Sebastiaan van Niele en Sjoerd Klumpenaar. Daarnaast is dank verschuldigd aan Maarten de Haan, Nathalie van Ommeren, Bram van der Lelij, Peter Jobsen, Niels Loeffen, Mathijs ten Brink, Marjoleine Schlösser-Geuze, Jan Bennink, Boris van der Ham, Anton Boutkam en lokale betrokkenen van diverse politieke partijen in gemeenten. Wij wensen dat dit boek een bijdrage zal leveren aan de inzet van politici en partijen en de permanente campagnes die ze voeren. Omdat daarmee ook de parlementaire democratie wordt versterkt. Laten we het doen voor de mensen van wie Nederland is, voor al die mensen elders die wel de droom, maar niet onze vrijheid en veiligheid hebben. Frank van Dalen Voorzitter stichting Politieke Academie Opkomstbevordering Stichting Politieke Academie heeft ook een boek over het bevorderen van de opkomst bij verkiezingen uitgegeven. Het ISBN nummer is:

10 InlEIDIng Inleiding Iedere vier jaar gaan we op zoek naar de stem van de kiezer. Met flyers, politieke markten en door deur aan deur aan te bellen, proberen we zo veel mogelijk stemmen te vergaren voor onze partij, of als voorkeurscampagne op onszelf. Het gevoel bekruipt soms dat het campagne voeren niet uitmaakt. Alsof de kiezer een ongrijpbaar fenomeen is en de kiezer zijn mening over politici als zakkenvullers al lang klaar heeft. Die irrationeel van partij naar partij vlindert. Toch is de praktijk minder weerbarstig dan het lijkt. Campagne voeren helpt en kan zelfs het verschil maken. Burgers hebben meer met de politiek dan een dalende opkomst tijdens verkiezingen laat zien en zijn stabieler in hun keuze dan menigeen denkt. Het dichten van de kloof tussen burger en politicus is mogelijk. Het bouwen van een achterban ook. Het vergaren van stemmen tijdens verkiezingen even zozeer. Landelijke invloeden op lokale en provinciale verkiezingen kunnen deels teniet worden gedaan, zodat de stem toch daarheen gaat waar u hem wilt hebben. Verkiezingen winnen daar gaat dit boek over. Niet door campagne te voeren in de twee weken voor de verkiezingen. Dat heeft zin, maar het echte succes zit ver daarvoor. Noem het permanent campagne voeren. Structureel met de kiezer in gesprek zijn, relevant worden in het leven van de burger die u bij de volgende verkiezingen daarvoor zal belonen. Daar gaat dit boek over. Stichting Politieke Academie zet in op het versterken van parlementaire democratieën, door ervoor te zorgen dat burgers massaal hun stem laten horen tijdens verkiezingen. U hebt daartoe de sleutel in handen, maar het gaat niet vanzelf. In dit boek gaan we in op strategieën achter het voeren van een continu gesprek met de kiezer. Wij reiken u instrumenten aan om uw achterban te definiëren en op te zoeken. Natuurlijk spelen social media een rol. Maar er is zo veel meer. Onderbouwd met eigen uniek onderzoek, de inzet van innovatieve instrumenten deels binnen Politieke Academie zelf ontwikkeld en politieke campagnetheorieën geven een basis waarmee u als volksvertegenwoordiger dagelijks uw bestaan relevant kunt maken in het leven van de burger. Het boek staat vol praktische tips die u zonder dralen in praktijk kunt brengen. Voorbeelden uit de praktijk zullen u inspireren. Maar bovenal krijgt u handreikingen die het winnen van verkiezingen geen lot uit de loterij laat zijn. U beslist zelf hoe succesvol u met de volgende verkiezingen wilt zijn. Wij rekenen erop dat dit boek u daarbij helpt. 9

11 VoorwoorD BIogrAFIE AutEurs Biografie auteurs Aan dit boek hebben verschillende mensen gewerkt. Een kernteam dat is ondersteund met bijdragen van derden. Wij laten u graag kennismaken. Frank van Dalen (1969) foto: Pascal ollegot Frank is voorzitter van Stichting Politieke Academie. Na zijn studie informatica werkte hij een aantal jaar bij Procter & Gamble als accountmanager om vervolgens een communicatie trainingsbureau te stichten dat zich specialiseerde in succesvol presteren onder druk. Na een fusie verkocht hij in 2006 zijn aandeel in het bedrijf om zich een paar jaar te richten op zijn passie; de strijd voor LGBTIrechten in Nederland en daarbuiten. Politiek en activisme waren al vroeg bij hem aanwezig. Hij was betrokken bij de ontwikkelingen en introductie van de prestatiebeurs, leidde de campagne van de VVD Amsterdam ten tijde van de Pim Fortuyn revolte, die aan de hoofdstedelijke VVD voorbij ging, zette de homo-emancipatie in Nederland opnieuw op de kaart via de later door politiek wetenschapper Ronald Holzacker beschreven high profile politics en was verantwoordelijk voor meerdere initiatieven als lid van de gemeenteraad in Amsterdam. Sinds 2012 geeft Frank leiding aan de Stichting Politieke Academie en zet hij zich in voor de Liberale Internationale. Joost Smits (1965) Joost is bestuurskundige en software-ontwikkelaar. Hij werkte aan document-uitwisseling en mailtoepassingen voor VNO/NCW en bij de Europese industrielobby Business Europe in Brussel voordat internet een grote vlucht nam met de eerste browsers. In 1996 kreeg hij een SME Exploratory Award in het Esprit-onderzoeksprogramma van de Europese Commissie. Hij publiceerde in 1997 in een bundel van de VNorganisatie ITU over stedenprojecten, met een voorwoord van EU-commissaris Martin Bangemann en VS-vicepresident Al Gore. Hij was fractievoorzitter en deelgemeentelijk wethouder (portefeuillehouder) in Rotterdam Hillegersberg-Schiebroek. Daar begon hij het blog over lokale politiek. Met het NRC Handelsblad ontstond een vruchtbare samenwerking bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 en De stabiliteit van kiezers die uit de verzamelde data blijkt is onderwerp van promotieonderzoek geworden. Toepassingen van dat onderzoek worden via de Stichting Politieke Academie gebruikt om politieke partijen en diverse overheden te helpen de democratie te versterken. 10

12 BIogrAFIE AutEurs Aart Paardekooper (1967) Aart is ruim een decennium actief als campagnestrateeg voor het CDA. Bij de Europese Verkiezingen was hij samen met Joost de Witte campagneleider voor Mireille de Jonge. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 fungeerde hij als online campagnestrateeg voor diverse politieke partijen. Sinds 2013 is Paardekooper issue- en reputatiespecialist bij HowAboutYou. Eerder was hij bestuursadviseur en hoofd communicatie bij het ministerie van onderwijs. Zijn ultieme streven is om bestuur en bevolking duurzaam te verbinden. Zijn kracht zit duiding van opinie- en beeldvorming in verschillende segmenten van de samenleving. Op basis van omvattende omgevingsanalyses adviseert, coacht en traint hij bestuurders en communicatieadviseurs in het omgaan met issues en herstel van reputaties. Bij de Politieke Academie houdt Paardekooper zich bezig met opkomstbevordering door overheden en politieke reputatiemonitoring. Verder hebben inhoudelijk aan dit boek meegewerkt: Sebastiaan van NIele. Sebastiaan volgt een master strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam. Voorheen is hij lid geweest van het JOVD Hoofdbestuur en is hij werkzaam geweest bij de Amsterdamse VVDfractie als junior beleidsmedewerker met veiligheid en integratie als zijn belangrijkste portefeuilles. Hij is op dit moment verbonden aan de Politieke Academie en heeft veel onderzoek verricht en ondersteuning geboden bij de totstandkoming van dit boek. Sjoerd Klumpenaar. Sjoerd studeerde internationale betrekkingen bij politieke wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. Hij werkt als journalist en copywriter. Op dit moment is hij hoofdredacteur van DeBuitenlandredactie.nl, copywriter bij Newzer en als onderzoeker verbonden aan Stichting Politieke Academie. De afgelopen jaren maakte hij verschillende buitenlandse reizen om verslag te doen vanuit uiteenlopende landen. Nathalie van Ommeren. Nathalie is marketing manager bij Cendris. In die hoedanigheid is ze verantwoordelijk voor de marketingactiviteiten rondom Cendris-diensten. Daarvoor was ze als innovatie manager verantwoordelijk voor het stimuleren en realiseren van innovatie op het gebied van datamanagement en data intelligence oplossingen. 11

13 VoorwoorD BIogrAFIE AutEurs Niels Loeffen. Niels is online media analist bij HowAboutYou en adviseert overheden bij de inzet en analyse van online communicatie. Ook doet hij onderzoek naar online issues, reputatie- en crisisbeleving en social media inzet door overheden. Niels werkt inmiddels al 6 jaar in de online communicatie en stelt zichzelf daarbij voortdurende de vraag: kan het ook anders? Eerst als journalist, daarna als analist en adviseur voor overheden. Peter Jobsen. Peter is senior research consultant bij bureau Motivaction. Hij wil bedrijven en organisaties dichter bij hun doelgroep brengen. Inzichten bieden in de drijfveren van de mensen met wie zij te maken hebben. En hen helpen om een krachtige band op te bouwen met hun klanten, burgers of stakeholders. De afgelopen jaren waren zijn opdrachtgevers onder andere CDA, NOC*NSF, Provincie Utrecht, Gemeente Den Haag en Landschap Overijssel. Bram van der Lelij. Bram is senior research manager bij bureau Motivaction. Bram houdt zich bezig met strategie, segmentatie, communicatie en evaluatie op basis van het Mentality-onderzoeksmodel. Bovendien coördineert hij al het onderzoek op het gebied van burgerschapsstijlen en de Maatschappelijke Barometer. Zijn motto is Het dichten van de kloof overheid-burger begint bij erkenning van verschillende burgerschapsstijlen. Maarten de Haan. Maarten is medeoprichter van Gazing Performance Systems. Hij is al 15 jaar lang gespecialiseerd in Blended Learning. Hij investeert in Myreputation.nl, PRdesq.com en BCL Institute for Brain learning en Neuroleadership. Heeft jarenlange ervaring met leiderschap en executive coaching. Zijn motto is: Plezier hebben in wat je doet, genereert resultaten in het leven van mensen. Naast bovengenoemde personen hebben ook uit zeven politieke partijen uit evenzoveel gemeenten bijdragen geleverd aan de hand van casestudy's. Politieke Academie is ook deze mensen erkentelijk dat ze hun ervaringen hebben willen delen en zich daarin kwetsbaar hebben durven opstellen zodat anderen er weer hun voordeel mee kunnen doen. De inhoudelijke medewerking van voormalig Tweede Kamerlid Boris van der Ham, columnist en campagnemaker Jan Bennink en webdeveloper Anton Boutkam die allen hun expertise hebben willen delen mag eveneens niet onbenoemd blijven. 12

14 IntroDuctIE 2 Permanent campagne voeren heeft zin Heeft campagne voeren wel zin? Alle politieke partijen doen eraan. Vele uren worden besteed aan het op straat uitdelen van flyers, het plakken van posters en het maken van filmpjes. Een erg dure exercitie. Levert het eigenlijk wel wat op? Dat zullen veel politieke partijen zich afvragen. Vooral als de landelijke moederpartij het minder goed doet, vinden de lokale equivalenten het vaak meer dan logisch dat zij ook minder scoren. Tegen die neerwaartse trend is dan vaak naar hun mening geen kruid gewassen. Dit beïnvloedt de motivatie en natuurlijk ook de uitslag. Het tegendeel blijkt waar. Ook al gaat het landelijk slecht, toch is het mogelijk om op lokaal niveau te groeien. Het vergt alleen de juiste inzet. In 2001 wist Pim Fortuyn een grote winst te boeken. Met de VVD ging het tijdens deze verkiezingen slecht en zij moesten net als de PvdA veel inleveren. In Amsterdam bleek dit anders te gaan. Daar wisten ze door vast te houden aan bepaalde spelregels toch winst te boeken. In verschillende stadsdelen werden ze de grootste en ze versterkten hun machtsbasis in de stad. Aan de hand van drie andere casussen bespreken wij in dit hoofdstuk het belang van het voeren van een campagne. Zelfs als dat ogenschijnlijk weinig zin lijkt te hebben. In het eerste deel kijken we naar de Europarlementariërs die tijdens de verkiezingen in het voorjaar van 2014 met voorkeursstemmen werden verkozen. Vervolgens komt Leefbaar Rotterdam en haar succes in 2014 aan bod. Tot slot bestuderen we een aantal persoonlijke voorkeurscampagnes in Lansingerland. Duidelijk wordt dat campagne voeren zin heeft en een permanente campagne het verschil kan maken. 2.1 Europa: met voorkeurstemmen gekozen Jan Huitema (VVD), Annie Schreijer-Pierik (CDA), Lambert van Nistelrooij (CDA) en Anne- Marie Mineur (SP) wisten op grond van voorkeurstemmen tijdens de Europese verkiezingen in 2014 verkozen te worden. Anne-Marie Mineur werd als eerste vrouw op de lijst gekozen. De anderen stonden onverkiesbaar, maar wisten toch een plek te bemachtigen in het Europees Parlement. Wat was de sleutel van hun succes? Jan Huitema (VVD) Huitema was oorspronkelijk zesde geplaatst op de lijst en zou naar verwachting niet verkozen worden. Daar dacht hij zelf anders over en liet aan de Leeuwarder Courant weten: 18

15 PErmAnEnt campagne VoErEn heeft ZIn Er moet een agrariër naar het Europees Parlement: Brussel kan wel wat boerenverstand gebruiken. Hij startte een persoonlijke campagne met als inzet de agrarische sector. Met een tractor bezocht hij een aantal Friese steden en hij plaatste borden langs de snelweg. Voor een verkiezing met voorkeursstemmen zijn ongeveer stemmen nodig. Huitema kreeg er met ruim voldoende. Wie een nadere analyse maakt, ziet dat Huitema slechts 50 procent van zijn stemmen in het Noorden van het land heeft behaald. Dat was ook de regio waar hij zich voornamelijk op had gericht. De overige 50 procent kwam verspreid uit de rest van het land en dan in belangrijke mate uit de landelijke gebieden. Dit is niet verwonderlijk: hoewel hij af en toe opdook in de nationale media, was hij vooral veelvuldig te vinden in het blad de Boerderij. Voor velen onzichtbaar bouwde hij daarmee aan een solide basis die hem geen windeieren legde. De agrarische sector kon zijn frisse uitstraling, de stemmentractor en zijn belofte zich in Europa in te zetten voor het boerenbedrijf, waarderen en stemden hem met voorkeurstemmen direct het Europees Parlement in. stemmenverdeling Jan huitema per stembureau Annie Schreijer-Pierik (CDA) Oud-Tweede Kamerlid Schreijer-Pierik stond op plaats 25 waar ze als lijstduwer zou moeten fungeren. Schreijer-Pierik acht daar zelf anders over. In een interview met Trouw meldde ze: Bij spreekbeurten reageerde iedereen enthousiast. Help onze Annie Europa in, hoorde ik steeds. Ik kreeg door de positieve reacties er reuze schik in. 1 Ze startte een uitgebreide persoonlijke campagne met posters en een campagneleider. Hoewel zij zich net als Huitema profileerde op de agrarische sector, wist ze een bredere doelgroep aan haar te binden. stemmenverdeling Annie schreijer-pierik per stembureau In tegenstelling tot Huitema bereikte Annie niet alleen de agrarische bladen, maar haalde ook veelvuldig de belangrijke landelijke media. In het 1 Trouw, De verdieping, 27 mei 2014 dinsdag 19

16 PErmAnEnt campagne VoErEn heeft ZIn verwijzing binnen teksten met behulp van de computer. 3 Mineur stond op plaats 3 van de kandidatenlijst en was de eerste vrouw op de lijst. Ze voerde geen uitgesproken persoonlijke campagne, maar gaat toch met ruim voorkeurstemmen naar Europa. In Utrecht is ze bekend om haar progressieve milieustandpunten. Haar stemmen behaalde ze over het hele land, maar vooral in de grote steden. Niet zozeer in de landelijke gebieden. Ook valt op dat de stemmen die zij heeft verkregen overeenkomen met de gebieden waar de SP normaal haar stemmen behaalt (op partijniveau hebben wij ook een analyse uitgevoerd). Het is een veilige veronderstelling dat ze vooral veel stemmen heeft weten te vergaren als eerste vrouw op de lijst. Waarmee maar gezegd is: het maakt voor kiezers uit op wie ze een stem kunnen uitbrengen. Het aantal plaatsen voor Mineur waar ze de komende vijf jaar haar aandacht op zou kunnen richten om in contact te blijven met de mensen die op haar gestemd hebben, is beperkt. stemmenverdeling Anne-marie mineur per stembureau 2.2 Hoe Leefbaar Rotterdam de verkiezingen won nrc 29 april 2014 Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen haalden zowel de PvdA als Leefbaar Rotterdam veertien zetels in de raad. De PvdA haalde 28,92 procent van de stemmen en Leefbaar Rotterdam 28,63 procent. Een verschil van 651 stemmen op een totaal van stemmen die waren uitgebracht. Het betekende vier jaar oppositie voor Leefbaar Rotterdam. Het leidde tot een belangrijk besluit direct na de verkiezingen: dit nooit meer. Er werd voor een nieuwe strategische aanpak gekozen. En deze aanpak werkte: terwijl de PvdA in 2014 zes zetels kwijtraakte, bleef Leefbaar Rotterdam op veertien zetels staan en werd daarmee de grootste partij in Rotterdam. Hoe pakten ze het aan? Permanente campagne en strategische dataanalyse betaalde zich uit De grootste verandering die Leefbaar Rotterdam doorvoerde, was die van permanente campagne op basis van strategische data-analyses. Deze werden al in 2010 aangeleverd door Joost Smits, 3 21

17 winnen met strategische DAtA-AnAlYsEs 8 Winnen met strategische data-analyses Het is het doel van politieke partijen om verkiezingen te winnen, of toch minstens winst te behalen ten opzichte van de vorige verkiezingen. In Nederland bestaan daar vaak romantische ideeën over: als je met een goed verkiezingsprogramma en goede kandidaten komt, dan volgen de kiezers vanzelf. Het is goed idealen te hebben en politieke partijen drijven op enthousiaste mensen, maar bedenk dat zonder campagne, kiezers niet op de hoogte raken van dat mooie verkiezingsprogramma of die goede kandidaten. Denk er verder aan dat anders dan met andere producten de kiezer maar één stem kan uitbrengen. Bij verkiezingen krijgt de favoriet alles van een kiezer en de rest krijgt niets. Uw campagne kost veel tijd en moeite en moet daarom zo ingericht worden dat de kans op succes het grootst is. Als de campagne mislukt, moet u immers jaren wachten tot de volgende verkiezingen. U valt buiten het bestuurscollege of de regering, of zit u met minder mensen in de volksvertegenwoordiging en krijgt u minder spreektijd en aandacht van de media. Er bestaat negatieve beeldvorming: de kiezers zijn zwevend, op drift of onbetrouwbaar. De term zwevende kiezers duidt erop dat kiezers tot vlak vóór de verkiezingen, en soms tot in het stemhokje, nog niet weten wat ze gaan stemmen. De uitdrukking kiezers op drift gaat erover dat kiezers vroeger keer op keer op dezelfde partij stemden, maar nu uitwijken naar andere partijen en dan per verkiezing hun gunst anders laten landen. Over de onbetrouwbare kiezers klagen de partijen ná de verkiezingen. De partijen vinden dat ze hebben gedaan wat ze hadden beloofd zich enorm ingezet maar zagen dat niet terug in de stembusuitslagen. De schuld wordt te makkelijk en te snel bij de kiezer gelegd, of zoals ook regelmatig door de partijen wordt beweerd, aan de media. Een onbetrouwbare kiezer is een kwestie van perspectief. Wie niet de eigen fouten onder ogen kan zien, leert niet om het beter te doen. Elke campagne heeft een goede mediastrategie nodig. Wie volksvertegenwoordiger wil zijn moet contact houden met de achterban en de media. Die achterban is groter dan de onmiddellijke omgeving van medewerkers en partijgetrouwen: het zijn duizenden, tienduizenden, soms honderdduizenden kiezers. Het is nodig om de middelen en energie zo efficiënt mogelijk in te zetten. De zwevende kiezers en de kiezers op drift zijn niet zo zwevend en op drift als wordt voorgesteld. Politieke partijen kunnen er het best van uitgaan dat groepen zwevende en op drift zijnde kiezers hun keuze beperken tot slechts een aantal partijen. Bovendien zijn dat partijen die bepaalde kenmerken gemeen hebben. Er zijn ongeveer zes visvijvers in Nederland, die regionaal wat anders kunnen liggen, maar die wel per gebied te bepalen zijn. Er is een visvijver met VVD, een met PvdA, een met CDA, een met D66/GroenLinks/Partij voor de Dieren/ Piraten, een met SP/PVV/50PLUS en een met ChristenUnie/SGP. Lokale partijen vissen vaak uit de vijver SP/PVV/50PLUS, maar er zijn ook voorbeelden van VVD-vissers (voormalig Pro 71

18 KIEZErsPuBlIEK ontleed Arnhem), D66/GL/etc.-vissers (Haagse Stadspartij) en PvdA-vissers (NIDA in Rotterdam). De visvijvers overlappen deels. Zo is D66 vaak een concurrent van VVD, zijn ChristenUnie en SGP een concurrent van CDA, en SP en PVV van PvdA. Over individuele zwevende kiezers en individuele kiezers op drift kunnen geen voorspellingen worden gedaan, maar door de bank genomen zullen bijvoorbeeld SP-kiezers niet zo maar grootscheeps overstappen naar VVD en SGP-kiezers niet naar GroenLinks. Dat het niet zo n grote chaos of loterij is bij verkiezingen als vaak wordt voorgesteld, is geen heel revolutionaire constatering. Er zit een grote stabiliteit waar de kiezers van partijen zitten. Het is zelfs de normale situatie. Het winnen van verkiezingen begint niet door te kijken naar wie de grootste wordt in een bepaalde gemeente of stembureau, maar naar de geografische verdeling van stemmen over regio s, gemeenten en stembureaus. 8.1 Theorie over verandering Begin jaren zeventig beschreven de Britse onderzoekers Butler en Stokes hoe de stembureau-uitslagen in Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten zich ontwikkelden van verkiezing op verkiezing. 4 Dat waren echter landen met slechts twee grote partijen en deze benadering moest dus eerst worden aangepast voor landen met meer partijen. De eveneens Britse geograaf Ron Johnston publiceerde daarover in Hij zette twee verkiezingen tegen elkaar af op de x- en y-as van een grafiek en ontdekte dat de uitslagen min of meer op één lijn lagen. De Nederlandse onderzoekers Aarts en Horstman werkten dat begin jaren 90 verder uit. 6 Door de stembureaus of gemeenten van twee verkiezingen in één grafiek te zetten, worden een aantal dingen helder gemaakt. Zet procentuele uitslagen van stemdistrict 1 van verkiezing 1 op de x-as, zet de uitslag Stemdistrict Verkiezing 1 Verkiezing % 58% 2 20% 32% 3 60% 92% 4 enz enz Vergelijkingsdiagram 72 4 Butler, D., & Stokes, D. (1974). Political Change in Britain: The Evolution of Electoral Choice. 2nd ed. London: Macmillan. 5 Johnston, R.J. (1983). Spatial Continuity and Individual Variability: A Review of Recent Work on the Geography of Electoral Change. Electoral Studies 2 (1): doi: / (83) Aarts, K., & Horstman, R. (1991). Political Change And The Electoral Geography Of The Netherlands. In ECPR Joint Sessions of Workshops, Essex.

19 winnen met strategische DAtA-AnAlYsEs van verkiezing 2 op de y-as en verbind de twee. Zet een puntje in het veld waar de verbinding is. Doe hetzelfde met de andere stemdistricten (of gemeenten/ regio s). Trek daarna een rechte lijn door de puntjes in het veld (in bovenstaande figuur met blauw aangegeven). Als die lijn onder een hoek van 45 graden loopt, dan is er ongeveer gelijk gescoord tijdens beide verkiezingen. Als de lijn rechter omhoog loopt, dan is er winst behaald. Als de lijn lager loopt, dan is er verloren. winst en verlies in het vergelijkingsdiagram Aarts en Horstman onderscheidden nog meer mogelijkheden. Zie hieronder. In Optie I is er evenredige winst (hoe meer kiezers in een stembureau, hoe groter de winst), in Optie II is de uitslag gelijk in beide verkiezingen en in Optie III is er evenredig verlies. Optie Ia is een bijzondere: alle stembureaus zijn er 20 procentpunten op vooruitgegaan. Dat heet uniforme verandering (uniform swing). Tot nu toe zien we die niet zo vaak in Nederland en de uniforme verandering is dan meestal beperkt. Verandering (figuur 2 van Aarts en Horstman) 73

20 winnen met strategische DAtA-AnAlYsEs Als er geen mooie lijn is, maar een wolk, dan moeten partijen zich zorgen maken. Ze verliezen dan kiezers aan atypische concurrenten. De winnaar van deze kiezers hoeft daar niet blij mee te zijn, want de volgende keer zijn die kiezers misschien net zo gemakkelijk weer vertrokken. In dit geval is er echt sprake van kiezers op drift met onzekerheden en onrust tot gevolg. De partij heeft blijkbaar de band met de kiezersgroepen verloren en nieuwe kiezers gewonnen, waar dan weer een band mee moet worden opgebouwd voor de volgende periode. Dat kost energie. Vaak hebben partijen het over de trend door Den Haag. Een lokale vertegenwoordiger van een Haagse regeringspartij verklaart zijn verlies door de impopulaire maatregelen die in Den Haag zijn genomen. Die Haagse trend is minder aannemelijk als een partij een puntenwolk laat zien. Want hoe kan de Haagse politiek veroorzaken dat in het ene stembureau meer werd verloren dan in het andere stembureau? Hieronder een aantal voorbeelden van echte uitslagen. Deze zijn van VVD in Amsterdam bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 en 2012, CDA en PVV in Nederland bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2010 en 2012 en Leefbaar Rotterdam bij de gemeenteraadsverkiezingen in Rotterdam in 2010 en Verlies en winst De VVD in Amsterdam heeft bij de Tweede Kamerverkiezingen een lijn waar de puntjes in een mooie ellips omheen liggen. De lijn gaat in een hoek van ongeveer 45 graden omhoog. Het geeft aan dat de kiezersgroep van VVD geografisch heel stabiel was. De VVD kan verder in die buurten investeren om eventueel meer stemmen te halen bij de volgende verkiezingen. 75

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Bij de landelijke verkiezingen in juni 2010 zijn er 61 vrouwen in het parlement gekozen, zes meer dan bij de verkiezingen van 2003 en van 2006.

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden Verkiezingsuitslagen PROVINCIALE STATEN 18 MAART Inhoud Hoe hebben inwoners van de regio bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten gestemd? Wat zou in de regio de grootste partij zijn en wie is de

Nadere informatie

KAMERVERKIEZINGEN IN ROTTERDAM

KAMERVERKIEZINGEN IN ROTTERDAM KAMERVERKIEZINGEN IN ROTTERDAM Door: Joost Smits www.politiekactief.net 19-9-2012 Observaties Rotterdam heeft een uitstekende werkwijze voor betrouwbare verkiezingsresultaten. PVV en SP bevestigen hun

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Voorlopige uitslag Amsterdam. Project: 12213 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 In samenwerking met: Dienst Basisinformatie/Bureau Verkiezingen

Voorlopige uitslag Amsterdam. Project: 12213 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 In samenwerking met: Dienst Basisinformatie/Bureau Verkiezingen Verkiezingen 2012 Tweede Kamer Voorlopige uitslag Amsterdam Project: 12213 In samenwerking met: Dienst Basisinformatie/Bureau Verkiezingen Samenstelling publicatie: Jeroen Slot Cor Hylkema Oudezijds Voorburgwal

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 2014, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: Augustus 2014 ISBN: 978-94-91998-03-4

Nadere informatie

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015 Een politiek systeem in ontbinding De peiling van vandaag laat zien in welke bijzondere electorale situatie Nederland eind 2015 is beland. Deze resultaten kunnen geplaatst worden in het verlengde van het

Nadere informatie

Diversiteit in de Provinciale Staten

Diversiteit in de Provinciale Staten Onderzoek Diversiteit in de Provinciale Staten Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale Staten (PS) onderzocht. Het gaat

Nadere informatie

10 WEB DESIGN TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE WEBSITE

10 WEB DESIGN TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE WEBSITE 10 WEB DESIGN TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE WEBSITE Is uw website aan vernieuwing toe? Pas deze tips toe en haal meer uit je website De laatste jaren zien we grote veranderingen op het gebied van webdesign.

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Onderzoek Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 ISBN: 978-90-817910-7-6 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 ISBN: 978-90-817910-8-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Polderen voor beginners

Polderen voor beginners Jongerenkamer Polderen voor beginners Voorwoord De Tweede Kamer is het hart van de Nederlandse democratie. De 150 gekozen Kamerleden gaan met elkaar en de regering in debat over de toekomst van Nederland.

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Manual e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Manual e-mail

Manual e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Manual e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Social Media Recruitment. Een strategisch en praktisch adviesrapport. Auteur : Jacco Valkenburg Datum : 18 april 2010 Versie : 3

Social Media Recruitment. Een strategisch en praktisch adviesrapport. Auteur : Jacco Valkenburg Datum : 18 april 2010 Versie : 3 Social Media Recruitment Een strategisch en praktisch adviesrapport Auteur : Jacco Valkenburg Datum : 18 april 2010 Versie : 3 2 Inhoud: Social Media Recruitment...3 Enorm bereik, feiten en cijfers...fout!bladwijzer

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 Deze handleiding is onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 ISBN: 978-90-820856-4-8 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver Installatiehandleiding Installatiehandleiding voor de ODBC-driver van UNIT4 Multivers (Accounting) Online 8.1 Copyright 2013 UNIT4 Software B.V., Sliedrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

National Elections for the House of Representatives 2010

National Elections for the House of Representatives 2010 National Elections for the House of Representatives 2010 Vragenlijst afgenomen in het LISS panel Versie 1.0 Datum december 2010 Auteur(s) Maarten Streefkerk T: +31 13 466 2149 E: M.IJ.C.Streefkerk@uvt.nl

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Paint 2003

www.dubbelklik.nu Handleiding Paint 2003 Handleiding Paint 2003 www.dubbelklik.nu Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt in enige

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden Verkiezingsuitslagen Verkiezingen Europees Parlement Hoe stemden de inwoners van de bij de verkiezingen voor het Europees Parlement? Wijkt hun stemgedrag af van de landelijke uitslag? En, welke en werden

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Visio 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Visio 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Visio 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2012 ISBN: 978-90-817910-1-4 Dit boek is gedrukt op een papiersoort die niet

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner Deze extra opdrachten zijn onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN Meer Democratie Mei 2015 Rapportage onderzoek Partijpolitieke benoemingen Meer Democratie 1 Persbericht NEDERLANDERS: PUBLIEKE FUNCTIES OPEN VOOR IEDEREEN

Nadere informatie

Inhoudsopgave van de gehele gids:

Inhoudsopgave van de gehele gids: Inhoudsopgave van de gehele gids: 1. Inleiding 2. De rol van werk 3. Talent 3.1 Wat is talent en toptalent? 3.2 Hoe ontstaat een talent? 4. Talent ontdekking: Ontdek je talenten 4.1 Waaraan herken je een

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Mensbeelden, ideologieën, politieke partijen Politieke partijen Welke politieke partijen zijn er eigenlijk in Nederland en wat willen ze? Om antwoord

Nadere informatie

Georges Dockx JUISTE MARKETING. Voor kmo s en zelfstandigen die meer resultaat willen met minder budget

Georges Dockx JUISTE MARKETING. Voor kmo s en zelfstandigen die meer resultaat willen met minder budget Georges Dockx DE JUISTE MARKETING Voor kmo s en zelfstandigen die meer resultaat willen met minder budget Uitgegeven door Georges Dockx in samenwerking met BOEK MAKERIJ.be D/2015/Georges Dockx, auteur-uitgever

Nadere informatie

Visie GroenLinks Leiden in 2018

Visie GroenLinks Leiden in 2018 Visie GroenLinks Leiden in 2018 Inleiding GroenLinks afdeling Leiden staat stevig in haar schoenen. Afgelopen jaar is opnieuw bewezen dat wij, ondanks politieke tegenwind, als afdeling een goede verkiezingsuitslag

Nadere informatie

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Nadere informatie

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013 N W O LOL Z Module Begroting Versie 0.1: april 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 P l a n n e n In de module plannen maakte je

Nadere informatie

De Stemming van 26 juni 2016

De Stemming van 26 juni 2016 De Stemming van 26 juni 2016 Ook deze week zijn er geen verschuivingen in politieke voorkeur. Maar de uitslag van het Britse Referendum en de onderzoeken over een mogelijk Nederlands Referendum over een

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

#EXITPOLL BRABANT. Verslag van een exit poll bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011 in de provincie Noord-Brabant.

#EXITPOLL BRABANT. Verslag van een exit poll bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011 in de provincie Noord-Brabant. #EXITPOLL BRABANT Verslag van een exit poll bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011 in de provincie Noord-Brabant. Mei 2011 Koen van der Krieken BA Dr. Marcel Boogers Dr. Julien van Ostaaijen

Nadere informatie

Analytics rapport: AmbiSphere

Analytics rapport: AmbiSphere www.vanhaelewyn.be/webdesign Industrieweg 3 marketing@vanhaelewyn.be B-3001 HAASRODE (op afspraak) +32 (0) 495 61 58 05 Analytics rapport: AmbiSphere 1 november 2008 30 november 2008 V = vaststelling V

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

FBTO voorspelt binnen 24 uur na lancering het resultaat van een online campagne.

FBTO voorspelt binnen 24 uur na lancering het resultaat van een online campagne. FBTO voorspelt binnen 24 uur na lancering het resultaat van een online campagne. Toen het in kaart brengen van bezoekersgedrag op websites nog in de kinderschoenen stond, beperkten marketeers zich tot

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn Hebben en zijn Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Hebben en zijn Den Haag, 2016 Eerste druk, februari 2016 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright 2016 Eric

Nadere informatie

E-resultaat aanpak. Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen

E-resultaat aanpak. Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen E-resultaat aanpak Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen 2010 ContentForces Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,

Nadere informatie

Uitkomsten vragenlijst nulmeting Statenverkiezingen 2015

Uitkomsten vragenlijst nulmeting Statenverkiezingen 2015 Uitkomsten vragenlijst nulmeting Statenverkiezingen 2015 Respons Eind augustus 2014 zijn 3500 vragenlijsten naar willekeurige adressen gestuurd met het verzoek mee te werken aan het onderzoek. In totaal

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

Beleidsplan 2012 t/m 2016

Beleidsplan 2012 t/m 2016 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Mei 2012 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Inleiding Dit beleidsplan is het resultaat van een voortgaand proces, waar we sinds twee jaar aan werken. In die periode is het volgende gebeurd.

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Website Benchmark. Provinciale Statenverkiezingen 18 maart 2015 BENCHMARK ONDERZOEK

Website Benchmark. Provinciale Statenverkiezingen 18 maart 2015 BENCHMARK ONDERZOEK Website Benchmark Provinciale Statenverkiezingen 18 maart 2015 BENCHMARK ONDERZOEK Provinciale Statenverkiezingen 2015 Provinciale Statenverkiezingen betekent: campagnes. Uiteraard van politieke partijen,

Nadere informatie

Stemmen Provinciale Staten en waterschapsverkiezingen 2015

Stemmen Provinciale Staten en waterschapsverkiezingen 2015 Stemmen Provinciale Staten en waterschapsverkiezingen 2015 2 Voorwoord In dit boek staat informatie over de Provinciale Staten en waterschapsverkiezingen. Die zijn op 18 maart 2015. Het boek gaat over

Nadere informatie

De koppeling tussen ING Internetbankieren en Unit4 Multivers Online. De versies Small, Medium, Large en XtraLarge

De koppeling tussen ING Internetbankieren en Unit4 Multivers Online. De versies Small, Medium, Large en XtraLarge De koppeling tussen ING Internetbankieren en Unit4 Multivers Online De versies Small, Medium, Large en XtraLarge Unit4 Software B.V. Telefoon 0184 444444 Postbus 102 Telefax 0184 444445 3360 AC Sliedrecht

Nadere informatie

Wie bestuurt de provincie?

Wie bestuurt de provincie? Wie bestuurt de provincie? Nederland heeft twaalf provincies. En die provincies hebben allemaal hun eigen volksvertegenwoordigers en hun eigen bestuurders. De provincies staan tussen het Rijk en de gemeenten

Nadere informatie

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition GESELECTEERD EN VERZORGD DOOR info@optilox.com 078 6170707 eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition XS4 RE-VOLUTION

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH

POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH Persbericht 1 februari 2016 PVV en VVD gaan virtueel aan kop Op dit moment zou de PVV 27 zetels halen, op de voet gevolgd door de VVD (26 zetels). Rekening houdend met statistische

Nadere informatie

Organiseer je eigen verkiezingen

Organiseer je eigen verkiezingen Organiseer je eigen verkiezingen Basisschool voor leerkrachten 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Overzicht van alle stappen en opdrachten 4 Stap 1: Introductie 5 Stap 2: Richt een partij op 6 Stap 3: Schrijf

Nadere informatie

Creat4u. www.icreat4u.nl COMPLETE WEBSITE. voor ondernemers. 47,50,- per maand zonder opstartkosten. ONZE VOORDELEN! EEN ALL-IN WEBSITE

Creat4u. www.icreat4u.nl COMPLETE WEBSITE. voor ondernemers. 47,50,- per maand zonder opstartkosten. ONZE VOORDELEN! EEN ALL-IN WEBSITE COMPLETE WEBSITE voor ondernemers 47,50,- per maand zonder opstartkosten. Een complete website voor uw onderneming en die ook nog goed vindbaar is, dat is wat we willen! Maar hoe? EEN ALL-IN WEBSITE ONZE

Nadere informatie

Aan de slag. Handleiding Voorraadbeheer

Aan de slag. Handleiding Voorraadbeheer Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Voorraadbeheer februari 2007 Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Wie bestuurt de gemeente?

Wie bestuurt de gemeente? Wie bestuurt de gemeente? De gemeente iedereen heeft er op een of andere manier mee te maken. Zo zorgt de gemeente ervoor dat uw huishoudelijk afval wordt opgehaald en dat er wegen en fietspaden worden

Nadere informatie

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8 Tweede Kamerverkiezingen groep 7 en 8 inhoud blz. 1. Inleiding 3 2. Democratie 4 3. Politieke partijen 5 4. De Tweede Kamer 6 5. Kiezen 7 6. De uitslag 8 7. De meerderheid 9 8. Het kabinet 10 9. De oppositie

Nadere informatie

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

Van aardgas naar methanol

Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol J.A. Wesselingh G.H. Lameris P.J. van den Berg A.G. Montfoort VSSD 4 VSSD Eerste druk 1987, 1990, 1992, 1998, licht gewijzigd 2001 Uitgegeven door: VSSD

Nadere informatie

Toelichting bij het Kiesreglement voor de Bondsraad

Toelichting bij het Kiesreglement voor de Bondsraad Toelichting bij het Kiesreglement voor de Bondsraad I. Beschouwingen over doel en functie van het Kiesreglement: - Een kiesreglement is geen doel op zich, zelfs verkiezingen zijn geen doel, beiden zijn

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar

Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar Korte peiling over een actueel onderwerp op het gebied van credit management juni 2014 Tussentijdse meting Trendmeter 14 B16475 / juni

Nadere informatie

w e r k b o e k Maatschappijleer 1 met

w e r k b o e k Maatschappijleer 1 met w e r k b o e k Maatschappijleer 1 met Colofon Uitgeverij Auteur Vormgeving Illustraties Foto s Drukwerk : Uitgeverij Edu Actief b.v. : Inez van Hattum en Ingrid Koops : Tekst in Beeld : Menno Kooistra

Nadere informatie

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32 versie: V1.0 projectnummer: 04023 datum: oktober 2004 Postbus 468 3300 AL Dordrecht 078 631 21 02 2004, Dordrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Persoonlijke gegevens van Wethouders

Persoonlijke gegevens van Wethouders Persoonlijke gegevens van Wethouders Dit document bevat de volgende gegevens van wethouders: Aantal wethouders naar gemeentegrootte 1998-2014 Aandeel wethouders naar politieke partij 1998-2014 Aandeel

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting 181. Titel: Medialogica en electorale democratie

SAMENVATTING. Samenvatting 181. Titel: Medialogica en electorale democratie Samenvatting 181 SAMENVATTING Titel: Medialogica en electorale democratie Medialogica Voormalig Minister van Justitie Piet Hein Donner stelde in 2004 dat Nederlandse media schrijven wat mensen willen horen,

Nadere informatie

Stem ook! Woensdag 18 maart kiezen we twee keer

Stem ook! Woensdag 18 maart kiezen we twee keer Provinciale Statenverkiezingen Woensdag 18 maart kiezen we twee keer Stem ook! Op woensdag 18 maart zijn er verkiezingen voor de Provinciale Staten en Waterschappen. Iedereen vanaf 18 jaar mag dan stemmen.

Nadere informatie

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 accepteren en adapteren nieuwe diensten en technologieën steeds sneller. Zij zien vooral veel in het gebruik van een zelfscankassa, Click

Nadere informatie

Verkiezingen. 1. Politieke voorkeur

Verkiezingen. 1. Politieke voorkeur Verkiezingen Voor vijftigplussers staat er de komende jaren veel op het spel. De betaalbaarheid van de zorg staat ter discussie en het niveau van pensioenen en AOW dreigt te worden aangetast. Daarnaast

Nadere informatie

Tabel 1 Percentage stemmers Europese Verkiezingen 2014 volgens vier peilingen en echte uitslag

Tabel 1 Percentage stemmers Europese Verkiezingen 2014 volgens vier peilingen en echte uitslag Op zaterdagochtend 24 mei heeft Bureau Louter het bijgevoegde document Uitslag Europese Verkiezingen 2014 volgens Geen Peil opgesteld (zie volgende pagina) en op 25 mei, rond 13.30 uur, verzonden naar

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)?

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Chris Aalberts Internet en sociale media hebben de wereld ingrijpend veranderd, dat weten we allemaal. Maar deze simpele waarheid zegt maar weinig

Nadere informatie

Communicatiestijlen Rapport

Communicatiestijlen Rapport GITP Datum Deelnemer Beoordelen en Ontwikkelen > 04 092007 > Voorbeeldpersoon www.gitp.nl Communicatiestijlen Rapport Project Voorbeeldproject Deelnemer Voorbeeldpersoon Pakket Voorbeeld-V-486 Rapport

Nadere informatie

Handboek huurdersorganisaties. Deel 3: De communicatie

Handboek huurdersorganisaties. Deel 3: De communicatie Handboek huurdersorganisaties Deel 3: De communicatie Handboek huurdersorganisaties Deel 3 De communicatie Eªciënt en e ectief communiceren Handboek huurdersorganisaties Deel 3: De communicatie - efficiënt

Nadere informatie

GELOOFWAARDIGHEID is de sleutel tot succesvolle interne communicatie. April 2012. Concrete tips voor effectieve interne communicatie

GELOOFWAARDIGHEID is de sleutel tot succesvolle interne communicatie. April 2012. Concrete tips voor effectieve interne communicatie GELOOFWAARDIGHEID is de sleutel tot succesvolle interne communicatie April 2012 Concrete tips voor effectieve interne communicatie Amsterdam, augustus 2012 Geloofwaardige interne communicatie Deze white

Nadere informatie

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas)

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Bij deze activiteit wordt een enquête gehouden bij mensen in de omgeving in verband met: het gaan stemmen bij verkiezingen, de deelname van burgers aan

Nadere informatie

BESTUURLIJKE VERNIEUWING?

BESTUURLIJKE VERNIEUWING? BESTUURLIJKE VERNIEUWING? De rol van de provincie en de Eerste Kamer 11 maart 2015 Nederlanders willen leden Eerste Kamer direct kunnen kiezen 1 I&O Research vroeg in haar laatste peiling 2 naar een aantal

Nadere informatie

Evaluatie Duurzaam Amsterdam 2010

Evaluatie Duurzaam Amsterdam 2010 Evaluatie Duurzaam Amsterdam 2010 In 2010 heeft O+S net als in voorgaande jaren de bezoekersdag (19 september 2010) en de bedrijvendag (17 september 2010) in het kader van Amsterdam Duurzaam geëvalueerd.

Nadere informatie

Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie.

Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie. Kenniscentrum Leefomgeving Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie. ISSN: 1872-4418-22 Copyright 2013 by Saxion University of Applied Sciences. All rights reserved. No part

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Onderzoeksrapport: Vrouwen in de gemeenteraden

Onderzoeksrapport: Vrouwen in de gemeenteraden Onderzoeksrapport: Vrouwen in de gemeenteraden _ Maart 2014 ProDemos - Huis voor democratie en rechtsstaat Hofweg 1H 2511 AA Den Haag T: 070 757 02 00 Hoeveel vrouwen zijn er in maart 2014 in de gemeenteraden

Nadere informatie

Medezeggenschap van Vrijwilligers

Medezeggenschap van Vrijwilligers Terugkoppeling netwerkbijeenkomst 1 december 2014 Medezeggenschap van Vrijwilligers In deze derde en laatste bijeenkomst keken we opnieuw naar verschillende mogelijkheden om meedenken en meepraten van

Nadere informatie

Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen

Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen Voor: NPS/NOVA Hugo van der Parre Datum: 28 januari 2009 Project: 91804 Copyright: 2010. Synovate Ltd. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die

Nadere informatie