1 Rationale en uitgangspunten van Smart Energy Cities

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1 Rationale en uitgangspunten van Smart Energy Cities"

Transcriptie

1 Bijlage bij Green Deal Smart Energy Cities Programma Opschaling Slimme Energie Concepten Inhoudsopgave 1 Rationale en uitgangspunten van Smart Energy Cities Doel van de Green Deal Smart Energy Cities Green Deal partners en hun ambitie Programmaopzet en fasering Activiteiten Geschikte locaties en selectie van projecten Tools, energieconcepten en diensten/producten combineren Netwerkvorming en uitwerking eventuele PPS-constructies Deliverables Rol en bijdragen van de consortiumpartners Gemeenten Netbeheerders Topsector Energie Topsector Creatieve Industrie Ministerie van Economische Zaken Organisatie Rationale en uitgangspunten van Smart Energy Cities Onze maatschappij staat voor grote uitdagingen, waarvan vele in relatie tot ontwikkelingen in de stedelijke omgeving. De verduurzaming van onze energievoorziening, met een groot aandeel decentrale energieopwekking, is één van deze uitdagingen. Daarbij zijn er niet alleen vraagstukken van technisch-economische aard, maar ook van sociale, en van maatschappijpolitieke aard. De uitdagingen en vraagstukken zijn voor de Green Deal Smart Energy Cities samen te vatten in één vraag. Welke slimme energieconcepten passen in de verduurzaming van de energievoorziening, zijn economisch aantrekkelijk om op grote schaal in de gebouwde omgeving te kunnen worden toegepast 1, en sluiten aan op (latente) behoeften van de gebruikers en eigenaren van woningen, publieke voorzieningen en andere gebouwen? De consumenten/gebruikers hebben dus een volwaardige rol, bijvoorbeeld als co-creator van succesvolle producten en diensten die hen in staat stelt optimaal gebruik te maken van de uiteindelijke slimme energieconcepten 2. 1 De scope van deze Green Deal is beperkt tot toepassingen in de gebouwde omgeving inclusief de interactie met lokaal transport, bijvoorbeeld door de inzet van elektrische auto s. Energie-intensieve bedrijfsprosessen zijn vooralsnog geen onderdeel van deze Green Deal. 2 Denk aan voor energiebesparing en slim gebruik van zelf opgewekte energie, of energy4all om energie tussen gebouwen geautomatiseerd uit te wisselen via een lokale energiemarkt. 1

2 In het Energierapport 2008 werd Smart Energy City al genoemd als mogelijk toekomstbeeld voor Nederland. In dit toekomstbeeld wordt de energieafhankelijkheid verminderd door lokaal geproduceerde en vaak kleinschalig opgewekte energie. Nederland specialiseert zich in dit beeld in slim ontwerpen van energiesystemen, energiediensten en infrastructuur met hoge toegevoegde waarde met een sterk ecologisch profiel ; voortbouwend op de behoefte bij gebruikers en eigenaren van gebouwen worden kansen gezien voor de Nederlandse industrie, de handel en de dienstverlening. Nu, in 2013, lijkt dit toekomstbeeld niet eens zo heel ver weg. Er zijn proeftuinen opgestart om smart grids in de praktijk te demonstreren, is zonne-energie voor particulieren een aantrekkelijk alternatief geworden, en hebben een aantal bouwers en woningbouwcorporaties een afspraak gemaakt voor het realiseren van energienotaloze woningen. Recent hebben bijna 40 partijen een Nationaal Energieakkoord opgesteld en ondertekend. Dit geeft een duidelijke richting voor het realiseren van energiebesparing en van duurzame energieopwekking in Nederland. Het ministerie van Economische Zaken voert een topsectorenbeleid, met o.a. een Topsector Energie, waarin innovatie programmatisch wordt aangepakt en waarin de afstemming tussen bedrijven en kennisinstellingen is georganiseerd. Tevens hebben TKI s (Topconsortia voor Kennis en Innovatie) nieuw onderzoek geïnitieerd en er zijn verschillende demonstratieprojecten opgestart. De netbeheerders hebben met het Actieplan Duurzame Energievoorziening van Netbeheer Nederland een traject opgezet. Daarin onderzoeken zij samen met stakeholders in gezamenlijk overleg welke acties nodig zijn om ook in 2030 een betrouwbare, veilige, betaalbare en duurzame energievoorziening te kunnen garanderen. Meerdere gemeenten hebben concrete plannen om hun stad te verduurzamen via duurzame gebiedsontwikkeling. Burgers en bedrijven worden steeds actiever in decentrale, vaak duurzame, energieopwekking op wijkniveau of op bedrijventerreinen. Zij hebben nieuwe behoeften en verwachtingen op het gebied van energie efficiëntie, energiebesparing, gebruiksgemak en eigen invloed op hun energiehuishouding. Informatie is in allerlei vormen en op vrijwel elk gewenst moment voorhanden, deels vanwege de snel ontwikkelende informatietechnologie maar ook vanwege de almaar toenemende behoefte om met elkaar in contact te zijn en te weten wat er speelt. Ook de zogenaamde clean-tech sector ontwikkelt zich snel, wat leidt tot goedkopere vormen van technologie en integratie van sectoren. Denk aan de elektrische auto waarvoor een koppeling met de energie-infrastructuur is vereist. Bovengenoemde uitgangspunten vormen de stevige basis voor de Green Deal Smart Energy Cities en het bijbehorende programma Opschaling Slimme Energieconcepten. Een uitdaging die in deze Green Deal wordt geadresseerd vormt het overwinnen van de valley of death, de laatste horde voor het realiseren van grootschalige, commercieel aantrekkelijke en door de maatschappij en gebruikers geadopteerde toepassingen van deze concepten. De opschaling van slimme energieconcepten biedt bedrijven het benodigde perspectief op afzet en daarmee geeft het een extra impuls aan de innovatie-motivatie. De afgelopen jaren is er al veel geïnvesteerd in technologische ontwikkelingen en andere innovaties, en in toenemende mate ook in de integratie hiervan in demonstratieprojecten, waarbij is geanticipeerd op de eisen van gebruikers. Het ontbreekt echter nog aan organisatorische condities die het mogelijk maken dat deze (combinaties van) innovaties op voldoende schaal en op een commerciële basis kunnen worden toegepast. Het realiseren van een opschalingproject van voldoende omvang is daarbij essentieel. Het biedt bedrijven perspectief voor investeringen in hun innovaties. De schaal van het programma dwingt hen om deze innovaties (semi-)commercieel aan te bieden ook om de totale kosten betaalbaar te houden en deze innovaties aan te passen aan de wensen van gebruikers en eigenaren van de woningen en gebouwen die onderdeel worden van dit programma. Dit programma is de laatste stap naar het uitrollen van de door hen ontwikkelde diensten, producten en systemen. Deze Green Deal zal daarom een magneetwerking gaan krijgen op bedrijven en kennisinstellingen om te investeren in innovatie van slimme energieconcepten. Open is een sleutelwoord in deze Green Deal: alle betrokken partijen dienen toegang te hebben tot voor hen noodzakelijke gegevens ( open data ) en bijbehorende infrastructuur. Dat geldt ook voor de deelnemende afnemers/consumenten(de gebruikers en eigenaren van woningen en 2

3 gebouwen) die bovendien hun ervaringen en ideeën met elkaar moeten kunnen delen en daarmee mede sturing geven aan de gewenste innovaties. Een open platform is dan ook onderdeel van het programma. Op dit moment wordt voorzien in een soort virtuele marktplaats waar consumenten en aanbieders elkaar treffen. Het open platform kan op deze manier bijdragen aan het versnellen van de markt voor slimme energieconcepten. De private partijen realiseren de projecten waarbij nieuwe energieconcepten, producten en diensten van de onderzoeks-, laboratorium- en demonstratiefase worden opgeschaald naar reguliere toepassingen in de (energie)markt binnen de gebouwde omgeving. Deze nieuwe concepten zijn gericht op energiebesparing, inpassing en inzet van decentrale duurzame energie en flexibiliteit van het energiesysteem, en bedoeld om de kloof tussen (variabel) aanbod en vraag te reduceren. De Rijksoverheid en medeoverheden spelen een faciliterende en stimulerende rol in deze projecten. Bij de uitvoering zal worden aangesloten bij lopende programma s en zal worden voortgebouwd op bestaande initiatieven, waaronder de proeftuinen, de Innovatiecontracten van de betrokken TKI s en de Digitale Steden Agenda. Doel van de Green Deal Smart Energy Cities Partijen willen met deze Green Deal een extra impuls geven aan energiebesparing en de verduurzaming van de (lokale) energievoorziening door via publiek-private samenwerking een grootschalige uitrol van de voor intelligente energie netten benodigde nieuwe concepten, producten en diensten te versnellen. Het is een programma dat bestaat uit een aantal lokale (deel)projecten in verschillende gemeenten met voldoende schaalgrootte. De ontwikkeling van slimme energieconcepten wordt op twee manieren gevoed. De betrokken consumenten gebruikers en eigenaren van woningen en andere gebouwen en andere lokale stakeholders helpen de vraag naar nieuwe diensten en producten te formuleren. De TKI s stimuleren de ontwikkeling van innovaties in bedrijven en bij kennisinstellingen die een bijdrage leveren aan de verduurzaming van de (lokale) energievoorziening en die aansluiten op die vraag. 3

4 De deelnemende partijen in de Green Deal Smart Energy Cities hebben tot doel om in de periode slimme energieconcepten toe te passen op enkele locaties in de betrokken gemeenten, met een totale omvang van minimaal gebouwen. Het uiteindelijk streven is om te komen tot (nagenoeg) energieneutrale wijken/stadsdelen waarin de consument optimaal bediend wordt door een betrouwbare, veilige, betaalbare en duurzame energievoorziening. De gekozen oplossingen dienen aan te sluiten bij de lokale behoeften van consumenten (gebruikers, gebouweigenaren etc.), de gemeente en andere stakeholders. Deze dienen tevens economisch aantrekkelijk en (internationaal) opschaalbaar te zijn, zodat het leidt tot nieuwe business voor het Nederlandse bedrijfsleven. De oplossingen dienen tevens bij te dragen aan een geringere belasting van de lokale energienetten, waarbij wordt ingezet op slimme integratie van elektriciteit, gas en warmte- en koude-netten met inzet van energieopslag en ICTtoepassingen voor energie-, capaciteits- en datamanagement. Samenvattend: het opschalingproject zal leiden tot door gebruikers/eigenaren gewenste en geaccepteerde innovatieve energiereductie-oplossingen die tevens een structurele energienetstabiliteit creëren en tegelijkertijd het Nederlandse bedrijfsleven kansen biedt voor het valoriseren van hun kennis, producten en diensten gericht op verdere groei in Nederland en daarbuiten. Voor de periode tot 1 juni 2014 wordt een externe kwartiermaker aangesteld die tot taak heeft om het voorliggende programma in detail uit te werken, een aantal concrete projecten voor de periode te selecteren en de opzet te formuleren voor de organisatievorm waaronder de bedoelde opschaling maximaal kan plaatsvinden. De Green Deal is vooral gericht op het creëren van de kansen en de organisatorische verankering van de gewenste opschaling. Daaraan zullen partijen op verschillende wijzen bijdragen, naar gelang hun mogelijkheden; financieel, met inzet van personeel, etc. De kosten van de diensten, producten en systemen in de projecten dienen op normale commerciële termen te kunnen worden aangeboden (dus daarvoor komt geen financiële ondersteuning). Daarmee kunnen bedrijven de commerciële perspectieven aantonen. 2 Green Deal partners en hun ambitie De volgende partijen zijn partner in de Green Deal Smart Energy Cities: TKI s Switch2SmartGrids, EnerGO, Solar Energy en Gas (Power2Gas), allen onderdeel van de Topsector Energie TKI CLICKNL, onderdeel van de Topsector Creatieve Industrie Netbeheer Nederland Gemeenten Amsterdam, Arnhem, Eindhoven, Enschede en Groningen Ministerie van Economische Zaken. De samenstelling van de partners die nu de handen ineen geslagen hebben in deze Green Deal, versterken elkaar op een tweetal specifieke gebieden zodanig dat vergroening van de leefomgeving en het creëren van economische kansen voor Nederland hand in hand gaan. Deze gebieden zijn: 1. Integrale, op de lokale omstandigheden en lokale partners (vooral gebruikers en eigenaren van woningen en gebouwen die onderdeel zijn van dit programma) toegesneden aanpak voor het bieden van oplossingen voor slimme energieconcepten en dienstverlening aan de partners in de betrokken gemeenten. 2. Bouwen van een technisch en organisatorisch (eco)systeem van waaruit nieuwe, innovatieve dienstverlening ontstaat waarmee Nederland wereldwijd een koploperspositie kan innemen, bijvoorbeeld het bijeenbrengen van data uit diverse bronnen en het op basis daarvan ontwikkelen van gepersonaliseerde diensten. De gezamenlijke wens van de betrokken partijen bij het programma is: toepassing van slimme energieconcepten die als commerciële diensten en producten worden gekocht/afgenomen door gebruikers en/of eigenaren van gebouwen of vertegenwoordigers daarvan. Deze energieconcepten 4

5 leveren tevens een meerwaarde bij het realiseren van een duurzaam energiesysteem. De consumenten worden betrokken als co-creator van nieuwe diensten en producten via een open platform. Het streven is om daarmee de markt voor slimme energieconcepten te versnellen. De deelnemende partijen willen inspelen op (nieuwe) behoeften en verwachtingen van burgers en bedrijven als (energie)consument; op het gebied van energie efficiëntie, energiebesparing, gebruiksgemak en eigen invloed op hun energiehuishouding. Nieuwe innovaties bieden daarvoor technische mogelijkheden. Het toepassen van meer intelligentie dient tevens te leiden tot een betere benutting van de capaciteit en functionaliteit van energienetten. Intelligent netbeheer is een belangrijk uitgangspunt om op een verantwoorde wijze en tegen de laagst mogelijke maatschappelijke kosten energie te kunnen leveren aan energieconsumenten. Daarbij gaat het niet alleen om elektriciteit, maar zeker ook over warmte en koude en (groen) gas. In de realisatie van het opschalingsprogramma wordt actief samenwerking gezocht met vertegenwoordigers van lokale energiecollectieven, bewoners/gebruikers en eigenaren van woningen en andere gebouwen, andere lokale stakeholders en bedrijven. De partners zoeken ook de aansluiting internationaal en specifiek in Europa. Dit initiatief sluit bijvoorbeeld uitstekend aan op het EU Horizon 2020 programma, waarin smart (energy) cities een van de onderwerpen is. 3 Programmaopzet en fasering Het opschalingsprogramma slimme energieconcepten zal uiteindelijk resulteren in een aantal projecten bij de deelnemende gemeenten die gezamenlijk een schaal hebben van gebouwen. Er zullen verschillende deelprojecten worden geformuleerd binnen de aangesloten gemeenten. Voorbeelden van deelprojecten kunnen zijn: het Open (energiegerelateerde) Data Platform in Amsterdam of de verduurzaming van ziekenhuis Rijnstate in Arnhem waarin de zonnepanelen op en om het ziekenhuis via crowdfunding door medewerkers en omwonenden wordt gefinancierd en waardoor via die betrokkenheid nieuwe vormen van energie opwekking en beheer worden gevonden. Het programma Opschaling Slimme Energieconcepten kent een drietal fasen: Fase I is de opmaat naar de Green Deal Smart Energy Cities die wordt afgesloten met de ondertekening hiervan tijdens de Innovatie Estafette op 12 november Fase II begint op 13 november 2013 en is gericht op de formulering en detaillering van het opschalingsprogramma, waarin concrete (deel)projecten worden geselecteerd en projectplannen worden uitgewerkt. Het programma beschrijft de inhoudelijke invulling, de betrokken partners op lokaal niveau (vraag/aanbod), de (lokale) organisatie, een indicatie van de investeringskosten, en de bijdrage van de verschillende partners in die projecten. Verder zal een organisatorische structuur worden geformuleerd waarmee de gezamenlijke partners in de deelprojecten tot effectief resultaat kunnen komen. In dit stadium zal ook een eerste inventarisering plaatsvinden van de betrokkenheid van de bedrijven die bij de uitvoering van de projecten een rol zullen gaan spelen. Dat resulteert in een totaal projectoverzicht van deze Green Deal. Dit programma onderdeel wordt opgeleverd vóór 1 juni Fase III betreft de uitvoering van de geselecteerde projecten in de periode tot Daarmee draagt deze Green Deal concreet bij aan de realisatie van het Nationaal Energieakkoord. Door de opzet ontstaat een open aanpak die het mogelijk moet maken om nieuwe projecten en partners toe te kunnen voegen in latere stadia van het opschalingsprogramma. 5

6 4 Activiteiten In het beoogde programma wordt de samenhang van duurzame energieopwekking, energiebesparing en smart grids op drie verschillende niveaus toegepast: Op gebouwniveau: inzet van energiebesparing (door fysieke maatregelen en gericht gebruik) en duurzame opwekking. Daarbij zijn het naast de technische aspecten vooral de niet technische onderwerpen, zoals de betrokkenheid van de gebruikers, essentieel. Op gebiedsniveau: het managen en sturen van energiestromen, gericht op verdere efficiënte inzet en daardoor terugdringing van het (resterende) energiegebruik op gebiedsniveau. Dit geldt zowel voor elektriciteit, (groen)gas, als voor warmte en koude. Ook hier is een effectieve interactie tussen techniek en gebruikers de belangrijkste opdracht. Op niveau van de infrastructuur: optimalisering van de energienetten, gericht op het faciliteren van een (gereduceerde en flexibele) vraag en variabel aanbod van (hernieuwbare) energie. Daarbij kan opslag ook een belangrijke rol vervullen (Power2Gas, gebouwmassa, thermische opslag in de ondergrond, etc.). 6

7 De activiteiten van het opschalingsprogramma zijn op deze drie schaalniveaus gericht. In de uitvoering moet dit terugkomen in de selectie van de projecten, de keuze en inzet van de nieuwe tools, diensten, producten en concepten en de wijze waarop nieuwe beheersvormen dit geheel gaan faciliteren. Daarbij is de permanente interactie tussen de (technische) mogelijkheden en de manier waarop de energiegebruikers hier gebruik van gaan de rode draad in alle activiteiten. De verschillende hoofdactiviteiten van het opschalingsprogramma staan hieronder verder uitgewerkt. 4.1 Geschikte locaties en selectie van projecten Dit programmaonderdeel omvat: a) Een inventarisatie van concrete projecten in gemeenten die relevant kunnen zijn voor het Smart Energy Cities programma en waar het programma meerwaarde aan gemeenten kan bieden. Deze projecten worden beoordeeld op een aantal criteria: impact op energiereductie (via besparing en zelfopwekking); wijze waarop de betrokkenheid en sturing van gebouwgebruikers en -eigenaren is geborgd in het project; hun rol als co-creator in het proces; de potentie voor (nieuwe) commercialisatie van innovatie, leidend tot nieuwe bedrijfsactiviteiten; en impact op het beheer van energienetten (elektra, gas, warmte en koude). b) een concreet vaststellen van de aanpak voor de uitvoering van het project en daarmee het identificeren van (potentiële) meerwaarde van een project voor de projectdeelnemers. Dit laatste punt (meerwaarde projectdeelnemers) impliceert ook een inventarisatie van wat er aan de vraagzijde (eindgebruiker, consument/burger) speelt en wordt geïnitieerd, en dat kan bijdragen aan verdere succesvolle opschaling. Hierbij wordt nadrukkelijk naar verbreding van de betrokkenheid en mobiliseren van partijen buiten de huidige consortiumpartners. Het project heeft dus een open karakter, waarbij de selectie van de projecten uitsluitend zal zijn gerelateerd aan de onder a) genoemde criteria. 4.2 Tools, energieconcepten 3 en diensten/producten combineren Dit programmaonderdeel omvat: a) Het ontwikkelen van een platform dat energiegerelateerde data ter beschikking stelt aan dienstenleveranciers, op basis van bestaande technologie en van nieuwe, innovatieve technologie die voortkomt uit de innovatieagenda van de topsector Energie. Hierbij zullen de eindgebruikers (consumenten) controle moeten houden over het gebruik van hun data en moet het inzicht worden verhoogd om de informatie te benutten voor het terugbrengen van de energierekening. Uitgangspunt is dat er veel energiegerelateerde data beschikbaar zijn die, mits uniform beschikbaar gesteld voor diensten, een versnellend effect zal hebben op het ontstaan van nieuwe bedrijvigheid. De uitdaging ligt hier om het beschikbaar stellen en benutten van deze data in goede en bewuste afstemming met de gebruikers te doen. Hier hoort ook centrale ontwikkeling van tooling en communicatie bij, bijv. campagnes gericht op bewustwording van eigen invloed van consumenten op meer energie-efficiency en inzet van meer duurzame, lokale energienetwerken; b) Een inventarisatie en beoordeling op commerciële inzet van toe te passen tools, concepten en diensten/producten in de geselecteerde projecten; en c) Een beschrijving van het platform/mechanisme om hiervoor een gecoördineerde aanpak te ontwikkelen om de mogelijkheden van deze tools etc. aan te bieden aan de gebruikers in de toepassingsgebieden. 3 Onder energieconcepten verstaan we in dit verband een op gebruikersgemak afgestemd energiesysteem of subsysteem dat bijdraagt aan energiebesparing of duurzame opwekking en stabiliteit van het totale energiesysteem. 7

8 Individuele en samenwerkende partijen (commerciële bedrijven, lokale overheden, gebruikersgroepen, netbeheerders, etc.) die diensten/producten aanbieden en/of kunnen gebruiken zullen hiertoe lokale samenwerkingsverbanden aangaan. De meer algemene structuur waarin dat vorm kan krijgen zal worden ontwikkeld in fase II (zie onder H.4). De proeftuinen smart grids en de resultaten van de TKI-projecten bieden een scala aan mogelijkheden die geschikt zijn voor toepassing binnen Smart Energy City projecten en juist door de schaal van dit programma ruimte krijgt voor een bredere uitrol. Ook op het gebied van energie-infrastructuur is de behoefte aanwezig om te komen tot een betere benutting van de capaciteit en functionaliteit van netten. Intelligent netbeheer is een belangrijk uitgangspunt om de randvoorwaarden voor energiegebruikers tegen de laagste maatschappelijke kosten in te vullen. Hiervoor zijn investeringen noodzakelijk in bijvoorbeeld intelligente onderstations, slimme monitoring van ondergrondse kabels, slimme beheersystemen, etc. die prima toepasbaar zijn in een Smart Energy City. Daarnaast zal er in de projecten, waar mogelijk en in afstemming met de lokale deelnemers, gebruik worden gemaakt van de ontwikkelde kennis uit projecten als PowerMatching City 4 waarin energieopwekkende en energievragende apparaten gekoppeld zijn aan een geautomatiseerde (lokale) energiemarkt, resultaten van bestaande samenwerkingsverbanden zoals Flexible power Alliance Network (FAN) 5 en Smart Energy Collective 6, en Smart Energy Planning-tools zoals in het Europese Transform-project 7, waarin stakeholders bij elkaar worden gebracht en verschillende data-lagen worden gecombineerd. Vanuit de Topsector Creatieve industrie wordt er op verschillende onderwerpen aangehaakt. Er wordt input geleverd vanuit het netwerk CLICKNL Built Environment (architectuur/bouwkunde in Delft/Rotterdam) en de netwerken CLICKNL Design, CLICKNL Media&ICT en CLICKNL Gaming. Voor de laatste drie ligt de nadruk op dienstenontwikkeling (datagedreven, koppeling met smart devices, visualisaties) en op het betrekken van gebruikers zodat adoptie van geboden oplossingen kan worden vergroot (design thinking, service design, gamefication). Bij alle nieuw toe te passen slimme energieconcepten, innovatieve diensten, systemen en producten is het van belang deze sterk op de vraagzijde te richten. Dit klinkt logisch, maar is niet altijd een automatisme in technologie gedreven ontwikkelingen en toepassingen. 4.3 Netwerkvorming en uitwerking eventuele PPS-constructies Het streven is uiteindelijk te komen naar energie neutrale wijken (woonwijken, kantoren en andere gebouwen (scholen, ziekenhuizen, winkels, etc.) en/of bedrijventerreinen) waarin de eindgebruikers optimaal bediend worden door een betrouwbare, veilige, betaalbare en duurzame energievoorziening. Hierbij is sprake van een optimale mix van de energiedragers (elektriciteit, warmte/koude en gas). Door de inzet van datamanagement, capaciteitsmanagement en balanshandhaving allen in nauwe afstemming met de eindgebruikers realiseert de netbeheerder een efficiënt gebruik en beheer van het energienet. Daarbij kunnen opslag (thermisch en gas) en nettarief incentives nuttige en wenselijke instrumenten en technieken blijken om tot een optimalisatie te komen. Daarnaast kunnen de inzet van nieuwe technische mogelijkheden en/of door gebruikers geïnitieerde en beheerde energieconcepten nieuwe samenwerkingsmogelijkheden openen met de netbeheerders. Daarbij zal vanuit praktische uitvoering worden aangesloten bij 4 De PowerMatcher technologie wordt toegepast in PowerMatching City (Groningen/Hoogkerk) en enkele projecten in FP7 (o.a. projecten op eiland Bornholm in Denemarken). TNO (eerder ECN) heeft hier indertijd ca. EUR 3 miljoen in geïnvesteerd, Alliander de afgelopen 2 jaar ruim EUR 1 miljoen, naast de vele uren van projectpartners om deze technologie verder te ontwikkelen. 5 FAN is opgezet door Alliander en TNO en bedoeld om de link te maken tussen (lokale) energiemarkten en allerlei apparaten die aan het net zijn gekoppeld; zowel aan de aanbodzijde als aan de vraagzijde. 6 Universal Smart Energy Framework (USEF) is een model dat door partners van Smart Energy Collective is ontwikkeld voor lokale energiemarkten. Het concept is in principe wereldwijd of in ieder geval in Europa toepasbaar. Investering door de SEC partners is ca. EUR 1,5-2 miljoen tot nog toe. 7 TRANSFORM gathers frontrunner cities, energy and grid companies and leading commercial and knowledge partners in the field of energy and urban planning, financial models, stakeholder processes and analytics. Participating cities are Amsterdam, Copenhagen, Genoa, Hamburg, Vienna and Lyon. 8

9 verschillende partijen die op dit terrein ook nieuwe diensten en services willen of kunnen bieden zoals projectontwikkelaars en ESCO s. Dit programmaonderdeel bevat een uitwerking van eventuele PPS-constructies die gebruikt kunnen worden om deze nieuwe samenwerking mogelijkheden toe te passen in concrete projecten. 5 Deliverables De samenwerking tussen de partners in deze Green Deal en de betrokkenen in de te selecteren projecten zal de weg vrijmaken voor grootschalige implementatie van slimme energieconcepten en adoptie van diensten door energieafnemers specifiek: gebruikers en eigenaren van woningen en andere gebouwen. De Green Deal Smart Energy Cities zal concreet leiden tot de volgende deliverables: D1 Ontwikkeling en toepassing van economisch aantrekkelijk en (internationaal) opschaalbaar slimme energieconcepten die maatschappelijk en door consumenten worden geadopteerd, in eerste instantie in geselecteerde projecten in slimme wijken bij deelnemende gemeenten, met een totale omvang van minimaal gebouwen. D2 Een toegankelijk overzicht van de best practices en richtlijnen voor de aanpak om zoveel mogelijk van de ontwikkelde energieconcepten, diensten en producten breed beschikbaar te maken. Dit zal nadrukkelijk een levend document zijn dat jaarlijks zal worden aangepast op basis van de vastgestelde leerpunten in de lopende of afgeronde projecten [1]. D3 Een open platform (virtuele marktplaats) waarin vragers en aanbieders van diensten en producten als onderdeel van slimme energieconcepten elkaar treffen en die tevens dienst doet als ondersteuning van kennisuitwisseling en delen van ervaringen. D4 Een technisch platform waarop data uit uiteenlopende bronnen op uniforme wijze beschikbaar worden gesteld ten behoeve van dienstverleners onder de randvoorwaarde dat data-eigenaren regie kunnen voeren over het gebruik van hun data. D5 Nieuwe mogelijkheden voor de Nederlandse Industrie voor export en schaalvergroting op basis van de showcase ervaringen. 6 Rol en bijdragen van de consortiumpartners Dit hoofdstuk beschrijft de rol van elk van de consortiumpartners. Zij dragen een gezamenlijke verantwoordelijkheid in het scheppen van de juiste condities en het leveren van relevante input, menskracht en waar van toepassing middelen om slimme energieconcepten te kunnen ontwikkelen en toepassen in de deelnemende gemeenten. De partners bouwen daarbij voort op de afspraken in het Nationaal Energieakkoord om veranderingen in het energiesysteem met de inzet van experimenten te faciliteren. Tevens wordt geanticipeerd op de ambities van een aantal gemeenten om hen ruimte te geven aan nieuwe ontwikkelingen op energiegebied en daaraan verwante gebieden. Consumenten zoals gebruikers en eigenaren van woningen en gebouwen zijn een cruciale partij in het welslagen van het Opschalingsprogramma Slimme Energieconcepten. Zij zijn geen partner in de Green Deal, maar zullen nadrukkelijk betrokken worden in de realisatie van te selecteren projecten. [1] Het Europese Transform project kan mogelijk als start dienen, zie 9

10 6.1 Gemeenten Gemeenten zullen op verschillende manieren een faciliterende functie vervullen: Kansrijke projecten identificeren waar slimme energieconcepten een meerwaarde kunnen bieden voor de gemeente (bijv. omdat deze van strategisch belang zijn voor het realiseren van de gemeentelijke klimaatdoelstellingen) en voor gebruikers en eigenaren van de betrokken gebouwen. Gebruikers en eigenaren stimuleren deel te nemen aan dit programma deel te nemen (bijv. bewoners die actiebereid en georganiseerd zijn als het gaat om samenwerking ten behoeve van CO2-reductie)en launching customers faciliteren bij het realiseren van slimme energieconcepten. Partijen lokaal verbinden waar er sprake is van onderlinge afhankelijkheden. Gemeentelijke bestuurlijke en beleidsmatige processen en beslissingen waar mogelijk afstemmen om belemmeringen weg te nemen. Waar mogelijk matchen van investeringen met financiën die beschikbaar zijn voor realisatie klimaatambities. Beschikbaar stellen van datasets die relevant kunnen zijn voor nieuwe dienstverlening. Een toetsende en onafhankelijke rol inzake vergunningen en veiligheid van de projecten. 6.2 Netbeheerders Publiekelijk beschikbaar stellen van data die relevant kunnen zijn voor nieuwe dienstverlening binnen slimme energieconcepten. Investeringen in het verslimmen van het net op de locaties van te selecteren projecten die leiden tot meer mogelijkheden voor consumenten. Bijdrage leveren aan diensten zoals balansmanagement, capaciteitsmanagement, en datamanagement, en bijvoorbeeld aan toepassing van energieopslag en lokale power-togas. 6.3 Topsector Energie De topsector Energie levert een actieve bijdrage in deze Green Deal via inzet van de TKI s Switch2SmartGrids, EnerGO, Solar Energy en Gas (specifiek het onderdeel Power2Gas). Met de uitwerking van de programmalijnen van deze TKI s krijgt deze Green Deal een duidelijke rol. Het zal gaan fungeren als een concrete mogelijkheid voor consortia om uiteindelijk de ontwikkelde innovatieve kennis, diensten en producten te kunnen toepassen op een schaalgrootte die essentieel is voor bedrijven en mogelijk ook kennisinstellingen om de noodzakelijke investeringen te plegen. In die zin gaat deze Green Deal als een magneet werken op de lopende en nog nieuwe innovatieprojecten binnen de TKI s. Daar waar investeringen in innovatie(-projecten) aan de orde zijn, zullen de gezamenlijke TKI s innovatiebudget beschikbaar stellen aan bedrijven en kennisinstellingen. Dit gebeurt op zodanige wijze dat alleen projecten worden gehonoreerd die laten zien goed aan te sluiten bij lokale behoeften en die een integrale visie laten zien op de door de indieners voorgestelde oplossingsrichting. 6.4 Topsector Creatieve Industrie De topsector Creatieve Industrie levert een actieve bijdrage in deze Green Deal via het topconsortium voor kennis en innovatie CLICKNL waarin 7 netwerken samenwerken. Specifiek voor deze Green Deal zal kennis en expertise worden gebundeld vanuit de CLICKNL netwerken rond Built Environment, Design, Media&ICT en Gaming. De creatieve industrie brengt via CLICKNL kennisinstellingen, overheden, bedrijven en professionals samen om oplossingen te creëren die het gedrag van eindgebruikers ontwerpen, beïnvloeden en veranderen op een manier die aansluit bij de wensen en behoeften van die gebruikers. Ontwerpmethodes als design thinking, service design en gamification worden gekoppeld aan kennis en expertise rond materialen, technologie, 10

11 media, data en interactie met gebruikers. Ze leiden tot innovatieve en vaak ongebruikelijke oplossingen voor complexe problemen. Opschaling van innovaties, grootschalige adoptie door eindgebruikers en daarmee de impact van de oplossingen worden kansrijker en vergroot. Nationaal en internationaal. Per onderdeel van de het Opschalingsprogramma wordt bekeken hoe de creatieve sector de andere partners kan ondersteunen en optimaal kan bijdragen aan enerzijds succesvolle implementatie en adoptie van de aangedragen concepten en anderzijds bij het actief betrekken van gebruikers/bewoners eigenaren van woningen en andere gebouwen, bij het ontwerpen en realiseren van slimme energieconcepten. 6.5 Ministerie van Economische Zaken Het ministerie van Economische Zaken / de minister van Economische Zaken levert de volgende bijdrage: Faciliteert het opstellen van het Opschalingsprogramma en stelt voor de aanstelling van een externe kwartiermaker tijdig budget beschikbaar teneinde deze in staat te stellen vanaf 1 januari 2014 met zijn werkzaamheden te beginnen. Stelt in de periode een nader vast te stellen substantieel bedrag ( trigger money ) beschikbaar voor de realisatie van het (door de minister goedgekeurde) Opschalingsprogramma. Dit bedrag moet bijdragen aan activiteiten gericht op het creëren van de benodigde randvoorwaarden voor de specifieke (opschalings)projecten. De omvang van dit bedrag wordt mede vastgesteld in het licht van de bijdragen die door andere partijen beschikbaar zullen worden gesteld. Er wordt nadrukkelijk van uit gegaan dat de diensten en producten in deze projecten door marktpartijen zelf worden gefinancierd. Faciliteert de coördinatie van initiatieven, zoals het mobiliseren van kennis en partijen gericht op opschaling van nieuwe energieconcepten, het in gang zetten van uitvoeringsprojecten, en het monitoren van voortgang en kennisdeling. Spant zich om bij de realisatie van het programma waar mogelijk belemmeringen in weten regelgeving weg te nemen bij die toepassing van slimme energieconcepten, waar de minister van Economische Zaken een coördinerende rol vervult binnen de rijksoverheid. 7 Organisatie De huidige partners in de Green Deal Smart Energy Cities zijn: de gemeenten Amsterdam, Arnhem, Eindhoven, Enschede en Groningen, Netbeheer Nederland namens de gezamenlijke netbeheerders, TKI s (Topconsortia voor Kennis en Innovatie) Switch2SmartGrids, EnerGO, Solar Energy en Gas (Power2Gas), allen onderdeel van de Topsector Energie, TKI CLICKNL, onderdeel van de Topsector Creatieve Industrie, en het Ministerie van Economische Zaken. Andere partijen zullen in een later stadium aan kunnen haken, bijvoorbeeld bedrijven in de energiesector, bouwbedrijven, bedrijven die diensten of producten ontwikkelen en leveren (bijvoorbeeld MKB-ers in de genoemde gemeenten), kennisinstellingen, woningbouwcorporaties, (energie)coöperaties, en uiteraard bewoners/gebruikers en eigenaren van woningen en andere gebouwen. Er worden lokale privaat-publieke samenwerkingsverbanden (PPS) opgezet per gemeente of wellicht per project binnen de deelnemende gemeenten. Daarbij wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van bestaande organisaties die gericht zijn op verduurzaming van stadsgebieden. Dat verhoogt de slaagkans van de projecten en de snelheid van implementatie van slimme energieconcepten binnen deze projecten. Een belangrijke taak van deze PPS-en is om de lokale vraag te mobiliseren en nieuwe verbanden te creëren die noodzakelijk zijn voor de inpassing van de nieuwe energieconcepten en diensten. De partners zullen gezamenlijk een organisatie opzetten voor de volgende activiteiten: Overall coördinatie en communicatie tussen de partners. Ondersteuning van gemeenten bij selectie van projecten. Governance en concreet vastleggen wat ieders bijdrage is aan het opschalingsprogramma, zowel in financiële als personele zin en anderszins. 11

12 Een open platform waarin aanbieders van en vragers naar (in eerste instantie alleen voor de deelnemende gemeenten) nieuwe energiediensten en producten elkaar kunnen treffen. Zorgdragen voor maximale benutting van experimenteerruimte gericht op het beheer van energienetten in relatie toe nieuwe, slimme energieconcepten en toezien het correct toepassen van deze experimenteerruimte. Communicatie in brede zin en ondersteuning bij gerichte, lokale campagnes om de waarde van dit opschalingsprogramma uit te leggen aan (potentiële) deelnemers. Communicatie tussen de deelnemende partijen verzorgen. Ruimte bieden aan partijen om innovaties gecoördineerd aan te bieden in een of meerdere projecten binnen het opschalingsprogramma. Duidelijkheid bieden aan partners in PPS-en over de verschillende (mogelijke) rollen en verantwoordelijkheden binnen een project, bijvoorbeeld in het aanbieden van een conceptsamenwerkingsovereenkomst. Opstellen van een jaarprogramma en een meerjarige vooruitblik van activiteiten, met daarin een beschrijving van de overkoepelende activiteiten in het opschalingsprogramma en een (jaar)planning van concrete projecten. Al deze activiteiten dienen in een later stadium als blauwdruk om slimme energieconcepten op brede schaal uit te rollen / te dupliceren. In fase II van dit programma wordt de organisatievorm verder uitgewerkt. Dit proces zal worden geleid door een stuurgroep vanuit de belangrijkste deelnemende partijen. 12

Bijlage bij Green Deal Smart Energy Cities. Inhoudsopgave. 1 Rationale en uitgangspunten van Smart Energy Cities

Bijlage bij Green Deal Smart Energy Cities. Inhoudsopgave. 1 Rationale en uitgangspunten van Smart Energy Cities Bijlage bij Green Deal Smart Energy Cities Programma Opschaling Slimme Energie Concepten Inhoudsopgave 1 Rationale en uitgangspunten van Smart Energy Cities... 1 2 Doel van de Green Deal Smart Energy Cities...

Nadere informatie

C-155 Green Deal Smart Energy Cities

C-155 Green Deal Smart Energy Cities C-155 Green Deal Smart Energy Cities Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp, hierna te noemen: EZ; 2. Het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Nadere informatie

Uitvraag: Kwartiermaker (team) / fase 2 Green Deal: Uitwerking Periode van inzet: januari juni- 2014

Uitvraag: Kwartiermaker (team) / fase 2 Green Deal: Uitwerking Periode van inzet: januari juni- 2014 Uitvraag: Kwartiermaker (team) / fase 2 Green Deal: Uitwerking Periode van inzet: januari juni- 2014 De Green Deal: Smart Energy Cities (afgekort SmEC) is op 12 november ondertekend. In de GD is voorzien

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014 TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid Programmalijnen en speerpunten 2014 Programmalijnen en aandachtspunten 1. Energiemanagement voor fleibiliteit van energiesysteem 2. Informatie en control

Nadere informatie

Empowering smart energy citizens

Empowering smart energy citizens Green Deal Smart Energy Cities Eindrapport Fase 2 en Aanpak Fase 3 (Foto met dank aan gemeente Groningen) Versie: 3.0 Opdrachtgever: Consortium Green Deal Smart Energy Cities Netbeheer Nederland Datum:

Nadere informatie

Eindrapport fase 2. Green Deal Smart Energy Cities. GreenDeal

Eindrapport fase 2. Green Deal Smart Energy Cities. GreenDeal Eindrapport fase 2 Green Deal Smart Energy Cities GreenDeal 2 Eerste resultaten en beoogde effect Op 12 november 2013 hebben twaalf partijen de Green Deal Smart Energy Cities ondertekend 1 (initiatiefase,

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN)

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten

Nadere informatie

GREEN DEAL SMART ENERGY CITIES Empowering smart energy citizens

GREEN DEAL SMART ENERGY CITIES Empowering smart energy citizens Introductie Green Deal Smart Energy Cities (GD SmEC) De Green Deal Smart Energy Cities biedt een breed gedragen programma waarin projecten worden uitgevoerd gericht op het ontwikkelen, toepassen en opschalen

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving

TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving Gezocht: Multifunctionele energie renovatie Multifunctionele energie renovatie kunnen we samen versnellen Programma TKI

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Nederland wordt slimmer met energie

Nederland wordt slimmer met energie Nederland wordt slimmer met energie SPEECH Bert de Vries, plv. Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, NEBC 8 juni (uitgesproken door Jaco Stremler (plv. directeur Energie en Duurzaamheid)

Nadere informatie

Energieakkoord: Wij zijn aan zet!

Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord in het kort - Akkoord over energiebesparing binnen de SER tussen overheid, natuur- en milieuorganisaties, vakbonden, energieproducenten, netbeheerders,

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Slim verduurzamen gemeentegebouwen. Matchmaking event

Slim verduurzamen gemeentegebouwen. Matchmaking event Slim verduurzamen gemeentegebouwen Matchmaking event Wat is Matchmaking: Kennismaken met geschikte partijen Aftasten of het klikt, om samenwerking op te bouwen Slim verduurzamen gemeentegebouwen Mary-Ann

Nadere informatie

Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie

Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie Suzanne van Kooten 26 november 2012 9 februari 2012 De Energietransitie Vraag naar energie blijft stijgen Aandeel duurzaam moet omhoog De Energietransitie

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid

Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid SundayNL 2014-19 november 2014 - Arnhem Wijnand van Hooff Programmadirecteur TKI Solar Energy Inhoud Het Nederlandse Energiebeleid en

Nadere informatie

ideego programma 2015

ideego programma 2015 ideego programma 2015 Wijnand van Hooff Programmadirecteur TKI Solar Energy TKI Solar Energy zonnestroomtechnologieën 1. Zonnestroom 2 TKI EnerGO energie in de gebouwde omgeving 2. Warmte en koude 3 TKI

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

Green Deal van Netbeheer Nederland met de Rijksoverheid

Green Deal van Netbeheer Nederland met de Rijksoverheid Green Deal van Netbeheer Nederland met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de Staatssecretaris

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

Inventarisatie activiteiten energiebesparing met betrekking tot de slimme meter

Inventarisatie activiteiten energiebesparing met betrekking tot de slimme meter Inventarisatie activiteiten energiebesparing met betrekking tot de slimme meter Activiteit Toelichting Categorie Doelgroep In samenwerking met Initiatief geplaatst onder Financiering activiteit Zelf Energie

Nadere informatie

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis INHOUD 1. Inleiding 2. Pilot laadinfrastructuur Brabant 3. Overwegingen 4. Doelstellingen 5. Gefaseerde

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Empowering smart energy citizens

Empowering smart energy citizens Green Deal Smart Energy Cities Eindrapport Fase 2 en Aanpak Fase 3 (Foto met dank aan gemeente Groningen) Versie: 3.0 Opdrachtgever: Consortium Green Deal Smart Energy Cities Netbeheer Nederland Datum:

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie ECN TNO activiteiten systeemintegratie Rob Kreiter Den Haag 22-05-2015 www.ecn.nl Aanleiding: meer duurzaam - minder zekerheid - meer complexiteit Uitdaging voor de (verre) toekomst Elektriciteitsbalans

Nadere informatie

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak KIvI Jaarcongres Sustainable Mobility,6 november 2013 Pieter Tanja Leefbaarheid en gezondheid in stad en regio verkeersveiligheid geluidoverlast

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

De Energietransitie van Onderaf

De Energietransitie van Onderaf De Energietransitie van Onderaf Rapportage WP3 - Handelingsperspectieven DEEL 0 Inleiding 1 Auteurs Roelien Attema & Geerte Paradies Uitgegeven voor Titel Versie 1.0 STEM programma Rapportage WP3 Handelingsperspectieven

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Green Deal van The New Motion (Infrastructuur Elektrisch Vervoer) met de Rijksoverheid

Green Deal van The New Motion (Infrastructuur Elektrisch Vervoer) met de Rijksoverheid Green Deal van The New Motion (Infrastructuur Elektrisch Vervoer) met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur

Nadere informatie

Samen op weg naar een Smart City

Samen op weg naar een Smart City Samen op weg naar een Smart City Amsterdam Smart City (ASC) is een uniek samenwerkingsverband tussen bedrijven, overheden, kennisinstellingen én de Amsterdammer. ASC loopt voorop in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

NAAR EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM

NAAR EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM MAART 2014 NAAR EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM HOE ENEXIS BIJDRAAGT AAN DE REALISATIE VAN DE ENERGIEDOELSTELLINGEN TOEKOMSTVAST MAKEN VAN DE ENERGIENETTEN Enexis neemt haar verantwoordelijkheid om, vanuit

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013 Energieakkoord voor duurzame groei 6 september 2013 Programma perspresentatie Korte toelichting Energieakkoord voor duurzame groei Wiebe Draijer Korte toelichting doorrekeningen ECN/PBL/EIB Maarten Hajer

Nadere informatie

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ)

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) (tussenstand 1 mei 2015) Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Achtergrond 186 PJ opgave ENERGIEAKKOORD VOOR DUURZAME GROEI Concrete afspraken

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

ECOSYSTEEM TOPSECTOR ENERGIE

ECOSYSTEEM TOPSECTOR ENERGIE ECOSYSTEEM TOPSECTOR ENERGIE Organisatie en hoofdactoren Ø Topteam: Manon Janssen (boegbeeld), Fokko Pentinga (vertegenwoordiger namens het MKB), Tim van der Hagen (vertegenwoordiger namens de kennisinstellingen),

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Green Deal Elektrisch vervoer

Green Deal Elektrisch vervoer Green Deal Elektrisch vervoer Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende in haar of zijn hoedanigheid

Nadere informatie

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology Smart Grids Ernst ten Heuvelhof Smart Grids Twee-richtingsverkeer stroom in laagspanningsnet Real time prijzen stroom zichtbaar voor afnemers Taskforce Smart Grids Ingesteld door Minister van EZ Secretariaat

Nadere informatie

Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten

Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten Conclusies en aanbevelingen (uit Rapport TNO september 2013 in opdracht

Nadere informatie

MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord

MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord Jeroen van der Tang Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT 30 januari 2014 Introductie Nederland ICT Nederland ICT is de branchevereniging van ICT-bedrijven

Nadere informatie

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer PERSDOSSIER Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer Inleiding De gemeente Deventer heeft de ambitie een energieneutraal bedrijvenpark te ontwikkelen aan de A1 ten zuiden van Deventer. Op vrijdag

Nadere informatie

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas Duurzame energie Leveranciersdag Rijk 27 november 2015 Piet Glas P.Glas@mindef.nl Categoriemanager Energie Frans van Beek frans.beek@minbzk.nl BZK - DG Organisatie Bedrijfsvoering Rijk Opzet workshop 1.

Nadere informatie

VisieDuurzame Warmte/Koude

VisieDuurzame Warmte/Koude VisieDuurzame Warmte/Koude Teun Bokhoven Voorzitter Versterkingrolvan Duurzame Warmte/Koudealsonderdeelvan de EU doelstelling : De is de Nederlandse overkoepelende samenwerkingsorganisatie voor de duurzame

Nadere informatie

EN WIE NODIGT NU DE GASTEN UIT?

EN WIE NODIGT NU DE GASTEN UIT? EN WIE NODIGT NU DE GASTEN UIT? Onderzoek naar Toerisme & Recreatie in Bedum AANLEIDING VAN HET ONDERZOEK Onderwerp dat door burgers is aangedragen Veel beleidsvrijheid van de gemeente, passend in regionale

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

MJA3 ICT-sector. Jeroen van der Tang. Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT

MJA3 ICT-sector. Jeroen van der Tang. Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT MJA3 ICT-sector Jeroen van der Tang Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT Duurzaamheid @ Nederland ICT Resultaten en initiatieven Nederland ICT op energiebesparing & milieu» MJA3 energie-efficiëntie

Nadere informatie

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Green Deal 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Inhoud presentatie Overheidsbeleid Green Deal Green Deal Aanpak Voorbeelden van Green Deals Green Deal initiatief

Nadere informatie

LED & de integratie in slimme netwerken met diverse sensoren, bieden nieuwe kansen voor openbare verlichting,

LED & de integratie in slimme netwerken met diverse sensoren, bieden nieuwe kansen voor openbare verlichting, / solution partner of the at TU/e De vraag Samenhangende vraagstellingen mbt openbare verlichting: Mogelijke vervanging van 21.000 lichtmasten in de stad Strategie die breder kijkt dan energiebesparing

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens MeppelEnergie Lokaal Duurzaam EnergieBedrijf MeppelEnergie Openingshandeling op 26-1-2012 Duurzame energie voor de woonwijk Nieuwveense

Nadere informatie

NAAR EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM

NAAR EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM MAART 2014 NAAR EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM HOE ENEXIS BIJDRAAGT AAN DE REALISATIE VAN DE ENERGIEDOELSTELLINGEN TOEKOMSTVAST MAKEN VAN DE ENERGIENETTEN Enexis neemt haar verantwoordelijkheid om, vanuit

Nadere informatie

Groener door ICT. Erik Huizer Algemeen directeur TNO Informatiemaatschappij

Groener door ICT. Erik Huizer Algemeen directeur TNO Informatiemaatschappij Groener door ICT Erik Huizer Algemeen directeur TNO Informatiemaatschappij 2 Groener door ICT Smart energy systems door ICT Slimmer rijden door ICT Slimmer werken door ICT Vergroening van ICT Smart Grids

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 20 november 2013 Inhoud Algemeen het SER Energieakkoord Proces, doelen, borging, hoofdlijnen & pijlers, concrete afspraken

Nadere informatie

B-129 Green Deal SEAC

B-129 Green Deal SEAC B-129 Green Deal SEAC Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, mevrouw mr. drs. J.W.E.

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

RVO.NL-regelingen voor zon-pv en zonthermisch:

RVO.NL-regelingen voor zon-pv en zonthermisch: RVO.NL-regelingen voor zon-pv en zonthermisch: SDE+, TKI en experimenten E-wet 15 april 2015 16 april 2015 Wido van Heemstra Karin Keijzer Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Wat doen wij: (RVO.nl)

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Doel Zorgdragen voor de vorming van beleid voor de eigen functionele discipline, alsmede zorgdragen voor de organisatorische en personele aansturing van een of

Nadere informatie

Inrichting marktplaats voor Flexines

Inrichting marktplaats voor Flexines Inrichting marktplaats voor Flexines Binnen een huishouden is voortdurend behoefte aan energie, die wellicht deels zelf kan worden opgewekt, en deels moet worden ingekocht. Of, zoals steeds meer gebeurt,

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Programmalijnen. Stichting izovator:

Programmalijnen. Stichting izovator: Programmalijnen Stichting izovator 2014 Stichting izovator, 27 november Stichting izovator: Oude Amersfoortseweg 121 1212 AA Hilversum E-mailadres: info@izovator.nl Website: www.izovator.nl 1 1. Context

Nadere informatie

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende

Nadere informatie

De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn

De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn Frans de Haas de Haas & Partners Projectgroep DEPW Utrecht 9 februari 2011 EOS LT Duurzame Gebiedsontwikkeling i.o.v. Agentschap NL Inhoud Levensduurdenken

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

dutch building better//energy markets

dutch building better//energy markets building better//energy markets Alliander versnelling van de energietransitie Opzetten van een nieuwe dienst in een zelfstandige BV; inbrengen van gewenst ondernemerschap Vertalen van mogelijkheden nieuwe

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Kantoren vernieuwen naar Energieneutraal. Informatiebijeenkomsten

Kantoren vernieuwen naar Energieneutraal. Informatiebijeenkomsten Kantoren vernieuwen naar Energieneutraal Informatiebijeenkomsten Over Energiesprong Praktijkexperimenten voor vernieuwing volkshuisvesting van onderaf Programma s 1. Huren en Kopen 2. Verdichten en Verdunnen

Nadere informatie

Uitdagingen van de energie transitie

Uitdagingen van de energie transitie Uitdagingen van de energie transitie Presentatie Congres Energy Next Dordrecht 10 december 2015 Remko Bos Directeur Energie ACM Vicepresident CEER 1 ACM als toezichthouder ACM bevordert kansen en keuzes

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

allander Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander Leeuwarden, 5 maart 2014

allander Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander Leeuwarden, 5 maart 2014 Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander ] allander Leeuwarden, 5 maart 2014 Ir. Peter Molengraaf Voorzitter Raad van Bestuur Raad van Bestuur Alliander 1 Toename decentrale opwek de

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

Advies en projectrealisatie in energiebesparing en verduurzaming

Advies en projectrealisatie in energiebesparing en verduurzaming ! Advies en projectrealisatie in energiebesparing en verduurzaming Elemental Generation is Partner in de verduurzaming van bestaande bouw en in de realisatie van energie-neutrale nieuwbouw Expert in de

Nadere informatie

Opinievergaring jongeren Innovatie & Commercialisering

Opinievergaring jongeren Innovatie & Commercialisering Opinievergaring jongeren Innovatie & Commercialisering THEMABIJEENKOMST I & C 22 maart 2013 SER DIALOOGSESSIE 27 februari 2013 30 Young Professionals 50 Young Professionals ONDERWERPEN TER DISCUSSIE: 1.

Nadere informatie

Mijnwater 2.0 Heerlen. Hybride Duurzame Energie infrastructuur. Mijnwater 2.0 Heerlen

Mijnwater 2.0 Heerlen. Hybride Duurzame Energie infrastructuur. Mijnwater 2.0 Heerlen infrastructuur Mijnwater 2.0 Heerlen infrastructuur Structuurplan Duurzame Energie - Business plan Mijnwater Energiebesparing CO 2 reductie 1 Inhoudsopgave Mijnwater 1.0 Terugblik- Hoe zijn wij zover gekomen

Nadere informatie

ECFD/U201400578 Lbr. 14/019

ECFD/U201400578 Lbr. 14/019 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Ondersteuningsprogramma Energie uw kenmerk ons kenmerk ECFD/U201400578 Lbr. 14/019 bijlage(n) 2 datum 20 maart

Nadere informatie