Marktaandeel. Nederlandse zeehavens. Adviesdienst Verkeer en Vervoer Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat. 10 december 1999

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Marktaandeel. Nederlandse zeehavens. Adviesdienst Verkeer en Vervoer Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat. 10 december 1999"

Transcriptie

1 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Adviesdienst Verkeer en Vervoer Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Marktaandeel Nederlandse zeehavens 10 december 1999

2

3 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Adviesdienst Verkeer en Vervoer MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 10 december 1999

4 Inhoudsopgave 1 INLEIDING 4 2 HUIDIGE MARKT AANDELEN 5 3 MARKTAANDEEL NAAR VERSCHIJNINGSVORM 7 4 WERKGELEGENHEIDSONTWIKKELING 12 5 MARKTAANDEEL EN HET ECONOMISCHE BELANG 13 6 BETEKENIS VAN DE VERANDERENDE MARKT AANDELEN 14 MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 3

5 1 Inleiding Ten behoeve van de 2' Voortgangsnota Zeehavenbeleid heeft DGG aan AVV gevraagd een analyse te verrichten naar de concurrentiepositie van de Nederlandse zeehavens in de Hamburg Le Havre range (HLH-range). Daarbij is gevraagd te zoeken naar verklaringen voor de afname van het marktaandeel en de betekenis daarvan voor de Nederlandse economie in termen van werkgelegenheid en toegevoegde waarde. De analyse is bedoeld om de eigen DGG-analyse te toetsen en aan te vullen. DGG heeft in dit verband de volgende vragen gesteld aan AVV: 1. Hoe is de daling van de marktaandelen te verklaren en is deze structureel? 2. Om welke verschijningsvormen gaat het? In overleg is afgesproken de indeling droge/natte bulk, containers, ro/ro en overig stukgoed te hanteren. 3. Is deze daling in marktaandelen uit oogpunt van toegevoegde waarde een bedreiging van de Nederlandse economie? In een plan van aanpak is afgesproken dat de beantwoording van de vragen in 2 fases zou plaatsvinden. In de eerste fase is feitelijke informatie over het verloop van het marktaandeel van de Nederlandse havens beschikbaar gesteld. Deze kon direct in de 2' Voortgangsnota Zeehavenbeleid worden opgenomen. In beperkte mate is aandacht besteed aan een verklaring voor het verloop van de gegevens in relatie tot de Nederlandse economie. In de 2' fase is ingegaan op de concurrentiepositie en het marktaandeel van de Nederlandse havens. In overleg met DGG is deze fase beperkt tot het beantwoorden van enkele aanvullende vragen. Afgesproken is een uitgebreidere analyse over de toegevoegde waarde van de Nederlandse zeehavens volgend jaar te laten plaatsvinden (zie ook de slotparagraaf). Voorliggende notitie biedt overzicht van de ontwikkeling van het marktaandeel van de Nederlandse havens in de Hamburg Le Havre range. Een uitsplitsing naar verschijningsvorm is eveneens gegeven. Ook wordt aangegeven hoe de werkgelegenheid en de toegevoegde waarde zich in de afgelopen jaren hebben ontwikkeld. MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 4

6 2 Huidige Marktaandelen Het marktaandeel van de havens in de Hamburg-Le Havre range (HLH-range) is van jaar op jaar afhankelijk van diverse economische factoren. Om de meer structurele veranderingen te kunnen beoordelen is het gangbaar de marktaandelen over een langere periode te beschouwen. Randvoorwaarde bij analyse van een lange periode is dat de gehanteerde definities ongewijzigd blijven en dat verschillende gegevens over dezelfde periode kunnen worden vergeleken. Bij de huidige reeksen is dat helaas niet altijd het geval. Zo is de lijst met havengebonden activiteiten, die de Nationale Havenraad gebruikt, sinds de jaren tachtig fors gewijzigd. Ook is de reeks Werkgelegenheid vanaf 1996 niet te vergelijken met de jaren ervoor door wijziging van de internationaal gebruikte codering conform de Standaard Bedrijfsindeling. De vertekenende werking van dergelijke veranderingen in definities is des te meer reden om de informatie over marktaandelen aan te vullen met andere, toekomstgerichte indicatoren. De totale overslag Voor de totale overslag van goederen in de Nederlandse havens zijn vooral de inkomende stromen van belang. Gemeten over de afgelopen 3 jaar is de inkomende goederenstroom 70% van de totale overslag (tonnen). Het marktaandeel van het stukgoed en de containeroverslag wordt overigens ook sterk bepaald door de uitgaande stromen. In de totale overslag heeft de natte bulk een bestanddeel van 40% (gemeten over de afgelopen 3 jaar) in de totale overslag; de droge bulk 35%. De containeroverslag haalt in de periode ca. 15% en dat was in de periode nog slechts 8%. De stijging is vooral ten koste gegaan van de natte en droge bulk. De totale overslag bestaat in de laatste jaren voor 5% uit Ro/Ro en 5% uit overig stukgoed. Vanaf 1982 (tot 1998) is het marktaandeel van de Nederlandse havens ten opzichte van de havens in de Hamburg Le Havre range licht gedaald (in tonnen overslag gemeten) van 49,9% in 1982 tot 48,4% in Het jaarlijkse marktaandeel kent dus een iets dalende tendens in de afgelopen 16 jaar. Marktaandeel Nederlandse havens; totaale goederenoverslag; Jaariijks en 34aar gemiddelden Bron: Nationale Havenraad, 1999 / bewerking AVV MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 5

7 Het marktaandeel heeft pieken in 1986 (51,6%) en in 1989 (52,0%). De figuur illustreert, dat 1986 als referentiejaar voor het af meten van de ontwikkeling van het marktaandeel minder goed bruikbaar is. Het marktaandeel vertoont immers een incidentele piek. De piek in 1986 wordt in hoofdzakelijk veroorzaakt door: een dip in de totale overslag binnen de le Havre Hamburg range; een toegenomen overslag van natte bulk (met name olie) in de Rotterdamse haven. Van de olieoverslag is bekend dat de overslag min of meer losstaat van andere economische trends in het internationale goederenvervoer. Deze onafhankelijkheid vermindert overigens in de afgelopen jaren. Het licht dalende marktaandeel van de Nederlandse havens blijkt onder meer uit de iets achterblijvende groei-index (1,32 ten opzichte van 1,36 voor de hele HLH-range). Van de grotere havens heeft met name Antwerpen beter gescoord dan gemiddeld. Hamburg en Le Havre hebben te kampen gehad met dalende marktaandelen; meer nog dan de Nederlandse havens. De marktaandelen van de kleinere havens zijn in de meeste gevallen gestegen. Die stijging geldt vooral voor de havens van Zeebrugge (met name door de groei van het containervervoer en het Ro/Ro-segment), Wilhelmshaven (de opening van een olieterminal) en Bremen. Het valt daarbij op dat het gezamenlijke marktaandeel van de havens van Hamburg en Bremen vanaf 1982 licht is gedaald van 13,6% tot 12,9%. Het lijkt erop dat Bremen enige ladingpakketten van Hamburg heeft overgenomen. De gezamenlijke havens van Belgie hebben vanaf 1982 een groter marktaandeel weten te behalen. Het huidige marktaandeel bedraagt 20,8% en dat is 2 procentpunten meer dan in Daarentegen hebben de Franse havens marktaandeel verloren; hun marktaandeel is nu 12,5% tegen 14,6% in Totale overslag (in 1000 * tonnen) Groei-index Marktaandeel jaar in 1998 Nederland ,32 48,4 Hamburg ,26 9,0 Bremen ,40 4,1 Wilhelmshaven ,20 5,2 Antwerpen ,42 14,1 Gent ,04 2,8 Zeebrugge ,54 3,9 Duinkerken ,19 4,6 Le Havre ,15 7,9 Totaal ,36 1) Hieronder is de overslag in alle Nederlandse havens meegenomen; t.w. de Noordelijke Zeehavens, het Noordzeekanaal gebied, Rijn-/Maasmond gebied en het Scheldebekken Bron: Nationale Havenraad, 1999 / bewerking AVV MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 6

8 3 Marktaandeel naar verschijningsvorm Het marktaandeel van de Nederlandse zeehavens bestaat uit verschillende deelmarkten. In de eerste plaats moet natuurlijk onderscheid worden gemaakt naar richting: inkomende en uitgaande overslag (zie paragraaf 2), of de bij het feedervervoer gebruikelijke zee/zee-overslag (transshipment). In de tweede plaats zijn er de verschillende verschijningsvormen van de overslag. In deze paragraaf zal ingegaan worden op de ontwikkeling van het marktaandeel van de Nederlandse zeehavens binnen de deelmarkten droge bulk, natte bulk, containeroverslag, Ro/Ro en overig stukgoed. Voor elk van de verschijningsvormen wordt aangegeven om wat voor soort goederen het gaat, hoe het marktaandeel zich heeft ontwikkeld vanaf 1986 tot de eerste helft van 1999 en wat de verwachte ontwikkelingen in de overslag voor de toekomst zijn. a) Overslag van Droge bulkgoederen De overslag van droge bulk bestaat in de Nederlandse zeehavens grotendeels uit ijzererts en schroot, verschillende soorten kolen, agribulk (o.a. granen, veevoeders, oliehoudende zaden, vetten, tapioca) en overige bulk (o.m. verschillende soorten bouwmaterialen, industriele mineralen en mestfosfaten). In de periode vanaf 1986 is het marktaandeel in de HLH-range in de droge bulk is iets gestegen. In de eerste helft van 1999 is de totale bulk-overslag in de Nederlandse zeehavens in tonnen licht gedaald. Dit betrof met name een daling in de natte bulk. Ondanks de zeer stabiele marktsituatie in de overslag van droge bulk deden zich voor individuele zeehavens belangwekkende ontwikkelingen voor: in Amsterdam groeide de overslag van kolen en agribulk: de kolenoverslag nam toe met bijna 11 % tot 7,5 miljoen ton. De overslag van agribulk steeg met 16% tot ruim 5 miljoen ton. Daarmee bereikte de overslag van droge bulk circa 20 miljoen ton. In Rotterdam is sprake van een relatief grote daling in de ertsoverslag: deze valt 5,9 miljoen ton lager uit, waardoor de totale droge bulk-overslag 4,5 miljoen ton daalde. De oorzaak van deze daling hangt samen met een lichte stagnatie in de Duitse bouwsector. Bij gebrek aan cijfers van de overige havens in de HLH-range zijn deze ontwikkeling op dit moment nog niet in marktaandelen te vertalen. Er kan een aantal ontwikkelingen worden onderscheiden die ertoe leiden dat de overslag van droge bulk op korte en middellange termijn stabiliseert en op lange termijn zeer waarschijnlijk zal dalen. Deze lange termijn ontwikkeling heeft een drukkend effect op het marktaandeel van de Nederlandse havens in de HLH-range. Hieronder wordt op de te onderscheiden ontwikkelingen ingegaan. Naar verwachting zal de vraag naar vooral steenkool in de komende jaren blijven stijgen; dit is afhankelijk van de ontwikkelingen in de energiesector in Nederland, Duitsland, de gehele energiepolitiek binnen de EU en de afbouw van de steenkoolwinning in de hele EU. De afbouw in Duitsland van subsidies op eigen steenkoolwinning leiden tot gestegen kolen-importen. Hierdoor zal voor verschillende West-Europese zeehavens de kolen-overslag stijgen; in elk geval merkbaar voor Rotterdam, Amsterdam (m.n. Corus/Hoogovens) en Hamburg. MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 7

9 Bij de overslag van ijzererts speelt er een aantal ontwikkelingen die vooral op langere termijn hun invloed zullen doen gelden. Zo vindt er zeer geleidelijk aan een omschakeling plaats van staalproductie uit ijzererts (oxystaal genaamd m.b.v. traditionele precedes) naar staalproductie uit schroot (elostaal m.b.t. minimills). Ook wordt schroot meer en meer regionaal hergebruik waardoor intercontinentaal transport in omvang afneemt. Op korte termijn is de intercontinentale staalhandel zeer grillig en conjunctuurgevoelig. De overslag van agribulk is structureel dalende. Dit heeft o.m. te maken met het EU-landbouwbeleid waarin gestreefd wordt meer gebruik te maken van eigen vervoeders terwijl de omvang van de veestapel eerder afneemt dan toeneemt. Bovendien neemt de bevolking binnen de EU nauwelijks meer toe. Tenslotte wordt agribulk meer en meer in het land van productie tot een halfproduct verwerkt. Deze worden vervolgens per container naar de EU vervoerd. b) Overslag van Natte bulkgoederen De natte bulkgoederen bestaan vooral uit ruwe olie, olieproducten en vloeibare energiegassen. De totale overslag van dit type goederen bedraagt in de Nederlandse zeehavens 166,6 miljoen ton. In de periode vanaf 1986 is het marktaandeel van de natte bulk gedaald tot ca 53% in 1998 (tegen 57% in 1986). De overslag van natte bulk (in tonnen) is ook in het eerste halfjaar van 1999 gedaald. Hieronder zijn er enkele ontwikkelingen geschetst die relevant voor de omvang van de overslag en het marktaandeel van de Nederlandse zeehavens in de HLHrange. Het is niet mogelijk voor het marktaandeel relevante conclusies te verbinden aan deze ontwikkelingen. De ontwikkeling van dit marktaandeel is afhankelijk van ontwikkelingen in de West-Europese energiesector en de EU-energiepolitiek, de brandstofconsumptie en de chemische industrie. Daarnaast speelt de ontwikkeling van overslag- en raffinagecapaciteit in naburige havens een rol: zo heeft de opening van een nieuwe raffinaderij in Wilhelmshaven geleid tot een lichte daling in de Rotterdamse olieoverslag. Bovendien was Wilhelmshaven is reeds langer per pijpleiding verbonden met zowel de chemieclusters in Hamburg als met die in het Ruhrgebied. c) Overslag van Containers Nagenoeg de totale Nederlandse containeroverslag vindt plaats in het Rijn- en Maasmondgebied. Bovendien groeit deze containeroverslag sterk, in de periode was deze groei met 3 miljoen ton ( TEU's) zelfs het grootst van de Hamburg-Le Havre range. In Rotterdam steeg de overslag van containers in de eerste helft van 1999 met 4,90 miljoen ton (5,4%) en 112 duizend TEU's (3,8%) ten opzichte van (de eerste helft van) De containeroverslag van Amsterdam nam over het eerste halfjaar toe van 0,2 naar 0,3 miljoen ton. De groei-index van de Nederlandse havens over langere periode blijft echter ruimschoots onder het gemiddelde van de HLH-range en het marktaandeel van de containeroverslag is daarom gedaald, van ruim 43% in 1986 naar bijna 36% in Vooral aan de havens van Antwerpen en Hamburg heeft Rotterdam marktaandeel verloren. Desondanks heeft Nederland 30,5 % van de totale MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 8

10 groei tussen 1986 en 1998 weten binnen te halen. Dat is meer dan Antwerpen (23,8%) en Hamburg (23,5%). Gezamenlijk wordt ruim 3 A van de totale containeroverslag in de range uitgevoerd in de havens Rotterdam, Antwerpen en Hamburg. Het aandeel van deze grootste havens groeit licht. Volgens de prognoses van het Gemeentelijk Havenbedrijf Rotterdam zal de overslag van containers doorgroeien en in 2020 zelfs tussen de 197% en 232% hoger liggen dan in De haven houdt derhalve rekening met een jaarlijkse groei van tussen drie en vier procent. In de afgelopen 12 jaar was de gemiddelde, jaarlijkse groei in containeroverslag van de Rotterdamse haven bijna 6%. Verklaringen voor de daling van het marktaandeel containeroverslag De daling van het marktaandeel in de containeroverslag is te verdelen in structurele en niet-structurele trends. Een structurele trend is dat door de gezamenlijke groei van de zeehavens in de Hamburg-Le Havre range de grotere zeehavens marktaandeel hebben verloren ten opzichte van de kleinere zeehavens. Deze verschuiving heeft een aantal oorzaken: (1) na een aanvankelijk snelle ontwikkeling van grootschalige gespecialiseerde containerterminals in Rotterdam begin jaren '80 hebben ook andere havens in de range gei'nvesteerd in grootschalige overslagfaciliteiten voor containers (vooral Zeebrugge, in mindere mate Bremen); (2) de wereldwijde groei van het containervervoer heeft ertoe geleid dat de kleinere havens in de Hamburg-Le Havre range voldoende kritische massa bereikten voor een vaste dienst. Hierdoor is het niet langer nodig dat containers worden 'gefeederd' via Rotterdam, Antwerpen of Hamburg maar kunnen de kleinere havens rechtstreeks worden aangedaan. Terwijl de kleinere zeehavens hiervan profiteren, is er voor Rotterdam sprake van een dubbel verlies, omdat er bij feederstromen tweemaal een overslaghandeling plaatsvindt 1. Een belangrijke trend bij de ontwikkeling van de containerstromen is de onbalans in de containerhandel met Aziatische landen. In de afgelopen drie jaar is de afvoer van containerlading op de oostelijke routes afgenomen, als gevolg van de dalende exporten naar Azie. Ondertussen bleef de aanvoer vanuit Azie stijgen. Deze onbalans is deels structureel (de consumentenmarkten in Azie zijn meer afgeschermd voor importen vanuit Europa dan vice versa), deels conjunctureel (de Aziatische landen proberen zich uit de economische crisis te exporteren). Deze trends hebben hun effect vooral op de overslag in de grotere zeehavens in de range omdat daar het grootste deel van de intercontinentale containerstromen aanlanden. Door de onbalans in de containerhandel neemt de transporteffidentie in de haven af: transport en overslag van lege containers nemen toe. Ondertussen is in Aziatische landen een tekort aan containers (met als gevolg hogere tarieven en bouwen van extra containers) en is in Europa een overschot aan lege containers (met als gevolg lagere tarieven richting Azie, maar tevens een gebrek aan capaciteit op de stacks, hogere kosten van repositionering en soms uitstel van reparaties). Volgens informatie van het GHR werden in 1998 in Rotterdam bijna meer lege containers overgeslagen (39% stijging), terwijl er in Hamburg een toename was van (29% extra) lege containers. Opvallend is dat recentelijk (de eerste helft van 1999) ook de onbalans in de containerhandel vermindert door enig herstel van Aziatische economieen en aantrekkende exporten richting Aziatische landen. Ook de afvoer van lege Deze ontwikkeling doet vooralsnog geen afbreuk aan de hubfunctie van Nederland: deze wordt vooralsnog niet door andere zeehavens overgenomen. MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 9

11 1 containers daalt, in Rotterdam met -16 duizend TEU's, tegen -40 duizend TEU's in Hamburg en -14,5 duizend TEU's in Antwerpen. Ook doet zich de vraag voor of havens buiten de Hamburg-Le Havre range, zoals Felixstowe, marktaandeel afnemen van de grotere havens in de range. In de directe nabijheid van de Range lijkt dit niet het geval. De containeroverslag in deze HLH-havens is vanaf 1995 met 28% gegroeid. Daarmee verschilt dit percentage slechts marginaal van de groei die in Felixstowe in dezelfde periode is gehaald (30%). Daar staat tegenover dat de Italiaanse haven Gioia Tauro in dezelfde periode als containerhaven uit het niets is ontstaan; in containeroverslag haalt deze haven nu ruim 35% van de overslag van Rotterdam (2,1 mln TEU t.o.v. 6,0 mln TEU). Of Gioia Tauro daarmee een concurrent voor de Rotterdamse containeroverslag is, is niet duidelijk. Gioia Tauro wordt in elk geval door de haven van Genua op dit moment niet als concurrent gezien; Genua zegt te profiteren van het feedervervoer. Marktaandelen Nederlandse havens per verschijningsvorm (in tonnen) , Cregebdk - Natte txik "Container "ftyro ".O^rige stukgoed ' * Containeroverslag (in 1000 tonnen) Groei-index Marktaandeel jaar in 1998 Nederland ,99 35,8 Hamburg ,98 20,6 Bremen ,00 10,4 Wilhelmshaven nvt 0,1 Antwerpen ,19 20,2 Gent ,37 0,1 Zeebrugge ,99 5,2 Duinkerken ,08 0,6 Le Havre ,14 7,0 totaal ,41 Bron: Nationale Havenraad, 1999 / bewerking AVV MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 10

12 d) Overslag van Ro/Ro en overige stukgoederen De marktaandelen van de Nederlandse havens in de overslag van Ro/Ro en overig stukgoed zijn sinds 1986 gestegen. Daarbij moet in ogenschouw worden genomen dat het gaat om vrij kleine hoeveelheden. Van de totale stukgoedoverslag in 1998 wordt 52% in het Rijn- Maasmondgebied overgeslagen; 27% in het Noordzeekanaalgebied en 16% in het Scheldebekken. Ten opzichte van 1986 is het aandeel van het Scheldebekken in de Nederlandse stukgoedoverslag verdubbeld ten koste van het Rijn- Maasmondgebied en het Noordzeekanaalgebied. Bij de aan- en afvoer over zee van nieuwe auto's hebben de Nederlandse zeehavens altijd een bescheiden rol gespeeld. In zowel de Duitse en Vlaamse havens werden in 1998 meer dan een miljoen auto's aan- en afgevoerd. De sterke stijging van het marktaandeel van Ro/Ro in 1996 houdt direct verband met de opening van de Eurotunnel. De overslag in Antwerpen en Le Havre krijgen met een (incidentele) terugval te maken. Niet alleen de Nederlandse havens profiteren; ook Zeebrugge plukt de vruchten. De overslag in Duinkerken valt van 1995 tot 1997 geheel weg, zo lijkt uit de cijfers geconcludeerd te mogen worden. Uit verder onderzoek is gebleken dat een verandering in de registratie van de overslagbedrijven de oorzaak is van deze terugval. Dit hangt samen met de komst van de Eurotunnel. Overig stukgoed WBSSM Groei-index Marktaandeel jaar in 1998 Nederland ,11 35,2 Hamburg ,46 7,9 Bremen ,66 10,7 Wilhelmshaven ,30 0,4 Antwerpen ,82 34,4 Gent ,04 4,7 Zeebrugge ,78 1,1 Duinkerken nvt 4,4 Le Havre nvt 1,3 Totaal ,89 Bron: Nationale Havenraad, 1999, bewerkingavv In het algemeen wordt de overslag van containers, Ro/Ro en stukgoederen geassocieerd met hoogwaardige activiteiten en extra toegevoegde waarde in de haven, in de vorm van distributie, groupage en value added logistics. Het staat echter nog allerminst vast, of deze typen lading ook daadwerkelijk een grotere economische betekenis hebben, in termen van toegevoegde waarde, ten opzichte van bulkgoederen. MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 11

13 4 Werkgelegenheidsontwikkeling Een maatstaf die wordt gebruikt in de beoordeling van de concurrentiekracht van de Nederlandse havens ten opzichte van de havens in de Hamburg Le Havre range is de ontwikkeling van de werkgelegenheid. In de onderstaande figuur is de ontwikkeling van de geregistreerde werkgelegenheid weergegeven. Van de berekende werkgelegenheid (waarin dus ook de werkgelegenheid is opgenomen die direct toegewezen kan worden aan de aanwezigheid van de zeehavens, maar daarin niet is opgenomen) is een reeks van een dergelijk omvang niet beschikbaar. Om dezelfde reden is geen informatie opgenomen over de indirecte werkgelegenheid. Dat maakt de conclusie niet anders. De werkgelegenheid ontwikkelt zich onregelmatig, zo blijkt uit de gevonden cijferreeks. Het relateren van deze onregelmatigheden aan (economische) factoren is niet eenvoudig, omdat ze worden vertroebeld door veranderende definities en dientengevolge optredende trendbreuken. In de afgelopen jaren is de werkgelegenheid toegenomen; vanaf 1986 met in totaal 23%. De werkgelegenheid is van 1996 op 1997 gedaald met ongeveer 1,5%. Uit onderzoek blijkt dat de flexibiliteit van de arbeid, een andere factor in de concurrentiekracht, in de Rotterdamse en Amsterdamse havens de afgelopen jaren is toegenomen ten opzichte van Antwerpen en Hamburg. Ontwikkeling werkgelegenheid Nederlandse Bron: Nationale Havenraad, 1999, bewerkingavv MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 12

14 5 Marktaandeel en het economische belang De relatie tussen marktaandeel in goederenoverslag en het economische belang van een zeehaven is niet eenvoudig. De sterkte van de relatie verschilt per type overslag, en is bovendien afhankelijk van de economische omvang van de 'klanten van de havens'. De relatie tussen goederenstromen en toegevoegde waarde zal in het komende jaar door AVV worden onderzocht, in opdracht van DGG ('Industriele Toegevoegde Waarde van Maritieme goederenstromen). Hierbij een overzicht van enkele bepalende factoren: De toegevoegde waarde en werkgelegenheid van transport- en overslagbedrijven is afhankelijk van de hoeveelheid overslag. De hoeveelheid "toegevoegde waarde en werkgelegenheid per ton" verschilt per type overslag en is vaak afhankelijk van de waarde van de goederen. Soms kan de overslag stijgen, bij een dalende hoeveelheid werk en toegevoegde waarde. Door schaalvergroting en nieuwe technieken wordt de overslag efficienter en goedkoper, terwijl de gemiddelde verdiensten en werkgelegenheid dalen. De containerisatie is hiervan een voorbeeld. Om voor het gehele havengebied het verband tussen marktaandeel en economische betekenis te bepalen, luidt de vraag eigenlijk: 'hoeveel welvaart leveren de goederen, die in de Nederlandse havens worden overgeslagen, op voor de Nederlandse economie?' Dit is een ingewikkelde vraag, omdat niet bekend is welke goederen bij welke 'gebruikers van de haven' horen. Bovendien wordt een groot deel van de overslag in Nederlandse havens doorgevoerd naar gebruikers in het buitenland. Een hoog marktaandeel in de overslag van 'hoogwaardige goederen' betekent niet automatisch een 'hoge toegevoegde waarde': aan 'laagwaardige' grondstoffen die in Nederland worden verwerkt tot eindproducten kan meer worden verdiend dan aan kant-en-klare, 'hoogwaardige' eindproducten die alleen nog verkocht kunnen worden. Wij hebben de indruk dat de relatie tussen de ontwikkeling van marktaandelen en de economische betekenis van een zeehaven als volgt in elkaar zit. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen hoe sterk die relatie is: Als een dalend marktaandeel samenvalt met een dalende overslag in de Nederlandse zeehavens, kan er economische schade ontstaan in termen van toegevoegde waarde en werkgelegenheid, in eerste instantie bij de transporten logistieke activiteiten in het zeehavengebied en de daaraan toeleverende bedrijvigheid. Daarentegen zal een dalend marktaandeel geen rechtstreekse schade toebrengen aan het industriele complex van de haven, maar kan het wel een symptoom zijn van krimpende activiteiten in de haven. Voordat zo'n conclusie kan worden getrokken moet eerst worden bepaald welk deel van de overslag bestemd is voor verwerking in de haven of in overig Nederland en welk deel bestemd is voor doorvoer. MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 13

15 6 Betekenis van de veranderende marktaandelen Tot besluit van deze analyse wordt ingegaan op de betekenis, die aan het marktaandeel van de Nederlandse zeehavens moet worden gehecht. Wij geven aan dat de betekenis van een marktaandeel betrekkelijk is en altijd in samenhang moet worden gezien met een aantal aanvullende factoren. De veranderingen die zich de afgelopen jaren binnen de Nederlandse havens hebben voorgedaan ten aanzien van marktaandelen, werkgelegenheid en toegevoegde waarde zeggen niet alles over de concurrentiepositie van de Nederlandse havens. Daarvoor zijn verschillende oorzaken te geven. Zo meet de ontwikkeling van marktaandelen slechts indirect de concurrentiekracht. Indirect, omdat de ontwikkelingen in de concurrentiekracht met een vertraging doorwerken in het marktaandeel. Indirect ook, omdat het marktaandeel de optelsom is van een veelheid aan onderliggende concurrentiefactoren en marktposities. Zo kan worden gekeken naar de richting van goederenstromen, de aandelen op bepaalde vaarroutes (of landen) of zelfs naar het relatieve aandeel per rederij. Ook wordt het marktaandeel vaak bepaald door factoren die niets meet de concurrentiepositie te maken hebben: zo kunnen schokken in de wereldhandel (Aziecrisis) en economische ontwikkelingen in het achterland (Duitse steenkoolwinning) het marktaandeel aanzienlijk bei'nvloeden, zonder dat de concurrentiepositie wezenlijk verandert. Alhoewel vaak wordt onderkend dat het marktaandeel een eenzijdige indicator is, wordt nog altijd nauwelijks gekeken naar de 'verkeerssituatie' van een haven wanneer over het marktaandeel wordt gesproken. En dat terwijl het zowel voor marktaandeel als voor de faciliteiten en logistieke dienstverlening veel verschil maakt of er sprake is van deepsea-, feeder-, of intra-europees door-to-doorvervoer. Daarnaast is voor de concurrentiepositie van de Nederlandse zeehavens de 'captive area' essentieel. De ontwikkelingen in het achterland van de Hamburg- Le Havre range, de snelheid waarmee de goederen de havens kunnen verlaten, enz. bepalen een belangrijk deel van de concurrentiekracht. Het marktaandeel moet dan ook binnen de mogelijkheden van de 'captive area' worden beoordeeld. Ook wordt meestal niet gekeken naar de markt- en logistieke ontwikkelingen die zich binnen de HLH-range voordoen. Het gaat daarbij om vragen als: welke investeringen worden gedaan, hoe is de capaciteitsbenutting, wat zijn de overslagkosten, de flexibiliteit van de arbeidsmarkt, enz. In toenemende mate wordt tenslotte gespeculeerd over de rol die de Zuideuropese havens kunnen gaan spelen in het Europese vervoerssysteem. Dit wordt ingegeven door de groei die in deze gebieden wordt gerealiseerd. De verzamelde bronnen wijzen op een continuering van deze groei, waarmee de Mediterrane havens in toenemende mate deel aansluiting zullen vinden bij het Europese havensysteem. Deze groei zal echter vooriopig geen bedreiging vormen voor de ontwikkeling van havens in Noordwest-Europa. MARKTAANDEEL NEDERLANDSE ZEEHAVENS 14

16

Aan- en afvoer van goederen Hamburg Le Havre range 4e kwartaal

Aan- en afvoer van goederen Hamburg Le Havre range 4e kwartaal Aan- en afvoer van goederen Hamburg Le Havre range 4e kwartaal 2014-2015 Totale Goederenoverslag Hamburg 81.123 64.549 145.673 77.155 60.669 137.824-7.849-5,4 Bremerhaven 38.701 39.559 78.260 37.009 36.438

Nadere informatie

Aan- en afvoer van goederen Hamburg Le Havre range 2e kwartaal

Aan- en afvoer van goederen Hamburg Le Havre range 2e kwartaal Aan- en afvoer van goederen Hamburg Le Havre range 2e kwartaal 2014-2015 Totale Goederenoverslag Hamburg 39.972 32.637 72.609 38.884 31.928 70.812-1.797-2,5 Bremerhaven 19.188 19.658 38.846 18.477 18.093

Nadere informatie

Branche Update: Container terminals

Branche Update: Container terminals Branche Update: Container terminals Economisch Bureau Sector & Commodity Research Nadia Menkveld +31 206 286441 Concurrentiepositie haven van belang voor terminal Hoewel de overslag in de haven van Rotterdam

Nadere informatie

DIRECTE TOEGEVOEGDE WAARDE IN DE VLAAMSE HAVENS, HET LUIKSE HAVENCOMPLEX EN DE HAVEN VAN BRUSSEL

DIRECTE TOEGEVOEGDE WAARDE IN DE VLAAMSE HAVENS, HET LUIKSE HAVENCOMPLEX EN DE HAVEN VAN BRUSSEL 214-1-21 Het economische belang van de Belgische havens - flashraming 213 Om te voorzien in de behoefte aan snel beschikbare indicatoren over het verloop van de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid

Nadere informatie

DIRECTE TOEGEVOEGDE WAARDE IN DE VLAAMSE HAVENS, HET LUIKSE HAVENCOMPLEX EN DE HAVEN VAN BRUSSEL. Maritieme cluster 1 Niet-maritieme cluster Totaal

DIRECTE TOEGEVOEGDE WAARDE IN DE VLAAMSE HAVENS, HET LUIKSE HAVENCOMPLEX EN DE HAVEN VAN BRUSSEL. Maritieme cluster 1 Niet-maritieme cluster Totaal 212-1-22 Het economische belang van de Belgische havens - flashraming 211 Om te voorzien in de behoefte aan snel beschikbare indicatoren over het verloop van de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid

Nadere informatie

Aanpassing WLO scenario s voor het containervervoer

Aanpassing WLO scenario s voor het containervervoer CPB Memorandum Sector : 5 Afdeling/Project : Economie en fysieke omgeving Samensteller(s) : Paul Besseling, Jan Francke en Rafael Saitua Nistal Nummer : 172 Datum : 18 december 2006 Aanpassing WLO scenario

Nadere informatie

Haven Amsterdam Gateway to Europa

Haven Amsterdam Gateway to Europa IJ (voor 1850) Haven Amsterdam Gateway to Europa Jan Egbertsen 26 september 2011, Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Amsterdam Noordzeekanaalgebied (rond 1875) Overzicht

Nadere informatie

Beknopte analyse van de overslag in de Amsterdamse haven

Beknopte analyse van de overslag in de Amsterdamse haven CPB Notitie Datum : 23 juli 2003 Aan : Ministerie van Verkeer en Waterstaat (DGG, Van Bommel) Beknopte analyse van de overslag in de Amsterdamse haven Het ministerie van Ven W heeft het CPB om een beknopte

Nadere informatie

DIRECTE TOEGEVOEGDE WAARDE IN DE VLAAMSE HAVENS, HET LUIKSE HAVENCOMPLEX EN DE HAVEN VAN BRUSSEL

DIRECTE TOEGEVOEGDE WAARDE IN DE VLAAMSE HAVENS, HET LUIKSE HAVENCOMPLEX EN DE HAVEN VAN BRUSSEL 215-1-19 Het economische belang van de Belgische havens - flashraming 214 Om te voorzien in de behoefte aan snel beschikbare indicatoren over het verloop van de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid

Nadere informatie

Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht

Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht Janine van Oosten, directeur CNB en rijkshavenmeester Februari 2013 Havenclub Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam De havens van

Nadere informatie

DIRECTE TOEGEVOEGDE WAARDE IN DE VLAAMSE HAVENS, HET LUIKSE HAVENCOMPLEX EN DE HAVEN VAN BRUSSEL. Maritieme cluster 1 Niet-maritieme cluster Totaal

DIRECTE TOEGEVOEGDE WAARDE IN DE VLAAMSE HAVENS, HET LUIKSE HAVENCOMPLEX EN DE HAVEN VAN BRUSSEL. Maritieme cluster 1 Niet-maritieme cluster Totaal 213-1-14 Het economische belang van de Belgische havens - flashraming 212 Om te voorzien in de behoefte aan snel beschikbare indicatoren over het verloop van de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid

Nadere informatie

1. Vervoersprestaties

1. Vervoersprestaties 1. Vervoersprestaties Goederenvervoer blijft sterker toenemen dan de economische groei en gebeurt nog steeds voor het grootste deel via de weg. Vlaanderen met een bevolking van iets meer dan zes miljoen

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

HAVENBEDRIJF ROTTERDAM N.V.

HAVENBEDRIJF ROTTERDAM N.V. HAVEN IN CIJFERS Goederenoverslag Totale goederenoverslag in Rotterdam, 2010-2010 Agribulk 8,4 8,3 10,4 IJzererts en schroot 39,8 23,3 44,0 Kolen 24,1 24,8 28,6 Overig massagoed, droog 12,3 10,2 12,0 Subtotaal

Nadere informatie

Chinese aanwezigheid in de Rotterdamse haven

Chinese aanwezigheid in de Rotterdamse haven Economie CHINA NU Tekst: Judith van de Bovenkamp Chinese aanwezigheid in de Rotterdamse haven De eerste Chinezen in Nederland vestigden zich in 1911 in de Rotterdamse wijk Katendrecht. Zij werden vooral

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

De Crisis en PHS, interpretatie van de vervoeranalyses: Beoordeling van de gevolgen van de economische crisis voor het goederenvervoer per spoor

De Crisis en PHS, interpretatie van de vervoeranalyses: Beoordeling van de gevolgen van de economische crisis voor het goederenvervoer per spoor De Crisis en PHS, interpretatie van de vervoeranalyses: Beoordeling van de gevolgen van de economische crisis voor het goederenvervoer per spoor De Crisis en PHS, interpretatie van de vervoeranalyses:

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. ALV ELC, Venlo 30 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten Samenvatting................. In juli 2008 heeft de Europese Commissie een strategie uitgebracht om de externe kosten in de vervoersmodaliteiten te internaliseren. 1 Op korte termijn wil de Europese Commissie

Nadere informatie

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld 6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld De totale toegevoegde waarde van de Vlaamse zeehavens en luchthavens nam in 2006 toe. De directe toegevoegde waarde van de zeehavens nam af, maar

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Bronnenlijst Monitor Logistiek & Goederenvervoer

Bronnenlijst Monitor Logistiek & Goederenvervoer Bronnenlijst Monitor Logistiek & Goederenvervoer Bron Naam figuur / tabel publicatie Indicator Publicatiejaar (jaar van toegang) Link (indien mogelijk) A.1 CBS Vervoerd gewicht door beroeps- en eigen vervoer

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Ministerie van Verkeer en Waterstaat Postbus 20901 Directie Communicatie. 2500 EX Den Haag Kenniscommunicatie Telefoon 070-3517094

Ministerie van Verkeer en Waterstaat Postbus 20901 Directie Communicatie. 2500 EX Den Haag Kenniscommunicatie Telefoon 070-3517094 Z48-b59 .* 0..... 0............ Git boek IerugDaorgrn op: I Ministerie van Verkeer en Waterstaat Postbus 20901 Directie Communicatie 2500 EX Den Haag Kenniscommunicatie Telefoon 070-3517094 Ministerie

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013

Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013 Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013 1. Inleiding In 2012 hebben Etil en Research voor Beleid in opdracht van de Provincie Limburg de ontwikkeling van de Limburgse arbeidsmarkt onderzocht

Nadere informatie

Havenmonitor. Oktober 2016 Opgesteld voor: Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Havenmonitor. Oktober 2016 Opgesteld voor: Ministerie van Infrastructuur en Milieu Havenmonitor De economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2002-2015 Oktober 2016 Opgesteld voor: Ministerie van Infrastructuur en Milieu Onderzoekers Dr. Larissa van der Lugt Jan-Jelle Witte MSc

Nadere informatie

MV2 en de toekomst van de haven Een alternatieve visie op Rotterdam

MV2 en de toekomst van de haven Een alternatieve visie op Rotterdam MV2 en de toekomst van de haven Een alternatieve visie op Rotterdam Gérard Brockhoff Adstrat Adstrat Consulting, 1 Skyline Rotterdam, Ronald Tilleman Havenvisie 2050 (concurrentiepositie) Waarom is Rotterdamse

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Port of Rotterdam. Ports and Hinterland congres 2012 5-12-2012

Port of Rotterdam. Ports and Hinterland congres 2012 5-12-2012 Port of Ports and Hinterland congres 2012 Emile Hoogsteden Directeur Containers, Breakbulk & Logistics 1 2 1 Port of Agenda Havenvisie 2030 Containeroverslag (t/s en achterlandvolume) Modal split Marktaandeel

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. Movares symposium 29 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

Jaarcijfers 2011. Perspresentatie Dertje Meijer - 12 Januari 2012. Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam

Jaarcijfers 2011. Perspresentatie Dertje Meijer - 12 Januari 2012. Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Jaarcijfers 2011 Perspresentatie Dertje Meijer - 12 Januari 2012 Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Presentatie 1. Vierde haven van Europa 2. Havenvisie: slimme haven 3. Jaarcijfers

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Gemeenteraad Velsen informatiebijeenkomst 20 februari 2014 n derde presentatie

Gemeenteraad Velsen informatiebijeenkomst 20 februari 2014 n derde presentatie Gemeenteraad Velsen informatiebijeenkomst 20 februari 2014 n derde presentatie Dertje Meijer, President-directeur Naam, Afdeling, Dag maand jaar, Plaats Inhoud 1. Introductie Havenbedrijf Amsterdam 2.

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda Inleiding. 2 Globaal beeld arbeidsmarkt 2006

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda Inleiding. 2 Globaal beeld arbeidsmarkt 2006 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2006 Herstel economie zet fors door Aantal banen neemt toe Werkloosheidsdaling Breda minder groot Daling jeugdwerkloosheid stagneert Aantal bijstandsgerechtigden daalt

Nadere informatie

Marktobservatie in de Europese binnenvaart Conjunctuurrapport 1. kwartaal 2010) (Bron: CCR-secretariaat)

Marktobservatie in de Europese binnenvaart Conjunctuurrapport 1. kwartaal 2010) (Bron: CCR-secretariaat) CENTRALE COMMISSIE VOOR DE RIJNVAART Marktobservatie in de Europese binnenvaart Conjunctuurrapport 1. kwartaal 2010) (Bron: CCR-secretariaat) Drogeladingvaart: 1) Vraag: Met betrekking tot de bulkgoederen

Nadere informatie

Arbeidskosten per eenheid product

Arbeidskosten per eenheid product Arbeidskosten per eenheid product CPB Achtergronddocument, behorend bij: MEV 2012 September 2011 Martin Mellens CPB Memo Aan: Belangstellenden Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM

Nadere informatie

Havenmonitor De economische betekenis van Nederlandse zeehavens. Mei Opgesteld voor: Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Havenmonitor De economische betekenis van Nederlandse zeehavens. Mei Opgesteld voor: Ministerie van Infrastructuur en Milieu Havenmonitor 2010 De economische betekenis van Nederlandse zeehavens Mei-2012 Opgesteld voor: Ministerie van Infrastructuur en Milieu Opgesteld door: Erasmus Universiteit Rotterdam (RHV) Onderzoekers Michiel

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE DUITSLAND

LANDEN ANALYSE DUITSLAND LANDEN ANALYSE DUITSLAND Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-II

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-II Vervoer en ruimtelijke inrichting Opgave 4 Het Project Mainportontwikkeling Rotterdam bron 4 Den Haag Rotterdam Legenda: zandwinningsgebied landaanwinningsgebied (Tweede Maasvlakte) haven- en industriegebied

Nadere informatie

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Jaarcongres Nederlandse Vereniging van Binnenhavens, Venlo, 5 oktober 2012 Hans Smits, CEO Havenbedrijf Rotterdam N.V. 1 Haven Rotterdam in cijfers

Nadere informatie

Havenmonitor De economische betekenis van Nederlandse zeehavens

Havenmonitor De economische betekenis van Nederlandse zeehavens Havenmonitor 2009 De economische betekenis van Nederlandse zeehavens Mei-2011 Opgesteld voor: Ministerie van Infrastructuur en Milieu Opgesteld door: Erasmus Universiteit Rotterdam (RHV BV) Onderzoekers

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Persbericht PB14 56 11 9 214 15.3 uur CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Meer werklozen aan de slag Geen verdere daling aantal banen, lichte groei aantal vacatures Aantal banen

Nadere informatie

Crisismonitor Drechtsteden augustus 2010 (cijfers tot en met juni 2010)

Crisismonitor Drechtsteden augustus 2010 (cijfers tot en met juni 2010) Crisismonitor Drechtsteden augustus 2010 (cijfers tot en met juni 2010) Uit de landelijke pers: Economie groet met 2,1% Voorzichtig herstel aantal banen Herstel uitzendmarkt Werkloosheid blijft afnemen

Nadere informatie

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) Juni 2011

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) Juni 2011 Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) Juni 2011 In deze notitie van het UWV WERKbedrijf worden de actuele ontwikkelingen op de regionale arbeidsmarkt kort toegelicht. Vanuit diverse bronnen is

Nadere informatie

Havenmonitor. De economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2002-2013. December 2014 (Update maart 2015)

Havenmonitor. De economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2002-2013. December 2014 (Update maart 2015) Havenmonitor De economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2002-2013 December 2014 (Update maart 2015) Opgesteld voor: Ministerie van Infrastructuur en Milieu Opgesteld door: Erasmus Universiteit

Nadere informatie

Instroom en inschrijvingen

Instroom en inschrijvingen Instroom en inschrijvingen Minder studenten beginnen aan opleidingen in de sector Onderwijs... 2 Instroom pabo keldert in 2015 maar herstelt zich deels in 2016... 3 Minder mbo ers naar sector Onderwijs...

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2004

Economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2004 Economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2004 Bijrapport I: Verkennende kwalitatieve analyse STATUS Eindrapport IN OPDRACHT VAN Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat AUTEUR(S) RebelGroup

Nadere informatie

Regionale arbeidsmarktprognose

Regionale arbeidsmarktprognose Provincie Zeeland Afdeling Economie Regionale arbeidsmarktprognose 2012-2013 Inleiding Begin juni 2012 verscheen de rapportage UWV Arbeidsmarktprognose 2012-2013 Met een doorkijk naar 2017". Hierin worden

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Halfjaar bericht 2013

Halfjaar bericht 2013 Halfjaar bericht 2013 Financieel resultaat gelijk OVERSLAG HAVEN ROTTERDAM LICHT AFGENOMEN De goederenoverslag in de Rotterdamse haven is het eerste halfjaar 0,9% afgenomen ten opzichte van het eerste

Nadere informatie

Nederland transportland (VHBO klas 2) CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Nederland transportland (VHBO klas 2) CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Nederland transportland (VHBO klas 2) Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Ivar Prins 18 August 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/64705 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

Marktsituatie voor groenten en fruit vier maanden na de afkondiging van de Russische boycot

Marktsituatie voor groenten en fruit vier maanden na de afkondiging van de Russische boycot Marktsituatie voor groenten en fruit vier maanden na de afkondiging van de Russische boycot Siemen van Berkum en Gerben Jukema, LEI Wageningen UR, 17 december 2014 Deze notitie geeft een beknopt overzicht

Nadere informatie

Landelijke Capaciteitsanalyse Binnenhavens

Landelijke Capaciteitsanalyse Binnenhavens Landelijke Capaciteitsanalyse Binnenhavens Nationaal beeld van het netwerk van binnenhavens op basis van actuele prognoses Samenvatting eindrapportage Opdrachtgever: Ministerie van Verkeer en Waterstaat

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE DENEMARKEN

LANDEN ANALYSE DENEMARKEN LANDEN ANALYSE DENEMARKEN Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Nieuwe bedrijvigheid. Flevokust Lelystad. unieke multimodale situering. Lokale ontwikkeling. 115 hectare havengebonden bedrijventerrein

Nieuwe bedrijvigheid. Flevokust Lelystad. unieke multimodale situering. Lokale ontwikkeling. 115 hectare havengebonden bedrijventerrein Flevokust Lelystad Nieuwe bedrijvigheid Flevokust spoorverbinding Filevrij Lelystad synergie unieke multimodale situering groen milieucategorie 5 transportmodaliteiten Bereikbaarheid flexibiliteit in kavelgrootte

Nadere informatie

Overheid en economie

Overheid en economie Overheid en economie Overheid en economie Het aandeel van de overheid in de economie, de overheid als actor en de overheid op regionaal niveau, een verkenning Inleiding Het begrip economische groei komt

Nadere informatie

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 1 Doel Havenvisie 2030 Richting geven aan de verdere ontwikkeling van de Rotterdamse mainport. Zekerheid en perspectief bieden aan klanten, burgers, overheden

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE ITALIË

LANDEN ANALYSE ITALIË LANDEN ANALYSE ITALIË Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Mei Economische Barometer Weerterland en Cranendonck. Verwachting voor 2010 en 2011

Mei Economische Barometer Weerterland en Cranendonck. Verwachting voor 2010 en 2011 Verwachting voor 2010 en 2011 Mei 2010 CONCLUSIES Productiesectoren landbouw, industrie en bouw goed voor een derde van de werkgelegenheid in. Afname van de werkgelegenheid doet zich in 2010 vooral voor

Nadere informatie

rubrieksnaam FORUM #18/07.10.10

rubrieksnaam FORUM #18/07.10.10 rubrieksnaam Antwerpen + 18 Rotterdam =? De havens van Rotterdam en Antwerpen zijn nog steeds elkaars grootste concurrent. Ieder voor zich willen ze graag een graantje meepikken van de groeiende wereldhandel.

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Samenvatting. Werkwijze

Samenvatting. Werkwijze I Samenvatting Duitsland en de haven van Rotterdam hebben een groot belang bij elkaar. Een substantieel deel van de maritieme aan- en afvoer in de Rotterdamse haven is afkomstig van of bestemd voor de

Nadere informatie

Werkloosheidscijfers Tijdelijke werkloosheid Faillissementen

Werkloosheidscijfers Tijdelijke werkloosheid Faillissementen De impact van de economische crisis in West Limburg Werkloosheidscijfers Tijdelijke werkloosheid Faillissementen MEI 2009 1. Werkloosheid 1.1 Niet werkende werkzoekenden Een eerste indicator die de economische

Nadere informatie

Economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2002

Economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2002 Economische betekenis van Nederlandse zeehavens 2002 Investeringen in Nederlandse zeehavens Opdrachtgever: Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Adviesdienst Verkeer en Vervoer (namens het Directoraat-Generaal

Nadere informatie

Het west-oost goederenvervoer in Nederland: modal shift naar spoor? Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid. Olaf Jonkeren

Het west-oost goederenvervoer in Nederland: modal shift naar spoor? Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid. Olaf Jonkeren Het west-oost goederenvervoer in Nederland: modal shift naar spoor? Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Olaf Jonkeren April 2017 Het west-oost goederenvervoer in Nederland: model shift naar spoor? Het

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

zeeland seaports ...en het belang van het spoor Dick Gilhuis Commercieel Directeur 15 februari 2012

zeeland seaports ...en het belang van het spoor Dick Gilhuis Commercieel Directeur 15 februari 2012 zeeland seaports...en het belang van het spoor Dick Gilhuis Commercieel Directeur 15 februari 2012 Inhoud 1. Overslag 2011 zeevaart 2. Modal split 3. Herkomst en bestemming 4. Spoorinfrastructuur 5. Transittijden

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

WERKGELEGENHEID IN HET NEDERLANDSE WADDENGEBIED

WERKGELEGENHEID IN HET NEDERLANDSE WADDENGEBIED WERKGELEGENHEID WERKGELEGENHEID IN HET NEDERLANDSE WADDENGEBIED 1988-2013 Dit document is een vertaling van: Employment and employment developments in the Dutch Wadden Area 1988-2013 VERSIE 20150409 APR

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

Regionaal-Economische Barometer

Regionaal-Economische Barometer Regionaal-Economische Barometer Verwachtingen voor Assen-Beilen in 2011 Januari 2011 CONCLUSIES Groeiverwachting Nederlandse economie in 2011 1½ procent Overheid en zorg goed voor 40 procent van de werkgelegenheid

Nadere informatie

De Rotterdamse haven na 2030

De Rotterdamse haven na 2030 De Rotterdamse haven na 2030 B. Kuipers, zakelijk directeur Erasmus Rotterdam Onderzoek ministerie van V&W: Wat is het belang en de betekenis van de mainports in 2040 voor de Nederlandse economie? Onderzoek

Nadere informatie

Totaal massagoed 296,0 292,3 285,9. Containers 121,3 125,4 123,6

Totaal massagoed 296,0 292,3 285,9. Containers 121,3 125,4 123,6 2013 2012 2011 IJzererts en schroot 35,9 32,7 37,4 Kolen 30,7 25,3 26,7 Agribulk 10,3 8,1 9,9 Overig massagoed, droog 12,3 12,0 13,3 Subtotaal massagoed, droog 89,2 78,1 87,3 Ruwe aardolie 91,1 98,3 92,8

Nadere informatie

Modal shift naar spoor?

Modal shift naar spoor? Het west-oost goederenvervoer in Nederland Modal shift naar spoor? Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid KiM 2 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Inhoud 1 Inleiding 5 2 Model shift naar spoor? 7 2.1

Nadere informatie

Bedrijvigheid & werkgelegenheid in Zuidoost-Brabant. Tabellenboek Vestigingsregister 2014

Bedrijvigheid & werkgelegenheid in Zuidoost-Brabant. Tabellenboek Vestigingsregister 2014 Bedrijvigheid & werkgelegenheid in Zuidoost-Brabant Tabellenboek Vestigingsregister 2014 1 Bedrijvigheid en Werkgelegenheid in Zuidoost-Brabant Tabellen- en trendboek Vestigingenregister 2014 juni 2015

Nadere informatie

Tankvaartonderzoek: Overzicht van de tankvloot en het probleem van de drijvende opslag

Tankvaartonderzoek: Overzicht van de tankvloot en het probleem van de drijvende opslag Tankvaartonderzoek: Overzicht van de tankvloot en het probleem van de drijvende opslag Edwin van Hassel BLN 14 Mei 2014 Probleemstelling (1) Laadcapaciteit tankvloot erg veel toegenomen(+94% vanaf 2000

Nadere informatie

4. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld

4. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld 4. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld Zeehavens genereren veel werkgelegenheid en toegevoegde waarde, en hun privé-bedrijven zijn ook financieel gezond. Europa blijft het belangrijkste

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE SPANJE

LANDEN ANALYSE SPANJE LANDEN ANALYSE SPANJE Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief 5.6 Het s hoger onderwijs in internationaal perspectief In de meeste landen van de is de vraag naar hoger onderwijs tussen 1995 en 2002 fors gegroeid. Ook in gaat een steeds groter deel van de bevolking

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE BELGIË

LANDEN ANALYSE BELGIË LANDEN ANALYSE BELGIË Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse geeft de sector (cijfermatig) inzicht in de huidige (2013) en toekomstige (2018) waarde van de consumptie van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Wereldklasse doen! Havenbedrijf Rotterdam. Henk de Bruijn 25 september 2013. Copyright - Port of Rotterdam

Wereldklasse doen! Havenbedrijf Rotterdam. Henk de Bruijn 25 september 2013. Copyright - Port of Rotterdam Wereldklasse doen! Havenbedrijf Rotterdam Henk de Bruijn 25 september 2013 1 Haven- en industriegebied + 2 Havengebieden Maasvlakte Waal-/Eemhaven Europoort Botlek 3 Haven in cijfers Rotterdamse haven

Nadere informatie

Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL

Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL Full Service Container Logistics Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL 4-10-2013 Corporate presentatie 2 4-10-2013 Corporate presentatie 3 Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL MCS.

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Economische krimp in 2009 Aantal vacatures sterk gedaald Werkloosheid in Breda stijgt me 14% Bredase bijstand daalt minimaal Bijstand onder jongeren sterk gestegen

Nadere informatie

Bijlage I: Woningmarktcijfers 4 e kwartaal 2007

Bijlage I: Woningmarktcijfers 4 e kwartaal 2007 Bijlage I: Woningmarktcijfers 4 e kwartaal 2007 De prijs van de gemiddelde verkochte woning stijgt met 1,2% in het 4 e kwartaal van 2007. De stijging van de prijs per m 2 is met 0,3% veel lager. De stijging

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS BOVENBOUW HAVO/VWO OPDRACHTEN DE HAVEN VAN ROTTERDAM Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

Nederland in internationaal perspectief 1

Nederland in internationaal perspectief 1 11 Nederland in internationaal perspectief 1 P.R. Smit en H. Goudriaan Nederland doet mee met de dalende trend in de geregistreerde criminaliteit in Noord- en West-Europese landen in de periode 2002-2011.

Nadere informatie

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf De markt voor de varkenshouderij in Nederland Structuur In Nederland worden op ongeveer 1. bedrijven varkens gehouden. Het aantal bedrijven met varkens is de afgelopen jaren duidelijk afgenomen (figuur

Nadere informatie

Graydon Kwartaalmonitor. Kwartaal

Graydon Kwartaalmonitor. Kwartaal Graydon kwartaal monitor Kwartaal 2 216 1 Inhoud Inleiding 3 Persbericht 4 Overzicht per branche 5 Vergelijking Q4-215, Q1 216 en Q2 216 Starters per branche 5 Opheffingen per branche 6 Faillissementen

Nadere informatie