Cijfers voortgang uitfasering open-verbrandingstoestellen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Cijfers voortgang uitfasering open-verbrandingstoestellen"

Transcriptie

1 Cijfers voortgang uitfasering open-verbrandingstoestellen In opdracht van: Ministerie van BZK Uitgevoerd door:

2 Cijfers voortgang uitfasering open-verbrandingstoestellen In opdracht van: Ministerie van BZK Uitgevoerd door: de Haas & Partners Guus de Haas Frans de Haas TU Delft Clarine van Oel Laan van Middenburg 40 Postbus CD Voorburg 2600 GA Delft 16 augustus

3 Inhoud Managementsamenvatting 4 1. Inleiding 6 2. Onderzoeksopzet Bronnen Meerwaarde WoON Consequenties van de overstap HOME naar WoON 8 3. Open-verbrandingstoestellen in de Nederlandse woningvoorraad Inventarisatie warmtapwater systemen Inventarisatie ruimteverwarmingssystemen Ontwikkelingen CO-melders Aanwezigheid van CO-melders in de Nederlandse woningvoorraad 21 Bronnen 23 3

4 Managementsamenvatting Open-verbrandingstoestellen in Nederlandse woningen, zoals geisers, haarden en de oudere typen CV-ketels, vormen een gezondheidsrisico. Bij het slecht functioneren van die toestellen kan CO (koolmonoxide) vrij komen, dat bij open systemen ook in de woning terecht kan komen. Dit risico neemt toe wanneer de ventilatie niet correct of onvoldoende is. Het overheidsbeleid is er op gericht om openverbrandingstoestellen, op basis van vrijwilligheid, te vervangen door veiligere gesloten toestellen. In opdracht van het ministerie van BZK is onderzocht hoeveel open-verbrandingstoestellen er nog voorkomen in Nederland en hoe de afname hiervan verloopt. Daarvoor is gebruik gemaakt van het recente WoON onderzoek in samenhang met de HOME 2 onderzoeken van de afgelopen jaren. Het hier gerapporteerde onderzoek sluit aan op een eerder onderzoek uit 2009 naar het aantal en de afname van open-verbrandingstoestellen. De belangrijkste bevindingen van dit nieuwe onderzoek zijn hieronder beschreven. Geisers Geisers als warmwatertoestel zijn de afgelopen jaren in aantal sterk afgenomen, van 1,7 miljoen toestellen in 2001, naar 1 miljoen toestellen in In 2012 zijn nog woningen met een geiser uitgevoerd. Van grondgebonden woningen heeft in 2012 nog ca. 5% een geiser, terwijl in gestapelde woningen dit percentage13% is. In woningen van voor 1970, heeft nog ca 15% een geiser, terwijl van de woningen van na 1980, slechts 1% is uitgerust met een geiser. In 11% van de huurwoningen komen in 2012 één of meer geisers voor, terwijl dat bij de koopwoningen 5% is. De afname van het percentage woningen met geisers verloopt bij huur- en koopwoningen in hetzelfde tempo. In de particuliere huursector is 18% van de woningen uitgerust met een geiser, terwijl dat in de sociale sector 9% is. Centrale verwarmingsketels In de Nederlandse woningvoorraad komen conventionele CV-ketels en VR-ketels voor als open-verbrandingstoestel. In aantallen zijn die sterk afgenomen en voor een deel vervangen door gesloten HR-ketels. Inmiddels heeft 72% van de Nederlandse woningen een HR-ketel. Conventionele ketels kwamen in 2012 in 2% ( ) van de woningen voor, terwijl dat in 2008 nog 8% was. In de particuliere huursector is 4% van de woningen uitgerust met een conventionele ketel, terwijl dat in de sociale huursector en de koopsector 2% is. 11% van de ruimteverwarmingstoestellen zijn VR-ketels. In het onderzoek is er vanuit gegaan dat alle VR-ketels open-verbrandingstoestellen zijn. In de praktijk worden er echter ook gesloten VR-Ketels toegepast. De percentages geven daarmee een overschatting van het aantal open VR-ketels. In de particuliere huursector is 14% van de woningen uitgerust met een VR-ketel, in de sociale sector 12% en in de koopsector is dat 10%. 1 WoON 2012: WoonOnderzoek Nederland, Ministerie BZK 2 HOME: Huishoudelijk Onderzoek Markt en Energie, EnergieNed (2001 t/m 2011) 4

5 Lokale verwarming 4% van de Nederlandse woningen (ca ) zijn lokaal verwarmd (open gashaarden), terwijl dat in 2008 nog 6% was. Van grondgebondenwoningen heeft anno 2012 ca 2% lokale verwarming, terwijl in gestapelde woningen dit 8% is. Van de koopwoningen in Nederland heeft 2% lokale verwarming tegen 7% in huurwoningen. In de sociale huursector is 5% van de woningen uitgevoerd met lokale verwarming, terwijl in de particuliere huursector dit 15% is. Prognose van de verdere afname. Uit het onderzoek is gebleken dat de afname van alle open-verbrandingstoestellen de afgelopen 10 jaar min of meer lineair is verlopen. Trekken we deze ontwikkeling door in de toekomst, dan zou de geiser, de lokale verwarming en de conventionele CVketel over ca. 10 jaar uitgefaseerd zijn. Deze prognose gaat echter alleen op als alle betrokken partijen de uitfasering in gelijke tred voortzetten. Dit onderzoek geeft geen informatie over het verschil in afname tussen de sociale huursector en de particuliere huursector. Het WoON onderzoek dat staat gepland voor 2016 zal hier meer inzicht in kunnen geven. CO-melders CO-melders detecteren de aanwezigheid van koolmonoxide. Bij voor de gezondheid schadelijke concentraties geven ze een signaal, waardoor bewoners worden gealarmeerd. De aanwezigheid van CO-melders in woningen met openverbrandingstoestellen reduceert daardoor het gezondheidsrisico. Van de woningen met een geiser heeft 19% een CO-melder. 21% van de woningen die verwarmd worden met een conventionele CV-ketel en 22% van de woningen met lokale verwarming zijn voorzien van een CO-melder. Het monitoren van het wel of niet aanwezig zijn van een CO-melder heeft voor het eerst plaats gevonden in het WoON 2012 onderzoek. Daardoor is nog niet aan te geven of het aantal toeneemt. 5

6 1. Inleiding Dit document vormt de rapportage van de actualisering van een eerder uitgevoerd onderzoek naar de aanwezigheid van open-verbrandingstoestellen in Nederlandse woningen. Daarvoor is gebruikgemaakt van het jaarlijkse HOME onderzoek, bewerkt door Agentschap nl en het WoON 2012 onderzoek, bewerkt door TU-Delft. Kwantitatieve data op het gebied van open-verbrandingstoestellen zijn beperkt beschikbaar. Ten opzichte van het eerder gepresenteerde onderzoek uit 2009 zijn de cijfers uit de nieuwe WoON 2012 module Energie toegevoegd. De hoogwaardige inventarisatie die ten grondslag ligt aan de WoON 2012 module Energie, biedt gedetailleerdere informatie dan HOME. Deze module is voor het eerst in 2012 uitgevoerd. Trends zijn daar dus nog niet uit af te leiden. HOME wordt jaarlijks al vanaf 2001 uitgevoerd, waardoor daar wel trends uit af te leiden zijn. Open-verbrandingstoestellen onttrekken de lucht voor de verbranding aan de ruimte waar ze zijn opgesteld. Bij te weinig zuurstof of achterstallig onderhoud, kunnen de rookgassen CO (koolmonoxide) bevatten. Omdat het open toestellen betreft kan de vrijgekomen CO in de woonruimte terecht komen, wat ernstige gezondheidsschade kan veroorzaken, tot overlijden toe. Voor meer achtergrondinformatie over open verbrandingstoestellen en gezondheidsrisico s, zie de publicatie Handreiking Vervanging open-verbrandingstoestellen, VROM WWI, Om veiligheids- en gezondheidsredenen is het overheidsbeleid er op gericht om het vervangen van open-verbrandingstoestellen te stimuleren. In 2008 is voor het eerst het voorkomen van open-verbrandingstoestellen in Nederlandse woningen in beeld gebracht. Dit rapport vormt een actualisering van de cijfers uit 2008, waardoor inzicht ontstaat hoe de uitfasering van openverbrandingstoestellen vordert. 6

7 2. Onderzoeksopzet 2.1 Bronnen Voor deze rapportage is gebruik gemaakt van onderzoeksresultaten uit het HOME onderzoek 2001 t/m 2011, bewerkt door Agentschap NL en de nieuwste cijfers uit het WoON 2012 onderzoek, bewerkt door de TU Delft. Tot 2001 is in het Basisonderzoek Aardgas Kleinverbruik (BAK) en het Basisonderzoek Elektriciteit Kleinverbruik (BEK) bijgehouden welke verbrandingstoestellen waar in de Nederlandse woningvoorraad werden gebruikt. In 2001 zijn deze studies door EnergieNed vervangen door de jaarlijkse meting Huishoudelijk Onderzoek Markt en Energie (HOME). HOME heeft tot doel inzicht te bieden in het jaarlijkse gas- en elektriciteitsverbruik van Nederlandse huishoudens en de factoren die daarop van invloed zijn. Het onderzoek is uitgevoerd onder een vaste groep respondenten, het zogenaamde Screenpanel; in 2011 bevatte dit panel circa huishoudens waarmee het een representatieve afspiegeling genoemd mag worden van de populatie van huishoudens in Nederland (EnergieNed). Het WoON onderzoek wordt om de vier jaar uitgevoerd. In 2012 is daar voor het eerst de module Energie aan toegevoegd. De bij het basisonderzoek WoON ondervraagde populatie is geselecteerd op basis van een random steekproef uit de Gemeentelijke Basisadministratie Persoonsgegevens (GBA) welke representatief is voor de gehele Nederlandse bevolking. Aan het basisonderzoek hebben bewoners meegewerkt. Voor de module Energie is aan willekeurige deelnemers aan het basisonderzoek gevraagd ook deel te nemen aan een vervolgonderzoek: de module Energie. De gegevens voor het basisonderzoek worden verzameld via een enquête, terwijl voor de module Energie, er een opname plaats vindt door professionals met een technische achtergrond. Deze zijn o.a. opgeleid in het herkennen van type installaties. Dit komt de betrouwbaarheid van de opname ten goede. 2.2 Meerwaarde WoON De Rijksoverheid voert om de 3 of 4 jaar het WoON-onderzoek uit, naar hoe mensen wonen en willen wonen. Ze kijkt daarbij onder meer naar de samenstelling van huishoudens, de woning, de woonlasten, woonwensen, woonomgeving en sinds 2012 ook naar zaken die betrekking hebben op het energiegebruik in de woning. Het WoON onderzoek wordt afgenomen aan de hand van persoonlijke-, en telefonische interviews en voor de module Energie wordt daarnaast een opname uitgevoerd. Door de uitbreiding van WoON met de module Energie, zijn vragen over het aantal huizen met open-verbrandingstoestellen nauwkeuriger te beantwoorden. Hierdoor wordt het mogelijk om in te gaan op de Kamervragen en om beleidsaanbevelingen te kunnen onderbouwen. 7

8 2.3 Consequenties van de overstap HOME naar WoON Door de opname die plaats vindt bij WoON 2012 module Energie, is de daaruit verkregen informatie gedetailleerder en betrouwbaarder. Door de afwijkende systematiek van inventariseren van WoON t.o.v. HOME is het niet mogelijk de trend, zoals die was af te leiden uit de jaarlijkse HOME onderzoeken (2001 t/m 2011) door te trekken naar de gedetailleerdere module Energie van WoON Pas wanneer de module Energie van WoON over meerdere jaren beschikbaar is, kunnen daarvan trends af te leiden zijn. De uitkomsten uit de module Energie van WoON 2012 kunnen daarom beter beschouwd worden als een nulmeting. Op basis van de jaarlijkse HOME-onderzoeken 2001 t/m 2011 en het WoON onderzoek 2012 is het echter wel mogelijk om op basis van expertise van de onderzoekers, indicatief aan te geven hoe de trend zich de komende jaren zal ontwikkelen. 3. Open-verbrandingstoestellen in de Nederlandse woningvoorraad 3.1 Inventarisatie warmtapwater systemen In het kader van dit onderzoek, zijn geisers, gasboilers en combiketels relevant. Gasboilers komen in 2012, in slechts 1,3% van de woningen voor, tegen 3,4% in 2008 en zijn altijd voorzien van een rookgasafvoer. De combiketels worden behandeld in het hoofdstuk over ruimteverwarmingssystemen. Gezien het reeds geringe aantal gasboilers, beperken we ons hier tot geisers. De nieuwe inventarisatie van het aantal geisers in de Nederlandse woningvoorraad, geïnventariseerd middels de energiemodule van WoON 2012 laat zien dat in de Nederlandse woningvoorraad nog ruim woningen met geisers zijn uitgevoerd. Als we de resultaten van WoON 2012 plaatsen naast de resultaten uit HOME 2001 t/m 2011 is er een duidelijke structurele afname zichtbaar. In 2001 waren er nog ruim 1,7 miljoen geisers en in 2008 nog ruim één miljoen. De trendlijn wordt bevestigd door een derde studie uitgevoerd in opdracht van UNETO-VNI Inventarisatie open gassystemen (EIM 2009), waarin voor het jaar 2005 het aantal geisers uitkomt op ruim 1,3 miljoen. 8

9 Grafiek 1: Percentage woningen met geisers in 2012 (WoON 2012) naast het percentage geisers in 2008, gepubliceerd in Cijfers achter de handreiking vervanging openverbrandingstoestellen uit 2009 (bewerking HOME door Agentschap NL en bewerking WoON 2012 door TU Delft). Grafiek 2: Percentage woningen met geisers (bewerking HOME door Agentschap NL en bewerking WoON 2012 door TU Delft). Geisers per woningtype, met en zonder rookgas afvoer vrijstaand 11% 5% 2/1 kap 13% 5% hoekwoning 14% 5% rijwoning 11% 6% app/flat 23% 13% Tabel 1: Aanwezigheid van geisers per woningtype in percentages (2008: bewerking HOME door Agentschap NL en 2012 bewerking WoON 2012 door TU Delft) 9

10 Tabel 1 laat zien dat het aantal geisers in alle woningtypen is afgenomen, maar dat die afname in gestapelde woningen iets achterblijft t.o.v. de rest van de woningvoorraad. Diagram 1: Verdeling van percentage geisers naar type woning in 2012 I.v.m. het optreden van extra gezondheidsrisico s bij het gebruik van geisers, is de vraag relevant of het toestel: a) een gesloten toestel is (rookgasafvoer en verbrandingslucht toevoer); b) voorzien is van een rookgasafvoer (open toestel); c) een toestel zonder rookgasafvoer (open toestel). Bij de afvoerloze geiser zullen alle rookgassen in de woning terecht komen, maar ook bij een open toestel met rookgasafvoer, kunnen de rookgassen in de woning komen, bijvoorbeeld wanneer ze teruggezogen worden door een mechanisch ventilatiesysteem zoals b.v. een afzuigkap. (zie voor achtergrondinformatie de publicatie Handreiking Vervanging openverbrandingstoestellen, VROM WWI, 2009). Gesloten toestellen kennen dit risico niet. In het WoON onderzoek wordt wel onderscheid gemaakt tussen toestellen met en zonder rookgasafvoer, maar niet of er sprake is van een open- of een gesloten toestel. Over het geheel genomen is de afname van het aantal geisers met en zonder afvoer gelijk HOME 2010 HOME 2011 HOME 2012 WoON met rookgasafvoer 61% 63% 65% 65% zonder rookgasafvoer 39% 37% 35% 35% Tabel 2: Aanwezigheid van rookgasafvoer bij geisers in percentages (2008: bewerking HOME door Agentschap NL en 2012 bewerking WoON 2012 door TU Delft) 10

11 Verdeeld naar woningtype, blijkt het ontbreken van een rookgasafvoer het meest voor te komen in etage- en flatwoningen. met rookgasafvoer zonder rookgasafvoer Vrijstaand: 90% 10% 2/1 KAP: 91% 9% Hoekwoning: 88% 12% Rijwoning: 78% 22% Etage/Flat: 47% 53% Tabel 3: Aanwezigheid van geisers met en zonder rookgas afvoer naar woningtype in percentages (bewerking WoON 2012 door TU Delft) In vrijstaande- en 2 onder 1 kapwoningen met een geiser hebben slechts 10% geen rookgasafvoer, terwijl in gestapelde woningen met een geiser, bijna de helft geen rookgasafvoer heeft. Beschouwd vanuit bouwjaarklasse blijkt dat ca.15% van de woningen gebouwd voor 1970 nog voorzien zijn van een geiser, terwijl van de woningen van na 1980, dat maar 1,2 % is. Woningen van na 1980 zijn bij oplevering al voorzien van een CV met tapwatervoorziening (combiketel), terwijl bij woningen van voor 1970, dit niet vanzelfsprekend was. % van de woningen hebben een geiser aantal woningen met geisers 2012 gebouwd voor ,30% gebouwd ,80% gebouwd ,30% gebouwd ,90% gebouwd 1980 en later 1,20% Tabel 4: Voorkomen van woningen met geisers per bouwperiode in percentages en aantallen (bewerking WoON 2012 door TU Delft) Geisers in koop- en huurwoningen Bij 10,8% van alle huurwoningen komt nog een geiser voor. Bij koopwoningen is dat 5%. Geisers komen dus tweemaal zo vaak voor in huurwoningen als in koopwoningen. Van het totale aantal geisers in Nederland, bevindt 41% zich in koopwoningen en 59% in huurwoningen, terwijl in Nederland 58% van de woningen koopwoning zijn. 11

12 Grafiek 3: Percentage woningen met geisers in huur- en koopwoningen (bewerking WoON 2012 door TU Delft) Grafiek 4: Ontwikkeling percentage geisers in huur- en koopwoningen over de periode 2001 t/m 2011 (HOME), en het percentage woningen met één of meer geisers in 2012 (WoON 2012). (Bewerking HOME door Agentschap NL (t/m 2011) en bewerking WoON 2012 door TU Delft). (In de grafiek is onderscheid gemaakt tussen de ontwikkeling 2001 tot 2011, zoals afgeleid uit HOME en de momentopname vanuit het onderzoek WoON Essentieel verschil tussen HOME en WoON is dat in HOME het aantal geisers is geïnventariseerd, terwijl in WoON het aantal woningen met geisers). Er is een groot verschil in het voorkomen van geisers tussen particuliere huurwoningen en sociale huurwoningen. Van de huurwoningen in Nederland is ca. 25% in particulier bezit. 18 % van deze woningen heeft nog een geiser. In de sociale huursector ligt dit met 9% beduidend lager. 12

13 Grafiek 5: Percentage woningen met geisers in particuliere- en sociale huurwoningen (bewerking WoON 2012 door TU Delft) Verdeeld naar woningtype en naar sector, geldt: In huurwoningen komen in ca. 11% van de woningen één of meer geisers voor (circa woningen), tegen 5% in koopwoningen (circa woningen); Afname van aanwezigheid van geisers verloopt in beide sectoren ongeveer in het zelfde tempo; In de particuliere huursector is 18% van de woningen voorzien van een geiser, tegen 9 % in de sociale huursector. Er is geen uitgesplitste informatie beschikbaar over de voortgang van de uitfasering van geisers in particuliere- en in sociale huurwoningen. 3.2 Inventarisatie ruimteverwarmingssystemen Van de gasgestookte ruimteverwarmingssystemen zijn schoorsteengebonden haarden, conventionele CV-ketels (waaronder moederhaarden) en VR-ketels uitgevoerd als open-verbrandingstoestellen. Ze hebben weliswaar allemaal een rookgasafvoer, maar door de mogelijkheid van terugslag, al of niet veroorzaakt door een ventilatiesysteem, treedt er een verhoogd gezondheidsrisico op. Gevelkachels en HR-ketels zijn gesloten toestellen waar dit risico niet optreedt. Uit WoON 2012 volgt dat inmiddels 72% van de woningen uitgerust is met een HRketel. Dit zijn gesloten toestellen, in de meeste gevallen uitgevoerd als combiketel. Bij collectieve verwarming vindt de warmte-opwekking buiten de woning plaats. Ook wanneer dit open toestellen betreft, vormt dit in de woning geen gezondheidsrisico. Totaal zijn er ruim één miljoen woningen met één of meer openverbrandingstoestellen. Uit tabel 5 blijkt dat van de Nederlandse woningen nog ca woningen lokaal verwarmd worden. Daarbij is er van uitgegaan dat een lokaal verwarmde woning voorzien is van minstens één schoorsteengebonden haard (open verbrandingstoestellen), al of niet in combinatie met een gevelkachel (gesloten toestel). Tevens is er vanuit gegaan dat VR-ketels open-verbrandingstoestellen zijn, terwijl op dit moment ook VR-ketels toegepast worden in een gesloten uitvoering. Omdat noch HOME, noch WoON onderscheid maakt in open- of gesloten toestellen, is uit de cijfers niet te achterhalen of b.v. een open- VR-ketel vervangen wordt door 13

14 een gesloten VR-ketel, terwijl deze vervanging wel bijdraagt aan het afnemen van de gezondheidsrisico s. Typen verwarming % van het totaal Indicatie aantallen woningen 2012 Collectieve verwarming 11% Uitsluitend lokale verw. 4% Conventioneel 2% VR 11% HR (totaal) 72% Tabel 5: Aantal en percentage woningen, voorzien van bepaald type verwarmingstoestellen (bewerking WoON 2012 door TU Delft) Het aantal lokaal verwarmde woningen en woningen met een conventionele ketel komen steeds minder voor, maar het aantal neemt maar langzaam af. Gezamenlijk daalt hun aandeel van 15% in 2008 tot 6% in Ook het aandeel VR-ketel neemt af. Het aantal HR-ketels is toegenomen. Dit betekent dat bij vervanging van een van de andere toestellen, deze voor een deel vervangen worden door de gesloten HRketels. Diagram 2: Type CV ketel in de woning, relatieve percentages van de individuele CV ketels 2012 (bewerking WoON 2012 door TU Delft) 14

15 vrijstaand 2/1 kap hoekwoning rijwoning app/flat Collectieve verwarming 1% 3% 3% 5% 34% Uitsluitend lokale verw. 2% 1% 2% 3% 8% Conventionele ketel 1% 1% 1% 2% 2% VR-ketel 6% 6% 11% 13% 13% HR-ketel (totaal) 90% 89% 82% 78% 43% Tabel 6: Percentage type verwarmingstoestellen per woningtype Nederlandse woningvoorraad (bewerking WoON 2012 door TU Delft) Voor een CV-ketel staat een gemiddelde technische levensduur van jaar. Lokale verwarmingstoestellen, die veel minder slijtagegevoelig zijn gaan langer mee. Lokale verwarming wordt niet alleen vervangen vanwege slijtage, maar ook wanneer bewoners meer comfort wensen. De dan nog goed functionerende lokale verwarmingstoestellen verdwijnen dan deels naar de tweedehands markt waar ze in onbruik geraakte lokale toestellen vervangen. Dit vertraagt de autonome vervanging door nieuwe, veiligere systemen. Grafiek 6: Aantal woningen voorzien van bepaalde verwarmingstoestellen naar woningtype in de Nederlandse woningvoorraad (bewerking WoON 2012 door TU Delft) In huurwoningen komt ruim 3 x zo veel (ca woningen) lokale verwarming voor als in koopwoningen. Het grootste deel hiervan bevindt zich in de appartementen /flat woningen (grafiek 3). Koopwoning Huurwoning Collectieve verwarming 6,8% 18,3% Uitsluitend lokale verw. 1,9% 6,9% Conventionele ketel 1,6% 2,2% VR-ketel 10,0% 12,3% HR-ketel (totaal) 79,7% 60,2% Tabel 7: Percentage woningen naar type verwarmingstoestellen in huur- en koopwoningen (bewerking WoON 2012 door TU Delft) 15

16 80% van de koopwoningen en 60% van de huurwoningen wordt verwarmd doormiddel van een (gesloten) HR-ketel (tabel 7). Van de koopwoningen heeft 2% lokale verwarming tegen 7% van de huurwoningen. Sociale huur Particuliere huur Collectieve verwarming 17,1% 23,0% Uitsluitend lokale verw. 4,9% 14,7% Conventionele ketel 1,6% 3,9% VR-ketel 11,6% 14,3% HR-ketel (totaal) 64,8% 44,1% Tabel 8: Percentage woningen naar type verwarmingstoestellen in sociale- en particuliere huurwoningen (bewerking WoON 2012 door TU Delft) In de sociale huursector is 5% van de woningen uitgevoerd met lokale verwarming, terwijl in de particuliere huursector dit 15% is. Grafiek 7: Aantal woningen voorzien van een bepaald verwarmingstoestel in huur- (48%) en koopwoningen (58%) (bewerking WoON 2012 door TU Delft) 16

17 3.3 Ontwikkelingen Grafiek 8: Percentage woningen met de verschillende open-verbrandingstoestellen in Nederland. (bewerking HOME door Agentschap NL). Het onderzoek geeft een continue afname van het aantal open toestellen weer (grafiek 8). Indien de trend in de afname van open-verbrandingstoestellen lineair doorzet, zijn alle open-verbrandingstoestellen over ca. 10 jaar uitgefaseerd. De afname van het aantal open CV-ketels volgt de lijn van de beperkte technische levensduur van die toestellen. Grafiek 9: Afname percentage open-verwarmingstoestellen in de Nederlandse woningvoorraad, lineair doorgetrokken in de toekomst. 17

18 Grafiek 10: Percentage geisers en combiketels in huur- of koopwoningen (bewerking HOME door Agentschap NL (t/m 2011) en bewerking WoON 2012 door TU Delft). In de grafiek is onderscheid gemaakt tussen de ontwikkeling van 2001 tot en met 2011, zoals afgeleid uit HOME en de momentopname 2012 vanuit het onderzoek WoON Essentieel verschil tussen HOME en WoON is dat in HOME het aantal toestellen is geïnventariseerd, terwijl in WoON het aantal woningen met een bepaald toestel is geïnventariseerd. Gemiddeld genomen zal de uitfasering van de geisers tot 2018 duren. Uit bovenstaande lijnen volgt dat geisers (bij lineair verloop) in koopwoningen eerder zijn uitgefaseerd dan in de huursector. Dit zou betekenen dat er tot en met 2023 nog huurwoningen zullen zijn met een geiser. Binnen de huursector zou nog onderscheid te maken zijn tussen particuliere- en sociale huurwoningen met geisers. Maar omdat in eerdere onderzoeken hier geen onderscheid in is gemaakt, is het niet mogelijk om de voortgang van de uitfasering voor de afzonderlijke sectoren te bepalen. Naast de afname van het aantal geisers en de toename van combiketels is het aantal andere warmwatertoestellen gering, maar blijft ongeveer constant (grafiek 11). 18

19 Grafiek 11: Percentage van type warmwatertoestellen per jaar. (bewerking HOME door Agentschap NL). Grafiek 12: Ontwikkeling verwarmingssystemen in de Nederlandse woningvoorraad (bewerking HOME door Agentschap NL) 19

20 Conclusies t.a.v. de ontwikkeling: Het onderzoek laat een structurele afname van het aantal open-toestellen zien en een toename van het aantal gesloten combiketels; De afname geldt voor zowel de geisers als voor haarden en open CV ketels; De afgelopen jaren nam de afname van het aantal keukengeisers in de huur- en de koopsector ongeveer in hetzelfde tempo af, waarbij de geisers, in combinatie met een ruimteverwarmingstoestel werden vervangen door overwegend HRcombiketels; De conventionele ketel zal door natuurlijk verloop verdwijnen en rond 2016 bijna niet meer voorkomen. Ze zullen dan vervangen zijn door de gesloten HR-ketels of VR-ketels, die in veel gevallen ook gesloten worden uitgevoerd; Als de trend van de afgelopen 10 jaar zich lineair doorzet, zal de geiser rond 2023 uitgefaseerd zijn. Geisers in de koopsector zullen al in 2017 uitgefaseerd zijn; Lokale verwarming zal rond 2021 uitgefaseerd zijn. Of de trend zich lineair zal voortzetten is afhankelijk van diverse factoren, zoals bijvoorbeeld het kunnen beschikken over de financiële middelen daarvoor. Dit geldt zowel voor particulieren als voor verhuurders. 20

21 4. CO-melders Open-verbrandingstoestellen, zoals keukengeisers, haarden, conventionele CVketels en de oudere VR-ketels, kunnen bij slecht functioneren, koolmonoxide afgeven, met daaraan gerelateerd gezondheidsrisico. Detecteren van CO en alarmeren, kan dit risico bepreken. Bij de aanwezigheid van een open-toestel, beveelt het ministerie dan ook aan om in de nabijheid een CO-melder te plaatsen. Naast de inventarisatie van de open-verbrandingstoestellen is in het WoON 2012 onderzoek daarom ook gekeken naar de aanwezigheid van CO-melders en rookmelders. 4.1 Aanwezigheid van CO-melders in de Nederlandse woningvoorraad 5% van de Nederlandse woningen (ca woningen) is voorzien van een COmelder. CO-melders komen per woningtype in ongeveer dezelfde percentages voor. (tabel 9). Ondanks dat het aantal open-verbrandingstoestellen in de etage/flat woningen beduidend hoger ligt. % woningen met CO melder % woningen met open ruimteverwarmingstoestellen % woningen met open warmwatertoestel Vrijstaand: 4% 9% 9% 2/1 kap: 5% 9% 7% Hoekwoning: 5% 15% 6% Rijwoning: 5% 18% 6% Etage/Flat: 5% 31% 13% Tabel 9: Percentage woningen met een CO melder (bewerking WoON 2012 door TU Delft) % van de woningvoorraad met openverbrandingstoestel % van de woningen met een openverbrandingstoestel heeft een COmelder Geisers 8% 19% Gasboilers 1% 6% Uitsluitend lokale verw. 4% 22% Conventioneel 2% 21% VR 11% 6% Tabel 10: Percentage woningen met een open-verbrandingstoestel plus een CO-melder (bewerking WoON 2012 door TU Delft) 5% van de koopwoningen zijn voorzien van een CO-melder. In de sociale huursector is 4% van de woningen uitgerust met een CO-melder, terwijl dat in de particuliere huursector 7% is. 21

22 % van de woningen met een geiser met een COmelder % van de woningen met lokaal verwarming met een CO-melder % van de woningen met een conventionele CVketel met een CO-melder Sociale huursector 25% 24% 38% Particuliere huursector 24% 30% 25% Koop sector 10% 10% 9% Tabel 11: Percentage woningen per sector met een open-verbrandingstoestel en een COmelder (bewerking WoON 2012 door TU Delft) In de huursector is ruim een kwart van de woningen met een openverbrandingstoestel voorzien van een CO-melder, terwijl in de koopsector dat 10% is. (tabel 11). Het monitoren van het wel of niet aanwezig zijn van een CO-melder heeft voor het eerst plaats gevonden in het WoON 2012 onderzoek. Daardoor is nog niet aan te geven of het aantal toe- of afneemt. 22

23 Bronnen - Agentschap NL, 2012, memo update cijfers open-verbrandingstoestellen - BZK, 2013, WoonOnderzoek (WoON) 2012, Woningmarkt - BZK, 2013, WoON 2012, Energie module - dhp, 2009, Cijfers achter de Handreiking - EIM, 2009, Inventarisatie open gassystemen - EnergieNed, 2007/2011, HOME panel 2007 t/m SenterNovem, Voorbeeldwoningen VROM WWI, 2009, Handreiking Vervanging open-verbrandingstoestellen 23

Cijfers voortgang uitfasering open-verbrandingstoestellen

Cijfers voortgang uitfasering open-verbrandingstoestellen Cijfers voortgang uitfasering open-verbrandingstoestellen 22 november 2016 In opdracht van: Ministerie van BZK Uitgevoerd door: Cijfers voortgang uitfasering open-verbrandingstoestellen In opdracht van:

Nadere informatie

Kentallen warmtevraag woningen

Kentallen warmtevraag woningen Kentallen warmtevraag woningen Colofon Dit rapport is opgesteld door Marijke Menkveld (ECN) Datum 26-01-2009 Status definitief Inhoudsopgave Inleiding...3 Ketels en andere verwarmingssystemen...3 Verschillen

Nadere informatie

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 1 WAT IS DE SHAERE-MONITOR? In de afgelopen jaren zijn allerlei initiatieven ontplooid om

Nadere informatie

Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen. Verschillen naar woningtype en energielabel

Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen. Verschillen naar woningtype en energielabel Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen Verschillen naar woningtype en energielabel Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen Verschillen naar woningtype

Nadere informatie

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport 4e kwartaal 215 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 3 Aantal verkocht 25 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 1e kwartaal

Nadere informatie

Vraag en antwoorden project Veilig Verwarmen

Vraag en antwoorden project Veilig Verwarmen Vraag en antwoorden project Veilig Verwarmen versie: 27 oktober 2014 VRAGEN OVER HET WAAROM VAN DIT PROJECT Waarom vervangt Ymere alle open verbrandingstoestellen in haar huurwoningen door een cv-installatie?

Nadere informatie

Voorbeeldwoningen 2011

Voorbeeldwoningen 2011 Voorbeeldwoningen 2011 Bestaande bouw >> Als het gaat om energie en klimaat Voorbeeldwoningen 2011 Bestaande bouw Inhoudsopgave 1 Inleiding 5 2 Doel en gebruik van voorbeeldwoningen 7 3 Uitwerkingen voorbeeldwoningen

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam Woningmarktrapport 3e kwartaal 215 Gemeente Rotterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 9 Aantal verkocht 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

Rapportage Energiebus. BC Kleine Jan, Huizen

Rapportage Energiebus. BC Kleine Jan, Huizen Rapportage Energiebus BC Kleine Jan, Huizen Type woningen: 54 eengezinswoningen met een oppervlak van 100 m2. Bouwjaar: 1957 Op verzoek van: Bewonerscommissie Verhuurder: De Alliantie Datum bezoek: 21-6-2013

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal Gemeente 's-gravenhage

Woningmarktrapport 3e kwartaal Gemeente 's-gravenhage Woningmarktrapport 3e kwartaal 216 Gemeente 's-gravenhage Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 12 Aantal verkocht 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Woononderzoek Nederland 2009

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Woononderzoek Nederland 2009 Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-020 22 maart 2010 9.30 uur Woononderzoek Nederland 2009 Totale woonlasten stijgen in dezelfde mate als netto inkomen Aandeel en omvang aflossingsvrije

Nadere informatie

Effecten van energiebesparende maatregelen

Effecten van energiebesparende maatregelen Effecten van energiebesparende maatregelen Laure Itard, Olivia Guerra Santin 7-12-2009 Delft University of Technology Challenge the future Historisch gasverbruik huishoudens Gemiddeld huishoudelijk gasverbruik

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Ministerie van Turfmarkt 147 Den Haag Postbus 20011 2500 EA Den Haag

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2016 2017 28 325 Bouwregelgeving Nr. 162 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN EN RIJKSDIENST Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag,

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal Gemeente Alphen aan den Rijn

Woningmarktrapport 3e kwartaal Gemeente Alphen aan den Rijn Woningmarktrapport 3e kwartaal 217 Gemeente Alphen aan den Rijn Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 12 Aantal verkocht 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

Woningmarktanalyse Gooise Meren

Woningmarktanalyse Gooise Meren Woningmarktanalyse Gooise Meren Op basis van WOZ en BAG gegevens Versie Kerngegevens Woningmarktanalyse Gooise Meren De in dit rapport gepresenteerde analyses zijn gemaakt met behulp van gemeentelijke

Nadere informatie

Amsterdamse aanpak koolmonoxide

Amsterdamse aanpak koolmonoxide 10 oktober 2013 Amsterdamse aanpak koolmonoxide Baltie Teeuwen Inhoud Inleiding... 3 1 Risicogebieden koolmonoxide... 4 2 Open geisers en cv-ketels vervangen door gesloten systemen... 5 2.1 Corporatiewoningen...

Nadere informatie

Verdient u wel snel genoeg de meerprijs t.o.v. een VR toestel terug? Hieronder treft u een overzicht aan welke u wellicht kan helpen in uw keuze.

Verdient u wel snel genoeg de meerprijs t.o.v. een VR toestel terug? Hieronder treft u een overzicht aan welke u wellicht kan helpen in uw keuze. Hoe kan ik een geschikte CV-ketel selecteren? Voor het selecteren van een geschikte CV-ketel zijn een aantal punten belangrijk, hieronder treft u een checklist aan om snel de juiste CV-ketel te bepalen.

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 1e kwartaal Gemeente Beverwijk

Woningmarktrapport - 1e kwartaal Gemeente Beverwijk Woningmarktrapport - 1e kwartaal 215 Gemeente Beverwijk Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 45 Aantal verkocht 4 35 3 25 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal Gemeente s-hertogenbosch

Woningmarktrapport - 4e kwartaal Gemeente s-hertogenbosch Woningmarktrapport - 4e kwartaal 214 Gemeente s-hertogenbosch Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 2 Aantal verkocht 18 16 14 12 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 1e kwartaal 2012. Gemeente Wijdemeren

Woningmarktrapport - 1e kwartaal 2012. Gemeente Wijdemeren Woningmarktrapport - 1e kwartaal 212 Gemeente Wijdemeren Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 25 aantal verkocht 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 2e kwartaal

Nadere informatie

Trends in energetische maatregelen

Trends in energetische maatregelen Trends in energetische maatregelen Analyse van 2.000 EPC-berekeningen van aanvragen omgevingsvergunning vanaf 2012 tot en met 2015 Geschreven door Edward Prendergast, mobius consult edward@mobiusconsult.nl

Nadere informatie

Sprekende Cijfers 2011-1 / Woningmarkt gemeente Rotterdam. Sprekende Cijfers. Kwartaalbericht Q1 Woningmarkt Gemeente Rotterdam

Sprekende Cijfers 2011-1 / Woningmarkt gemeente Rotterdam. Sprekende Cijfers. Kwartaalbericht Q1 Woningmarkt Gemeente Rotterdam Sprekende Cijfers Kwartaalbericht Q1 Woningmarkt Gemeente Rotterdam pagina 1 van 6 Gemeente Rotterdam April 2011 Inleiding Ook nieuwsgierig naar het verloop van de huizenprijzen gedurende de eerste drie

Nadere informatie

: Marktontwikkeling gemeente Mill en St. Hubert en regio Noordoost Brabant

: Marktontwikkeling gemeente Mill en St. Hubert en regio Noordoost Brabant 1024.87-N3 NOTITIE versie: 2-10-2013 Aan Van : Gemeente Mill en Sint Hubert : Gloudemans, G. Schol Datum : 2 oktober 2013 Onderwerp : Marktontwikkeling gemeente Mill en St. Hubert en regio Noordoost Brabant

Nadere informatie

Woningmarktmonitor Haaglanden 2015

Woningmarktmonitor Haaglanden 2015 Woningmarktmonitor Haaglanden 2015 1 Marktontwikkeling Marktstemming: positieve ontwikkeling (toename van +85 naar +103) Toename aantal verkopen bestaande woningen: +37% t.o.v. 2014 Na een periode van

Nadere informatie

Highlights onderzoek Veiligheid

Highlights onderzoek Veiligheid Highlights onderzoek Veiligheid In opdracht van Feenstra Datum 18 januari 2017 Doelgroep NL representatief 21+ Weging De steekproef is gewogen naar Gouden Standaard op de variabelen leeftijd, geslacht,

Nadere informatie

Stadgenoot stopt met geisers en gaskachels

Stadgenoot stopt met geisers en gaskachels Stadgenoot stopt met geisers en gaskachels Veilig en comfortabel wonen Veiligheid van onze huurders gaat bij Stadgenoot boven alles. Daarom nemen we een ingrijpende maatregel. In 2013 en 2014 vervangen

Nadere informatie

ISSO publicatie 82.2 aangepast 2014. Hoofdstuk 5 ISSO publicatie 82.2

ISSO publicatie 82.2 aangepast 2014. Hoofdstuk 5 ISSO publicatie 82.2 ISSO publicatie 82.2 aangepast 2014 Hoofdstuk 5 ISSO publicatie 82.2 5 Het EPA-maatwerkadviesrapport Het eindresultaat van het adviesproces moet men uiteindelijk vastleggen in een adviesrapport dat met

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2012. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2012. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport - 4e kwartaal 212 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 18 aantal verkocht 16 14 12 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlage 1. Risicovolle situaties 18 Bijlage 2. Wettelijk kader 20 Bijlage 3. Technische beschrijving alternatieven 23

Inhoudsopgave. Bijlage 1. Risicovolle situaties 18 Bijlage 2. Wettelijk kader 20 Bijlage 3. Technische beschrijving alternatieven 23 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Open-verbrandingstoestellen en gezondheidsrisico s 4 3. Wettelijk kader en verantwoordelijkheden 8 4. Beleidsontwikkeling en stappenplan 10 5. Alternatieven voor vervangen

Nadere informatie

1. Inleiding. 2. Uitgangspunten. Notitie. 2.1 Berekeningswijze

1. Inleiding. 2. Uitgangspunten. Notitie. 2.1 Berekeningswijze Notitie Project Isover/Energiebesparing bestaande bouw Betreft Onderzoek naar effect op Energie-index (EI) Ons kenmerk E.2012.1379.00.N001 Versie 001 Datum 8 maart 2013 Verwerkt door RLO HW Contactpersoon

Nadere informatie

B (zie toelichting in bijlage)

B (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden B (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 3e kwartaal Gemeente Landgraaf

Woningmarktrapport - 3e kwartaal Gemeente Landgraaf Woningmarktrapport - 3e kwartaal 212 Gemeente Landgraaf Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 14 aantal verkocht 12 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

Rapportage Energiebus

Rapportage Energiebus Rapportage Energiebus Nieuwe Leliestraat Amsterdam Type woningen: 14 portiekwoningen, 70 m2 Bouwjaar: 1974 Op verzoek van: Bewonerscommissie Nieuwe Leliestraat Verhuurder: De Alliantie Datum: 21-10-2014

Nadere informatie

Marktontwikkeling koopwoningen

Marktontwikkeling koopwoningen 0,0 0,2 0, 0, 0,10 0,0 0,00 9 Woningen worden weer verkocht als (te) warme broodjes De verkoopquote is sinds het vierde kwartaal van 1 gestegen van % naar 2%, een stijging van procentpunten. De verkoopquote

Nadere informatie

Handreiking Vervanging openverbrandingstoestellen

Handreiking Vervanging openverbrandingstoestellen Dit is een publicatie van: Ministerie van VROM Rijnstraat 8 2515 XP Den Haag www.vrom.nl Handreiking Vervanging openverbrandingstoestellen voor corporaties en andere professionele verhuurders VROM 9250

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018. 2500 EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018. 2500 EA Den Haag > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 8 Den Haag Postbus 20011 2500 EA Den Haag 1 november 2012

Nadere informatie

Energietransitie bij Renovatie

Energietransitie bij Renovatie Energietransitie bij Renovatie Ir. Frans de Haas de Haas & Partners Studiedag Energietransitie bij Renovatie, naar de passief bouwen standaard? 9 oktober 2008 Inhoud 1981 Inhoud 1984 Inhoud 1997 Inhoud

Nadere informatie

Balansventilatie in Vathorst Effectstudie van de verbetermaatregelen

Balansventilatie in Vathorst Effectstudie van de verbetermaatregelen Balansventilatie in Vathorst Effectstudie van de verbetermaatregelen Arjen Meijer 16-11-2009 In samenwerking met: GGD Midden-Nederland, DWA en GGD Groningen In opdracht van: Gemeente Amersfoort Begeleidingscommissie:

Nadere informatie

Intakeformulier Professionele Woningbeheerder. EPA - Intake formulier. Professionele Woningbeheerder

Intakeformulier Professionele Woningbeheerder. EPA - Intake formulier. Professionele Woningbeheerder Bijlage 2A: Intakeformulier Professionele Woningbeheerder EPA - Intake formulier Kenmerk: Professionele Woningbeheerder Invulinstructie: = tekst of werkelijke waarde invullen = aankruisen indien van toepassing

Nadere informatie

Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE 2013

Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE 2013 27 maart 2014 Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE 2013 Aedes vereniging van woningcorporaties Publicaties Postbus 29121, 2509 AC Den Haag 088 233 37 00 E-mail publicaties@aedes.nl 2/14 Inhoud Inleiding

Nadere informatie

Marktinformatie isolatiematerialen, isolatieglas en HR-ketels 2010-2013

Marktinformatie isolatiematerialen, isolatieglas en HR-ketels 2010-2013 Marktinformatie isolatiematerialen, isolatieglas en HR-ketels 2010-2013 Inleiding In het kader van de monitoring van energiebesparing in de gebouwde omgeving door Agentschap NL is door Buildsight verkoopinformatie

Nadere informatie

Check Je Kamer Rapportage 2014

Check Je Kamer Rapportage 2014 Check Je Kamer Rapportage 2014 Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt April 2015 Dit is een uitgave van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb). Voor vragen of extra informatie kan gemaild worden

Nadere informatie

OPNAMEFORMULIER MAATWERKADVIES. 1. Algemene projectgegevens Projectnaam: Kenmerk:

OPNAMEFORMULIER MAATWERKADVIES. 1. Algemene projectgegevens Projectnaam: Kenmerk: OPNAMEFORMULIER MAATWERKADVIES 1. Algemene projectgegevens Projectnaam: Kenmerk: Adres: Postcode: : Klantnaam: Contactpersoon: Datum bezoek: Naam EPA-organisatie: Naam EPA-adviseur: Huisnummer: Eigendomssituatie:

Nadere informatie

A (zie toelichting in bijlage)

A (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden A (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Gewijzigd op: 12-6-2014 10:23. Petten, 4 juni 2014. Het ministerie van BZK. Afdeling Policy Studies ECN-N--14-015. Van Tigchelaar, C. Aan.

Gewijzigd op: 12-6-2014 10:23. Petten, 4 juni 2014. Het ministerie van BZK. Afdeling Policy Studies ECN-N--14-015. Van Tigchelaar, C. Aan. Petten, 4 juni 2014 Afdeling Policy Studies Van Tigchelaar, C. Aan Het ministerie van BZK Kopie Onderwerp Nulmeting subsidieregeling voor verhuurders Aanleiding In het Nationaal energieakkoord is met de

Nadere informatie

Handreiking Vervanging open-verbrandingstoestellen. voor corporaties en andere professionele verhuurders

Handreiking Vervanging open-verbrandingstoestellen. voor corporaties en andere professionele verhuurders Handreiking Vervanging open-verbrandingstoestellen voor corporaties en andere professionele verhuurders Handreiking Vervanging open-verbrandingstoestellen voor corporaties en andere professionele verhuurders

Nadere informatie

Impact wetgeving op onderhoudsbeleid corporaties. Kennisplatform Moeten en Willen 8 februari 2017

Impact wetgeving op onderhoudsbeleid corporaties. Kennisplatform Moeten en Willen 8 februari 2017 Impact wetgeving op onderhoudsbeleid corporaties Kennisplatform Moeten en Willen 8 februari 2017 Juliska Grahame Teamleider Projectbureau Veilig Verwarmen Aanleiding: Levensgevaarlijk Aanleiding: Koolmonoxidegevaar

Nadere informatie

1 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2013

1 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2013 1 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2013 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 4.000 woningen te verduurzamen. Onder

Nadere informatie

A (zie toelichting in bijlage)

A (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden A (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Rapportage Compliance-Assistance-activiteiten stimulering vervanging open verbrandingstoestellen. Datum 15 september 2010

Rapportage Compliance-Assistance-activiteiten stimulering vervanging open verbrandingstoestellen. Datum 15 september 2010 Rapportage Compliance-Assistance-activiteiten stimulering vervanging open verbrandingstoestellen Datum 15 Colofon VROM-Inspectie Directie Uitvoering Programma Bouwen aan kwaliteit Rijnstraat 8 Postbus

Nadere informatie

Onderwerp: Verbrandingsgassen van huishoudelijke toestellen

Onderwerp: Verbrandingsgassen van huishoudelijke toestellen Nummer 25 Onderwerp: Verbrandingsgassen van huishoudelijke toestellen 1. Inleiding Voor gasgestookte (huishoudelijke) toestellen gelden vele eisen die voor het overgrote deel betrekking hebben op het veilig

Nadere informatie

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 2.500 tot 4.000 woningen te verduurzamen.

Nadere informatie

Energie besparingsmonitor 2010-2011

Energie besparingsmonitor 2010-2011 Energie besparingsmonitor 2010-2011 Inleiding In het kader van het monitoren van het Meer Met Minder convenant is er informatie verzameld onder de leveranciers van isolatiemateriaal in Nederland, Vereniging

Nadere informatie

Sociale media in Nederland Door: Newcom Research & Consultancy

Sociale media in Nederland Door: Newcom Research & Consultancy Sociale media in Nederland Door: Newcom Research & Consultancy Sociale media hebben in onze samenleving een belangrijke rol verworven. Het gebruik van sociale media is groot en dynamisch. Voor de vierde

Nadere informatie

Appartementencomplex

Appartementencomplex Buiten Zonwering 14900 11300 8400 5800 2900 14900 11300 8400 5800 2900 14900 11300 8400 5800 2900 14900 11300 8400 5800 2900 14900 11300 8400 5800 2900 Referentiegebouwen EPG Appartementencomplex Appartementen

Nadere informatie

Conclusies woningbehoefteonderzoek Reduzum

Conclusies woningbehoefteonderzoek Reduzum Conclusies woningbehoefteonderzoek Reduzum De enquête geeft een goed beeld van de woonwensen van de bevolking, vanwege de grote respons en de goede verdeling over de verschillende leeftijden en type bewoners.

Nadere informatie

Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok

Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok December 2013 Van: werkgroep Monitoring Aan: projectgroep Blok voor Blok 0. Inleiding Deze rapportage is tot stand gekomen op basis van aangeleverde

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2013. Gemeente Dordrecht

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2013. Gemeente Dordrecht Woningmarktrapport - 4e kwartaal 213 Gemeente Dordrecht Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 1 aantal verkocht 9 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

Ouderen in Venray Ontwikkeling en woonvoorkeuren

Ouderen in Venray Ontwikkeling en woonvoorkeuren Ouderen in Venray Ontwikkeling en woonvoorkeuren Juni 2017 1. Inleiding Vraagstelling De Renschdael Groep is voornemens het St Annaterrein in Venray te herontwikkelen. Gedacht wordt aan een programma bestaande

Nadere informatie

Kansen hybride luchtwater - warmtepompen bestaande bouw

Kansen hybride luchtwater - warmtepompen bestaande bouw warmtepompen Dick Reijman Potentieelstudie van SenterNovem Kansen hybride luchtwater - warmtepompen bestaande bouw De bestaande woningbouw is één van de sectoren die een forse bijdrage kan leveren aan

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 32 757 Bouwbesluit 2012 Nr. 46 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

De woningmarkt in Goirle 2010-2015; jongeren die terug willen keren. Woonbehoefte van jongeren die terug willen verhuizen naar de gemeente Goirle

De woningmarkt in Goirle 2010-2015; jongeren die terug willen keren. Woonbehoefte van jongeren die terug willen verhuizen naar de gemeente Goirle De woningmarkt in Goirle 2010-2015; jongeren die terug willen keren Woonbehoefte van jongeren die terug willen verhuizen naar de gemeente Goirle De woningmarkt in Goirle 2010-2015; jongeren die terug willen

Nadere informatie

Woonmonitor Limburg 2015 en Bevolkings- en huishoudensprognose Progneff 2016

Woonmonitor Limburg 2015 en Bevolkings- en huishoudensprognose Progneff 2016 provincie limburg!ngekomef\i Gemeente Nederweert PERSOONLIJK Gemeente Nederweert College van Burgemeester en Wethouders Postbus 2728 6030 AA NEDERWEERT 3 1 OKT. 2016 NR. -------- ----.. --- - - -- -- Cluster

Nadere informatie

25 juni 2015 Dorpsraad Waarland Bouwend Waarland Waarland Bouwt Zelf

25 juni 2015 Dorpsraad Waarland Bouwend Waarland Waarland Bouwt Zelf Onderzoek woningbehoefte Waarland 2015 25 juni 2015 Dorpsraad Waarland Bouwend Waarland Waarland Bouwt Zelf 1 Inleiding 1.1 Inleiding De gemeente Schagen wil haar toekomstig woningbouwprogramma inrichten

Nadere informatie

Rapportage SHAERE 2012

Rapportage SHAERE 2012 Voor u ligt de benchmarkrapportage SHAERE 2012. Deze rapportage beschrijft de voortgang van de verbetering van de Energie Index (EI) van corporatiewoningen in 2012. Wat is SHAERE? SHAERE (Sociale Huursector

Nadere informatie

Woningbouwmonitor. Haaglanden 2017

Woningbouwmonitor. Haaglanden 2017 Woningbouwmonitor Haaglanden 2017 Juni 2017 Marktontwikkeling De Eigen Huis Marktindicator die het consumentenvertrouwen in de woningmarkt weergeeft, steeg in januari 2017 tot 120 punten. Deze opwaartse

Nadere informatie

W.2.3 BENG. Bijna energie Neutrale Gebouwen in het Bouwbesluit geregeld. 12 oktober ing. P.J. (Johan) van der Graaf

W.2.3 BENG. Bijna energie Neutrale Gebouwen in het Bouwbesluit geregeld. 12 oktober ing. P.J. (Johan) van der Graaf W.2.3 BENG Bijna energie Neutrale Gebouwen in het Bouwbesluit geregeld 12 oktober 2017 ing. P.J. (Johan) van der Graaf Nieman Raadgevende Ingenieurs Programma Bijna energie Neutrale Gebouwen in het Bouwbesluit

Nadere informatie

1. Inwoners stad Groningen

1. Inwoners stad Groningen facts & figures 1. Inwoners stad Groningen Huidige inwoneraantal: 195.676 De stad Groningen is de afgelopenjaren sterk gegroeid. Bovenstaande grafiek laat zien dat de stad in de komende 15 jaar blijft

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 3e kwartaal 2013. Gemeente Haarlemmermeer

Woningmarktrapport - 3e kwartaal 2013. Gemeente Haarlemmermeer Woningmarktrapport - 3e kwartaal 213 Gemeente Haarlemmermeer Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 12 aantal verkocht 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e

Nadere informatie

PFM PFM Wonen 2016

PFM PFM Wonen 2016 PFM 2016 PFM Wonen 2016 Actualisering PFM Wonen Oss Verkenning, raadspodium Oss, maart 2017 PFM 2016 Wat is PFM? Ontwikkelingen 2010-2016 Woonwensonderzoek 2015 Eerste contouren Pfm 2016 PFM 2016 Wat is

Nadere informatie

Collectieve kunststof rookgasafvoersystemen. Geen kunst met kunststof!

Collectieve kunststof rookgasafvoersystemen. Geen kunst met kunststof! Collectieve kunststof rookgasafvoersystemen Geen kunst met kunststof! COLLECTIEVE KUNSTSTOF ROOKGASAFVOERSYSTEMEN Ubbink is dé specialist in kunststof rookgasafvoersystemen. Wij bieden tal van oplossingen

Nadere informatie

Demografische ontwikkelingen gemeente Utrechtse Heuvelrug Uitwerking onderzoeksvraag door Radha Parahoe (april 2010)

Demografische ontwikkelingen gemeente Utrechtse Heuvelrug Uitwerking onderzoeksvraag door Radha Parahoe (april 2010) Demografische ontwikkelingen gemeente Utrechtse Heuvelrug Uitwerking onderzoeksvraag door Radha Parahoe (april 2010) Vanuit de VNG komen diverse krimp en vergrijzingcijfers. In de woonvisie Wonen in een

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

Woningbehoefteonderzoek Nieuw-Dijk

Woningbehoefteonderzoek Nieuw-Dijk Woningbehoefteonderzoek Nieuw-Dijk Resultaten 9 september 2014 Opbouw Respons enquête Verhuisgeneigdheid Woonwensen alle verhuisgeneigden Interesse voor locatie Bosstraat-Smallestraat Alternatief als men

Nadere informatie

Samen naar de gewenste woningvoorraad in Odiliapeel

Samen naar de gewenste woningvoorraad in Odiliapeel Samen naar de gewenste woningvoorraad in Odiliapeel Eindverslag April 2015 1. Inleiding In april 2014 hebben gemeente Uden, gemeente Veghel en wooncorporatie Area een woonwensenonderzoek uitgevoerd. Om

Nadere informatie

Regionale Analyse Regio 71 Eindhoven eo. 3e kwartaal 2013

Regionale Analyse Regio 71 Eindhoven eo. 3e kwartaal 2013 Regionale Analyse Regio 71 Eindhoven eo 3e kwartaal 2013 NVM Data & Research 10-10-2013 Gebiedsindeling: Regio 71 Eindhoven eo Gemeenten: Waarvan de plaatsen: Best Alle plaatsen Eindhoven Alle plaatsen

Nadere informatie

Rekenmodel Gelijk Als Anders (GAA) tarieven warmte

Rekenmodel Gelijk Als Anders (GAA) tarieven warmte 1 Rekenmodel Gelijk Als Anders (GAA) tarieven warmte ies: e kosten: voor bestaande projecten: Vastrecht SV = Vastrecht gas + all in rhoudskosten CV. voor nieuwe projecten (na 1-1-2007) de EAB zodanig in

Nadere informatie

Bij antwoord datum, kenmerk en onderwerp vermelden

Bij antwoord datum, kenmerk en onderwerp vermelden Postadres Postbus 16200, 3500 CE Utrecht Telefoon 030-286 11 12 www.utrecht.nl /twitter @PaulusJansenSP Aan de leden van de commissie Stad en Ruimte Behandeld door B.J. Brijder Datum 4 oktober 2016 Doorkiesnummer

Nadere informatie

EVALUATIE VAN DE EPB- REGLEMENTERING VOOR VERWARMING IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST

EVALUATIE VAN DE EPB- REGLEMENTERING VOOR VERWARMING IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST HELPDESK EPB VERWARMING IN HET BRUSSELS GEWEST EVALUATIE VAN DE EPB- REGLEMENTERING VOOR VERWARMING IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST EXTRACT GfK 2014 Helpdesk EPB verwarming in Brussels hoofdstedelijk

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 4. Doetinchem, 30 mei 2007 ALDUS VASTGESTELD 7 JUNI 2007. Dynamische woningmarktscan

Aan de raad AGENDAPUNT 4. Doetinchem, 30 mei 2007 ALDUS VASTGESTELD 7 JUNI 2007. Dynamische woningmarktscan Aan de raad AGENDAPUNT 4 ALDUS VASTGESTELD 7 JUNI 2007 Dynamische woningmarktscan Voorstel: 1. De Dynamische woningmarktscan als beleidskader vaststellen. 2. De volgende uitgangspunten voor het woningbouwprogramma

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

Overzicht subsidies. Energy Innovation First

Overzicht subsidies. Energy Innovation First Overzicht subsidies Energy Innovation First Ecolution Solo Ecolution Solo Hybride (in combinatie met hr-ketel) De Ecolution Solo in combinatie met de hr-ketel noemen wij een hybride installatie. De Ecolution

Nadere informatie

Woningmarktmonitor provincie Utrecht: de staat van de woningmarkt medio 2015

Woningmarktmonitor provincie Utrecht: de staat van de woningmarkt medio 2015 DATUM 30 oktober 2015 PROJECTNUMMER 3400.106/G OPDRACHTGEVER Woningmarktmonitor provincie : de staat van de woningmarkt medio 2015 Inleiding De woningmarkt is, na jaren van crisis, weer flink in beweging.

Nadere informatie

Nieuwsbrief WoonOnderzoek Nederland 2012

Nieuwsbrief WoonOnderzoek Nederland 2012 Pagina1 Nieuwsbrief WoonOnderzoek Nederland 2012 Januari 2012, nummer 2 Het gedetailleerd en accuraat in beeld brengen van de Nederlandse woningmarkt is door het huidige economische klimaat nog urgenter

Nadere informatie

Woonwensen middeninkomensgroepen in werkgebied QuaWonen

Woonwensen middeninkomensgroepen in werkgebied QuaWonen Woonwensen middeninkomensgroepen in werkgebied QuaWonen Rapport 16 november 2011 Woonwensen middeninkomensgroepen in werkgebied QuaWonen Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van: QuaWonen Auteurs: Dr.

Nadere informatie

3 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2015

3 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2015 3 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2015 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 2.500 tot 4.000 woningen te verduurzamen.

Nadere informatie

fluchskrift

fluchskrift Wonen in Fryslân Afgelopen jaren minder toename woningen In 2011 bedraagt de totale woningvoorraad in Fryslân 282.689 woningen. In 2000 bestond de totale woningvoorraad nog uit 261.849 woningen. Tussen

Nadere informatie

10 Essentiële Tips Om Koolmonoxide Vergiftiging Te Voorkomen

10 Essentiële Tips Om Koolmonoxide Vergiftiging Te Voorkomen 10 Essentiële Tips Om Koolmonoxide Vergiftiging Te Voorkomen Inleiding Uit recent onderzoek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid is gebleken dat steeds meer ongevallen met koolmonoxide gebeuren bij moderne

Nadere informatie

Voorbeeldexamen Energieprestatiecertificaat

Voorbeeldexamen Energieprestatiecertificaat Voorbeeldexamen Energieprestatiecertificaat Onderdeel Casus ingevuld opnameformulier. Algemene projectgegevens Projectnaam: Woning Jansen Kenmerk: Adres: Guido Gezellelaan Huisnummer: 00 Postcode: 2624

Nadere informatie

KBI Wijzigingsblad d.d. 2008-03-07 bij BRL 9500-01

KBI Wijzigingsblad d.d. 2008-03-07 bij BRL 9500-01 KBI Wijzigingsblad d.d. 2008-03-07 bij BRL 9500-01 ENERGIEPRESTATIEADVISERING, BIJZONDER DEEL ENERGIEPRESTATIECERTIFICAAT, BESTAANDE WONINGEN Vastgesteld door het CCvD van de Stichting Kwaliteitsborging

Nadere informatie

Analyse NVM openhuizendag

Analyse NVM openhuizendag Analyse NVM openhuizendag Gemaakt door: NVM Data & Research Datum: 1 juli 2011 Resultaten analyse Openhuizenbestand 26 maart 2011 Er doen steeds meer woningen mee aan de NVM-openhuizendag. Op 26 maart

Nadere informatie

Benchmarkrapportage 2013

Benchmarkrapportage 2013 Benchmarkrapportage 2013 Hartelijk dank voor het deelnemen aan de monitoringronde 2013. Voor u liggen de resultaten voor uw corporatie ten opzichte van de totale groep deelnemende corporaties. Graag vernemen

Nadere informatie

Gemeente Nuth Bevolkingsopbouw en toekomstige ontwikkeling Bevolkingssamenstelling 2016 (gemeente en kernen) 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% < 20 jaar 20-35 jaar 35-55 jaar 55-75 jaar > 75 jaar Gemeente

Nadere informatie

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren Wie is Woonlinie Woonlinie is een middelgrote woningcorporatie actief in het Land van Heusden en Altena en Zaltbommel. Totaal verhuurt Woonlinie ongeveer 4200 woningen. Daarnaast bouwt de vastgoed afdeling

Nadere informatie

Bijlage 1: Woningbouwprogramma Dommelkwartier en relatie Lage Heide. 2010-2020 Segment Nieuwbouw Sloop Verkoop Totaal

Bijlage 1: Woningbouwprogramma Dommelkwartier en relatie Lage Heide. 2010-2020 Segment Nieuwbouw Sloop Verkoop Totaal Bijlage 1: Woningbouwprogramma Dommelkwartier en relatie Lage Heide Volgens de laatste Provinciale Prognose (2011) bedraagt de woningbouw behoefte in Valkenswaard een netto toevoeging van 1.230 woningen

Nadere informatie

RESULTATEN WOONONDERZOEK PURMEREND UPDATE MAART 2015

RESULTATEN WOONONDERZOEK PURMEREND UPDATE MAART 2015 Inhoud 1. Woningvoorraad 2 2. Huishoudens 4 3. Huishoudens in woningen 5 4. Verhuizingen 8 5. Verhuiswensen doorstromers 10 6. Verhuiswensen starters 14 7. Woonruimteverdeling 15 Inleiding Er is heel veel

Nadere informatie

Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen

Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen OMNIBUSENQUETE 2012 Deelrapport: energiebesparende maatregelen Mei 2014 Samenstelling rapport: Enquête-organisatie: In opdracht van: Marielle Bartels,

Nadere informatie