Burgerproductie; ontwikkeling, organisatie en waarde

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Burgerproductie; ontwikkeling, organisatie en waarde"

Transcriptie

1 Burgerproductie; ontwikkeling, organisatie en waarde Paper voor het seminar over Civic Economy, Sheffield University,1 mei 2013 Jurgen van der Heijden, Myrthe Kolenbrander* Samenvatting Gebruikers produceren in toenemende mate producten en diensten die zij voorheen volledig kregen als klanten van bedrijven, overheden en maatschappelijke instellingen. Denk aan energie, voedsel, publiek groen, veiligheid, transport, zorg, cultuur en welzijn. Gebruikers beginnen dat aan zichzelf te leveren en aan elkaar, en leveren overschotten aan de bekende centrale leveranciers. Wat de gebruikers aan tekorten hebben, en dat is nu nog het leeuwendeel, krijgen zij geleverd van deze centrale leveranciers. Dan zijn zij enkel klant. Wanneer zij de productie omkeren, stellen zij zich op als burger. Zij produceren als burger, want niet alleen voor zichzelf, maar ook voor de gemeenschap. Dit paper vangt aan met een korte omschrijving van burgerproductie. Naarmate deze productie zich verder ontwikkelt, ontstaat leverantie in twee richtingen: van decentraal richting centraal en omgekeerd. Dit voltrekt zich rond tal van producten en diensten. Het paper presenteert een methode om dit te onderzoeken en zo een vergelijking te kunnen maken tussen de verschillende producten en diensten, bijvoorbeeld energie en zorg. In welk opzicht ontwikkelt de omkering van de productie rond energie zich anders of sneller dan rond zorg, of voedsel, of veiligheid? Hoe organiseren burgers hun productie? Op basis van diverse overeenkomsten laat zich het model van de burgeronderneming ontwaren. Dat krijgt een beschrijving in dit paper. Stelling is dat een onderneming volgens dit model in staat is tot meervoudige waarde creatie. Het paper geeft aan dat deze waarde creatie berust op vijf pijlers: gemeenschap, transactiekosten, transactiebaten, verbreding en inverdienen. Dit geeft de burgeronderneming een groot oplossend vermogen voor problemen die bedrijven, overheden en maatschappelijke instanties niet oplossen. Voor zover dit het geval is, is dat reden om burgerproductie te stimuleren, maar wanneer wel of niet? Deze en andere vragen staan open en met een aantal vragen en discussie daarover eindigt het paper. Inhoud 1. Inleiding 2. Wat is burgerproductie? 3. Leverantie in twee richtingen 4. Organisatie van burgerproductie 5. Meervoudige waarde creatie door burgerproductie 6. Conclusie en discussie 1

2 1 Inleiding De productie van energie, voedsel, zorg, veiligheid en tal van andere producten keert zich hoe langer hoe meer om. Gebruikers hebben zelf zonnepanelen, moestuinen en zorgstichtingen, of doen aan buurtpreventie. Dit komt naast de bekende levering van producten en diensten door grote centrale organisaties. Dat zijn bedrijven, overheden en maatschappelijke instellingen, zoals een stichting voor ouderenzorg. De gebruiker levert steeds meer aan zichzelf, aan anderen om hem heen, en ook aan de grote centrale organisaties. Hij keert de productie om en er ontstaat leverantie in twee richtingen. Dit zijn niet zomaar twee richtingen waarin de levering van producten zich afspeelt. Het zijn ook twee richtingen waarin de samenleving zich ontwikkelt. De samenleving ontwikkelt zich zeker sinds de industriële revolutie in de richting van steeds grotere centrale organisaties. Met hun producten en diensten voorzien zij in zeer grote delen van de dagelijkse behoeften van mensen. Deze mensen werken in grote getale bij de centrale organisaties. Als werknemer, kiezer, aandeelhouder en consument hebben zij indirect zeggenschap over de koers van deze organisaties. Waar de productie zich omkeert, krijgt de gebruiker directe zeggenschap, omdat hij zelf de producent is. Opvallend is dat hij zich daarbij veelal opstelt als burger. Gebruikers zoeken elkaar op en produceren niet alleen voor zichzelf, maar doen dit inclusief, dat wil zeggen door niemand buiten te sluiten. Zij produceren voor zichzelf en als burgers voor de samenleving, vandaar de term burgerproductie. De beide richtingen, waarin de samenleving zich ontwikkelt, hebben een bijzondere onderlinge relatie. Zij vullen elkaar aan, maar zijn ook tegengesteld. Zo levert de eigenaar van zonnepanelen zijn overschot aan elektriciteit aan een centrale energiemaatschappij, en krijgt hij van die maatschappij elektriciteit als hij een tekort heeft. Tegelijk is er concurrentie, omdat de prijs van elektriciteit bepalend is of meer mensen overstappen op zonnepanelen, of gewoon volledig klant blijven bij een grote energiemaatschappij. Dat is enkel concurrentie op prijs, maar dit gaat verder. Zo gaat zelf produceren gepaard gaat met meer zeggenschap en gemeenschap, maar misschien met minder leveringszekerheid. Vraag is wat de concurrentiepositie van burgerproductie is. Dit paper begint met een omschrijving van het begrip burgerproductie. Dan volgt een uiteenzetting over productie in twee richtingen en hoe daarbinnen de productie door de burger als concurrent opkomt. Dat vestigt de aandacht op organisatie, hoe zetten burgers een bedrijf op, zodat zij zich daarin kunnen opstellen als burger en tegelijk tot producten kunnen komen waaraan behoefte bestaat. Daaruit volgt de vraag wat de meerwaarde is van deze producten, zodat niet alleen klanten daarop afkomen, maar ook burgers zich daartoe aangetrokken voelen. Dat bepaalt de concurrentiepositie. Het paper eindigt met enkele punten voor discussie en nader onderzoek. 2 Wat is burgerproductie? Mantelzorg, moestuinen en lokale energie zijn drie krachtige voorbeelden van burgerproductie. Dat is het pas als mensen dit doen voor hun gemeenschap. Dan ontstaat een Community Based Enterprise (CBE). In een CBE handelt de gemeenschap als bedrijf, en is tegelijkertijd zowel bedrijf als ondernemer. Zij handelt in dienst van het belang van de betrokken individuen en hun gemeenschap op de korte en lange termijn (Peredo, A e.a. 2004, p. 5). Een mogelijke vertaling van CBE is burgeronderneming, omdat de betrokken mensen produceren als burger. 2

3 In de moderne samenleving is het individu consument, en als producent werkt hij vooral voor anderen en niet voor zichzelf. Voor zover het individu voor zichzelf produceert, kan hij overschotten hebben, bijvoorbeeld van zijn moestuin. Die wisselt hij uit met anderen en is daarin niet te onderscheiden van een marktpartij. Dit verandert zodra de moestuin in dienst komt te staan van de gemeenschap, bijvoorbeeld door deze te voorzien van gezond lokaal voedsel. De moestuin kan opgaan in een groter geheel dat de omgeving wil vergroenen en verduurzamen, en misschien zelfs kan zorgen voor werk voor mensen met een lichte handicap. Op dat moment is de moestuin een burgeronderneming. Dat verschijnsel is niet geheel nieuw, omdat bijvoorbeeld de CBE al langer bekend is, maar nieuw is wel de snelle opkomst van deze onderneming. Het begrip burgeronderneming is zo n twee jaar geleden komen overwaaien uit Engeland, nadat een aantal mensen daar voorbeelden had bekeken (Van der Lans). Niet elk voorbeeld was een zuivere CBE en sindsdien kent Nederland een reeks termen voor ongeveer hetzelfde: buurtonderneming, wijkonderneming, buurtbedrijf. Achter deze en andere synoniemen gaan twee verschijnselen schuil. Het eerste is een onderneming in handen van professionals die werken voor de wijk. Het is een nieuwe manier van welzijnswerkers om zich te organiseren. Het tweede verschijnsel is een onderneming in handen van de bewoners van een wijk. Mengvormen van beide bestaan, maar in dit paper draait het om de zuivere onderneming in handen van bewoners, burgers, de CBE. Veel Engelse voorbeelden zijn wijkcentra die tal van bedrijven huisvesten (Compendium for the Civic Economy, 00:/). Het zijn een soort bedrijfsverzamelgebouwen die zorgen voor een economische impuls in de wijk. De betrokken bedrijven hebben zeer uiteenlopende karakters en sommige daarvan zijn in handen van bewoners, net zoals met regelmaat het bedrijfsverzamelgebouw. Dan is het een CBE, burgeronderneming, als het bijdraagt aan de belangen van de betrokken individuen en hun gemeenschap. In Angelsaksische en Scandinavische landen leveren deze ondernemingen een bijdrage aan lokale gemeenschappen (Villeneuve Smith, 2011). In Nederland zijn burgerondernemingen nog niet zo wijd verspreid, alhoewel de aantallen wel aan het groeien zijn (ROB 2012; Huygen, A e.a. 2012). Het Verwey Jonker Instituut noemt verschillende kenmerken die een onderneming tot een burgeronderneming maken (Huygen, A e.a. 2012: 14). De A is een coöperatie die in juni 2012 is opgericht met als doel Apeldoorn te verduurzamen. De A voldoet aan alle kenmerken. Ten eerste is de organisatie opgericht uit een intrinsieke motivatie en de overtuiging dat het anders moet. Zo zegt de huidige bestuursvoorzitter: Al jaren was het ons ideaal: niet meer zelf werkloos toezien op een verkeerd gebruik van de aarde en broeikaseffect, maar zelf iets doen. Ten tweede is het een coöperatief bestuursmodel met licht leiderschap, er is een wisselend bestuur en de leden hebben veel zeggenschap. Ten derde draait de coöperatie dankzij verkoop van eigen producten, energie, en zij zijn daarom in staat financieel zelfstandig te opereren. Verder is sprake van spontaniteit bij het ontstaan van de onderneming. Het begon allemaal met een groepje inwoners dat het anders wilde en van daaruit zijn zij steeds verder gaan kijken naar waar de mogelijkheden liggen. Overheid en bedrijfsleven zijn op geen enkele andere manier dan als geïnteresseerde mede partij bij dit initiatief betrokken. Tenslotte is het een lokaal initiatief, het is de bedoeling dat er voor en met inwoners van Apeldoorn wordt gewerkt aan een duurzame leefomgeving. 3

4 3 Leverantie in twee richtingen Elektriciteit komt overwegend van grote energiemaatschappijen. Zij zijn centrale producenten die leveren aan decentrale gebruikers. Zonnepanelen maken het voor de decentrale gebruiker mogelijk om elektriciteit aan zichzelf te leveren. Heeft hij een overschot, dan kan hij dit terug leveren aan de centrale energiemaatschappij waarvan hij klant is. De productie keert zich om en er ontstaat een twee richtingen verkeer, en niet alleen bij de productie van elektriciteit. Zo komt zorg meest van de grote zorginstellingen, maar daarnaast is mantelzorg een wijd verbreid fenomeen. Mantelzorg betekent zelflevering van zorg. Grote zorginstellingen beschouwen dit niet als een vorm van terug leveren van zorg en stellen daar geen vergoeding tegenover. Dit neemt niet weg dat ook hier sprake is van een twee richtingen verkeer, en dat zal sterk gaan groeien naarmate de grote centrale zorginstellingen meer en meer door bezuinigingen worden getroffen. De allermeeste producten komen nog altijd van een centraal punt, een fabriek of een hoofdkantoor. Het twee richtingen verkeer komt op steeds meer plaatsen op, bijvoorbeeld bij het leveren van water of veiligheid, of voedsel uit de moestuin. Moestuinen zijn van vrijwel alle tijden en plaatsen en komen steeds meer voor, en zijn om die redenen misschien wel het beste voorbeeld van productie in twee richtingen. Bovendien zijn beide richtingen zuiver aanwijsbaar. Goed zichtbaar is hoe mensen voedsel produceren in hun moestuinen, dat zelf opeten en ook distribueren naar anderen, onder meer langs winkels en restaurants. Tegelijk is zichtbaar hoe boeren voedsel produceren en dat langs groothandels, winkels en restaurants bij de klant krijgen. Hoe ziet precies dit twee richtingen verkeer eruit, en hoe zit dat bij andere producten dan voedsel? Hierna komen achtereenvolgens voedsel, energie en zorg aan de orde. Daaruit volgt de stelling dat er vier principes zijn die samen beschrijven hoe productie in twee richtingen gaat voor alle mogelijke producten en diensten. 3.1 Voedsel De moestuin is een oud, wijd verbreid en snel groeiend voorbeeld van de gebruiker die zelf produceert en zijn tekorten en overschotten uitwisselt met anderen. Interessante voorbeelden komen uit Rusland sinds de eerste helft van de vorige eeuw. Onder het communisme was eigen productie van voedsel een noodzaak om tekorten te kunnen opvangen in de gecentraliseerde productie van boeren. Tot op vandaag is rond twintig procent van de voedselproductie in Rusland in handen van de gebruiker gebleven. Tijdens de economische crisis in Zuid Amerika in de jaren negentig van de vorige eeuw groeide in Brazilië het percentage snel, en is sindsdien de moestuin in grote aantallen gebleven (Boukharaeva). Op dit moment groeit in Europese landen het aantal moestuinen snel. Een oorzaak is de crisis, maar niet alleen. Andere oorzaak is de wil van steeds meer mensen om greep te hebben op wat zij eten, en voor sommigen ook om zich af te keren van de grote voedselproducenten en hun manier van produceren (Pollan). Beginnend bij decentrale productie is de eerste schakel in de keten de lokale tuin, die een moestuin is van een individuele eigenaar, of de gezamenlijke tuin van een collectief. Zij kunnen onderling hun eigen overschotten en tekorten uitwisselen en dat is de tweede schakel. Derde schakel is het leveren van hun overschotten aan restaurants en winkels in de buurt en daarmee leggen zij contact met de centrale elementen binnen de keten, de boeren, die ook leveren aan restaurants of winkels. Dat doen boeren misschien rechtstreeks, maar veelal door eerst te leveren aan de voedselverwerkende industrie, die weer levert aan groothandel, winkels en restaurants. Samen vormen boeren, industrie, winkels en restaurants de vierde schakel in de keten, die zorgt voor het opheffen van de tekorten van gebruiker. Hieruit volgen vier principes van productie in twee richtingen: 4

5 1. Zelf leveren, productie voor eigen gebruik 2. Uitwisseling van overschotten en tekorten tussen lokale partijen 3. Terug leveren van overschotten aan centrale afnemers 4. Levering door centrale producenten aan decentrale afnemers die daarmee hun tekorten afdekken Mensen die niet zelf produceren hebben een tekort van 100% en kopen dus voor 100% in bij centrale leveranciers. Gecentraliseerde voedselproductie is in staat tot het bereiken van steeds grotere delen van de wereldbevolking, die daardoor bovendien zal groeien. Tegelijk groeit ook de decentrale voedselproductie en ontstaat productie in twee richtingen. Er is debat over het vermogen van de decentrale productie om de wereldbevolking te voeden. Sommigen beweren dat 100% mogelijk is en anderen komen op veel lagere percentages uit (Fresco). Voor de tweerichtingenleer maakt dit geen verschil en is dit debat bijzaak. Crisis en de ideologie om anders te produceren zijn enkele oorzaken van de opkomst van het fenomeen stadslandbouw. Bij stadslandbouw is nog sterker dan bij het werken in moestuinen een kenmerk te zien dat hoort bij decentrale productie, namelijk de organisatie in collectieven. Een moestuin kan het individuele eigendom zijn van de gebruiker die volledig voor eigen consumptie produceert. Veel eigenaren zijn lid van verenigingen waarmee zij samen inkopen en waarbinnen zij ook producten uitwisselen. Stadslandbouw begint daarmee vaak en bestaat met regelmaat uit groepen die samen produceren voor elkaar, of voor lokale afnemers. Vaak ook hebben zij contacten met lokale boeren om van hen producten af te nemen. Hiermee leggen zij een schakel in de keten tussen decentrale en centrale productie. 3.2 Energie, elektriciteit Beginnen met energie was misschien beter geweest dan met voedsel, omdat de inspiratie tot het ontwikkelen van het model van de vier principes komt uit de energiesector, in het bijzonder elektriciteit. Daarvandaan komen de termen zelf en terug leveren en het idee van twee richtingen verkeer. Vergelijking zal echter aantonen dat elektriciteit in tegenstelling tot voedsel niet zuiver binnen de vier principes past, en dat is reden om hierboven met voedsel te beginnen. Gas en warmte blijven hier buiten beschouwing, omdat elektriciteit op dit moment verreweg de grootste markt is als het gaat om zelf leveren en terug leveren. 5

6 1. Zelf leveren, productie voor eigen gebruik Zonnepanelen op het eigen dak zijn misschien wel het beste voorbeeld van productie voor eigen gebruik. PV panelen leveren elektriciteit en de elektriciteitsmeters van mensen zijn zo ingesteld dat ze die elektriciteit in feite zelf afnemen. Dit staat bekend als zelf leveren. 2. Uitwisseling van overschotten en tekorten tussen lokale partijen Binnen vijf jaar tijd uitgegroeid tot een zeer levendige wereld, en snel door groeiend, zijn collectieven die samen elektriciteit inkopen, isolatiematerialen, zonnepanelen en nog meer materialen en apparaten, zelfs windmolens. Uit ongeveer vierhonderd collectieven zijn intussen vijftig opgekomen die zich energiebedrijf noemen, zoals De A. Deze lokale bedrijven willen alle elektriciteit uitwisselen tussen gebruikers, maar fiscaal is dat nog lastig, vandaar dat energie minder goed dan voedsel past binnen het model van de vier principes. 3. Terug leveren van overschotten aan centrale afnemers In Nederland en diverse andere landen, waaronder zeker Duitsland, zijn de grote energiemaatschappijen verplicht om lokaal opgewekte elektriciteit af te nemen voor de volledige marktprijs. Soms is daaraan een bovengrens gesteld, maar in Nederland gaat die nu verdwijnen. Dit is een belangrijke stimulans voor lokale energieproducenten die zo in staat worden gesteld tot terug leveren. Nu zij in Nederland nog fiscaal ontmoedigd worden om lokaal uit te wisselen, is terug leveren aan centrale afnemers hun voornaamste alternatief. 4. Levering door centrale producenten aan decentrale afnemers In Duitsland en Denemarken zijn intussen gemeenschappen die netto elektriciteit overhouden. In Nederland is Texel het hardst op weg in die richting. Uiteraard gaat het leeuwendeel van de elektriciteit nog andersom, dus van de centrale naar de decentrale afnemers. Wel slagen steeds meer collectieven erin om samen in te kopen bij de centrale producenten en om daaraan geld over te houden. Veel van deze collectieven, met name de lokale energiebedrijven, gebruiken deze inkomsten om te investeren in hun eigen productie. Inkomsten uit collectieve inkoop van centraal geproduceerde elektriciteit gebruiken om decentrale opwekking te stimuleren, is een mooi voorbeeld van het twee richtingen verkeer. In dit geval is er een symbiose tussen de beide richtingen. In andere gevallen is sprake van een bijna ideologische strijd. De richting van decentraal naar centraal is overwegend duurzaam en de omgekeerde richting is overwegend onduurzaam. Door de stijgende olieprijzen leek de duurzame richting de wind mee te hebben. Door de exploitatie van schaliegas en olie lijkt nu de onduurzame richting weer het tij mee te krijgen. Zo bekeken lijken beide richtingen te botsen, en ideologisch is dat ook zo. Vanuit een ander perspectief komt in beeld dat zij ook tegelijk kunnen groeien, of krimpen. 3.3 Zorg 1. Zelf leveren, productie voor eigen gebruik Voor de meeste zorg is de eigen woning altijd al de aangewezen plek. Voor zover iemand niet geheel voor zichzelf kan zorgen, doen mensen uit zijn directe omgeving dat. Voor zover nodig vult de wijkverpleging dat aan en alleen in de meer ernstige gevallen vertrekt iemand naar een verpleeghuis of ziekenhuis. De mensen uit de directe omgeving die zorg leveren, zijn mantelzorgers. Zij werken meest onbezoldigd en soms met een vergoeding via het persoon gebonden budget van degene die de verzorging krijgt (Sadiraj). 6

7 2. Uitwisseling van overschotten en tekorten tussen lokale partijen Meer organisatie van mantelzorgers zou kunnen leiden tot een betere inzet van tijd, geld en andere middelen. Lokale collectieven waarin mantelzorgers de krachten bundelen, zijn er vooral tussen familieleden van mensen met een handicap of chronische ziekte. In de afgelopen twintig jaar hebben zij enkele honderden kleine verzorgingshuizen opgezet die zij onder meer financieren met persoon gebonden budgetten. Deze verzorgingshuizen zorgen voor een efficiënte inzet van deze budgetten. 3. Terug leveren van overschotten aan centrale afnemers Voor zover persoon gebonden budgetten gaan naar mantelzorgers is dat te beschouwen als een vergoeding vanwege de staat voor hun levering van zorg, maar is dat terug leveren? In Amsterdam Zuid is een zorgorganisatie van bewoners opgericht, Stadsdorp Zuid, die in feite terug levert. Dat gebeurt door werk over te nemen van centrale zorgleverancier Puur Zuid. De volgende stap is dat er geld gaat van Puur Zuid naar Stadsdorp Zuid. In de mogelijke onderhandelingen daarover heeft Stadsdorp Zuid zich een positie verworven door collectieve inkoop bij Puur Zuid. 4. Levering door centrale producenten aan decentrale afnemers De centrale organisatie van zorg is groot en kost veel geld en vindt plaats in organisaties die onderdeel zijn van een doorlopende schaalvergroting. Tegelijk is de decentrale organisatie van zorg ook groot, omdat daarbij heel veel mensen betrokken zijn, maar de organisatiegraad is laag. Bezuinigingen op de zorg zullen meer verantwoordelijkheden neerleggen bij het decentrale niveau, en daar groeit intussen de organisatiegraad. Op een toenemend aantal plaatsen gaan mensen, net als rond energie, over tot collectieve inkoop van zorg. Dit doet onder meer Stadsdorp Zuid en de in Nederland bekende Brabantse dorpen Hogeloon en Elsendorp. Net als voedsel en energie past ook de productie van zorg in de vier principes van productie in twee richtingen. Dit toont de functie aan van deze principes. Zij dienen om een vergelijking te kunnen maken, dus om overeenkomsten en verschillen op het spoor te komen. Hierboven is begonnen met voedsel, omdat dit elk van de vier principes en hun rangorde goed aan het licht brengt. Energie brengt daaropvolgend aan het licht dat niet elk product zo zuiver past, en dat juist daarom vergelijking zinvol is. De overeenkomsten en verschillen kunnen dienen om bijvoorbeeld aan te geven waar de productie van zorg zich anders ontwikkelt, of minder snel, of waar misschien een verbetering mogelijk is. Idee is dat deze vergelijking mogelijk is binnen vrijwel elke maatschappelijke sector. In sectoren als groen, afval, welzijn, cultuur, transport en veiligheid wordt dan zichtbaar hoe mensen daar ook ver zijn met zelf leveren, uitwisselen, terug leveren en decentraal geleverd krijgen. Uit de vergelijking komt ook naar voren dat mensen op decentraal niveau collectiviteiten opzetten om te kunnen organiseren dat zij aan elkaar leveren, terug leveren aan het centrale niveau en ook collectief kunnen afnemen van het centrale niveau. Rond voedsel zijn tuindersverenigingen actief en groepen die samen doen aan stadslandbouw. Rond energie zijn intussen vijftig buurtenergiebedrijven. In Nederland zijn mantelzorgers of meer, afhankelijk van de definitie. Op landelijk niveau hebben zij een organisatie die hun belangen verdedigt richting de Rijksoverheid. 1 Zoals gezegd zijn lokale collectieven er vooral tussen familieleden van mensen met een handicap of chronische ziekte. Toch worden mantelzorgers soms de meest slecht georganiseerde beroepsgroep genoemd, omdat zij gezien hun grote aantallen een relatief lage organisatiegraad hebben. 1 Mezzo, Landelijke Vereniging voor Mantelzorgers en Vrijwilligerszorg, zie 7

8 Intussen organiseren zich in toenemende mate ook andere groepen mensen rond de zorg, zoals in Amsterdam Zuid. Daar organiseert de coöperatie Stadsdorp Zuid eigen zorg voor lokale bewoners. Ook regelen zij collectieve inkoop van zorg waardoor de prijs daalt en hun organisatiegraad stijgt en zij beter kunnen onderhandelen over bijvoorbeeld het terug leveren van zorg. Dat is in de zorgsector nog een onbekend fenomeen, maar waarom zou een zorginstelling niet betalen aan mensen die zelf zorg aanbieden? In de energiesector is dit een bekend fenomeen, en ook dat volgt uit vergelijkende studie. In alle drie onderzochte sectoren groeit de organisatiegraad, maar hoe zien die organisaties eruit, zijn dat burgerondernemingen? Op basis van diverse overeenkomsten laat zich intussen een model van de burgeronderneming ontwaren. 4 Organisatie van burgerproductie De A in Apeldoorn is een van de vijftig burgerinitiatieven die zichzelf energiebedrijf noemen. Deze en andere koplopers hebben intussen een kleine professionele organisatie, maar daarnaast blijft het burgerinitiatief krachtig overeind. Hoe organiseren zij dit? Uit een reeks overeenkomsten ontstaat een model van de burgeronderneming, dat volgt uit een vergelijkende studie tussen zo n vijftien buurtenergiebedrijven (Van der Heijden 2013). In dit model is het buurtenergiebedrijf een vereniging, of een coöperatie, of als begin een vereniging en na enig tijd een coöperatie. Verschil is dat mensen binnen de coöperatie niet alleen lid zijn, maar ook eigenaar (Veldheer, V. e.a. 2012:259). Een vereniging is geen eigendom van de leden en in tegenstelling tot de coöperatie kunnen zij niet delen in winst, omdat een vereniging die niet maakt. De vereniging en de coöperatie zijn de enige twee rechtspersonen die ruimte geven aan transparante democratische besluitvorming, en dat is belangrijk binnen een burgerinitiatief. De burgers organiseren zich binnen vereniging of coöperatie als leden en uit hun midden komt het bestuur. Dat zijn zeker in het begin vrijwilligers. Daarnaast geven vereniging en coöperatie steeds ruimte aan tal van vrijwilligers die zich willen inzetten binnen hun burgeronderneming. Binnen de energiesector is dit het meest in ontwikkeling, vandaar dat het buurtenergiebedrijf hier dient als voorbeeld voor de organisatie van burgerproductie binnen de burgeronderneming, CBE. Verduurzaming van energie doen buurtenergiebedrijven in het begin vaak door de gezamenlijke inkoop van zonnepanelen, isolatie en andere materialen. Na kortere of langere tijd stappen zij ook in de collectieve inkoop van groene energie en het zelf verkopen van panelen, isolatie en andere materialen, en ook adviezen. Dit zijn commerciële activiteiten en met reden, omdat vrijwilligers niet het tempo kunnen maken dat nodig is voor de verduurzaming van energie. Deze activiteiten brengt het buurtenergiebedrijf onder in aparte BV s of stichtingen. Die kunnen failliet gaan zonder dat de coöperatie of vereniging failliet gaat. Zeker als het buurtenergiebedrijf investeert in een eigen energiecentrale is dit een verstandige strategie. Langs deze weg ontstaat een buurtenergiebedrijf met een publiek en een privaat deel. De vereniging of de coöperatie is het publieke deel. Daarin verzamelen zich mensen die zich opstellen als burger, omdat zij het beste willen voor hun gemeenschap. In het private deel bevinden zich commerciële activiteiten, die bestaan uit verkoop van producten en diensten aan klanten, waaronder ook leden. Cruciaal is het primaat van het publieke deel: de vereniging of coöperatie is eigenaar van de BV s of stichtingen, of heeft een contract met ze waarin de zeggenschap is geregeld. Alleen zo kan een nutsbedrijf ontstaan dat energie produceert voor de gemeenschap en opbrengsten opnieuw investeert in die gemeenschap. 8

9 Het publieke en het private deel voeden elkaar, in de eerste plaats omdat het private deel bestaat uit activiteiten waarvan de klant met zekerheid weet dat deze bijdragen aan de duurzaamheid en economie van de gemeenschap. In de tweede plaats zorgen deze activiteiten dat het publieke deel, de vereniging of coöperatie, geloofwaardig is als een partij die de verduurzaming versnelt. Spil is de directeur of coördinator die niet alleen de commerciële activiteiten aanstuurt, maar er ook is om de vrijwilligers te versterken in hun activiteiten. Dat zijn onder meer innovaties die op termijn commercieel kunnen worden, zoals nieuwe activiteiten rond energie, of bijvoorbeeld stadslandbouw, of deelauto s. De organisatie vormt als het ware een lemniscaat: Binnen dit lemniscaat voltrekt zich een onderlinge voeding tussen het publieke en private deel waardoor een bijzondere onderneming ontstaat, die niet alleen financieel inkomen genereert, maar ook maatschappelijke meerwaarde. Toegepast op andere sectoren dan energie is dit model bruikbaar om te bekijken hoe mensen werken in burgerondernemingen die bijvoorbeeld voedsel produceren, of vervoer, of een aantal producten tegelijk zoals voedsel, vervoer, energie en zorg. Zeker deze bredere ondernemingen zijn vaak begonnen met energie en dus past het lemniscaatmodel van het buurtenergiebedrijf. Waar het niet past, is dit model bruikbaar om overeenkomsten en verschillen op het spoor te komen, bijvoorbeeld sterke betrokkenheid van de overheid, of van een bedrijf. Het lemniscaatmodel stelt verder in staat om de economische en de maatschappelijke kracht van de burgeronderneming te doorzien. Om te overleven moet deze in de eerste plaats economisch niet slechter presteren dan een andersoortig bedrijf, bijvoorbeeld een buurtrestaurant moet het kunnen opnemen tegen een pizzeria, en een buurtenergiebedrijf tegen een energiemaatschappij. Daarnaast moet de burgeronderneming maatschappelijk niet slechter presteren dan een overheid of een instelling. Het lemniscaat brengt vrijwilligerswerk, democratie, innovatie, lokale verbinding en een bijzonder imago allemaal onder een dak, samen met de levering van producten en diensten. Dat zijn vaak diverse producten en diensten die elkaar versterken, waarbij de burgeronderneming veelal in staat is zijn transactiekosten en overhead zeer laag te houden. Alles bij elkaar een combinatie die een sterke concurrentiepositie geeft. Wat is die positie precies? 9

10 5 Meervoudige waarde creatie door burgerproductie 5.1 Inleiding Een buurt met een bloeiende burgeronderneming is meer waard. Het betekent waardevastheid van particulier woningbezit, en ook meer waar voor je geld als huurder. Een zorgverzekeraar weet dat zijn klanten in deze wijk meer koopkracht hebben, en dus hun premies eenvoudiger blijven betalen. Om dezelfde reden zullen klanten met een uitkering van deze verzekeraar beter kunnen rondkomen. Ook kan deze verzekeraar erop rekenen dat zijn klanten minder snel ziek worden, omdat hun leefomgeving goed is, en bovendien goedkope zorg krijgen als de buurtonderneming dat regelt. Tenslotte kan de zorgverzekeraar in zijn positie als belegger besluiten om in deze wijk te investeren in bijvoorbeeld het winkelcentrum, omdat ondernemers daar goed zullen kunnen bestaan. De waarde daarvan is redelijk vast en ontwikkelt zich gestaag als de burgers hun activiteiten voortzetten. De buurtonderneming zorgt voor meervoudige waarde creatie voor de burger en ook voor de zorgverzekeraar en vastgoedbeleggers. Als zij bezit hebben in een buurt met goedkope energie en zorg, en met fraai groen en een hoge veiligheid, dan kunnen zij rekenen op meer waardevastheid van hun bezit. Een woningcorporatie heeft daarnaast belang bij het bieden van een goede leefomgeving, en pensioenbeleggers hebben net als zorgverzekeraars belang bij mensen die hun premies kunnen betalen en van hun uitkeringen kunnen leven. Dit is meervoudige waarde creatie en ook de overheid kan profiteren van een dergelijke waarde creatie door de burgeronderneming. Aantoonbaar is dat groepen burgers zorgen voor meer kwaliteit tegen minder geld in maatschappelijke sectoren als klimaat, natuur, zorg, welzijn, ontwikkelingssamenwerking, veiligheid. Dat biedt de overheid kans op bezuinigingen. Zij kan op haar begroting profiteren van deze en van andere inverdieneffecten van burgerproductie. Die komen van burgers die zorgen voor het behoud van hun eigen koopkracht. Dan krijgt de overheid minder te maken met armoede en ontvangt zij meer uit belastingen. De veronderstelling is dat burgerondernemingen een meervoudige waarde creatie hebben (Emerson). Zij hebben dat voor verzekeraars, beleggers, de overheid en natuurlijk ook voor de burger zelf. Waaruit bestaat deze meervoudigheid precies, en kunnen we begrijpen hoe deze in elkaar zit? Immers, een beter begrip van meervoudige waarde creatie kan burgers, overheden, verzekeraars, beleggers en anderen doen kiezen voor de burgeronderneming. 5.2 Meervoudigheid Minder armoede en meer opbrengsten uit belastingen zijn elementen van de meervoudigheid van de creatie van waarde door burgerondernemingen, en er zijn meer. Zo hebben deze ondernemingen een spill over effect van ondernemersmentaliteit. Als in een buurt een onderneming wordt gestart, dan volgen omliggende gemeenschappen vaak met eigen initiatieven (Peredo & Chrisman, 2006: 34). Ook binnen de buurt zelf gaan meer mensen ondernemen nadat zij geïnspireerd zijn door de buurtonderneming. Verder blijkt dat mensen, doordat zij bezig zijn met hun eigen energie productie, zij veel meer oog hebben voor energie verbruik en verspilling. Dit effect is groter bij mensen die energie verkrijgen vanuit hun eigen omgeving dan vanuit grootschalige energie projecten (Devine Wright, 2004). Ook ontstaat meerwaarde door het inbrengen van heel specifieke kennis, kunde en ervaringen van lokaal betrokkenen. Dat is deskundigheid die niet naar boven zou komen wanneer een centrale producent zijn product levert. Meervoudige waarde creatie wil zeggen dat een onderneming niet alleen waarde creëert met zijn primaire activiteit, bijvoorbeeld voedselproductie, maar door andere activiteiten eveneens waarde 10

11 creëert. Zo brengt stadslandbouw mensen bij elkaar en zorgt voor meer groen in de buurt. Er zijn zelfs directe relaties bekend tussen stadslandbouw en minder criminaliteit (Hagey). Gangbare landbouw heeft dergelijke neveneffecten veel minder. Denk aan sociale contacten, leefbaarheid in de stad, bewustwording over voedsel, onderwijs en biodiversiteit. Een gangbaar landbouwbedrijf overleeft enkel als het alles inzet voor de primaire activiteit. Dat is een enkel product, aardappelen bijvoorbeeld, die zo snel en zoveel mogelijk geproduceerd moeten worden. Alles wat daarvan afleidt zijn kosten. De waarde creatie is overwegend enkelvoudig, met weinig spill over, waarom is die bij een burgeronderneming meervoudig? De basis van een gangbare onderneming is winst maken, en dan ligt enkelvoudige waarde creatie voor de hand. Elke extra deelnemer moet delen in de winst, en daarom leent zo n onderneming zich niet goed voor collectiviteit. De basis van een burgeronderneming is waarde vasthouden en kosten besparen. Zo is stadslandbouw niet bedoeld om zo snel mogelijk zoveel mogelijk voedsel te produceren, maar om de leefbaarheid van de wijk te verstevigen. Buurtenergie is niet bedoeld om zoveel mogelijk winst te maken met de productie van energie, maar om een wijk energieneutraal te maken en de kosten voor energie beheersbaar te houden. Dit leent zich voor collectieve actie en solidariteit, omdat elke extra deelnemer kan helpen om waarde vast te houden en kosten te verlagen. Dit hoeven niet alleen de waarde en kosten te zijn voor stadslandbouw of buurtenergie. Is een extra deelnemer aan stadslandbouw iemand die het risico loopt af te drijven richting criminaliteit, en blijft hij nu daarbuiten, dan draagt dit bij aan de waarde van de wijk en het beheersen van de kosten voor criminaliteit. Stadslandbouw kan die extra deelnemer veel eenvoudiger opnemen dan gangbare landbouw, omdat hij daar in de winst moet delen, en dat telt bij stadslandbouw veel minder. Bovendien zijn de deelnemers aan stadslandbouw veel beter in staat om als nevenactiviteit een programma te draaien speciaal gericht op preventie van criminaliteit. In tegenstelling tot een gangbaar landbouwbedrijf kan het eenvoudiger mensen opnemen en drukt de zorg minder zwaar dat deze nevenactiviteit de primaire productie in gevaar brengt. Vergelijkbaar kan een buurtenergiebedrijf eenvoudig verbreden tot een buurtonderneming die ook werkt aan bijvoorbeeld autodelen. De mensen die in het collectief zitten, hebben elkaar leren kennen rond het gezamenlijk besparen op energiekosten, dus waarom niet ook op transportkosten? Niemand hoeft daarop winst te maken, of in de winst te delen, en hoe meer mensen samen hun kosten delen voor energie en transport, hoe lager die kosten worden. De kracht van de burgeronderneming is de meervoudige waarde creatie. Dat geeft deze onderneming in principe een sterke concurrentiepositie, maar leidt niet vanzelf tot een lagere prijs voor de primaire activiteit. Buurtenergie levert misschien wel veel meer op dan alleen elektriciteit, maar de prijs voor elektriciteit kan hoger liggen dan de prijs die een centrale energiemaatschappij rekent. Als die bovendien zijn kosten voor CO2 uitstoot niet in rekening hoeft te brengen, terwijl het buurtenergiebedrijf geen uitstoot heeft, dan is geen sprake van een gelijk speelveld. Dan dreigt de situatie waarin consumenten kiezen voor goedkope elektriciteit waarmee ze zichzelf en hun gemeenschap de voordelen van meervoudige waarde creatie ontzeggen. Om de vergelijking te kunnen maken, is cruciaal om deze waarde creatie verder in beeld te brengen. Hieronder volgt een poging door de meervoudigheid samen te vatten in vijf pijlers onder de burgeronderneming. 11

12 1 e pijler: gemeenschap Zelf levering is een keuze van het individu die hij kan maken om uiteenlopende redenen, bijvoorbeeld omdat hij het gewoon leuk vindt, of omdat hij in de meeste gevallen geen geld kwijt is aan tussenhandel en belastingen. Het individu kan het daarbij laten, maar uit de keuze voor zelflevering volgt vaak het opzetten van een gemeenschap, omdat het de voordelen biedt van schaalvergroting. Een economische reden daarvoor is korting door collectieve inkoop van bijvoorbeeld materialen voor isolatie of zonnepanelen, en ook zorg of woningonderhoud. Het opzetten van een gemeenschap betekent meteen organisatie van solidariteit, en dat kan voor velen in plaats van economische redenen de motivatie zijn om deze op te zetten. 2 e pijler: transactiekosten Het opzetten van een gemeenschap brengt mensen bij elkaar die samen besluiten gaan nemen over aankopen. Dit gezamenlijk ontwikkelen van marktkennis scheelt veel tijd en helpt zorgen voor selectie van de beste aanbieder. De transactiekosten gaan omlaag, omdat mensen deze delen. Gaan zij daarnaast ook samen produceren, dan zijn zij onderling in staat om te bepalen wie bijvoorbeeld welk werk gaat doen. Uren, transport, materialen en kennis kunnen zij veel eenvoudiger alloceren dan bijvoorbeeld een medewerker van een hoofdkantoor. Hiermee gaat de overhead omlaag en dat brengt de transactiekosten verder omlaag. 3e pijler: transactiebaten Sociale cohesie Het opzetten van een gemeenschap brengt niet alleen transactiekosten omlaag, maar heeft ook opbrengsten die te beschouwen zijn als transactiebaten, een woord dat tevergeefs gezocht wordt in de gangbare economische literatuur. Uit de contacten tussen mensen volgen namelijk niet alleen besparingen, maar ook nieuwe opbrengsten. Eerste zijn natuurlijk het plezier van het contact en de sociale cohesie, hoewel dat ook uit te drukken is in besparing, namelijk minder vervreemding. Innovatie Onmiskenbare baten zijn nieuwe ideeën, innovaties, hoewel sommige daarvan ook weer tot besparingen kunnen leiden. Dat zijn ideeën gebaseerd op lokale kennis waardoor een product toegepast wordt op een wijze die veel beter is aangepast aan de lokale omstandigheden, en dus met minder kosten. Denk aan de aanpassing van de productie van een moestuin aan de lokale natuurlijke omstandigheden en vraag en aanbod. Andere innovaties generen wel zuiver nieuwe inkomsten. Een sterk voorbeeld is Herman de Zonnestroomverdeler, een apparaat om als gemeenschap elektriciteit op te wekken. Zonder participatie in een dergelijke gemeenschap, en dus gedegen kennis daarvan, had de ontwikkelaar van dit product zijn idee nooit gekregen. Democratie De gemeenschappen die mensen opzetten om samen te produceren zijn open, omdat schaalvergroting de kosten omlaag brengt, en ook omdat solidariteit belangrijk is. Beide zorgen voor legitimatie van de gemeenschap, want andersom zouden beperkte en gesloten gemeenschappen ontstaan en die zijn minder geloofwaardig. Er ontstaan gemeenschappen van burgers waarin allen zeggenschap hebben. Consistent is dat zij deze vaak organiseren als vereniging of coöperatie, en dat zijn rechtsvormen die democratische besluitvorming eisen. Dit draagt bij aan de democratie in het algemeen die groter wordt omdat mensen over meer democratisch gaan beslissen dan voorheen. 12

13 4 e pijler: verbreding Een hoge groene kwaliteit van de buurt draagt bij aan gezondheid, en bijvoorbeeld ook aan het vasthouden van water, en het scheppen van een klimaatbestendige omgeving. Economisch zijn dergelijke combinaties gunstig, omdat een enkele investering in groen effect heeft op veel meer sectoren, die samen kunnen investeren en daardoor per sector kunnen besparen (AgentschapNL). Door hun aard maken burgerondernemingen deze combinaties zeer vanzelfsprekend. Zo zorgt stadslandbouw vanzelf voor meer groen in de buurt met alle bovengenoemde neveneffecten en meer, zoals minder criminaliteit. Vergelijkbaar kan een buurtenergiebedrijf eenvoudig verbreden tot een buurtonderneming die ook werkt aan bijvoorbeeld autodelen. 5 e pijler: inverdienen Voor beleggers zorgt een burgeronderneming voor een waardevaste buurt; voor zover bewoners particuliere woningeigenaren zijn, zijn zij zelf deze beleggers. Door te zorgen dat hun buurt waardevol is, zorgen zij voor een veilige investering in vastgoed, en dit gaat verder. Slagen zij er namelijk in om een buurt te creëren met lage kosten voor energie, zorg of vervoer, dan werken zij aan behoud van koopkracht, ook voor huurders. Daardoor kunnen mensen onder meer hun premies blijven betalen, en van hun uitkeringen leven. Ook kunnen zij belastingen betalen en daarvan profiteert de overheid. Die profiteert ook langs andere wegen, bijvoorbeeld omdat mensen minder een beroep doen op de bijstand, of op zorgvoorzieningen. Hiervan profiteren op hun manier ook weer de zorgverzekeraars. De overheid, zorgverzekeraars en anderen, zoals beleggers, hebben inverdieneffecten vanwege de burgeronderneming. Zij kunnen daar als free rider van profiteren, of de burgeronderneming stimuleren. Dat kan door daarin rechtstreeks te investeren, of door bijvoorbeeld een verlaging in belasting of in premie te geven. Interessante optie is participatie in de onderneming, wat binnen een coöperatie een reële optie is. Uit Duits onderzoek blijkt dat meer dan 50% van de opbrengsten van energie producerende buurtondernemingen gelijk weer in de gemeenschap geïnvesteerd worden. Voor winsten is dit zelfs meer dan 80% (Müllenhof, 2010). Financiële opbrengsten die in de gemeenschap blijven, zijn vaak vijf keer zo groot bij burgerondernemingen dan bij andere projecten (Welsh Galuzzo, T, 2005). Voor een zorgverzekeraar maakt dit de burgeronderneming een interessante belegging. Interessant voor de overheid is dat deze onderneming een direct effect hebben op de werkgelegenheid; geïnitieerd vanuit een burgeronderneming en aanbesteed in de omgeving, leiden energieprojecten tot 1.1 tot 2.8 maal meer banencreatie binnen een gemeenschap dan commerciële projecten van dezelfde aard ( Lantz & Tegen, 2009: 3). Deze vijf pijlers staan onder een burgeronderneming, een CBE, Community Based Enterprise. Deze pijlers staan niet onder een gangbare onderneming, die het vooral moet hebben van de combinatie van snelheid en volume. Dat zijn niet alleen gangbare ondernemingen die opereren op de markt, omdat overheden en maatschappelijke instellingen ook afgerekend worden op deze combinatie. Hiermee komen twee soorten ondernemingen niet alleen naast elkaar te staan, maar soms ook tegenover elkaar in de zin van concurrentie. Wanneer doet de burgeronderneming het beter dan bedrijven, overheden en maatschappelijke instellingen? Binnen de energiesector is intussen sprake van regelrechte concurrentie. Gangbare energiemaatschappijen zijn natuurlijk nog verreweg de grootste, maar in Duitsland bijvoorbeeld is 50% van de duurzame energie productie in handen van burgerondernemingen, en in Denemarken is dit maar liefst 80% (Go, S e.a. 2012). 13

14 Heeft de burgeronderneming een groot en meervoudig oplossend vermogen voor problemen die bedrijven, overheden en maatschappelijke instanties niet oplossen, of zelfs veroorzaken? Als dit het geval is, dan is dat reden om burgerproductie te stimuleren, maar wel op de juiste tijd, plaats en wijze. Zo lost burgerproductie niet nu en overal alle problemen op rond tekorten aan energie, de kosten en de vervuiling daarvan. Ook heeft het geen zin een buurtenergiebedrijf te starten op een wijze dat deze niet van de bewoners wordt (Van der Heijden 2013). Stadslandbouw poneren als de oplossing voor het wereldvoedselprobleem is de verkeerde verwachtingen wekken. Het nu presenteren als een start voor een groep mensen die hun wijk willen verbeteren, is wel degelijk geloofwaardig, omdat intussen velen hen voor zijn gegaan. Daaruit kan een burgeronderneming ontstaan die rust op alle vijf pijlers waardoor burgers en hun gemeenschap voluit kunnen profiteren. 6 Conclusie en discussie In de burgereconomie produceren gebruikers in toenemende mate producten en diensten die zij voorheen volledig kregen als klanten van bedrijven, overheden en maatschappelijke instellingen. Denk aan energie, voedsel, publiek groen, veiligheid, transport, zorg, cultuur en welzijn. Gebruikers beginnen aan zichzelf te leveren en aan elkaar, en leveren overschotten aan de bekende centrale leveranciers. Wat de gebruikers aan tekorten hebben, en dat is nu nog het leeuwendeel, krijgen zij geleverd van deze centrale leveranciers. Nieuw is de snelle opkomst van burgerproductie en dat brengt veel vragen met zich mee. Dit paper geeft op enkele een antwoord, hoe voorlopig ook. Als eerste komt de leverantie in twee richtingen aan de orde en die roept tevens nieuwe vragen op. Deze twee richtingen zijn namelijk ook te beschouwen als twee tegengestelde richtingen waarin de samenleving zich ontwikkelt: een samenleving met nog meer en nog snellere processen van enkelvoudige waarde creatie door centrale leveranciers en met het individu als klant, versus een samenleving waarin deze klant ook burger is en zelf de productie op zich neemt met een hoge meervoudige waarde creatie. Deze tegenstelling kan reden zijn voor ideologische stellingname en dat is niet onbelangrijk. Het geeft de kans om politieke uitspraken te doen over burgerproductie, zodat mensen kunnen besluiten wat zij ervan vinden. Bij zelf leveren en terug leveren en centraal geleverd krijgen, hoort een organisatiemodel en dat is geschetst met behulp van het publiek private lemniscaat. Deze organisatie kan de meervoudige waarde creatie realiseren, maar heeft daarvoor met regelmaat geld nodig. Uit onderzoek dat is gedaan naar het ontstaan van burgerondernemingen in onder andere Engeland blijkt dat veel ideeën niet van de grond komen in de beginfase door gebrek aan kapitaal (Haugh, H, 2007:3). Dat is zonde omdat op deze manier een enorm potentieel aan waarde voor de samenleving verloren gaat. Dit terwijl tegelijkertijd steeds meer aanbod ontstaat van investeerders die bereid zijn een lager financieel rendement te ontvangen voor een hoger sociaal rendement (BCG, 2012:9). Deze sociale investeerders richten zich momenteel vooral op de grotere sociale ondernemingen. Er lijkt een verstoring in de markt te bestaan waardoor burgerondernemingen en investeerders elkaar niet goed kunnen vinden. Belangrijk is om deze verstoring op te lossen, maar hoe? Met deze vraag komt dit paper tenslotte uit op de agenda, waarop financiering een prominente plaats verdient. Op de agenda kan natuurlijk heel veel bij zo n nieuw verschijnsel als burgerproductie. Wat in elk geval niet mag ontbreken is een grondslagendebat over democratie (Van der Heijden 2011). Binnen hun burgerondernemingen organiseren de leden een speciale vorm van democratie, die in de literatuur ook wel bekend staat als associatieve democratie (Hirst). Hoewel geen representanten van 14

15 de hele gemeenschap voegen de leden wel toe aan het democratisch gehalte van de samenleving. Door greep te krijgen op productie van onder meer energie brengen zij een deel van de samenleving binnen het bereik van de democratie dat zich daar tot nu toe aan onttrekt. In termen van leveren lijkt het alsof burgers zelf democratie gaan leveren aan elkaar. Gaan zij ook democratie terug leveren aan de volksvertegenwoordiging? Dat doen zij wanneer zij het democratisch gehalte van de samenleving op zo n manier vergroten dat daardoor volksvertegenwoordigingen te maken krijgen met meer betrokken burgers, die afgewogen vraagstukken aan ze leveren. Mogelijk kan deze metafoor van zelf leveren en terug leveren van democratie een bijdrage leveren aan het debat over de democratie. Het idee van burgerproductie kan aan dit grondslagendebat nog veel meer impulsen leveren. Misschien zijn de volgende daarin belangrijke vragen: betekent burgerproductie een emancipatie van de klant tot een producent die niet alleen zeggenschap heeft over productie, maar dat ook als burger doet die lid is van de gemeenschap? Gaat hij daarmee nieuwe producten vragen, of zelfs creëren, en veranderen hiermee ook bedrijfsleven, overheid en maatschappelijke instellingen? Is tenslotte, meer dan 200 jaar na 1789, sprake van een nieuwe burgerlijke revolutie, of is dat een overschatting van wat zich nu voltrekt? Over de auteurs Jurgen van der Heijden adviseert en publiceert over een samenleving waarin functies als energie en natuur, of wonen en zorg elkaar onderling versterken. Daarin krijgen burgers de kans om zelf productie van energie, natuur, wonen en zorg op zich te nemen. Hij is (co )auteur van o.a. 'Toekomstwaarde Nu; de kracht van functiecombinaties' en 'Productie door de burger'. Jurgen is bestuurslid van CALorie, de energiecoöperatie van Castricum. Hij werkt als adviseur voor AT Osborne Myrthe Kolenbrander heeft haar Bachelor politicologie aan de Universiteit van Amsterdam in 2013 afgerond en is momenteel bezig met haar master International Business: Strategy and Innovation aan de Universiteit Maastricht. Binnen deze master richt zij zich op onderwerpen zoals social entrepreneurship, sustainable strategy en de organisatie van de toekomst. Literatuur 00:/ (2011), Compendium for the Civic Economy, What the Big Society should learn from 25 trailblazers, 00:/, London AgentschapNL, Toekomstwaarde Nu, de kracht van functiecombinatie, AgentschapNL/Ministerie van I&M, Utrecht/Den Haag 2012 Boukharaeva L. M. (2011), Six ares of land: Resilience of city dwellers in Russia, in Tidball, Keith G.; Krasny, Marianne E. (Eds.), Greening in the Red Zone: Disaster, Resilience and Community Greening, Springer, New York Emerson, J (2000) The Nature of Returns: a Social Capital Markets Inquiry into Elements of Investment and The Blended Value Proposition. Social Enterprise Series working paper nummer 17, Harvard Business School Fresco, Louise (2012), Hamburgers in het paradijs, Prometheus, Amsterdam Go, S; Narayan, D (2012) Community Power: Renewing Communities Trough Renewables. Gepubliceerd door: Sol Solution 15

16 Hagey, Allison, Solana Rice, Rebecca Flournoy (2012), Growing Urban Agriculture: Equitable Strategies and Policies for Improving Access to Healthy Food and Revitalizing Communities, PolicyLink, Oakland Haugh, H (2007) Community led Social Venture Creation. Entrepreneurship Theory and Practice Vol. 31:4 Heijden, Jurgen van der (2011), Productie door de Burger. Democratischer dan volksvertegenwoordiging, Delft, Eburon Heijden, Jurgen van der (2013), Buurtenergie Nu, de volgende stap in 2013, Natuur & Milieu Overijssel en AT Osborne in opdracht van de Provincie Overijssel, Zwolle/Baarn 2013, zie Hirst, Paul (2002). Democracy and Governance; Debating governance, authority, steering and democracy, Pierre, Jon (ed.), Oxford: Oxford University Press Huygen, A. (2012) Condities voor Zelforganisatie, WMO Kenniscahier 18 Lans, Jos van der (2011 ) Column Waar is Jos van der Lans? Toevertrouwen aan burgers.uk in TSS Tijdschrift voor sociale vraagstukken juni 2011 Lantz, E; Tegen, S (2009) Economic Development Impacts of Community Wind Projects. Conference paper for WINDPOWER 2009 Mühlenhoff, J (2010) Value Creation for Local Communities through Renewable Energy. Renews Special Issue: 46 Pestoff, Victor, Taco Brandsen, Public governance and the third sector: opportunities for coproduction and innovation? Paper presented at the conference of the European Group of Public Administration, September 2 4, 2009, St Julians, Malta. Peredo, A; Chrisman, J (2004) Towards a Theory of Community Based Enterprises. Academy of Management Journal. Vol. 31:2 Pollan, M. (2008) Een pleidooi voor echt eten. Amsterdam: De Arbeiderspers Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) rapport ( december 2012) Loslaten in vertrouwen: Beschouwingen van adviesraden over een nieuwe verhouding tussen overheid, markt en samenleving Sadiraj, K, Oudijk, D, e.a. (2011) De opmars van het PGB. De ontwikkelingen van het persoonsgebonden budget in nationaal en internationaal perspectief. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau Veldheer, V.; Jonker, J.; Noije, L. van, Vrooman, C. (red.) (2012) Een beroep doen op de burger. Gepubliceerd door: Sociaal Cultureel Planbureau Villeneuve Smith, F (2011) Fight back Britain: A report on the stage of the social enterprise survey Gepubliceerd door: Social Enterprise UK 16

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 (verschenen in nr. 3, september 2014 Magazine Energie+) Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 Alle gemeenten zien in meer of mindere mate

Nadere informatie

Hoe word je van vrijwilligersorganisatie een bedrijf?

Hoe word je van vrijwilligersorganisatie een bedrijf? Hoe word je van vrijwilligersorganisatie een bedrijf? Workshop 6.4, Evenement Hier Opgewekt Den Haag, 21 november 2014 Arien Scholtens, dea Jurgen van der Heijden, CALorie Hoe word je van vrijwilligersorganisatie

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Energieke Bo+omup aan de slag met Energie

Energieke Bo+omup aan de slag met Energie Energieke Bo+omup aan de slag met Energie Waar hebben we het eigenlijk over? 300-450 ini9a9even (HIER Opgewekt) Ini9a9even van burgers: 1. Windcoöpera9es (> 90: 15) 2. Energiecoöpera9es- bedrijven (> 2009:

Nadere informatie

Zon op VVE. Wormerveer Eric de Lange 19 mei 2016

Zon op VVE. Wormerveer Eric de Lange 19 mei 2016 Zon op VVE Wormerveer Eric de Lange 19 mei 2016 Waarom doen we dit? Wereldwijde klimaatcrisis Klimaat top Parijs Energie Akkoord Nederland Klimaatzaak Urgenda Maar er gebeurt nog steeds te weinig en te

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Buurtenergie Boekelo, 29 januari 2013

Buurtenergie Boekelo, 29 januari 2013 Buurtenergie Boekelo, 29 januari 2013 Programma > 20.00 U. Welkom namens de dorpsraad door Joost Brunink > 20.10 U. Welkom namens de gemeente door Rienk van der Werff, en toelichting op duurzaamheidsbeleid

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Deel 1: de ORGANISATIE-MONITOR

Deel 1: de ORGANISATIE-MONITOR Deel 1: de ORGANISATIE-MONITOR Deze Monitor gaat over: je organisatie (initiatief): mensen, activiteiten, organisatie, financiële situatie. TOELICHTING MONITOR ORGANISATIE LET OP: Deze vragenlijst bestaat

Nadere informatie

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven Probleemanalyse De vuilstort van de AVRI in Geldermalsen is gesloten. Het idee is om op deze gesloten vuilstort alsmede op de gebouwen van de AVRI in totaal 9,3 MWp zonpv te realiseren. Daarnaast kunnen

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

Stadsboeren in Nederland

Stadsboeren in Nederland Stadsboeren in Nederland Door: ir. Rosanne Metaal Directie Europees Landbouwbeleid &Voedselzekerheid DG AGRO, Ministerie Economische Zaken Presentatie Alumni-netwerk, 12 november 2013, Uit Je Eigen Stad

Nadere informatie

Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort

Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort Doel van dit document is het bieden van achtergrond informatie over het principe van Eemstroom -Energiecoöperatie Amersfoort. Eemstroom One

Nadere informatie

Hoe maakt een onderneming optimaal gebruik van het menselijk kapitaal?

Hoe maakt een onderneming optimaal gebruik van het menselijk kapitaal? White paper Hoe maakt een onderneming optimaal gebruik van het menselijk kapitaal? Deze white paper wordt u gratis aangeboden door De Valk Leadership Company Datum: 1 januari 2013 Versie: 2.0 Auteur: Guido

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân Gebruik de lokale, Friese kracht voor meer duurzame energie en werkgelegenheid Vijf stellingen voor een duurzamer Fryslân Steeds meer Friezen kiezen er voor om zelf duurzame energie op te wekken, thuis

Nadere informatie

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1 Subsidieaanvraag : oprichten buurtenergiebedrijf in de schilderswijk 1 s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling

Nadere informatie

Circulaire Economie en Meervoudige Waardecreatie

Circulaire Economie en Meervoudige Waardecreatie Circulaire Economie en Meervoudige Waardecreatie Roel During, Alterra 20 mei 2015 Bijdrage aan de themadag Financiele Arrangementen Doel 1. 1. Nieuwe maatschappelijke context vertalen in mogelijkheden

Nadere informatie

Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren

Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren Private equity/investeringsfonds Ampere Equity Fonds Aandeelhouders zijn APG, PGGM, Delta Lloyd and Rabobank. Focus op productie duurzame

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl LTO inzet duurzame energie 1. Verbetering inkomenspositie door (decentrale)energieproductie

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

MEI Westerkwartier 4 april 2011

MEI Westerkwartier 4 april 2011 Duurzame Energie veranderingen in de markt van Photo Voltaische systemen (PV) MEI Westerkwartier 4 april 2011 Frans Debets Duurzame energie 4 redenen om het te ontwikkelen 1. Klimaatbeleid, CO2 reductie

Nadere informatie

Dan op een ander dak!

Dan op een ander dak! Geen zonnepanelen op eigen dak? Dan op een ander dak! Een initiatief van Zon op Nederland Wat is Zon op Nederland In het kort: Zon op is burgerinitiatief Buurtbewoners kopen gezamenlijk zonnepanelen Op

Nadere informatie

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Een beter klimaat begint bij jezelf! Erik de Ruijter, Coöperatie EnergiekAlphen SAMEN, LOKAAL EN DUURZAAM

Nadere informatie

Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak

Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak Globaal denken, lokaal handelen Zonlicht voorziet de aarde van enorm veel energie: duurzame energie. De hoeveelheid zoninstraling en de daaruit te halen energie is

Nadere informatie

AGEM Holding B.V. Bestuur: Wethouders AGEM U.A. en Guus Ydema. AGEM Levering B.V. Directeur: Guus Ydema

AGEM Holding B.V. Bestuur: Wethouders AGEM U.A. en Guus Ydema. AGEM Levering B.V. Directeur: Guus Ydema Informatiebijeenkomst Leefbaar Buitengebied Oude IJsselstreek Jacquo Harbers 2 december 2015 Coöperatieve vereniging Achterhoekse Groene Energiemaatschappij U.A. Bestuur: wethouders gemeenten AGEM Holding

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Hooghalen Duurzaam, Energie neutraal in 2020 KENNISMAKING MET STICHTING HOOGHALEN DUURZAAM

Hooghalen Duurzaam, Energie neutraal in 2020 KENNISMAKING MET STICHTING HOOGHALEN DUURZAAM Hooghalen Duurzaam, Energie neutraal in 2020 KENNISMAKING MET STICHTING HOOGHALEN DUURZAAM Stichting Hooghalen Duurzaam 1. Introductie, doelstelling en ambities 2. Werkgroep Collectiviteit 3. Collectieve

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point 28december2011 SubsidieaanvraagStadsinitiatiefRotterdam SolarGreenPoint Inhoudsopgave Voorwoord...1 1. Introductie Solar Green Point.......2 2. Salderingsregeling Electriciteitswet..........2 3. Activiteiten....3

Nadere informatie

Civic economy; de hype voorbij

Civic economy; de hype voorbij Civic economy; de hype voorbij workshop conferentie Uitdagingen voor de stedelijke economie 2014-2018 Den Bosch, 27 feb 2014 Stefan Panhuijsen (Social Enterprise.NL) en Bram Heijkers (Platform31) Civic

Nadere informatie

Zonne-energie in Nederland. Presentatie Landbouwers Gemeente Zijpe 28-09-2011

Zonne-energie in Nederland. Presentatie Landbouwers Gemeente Zijpe 28-09-2011 Zonne-energie in Nederland Presentatie Landbouwers Gemeente Zijpe 28-09-2011 Informatie Horizon Opgericht 2009 Veel ervaring in (duurzame) energie ca. 60 jaar Grootaandeelhouder HVC Groep in Alkmaar In

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 DE KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 Er gaat niets boven Groningen. En niets mag boven de veiligheid van de Groningers gaan. Daarom moet de gaskraan dit jaar nog fors dicht. Naar maximaal

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want:

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Marktanalyse Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Onbekendheid gebouweigenaren & gebruikers met de mogelijkheden en winst die te behalen valt Ondoorzichtige

Nadere informatie

Werken aan de zorg van morgen

Werken aan de zorg van morgen Werken aan de zorg van morgen Uitkomsten zorgdebat VNG Jaarcongres 2015 E-health, wonen en zorg Whitepaper Ruim baan voor initiatieven om langer gezond thuis te wonen Hoofdstuk 1: Uitdagingen Hoofdstuk

Nadere informatie

STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND

STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND Nederland moet snel uit de crisis. Steden zijn de economische motor van Nederland. Zij vormen de spil in krachtige netwerken met het bedrijfsleven, het

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013 Lokale duurzame energie ontwikkelen Derck Truijens 18 april 2013 Inhoud Windunie: samen voor de wind Lokale duurzame energie initiatieven Lokaal duurzame energie ontwikkelen Het begon in 2000... De energiemarkt

Nadere informatie

AT OSBORNE. Masterclass Energiebesparing in de zorg. Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011. Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg

AT OSBORNE. Masterclass Energiebesparing in de zorg. Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011. Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg AT OSBORNE www.atosborne.nl Masterclass Energiebesparing in de zorg Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011 Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

Eerlijk delen, krachten bundelen en niemand aan de kant

Eerlijk delen, krachten bundelen en niemand aan de kant Venlo, 5 november 2010 Begroting 2011-2014 Eerlijk delen, krachten bundelen en niemand aan de kant Venlo moet bezuinigen. Bezuinigen betekent dat de gemeenteraad vandaag besluit te stoppen met wat we gisteren

Nadere informatie

Integraal werken en het recht

Integraal werken en het recht AT Osborne Integraal werken en het recht Startbijeenkomst Slimme en gezonde stad Utrecht, 18 juni 2015 Jurgen van der Heijden Deze presentatie 1. Integraal werken 2. Integraal werken en handhaving van

Nadere informatie

Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015

Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015 Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in

Nadere informatie

12-12-2014 thuis in energie presentatie Duurzaam4Life 3

12-12-2014 thuis in energie presentatie Duurzaam4Life 3 Programma 20:00 Plenaire aftrap VKK Energie inspiratie Otto Willemsen AGEM samen op weg Guus Ydema Provinciale regelingen Maarten Visschers Leefbaarheid en gemeenschapsvoorzieningen Peter van Heek 20:30

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

voor werkgelegenheid voor maatschappelijk rendement voor iedereen

voor werkgelegenheid voor maatschappelijk rendement voor iedereen voor werkgelegenheid voor maatschappelijk rendement voor iedereen 1 MVO, Social Return, SROI en social enterprise Iedereen winst Hoe kunnen we nu en in de toekomst uw inwoners met een afstand tot de arbeidsmarkt

Nadere informatie

Greenspread. realising sustainable connections

Greenspread. realising sustainable connections Greenspread realising sustainable connections Greenspread, het Energieakkoord en CoopDeZon Inleiding Inleiding Greenspread richt zich op het ontwikkelen van lokale duurzame-energieproductiemiddelen. Greenspread

Nadere informatie

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Visie op Sociale windenergie Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR Duurzaam Drimmelen wil duurzaamheid in gemeente Drimmelen vergroten Ecologisch,

Nadere informatie

Buurthuizen en activiteiten

Buurthuizen en activiteiten Invalshoek: een wijkbudget voor activiteiten We stoppen met de financiering van (een gedeelte van) de huidige activiteiten in de wijk en stellen per wijk een budget beschikbaar voor initiatieven van inwoners

Nadere informatie

Civic economy; de hype voorbij

Civic economy; de hype voorbij Civic economy; de hype voorbij workshop conferentie Uitdagingen voor de stedelijke economie 2014-2018 Zwolle, 4 mrt. 2014 Jeroen den Uyl (Twynstra Gudde, juy@tg.nl, 06-10543056) en Bram Heijkers (Platform31,

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Variatie in organisaties

Variatie in organisaties Variatie in organisaties Godelieve Spaas Metaforen Sinds mensenheugenis gebruiken we metaforen om de essentie te verbeelden van een verschijnsel. Voor organisaties hebben we er honderden, zo niet duizenden.

Nadere informatie

GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN

GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN NVZD najaarscongres 25 november 2015, Nyenrode Business Universiteit, Breukelen GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN Naar permanente leiderschapsontwikkeling Ambitie De NVZD wil met dit congres onderstrepen

Nadere informatie

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in uw regio? bedrijvencoöperatie?

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Mantelzorg, waar ligt de grens?

Mantelzorg, waar ligt de grens? Mantelzorg, waar ligt de grens? CDA Talentacademie 2014-2015 Anita Relou Wat is volgens het christendemocratisch gedachtengoed de grens van mantelzorg. Inleiding 2015. Een jaar met veel veranderingen in

Nadere informatie

Ik word verantwoordelijk geacht voor de AWBZ en daarom krijg ik veel van de kritiek op mijn bordje.

Ik word verantwoordelijk geacht voor de AWBZ en daarom krijg ik veel van de kritiek op mijn bordje. Directie Voorlichting en Communicatie Parnassusplein 5 Postbus 20350 2500 EJ Den Haag T 070 340 79 11 T 070 340 60 00 F 070 340 62 92 Hebt u 's avonds of in het weekend dringend een voorlichter nodig,

Nadere informatie

De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013

De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013 De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013 www.drift.eur.nl www.transitiepraktijk.nl www.transitionsnetwork.org

Nadere informatie

Masterclass Energie op bedrijventerreinen. Provincie Zuid Holland

Masterclass Energie op bedrijventerreinen. Provincie Zuid Holland Masterclass Energie op bedrijventerreinen Provincie Zuid Holland 2 Consortium 3 STEM regeling De STEM (Samenwerken Topsector Energie en Maatschappij) regeling is een subsidie van de topsector Energie.

Nadere informatie

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda 1. Breda DuurSaam Breda DuurSaam is een onafhankelijke coöperatie die projecten opzet, begeleidt en uitvoert die bijdragen aan een volhoudbare, leefbare en gezonde Bredase samenleving. Deze projecten richten

Nadere informatie

Energiecoöperaties: ambities, handelingsperspectief en interactie met gemeenten

Energiecoöperaties: ambities, handelingsperspectief en interactie met gemeenten Energiecoöperaties: ambities, handelingsperspectief en interactie met gemeenten De energieke samenleving in praktijk 23 januari 2015 Hans Elzenga, Anne Marieke Schwencke 1 Onderzoeksvragen (i.o.m. met

Nadere informatie

Mogelijkheden collectieven

Mogelijkheden collectieven Mogelijkheden collectieven Welke mogelijkheden zijn er 23 januari 2914 Roelof Dijkstra Sectorstrategie Inhoud Over Enexis Trias Energetica Standaard situatie Zon-PV op eigen woning Collectieve opwek Waarom

Nadere informatie

JOBDISABILI. Sociale Onderneming Informatiefiche (ITALIË) A. SOCIALE VERANDERING. Opgericht in 2011. Bedrijf met beperkte aansprakelijkheid (BVBA)

JOBDISABILI. Sociale Onderneming Informatiefiche (ITALIË) A. SOCIALE VERANDERING. Opgericht in 2011. Bedrijf met beperkte aansprakelijkheid (BVBA) www.socialbiz.eu Sociale Onderneming Informatiefiche JOBDISABILI (ITALIË) Opgericht in 2011 Rechtsvorm Bedrijf met beperkte aansprakelijkheid (BVBA) Sector Werkgebied Diensten aan bedrijven Lokaal, Europa

Nadere informatie

Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht!

Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht! Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht! ir. drs. Mark Workum Presentatie VNO-NCW 28-8-2012 Deze presentatie bevat drie onderwerpen Zonnepanelen zijn een goede investering (zeker voor particulieren)

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren / Opmerkingen uit de Yellow paper sessie van 25-06-2014 Omvang 1. Alleen voor grote bedrijven met grote projecten 2. Te

Nadere informatie

Kennisdag HAN Sociaal 2013

Kennisdag HAN Sociaal 2013 Kennisdag HAN Sociaal 2013 Praktijkkennis in de aanbieding! Martha van Biene Marion van Hattum 1 HAN Sociaal Bevorderen participatie door, voor en met kwetsbare burgers in de samenleving Meedenken, meedoen,

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Antwoorden op vragen over veranderingen Wmo/Awbz

Antwoorden op vragen over veranderingen Wmo/Awbz Antwoorden op vragen over veranderingen Wmo/Awbz BEREIKBAARHEID EN INFORMATIE Hoe word ik als cliënt geïnformeerd over de veranderingen? Met een brief van de gemeente Met een persoonlijk gesprek in 2015

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

Beleidsplan. Organisatie : VanenvoorNL B.V. Auteurs : Maurice Smit & Willemien Visser Datum : 01-07-2016 Versie : 2.3 Status : Definitief

Beleidsplan. Organisatie : VanenvoorNL B.V. Auteurs : Maurice Smit & Willemien Visser Datum : 01-07-2016 Versie : 2.3 Status : Definitief Beleidsplan Organisatie : VanenvoorNL B.V. Auteurs : Maurice Smit & Willemien Visser Datum : 01-07-2016 Versie : 2.3 Status : Definitief Inleiding VanenvoorNL staat voor maatschappelijk ondernemen. Dit

Nadere informatie

Bio energiecentrales Eindhoven

Bio energiecentrales Eindhoven Bio energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Projectmanager Gemeente Eindhoven Maart 2009 Inhoudsopgave 1. Duurzame energie op lokaal niveau 2 Activiteiten op lokaal niveau 3. Bio energiecentrales in

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Eindexamen economie vmbo gl/tl 2006 - II

Eindexamen economie vmbo gl/tl 2006 - II BEOORDELINGSMODEL Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. HET GROTE ONDERNEMERSSPEL 1 B 2 A 3 maximumscore 2 Voorbeeld van een juiste berekening: Loonkosten in twee jaar:

Nadere informatie

Vooruit naar de oorsprong

Vooruit naar de oorsprong Vooruit naar de oorsprong strategisch kader 2014-2016 1 Strategisch kader in 12 puntjes 1 We zien goed en plezierig wonen als basis van bestaan 2 We bieden mensen met lagere inkomens goede, passende woonruimte

Nadere informatie

De toolbox. Te gebruiken instrument

De toolbox. Te gebruiken instrument LochemEnergie heeft geen blauwdruk klaarliggen voor het plaatsen van windmolens. We zullen samen met de leden en lokale organisaties de opties en locaties bespreken. We hebben een draaiboek en een toolbox

Nadere informatie

Minder lokale lasten door afvalinzameling en verwerking goedkoper te maken

Minder lokale lasten door afvalinzameling en verwerking goedkoper te maken Minder lokale lasten door afvalinzameling en verwerking goedkoper te maken Initiatiefvoorstel VVD Rotterdam 14 december 2015 Inhoudsopgave Inleiding 3 Opbouw Afvalstoffenheffing 4 Doelmatigheid verhogen

Nadere informatie

Energiestrijd Zorghuizen

Energiestrijd Zorghuizen Energiestrijd Zorghuizen Doelstelling Samen aan de slag met energiebesparing! Zorghuizen strijden drie wintermaanden lang tegen elkaar met als doel zoveel mogelijk te besparen op het gebruik van gas en

Nadere informatie

Alphen aan den Rijn, Boskoop, Rijnwoude Samen, lokaal en duurzaam! ENERGIEK ALPHEN AAN DEN RIJN

Alphen aan den Rijn, Boskoop, Rijnwoude Samen, lokaal en duurzaam! ENERGIEK ALPHEN AAN DEN RIJN Alphen aan den Rijn, Boskoop, Rijnwoude Samen, lokaal en duurzaam! ENERGIEK ALPHEN AAN DEN RIJN Energiek Alphen aan den Rijn AGENDA 1. Opening 2. Wie en wat is Energiek Alphen aan den Rijn 3. Gemeente

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 OPINIERONDE 2 oktober 2014 Agendapuntnummer: 6 Raadsvergadering 16 oktober 2014 Onderwerp: Sociale randvoorwaarden windenergie Registratienummer: 14int03080 Casenr:

Nadere informatie

Belanghoudersbijeenkomst

Belanghoudersbijeenkomst V e r s l a g Belanghoudersbijeenkomst Donderdag 17 november was u met ruim 30 andere genodigden aanwezig bij de belanghoudersbijeenkomst van Woningstichting Bergh. Een bijeenkomst waarbij wij graag twee

Nadere informatie

Maatschappelijk aanbesteden

Maatschappelijk aanbesteden Maatschappelijk aanbesteden in vogelvlucht Mark Waaijenberg B&A Groep Maatschappelijk aanbesteden IN PERSPECTIEF 2 Samenleving Terugtreden is vooruitzien Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling Verstikkende

Nadere informatie

C2 Saldering en zelflevering van zonnestroom Sunday 2013, Wido van Heemstra Agentschap NL. 20 november 2013

C2 Saldering en zelflevering van zonnestroom Sunday 2013, Wido van Heemstra Agentschap NL. 20 november 2013 C2 Saldering en zelflevering van zonnestroom Sunday 2013, Wido van Heemstra Agentschap NL 20 november 2013 Overzicht 1.Saldering 2.Zelflevering 3.Verlaagd tarief bij collectieve opwek Nb. Disclaimer: hoe

Nadere informatie

Samen investeren in hernieuwbare energie. Daan Creupelandt Dirk Vansintjan

Samen investeren in hernieuwbare energie. Daan Creupelandt Dirk Vansintjan Samen investeren in hernieuwbare energie Daan Creupelandt Dirk Vansintjan Even opwarmen Wie kent Ecopower? Zijn er coöperanten? Zijn er klanten? 2 Overzicht 1. Ecopower 2. Coöperatief ondernemen 3. REScoop.eu

Nadere informatie