Ontwerp van Federaal Plan Adaptatie aan klimaatverandering

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ontwerp van Federaal Plan Adaptatie aan klimaatverandering"

Transcriptie

1 Ontwerp van Federaal Plan Adaptatie aan klimaatverandering 1

2 Inhoud Waarom een Federaal Adaptatieplan?... 2 Context... 3 Projecties... 3 Impact van de klimaatverandering... 4 Huidige impact... 4 Toekomstige impact... 4 Globale gevolgen... 4 Regionale verschillen in Europa... 5 Kostprijs van de klimaatverandering... 5 Het Federaal Adaptatieplan Transport Economie Energie Mariene milieu Onderzoek Gezondheid Ontwikkelingssamenwerking Internationale veiligheid Crisisbeheer bij natuurrampen Landbouw Transversale maatregelen Opvolging en evaluatie Referenties

3 Waarom een Federaal Adaptatieplan? Het 5 de evaluatierapport van het Intergouvernementeel Panel inzake Klimaatverandering (IPCC) [1] bevestigt duidelijk de opwarming van de aarde en het verband met de uitstoot van broeikasgassen van menselijke oorsprong. De verhoging van de CO 2 concentratie in de atmosfeer sinds de periode vóór de industrialisering vormt veruit de belangrijkste factor van de opwarming van het klimaat. Sinds 1950 werden er veranderingen waargenomen in het hele klimaatsysteem en in alle regio s van de wereld: opwarming van de atmosfeer en de oceaan, vermindering van de oppervlakte en het volume van sneeuw en ijs, stijging van de zeespiegel en toename van de broeikasgasconcentraties. Veel van die veranderingen treden voor het eerst op. Tal van aspecten van de klimaatverandering door toedoen van de mens zijn onomkeerbaar en zullen zich vele eeuwen, zelfs millennia voortzetten, ook als de broeikasgasemissies stopgezet worden. De klimaatverandering is een belangrijke inzet geworden en vraagt dringend actie op 2 niveaus: vermindering van de uitstoot van broeikasgassen (mitigatie) en beperking van de impact van de klimaatverandering (adaptatie). De huidige en toekomstige klimaatverandering zal vele sectoren treffen: transport, gezondheid, economie, landbouw, energie, enz. We moeten ons voorbereiden op die veranderingen en ons aanpassen om de negatieve impact van de klimaatverandering zo klein mogelijk te houden en eventuele opportuniteiten maximaal te kunnen benutten. Heel wat maatregelen om ons aan te passen aan de waargenomen en voorspelde klimaatverandering werden nu al uitgevoerd. Bijkomende maatregelen zullen nodig zijn: hoe sterker de opwarming, des te ingrijpender de maatregelen zullen zijn. Mitigatie (vermindering) is gericht op het aanpakken van de oorzaken van klimaatverandering, namelijk de toename van de concentratie aan broeikasgassen in de atmosfeer. Adaptatie bestaat in het aanpassingsproces aan het huidige of het toekomstige klimaat en de effecten ervan, om de nefaste gevolgen te verminderen of de kansen ten volle te benutten. Ze beoogt de uitvoering van de nodige maatregelen om de kwetsbaarheid van de menselijke en natuurlijke systemen voor de gevolgen van de klimaatverandering in te dijken. Adaptatie op zich volstaat niet om het hoofd te bieden aan het probleem van de klimaatverandering, vooral op lange termijn: mitigatiemaatregelen zijn onontbeerlijk. De gezamenlijke uitvoering van mitigatieen aanpassingsmaatregelen biedt de beste kansen om de risico s van de klimaatverandering te verminderen. Het gamma van adaptatiemaatregelen is heel ruim, waaronder het gebruik van technologieën (bijvoorbeeld het ophogen van de dijken), gedragsveranderingen (verstandige keuze op het gebied van type en herkomst van voeding, enz.), aanpassing van beheerstechnieken (aangepaste landbouwpraktijken, enz.) en politieke beslissingen (beleidsplannen, enz.). De federale overheid beschikt over een waaier aan bevoegdheden en mogelijkheden in verschillende sectoren (transport, economie, energie, mariene milieu, onderzoek, gezondheid, ontwikkelingssamenwerking, internationale veiligheid, crisisbeheer bij natuurrampen, landbouw) om actie te ondernemen op het vlak van adaptatie. Het huidige Plan wendt deze mogelijkheden aan om een gecoördineerd adaptatiebeleid te voeren op federaal niveau. Het werd opgesteld in nauwe samenwerking met de federale departementen bevoegd voor bovengenoemde materies en de betrokken partijen. Het Plan loopt over een periode van 6 jaar. In 2017 zal een tussentijdse evaluatie worden gemaakt. Dat maakt het mogelijk om de schakel tussen het toekomstige Nationale Adaptatieplan en de federale acties te controleren. 2

4 Context Op Europees niveau heeft de Europese Commissie in april 2013 een EU strategie voor adaptatie aan de klimaatverandering ingevoerd om het aanpassingsvermogen van de Europese Unie aan de klimaatverandering te verhogen. De strategie moedigt de lidstaten namelijk aan om adaptatiemaatregelen in te voeren en sterker rekening te houden met adaptatie in de meest kwetsbare sectoren ( climate proofing ). België is een federale staat, bestaande uit de federale overheid en deelstaten, elk verantwoordelijk binnen hun eigen bevoegdheid voor de adaptatie aan de klimaatverandering. In december 2010 keurde de Nationale Klimaatcommissie (NKC) de Nationale Adaptatie Strategie goed. Die strategie voorziet in de uitwerking van een Nationaal Adaptatieplan (NAP). Het Federaal Adaptatieplan vormt de federale bijdrage aan het NAP. Het plan past binnen het federale beleidsplan op lange termijn inzake duurzame ontwikkeling goedgekeurd in mei 2013, en meer bepaald doelstelling 32: België zal aangepast zijn aan de directe en indirecte gevolgen van de klimaatverandering. Dit plan vervolledigt de nationale en regionale actieplannen waaraan de laatste hand wordt gelegd 1. Projecties De meeste klimaatmodellen hebben een resolutie tussen 50 en 300 km. Gezien de grootte van België is het niet gemakkelijk om gedetailleerde klimaatprojecties te maken voor ons land. Toch leveren enkele studies/projecten waardevolle informatie [5, 6, 7, 8, 10, 12]. Op basis van het Europese project ENSEMBLES 2 werden klimaatprojecties uitgewerkt voor het Belgische grondgebied [5,6] (uitgewerkt op basis van één scenario, nl. het scenario SRES A1B van het IPCC het Intergovernmental Panel on Climate Change dat een gemiddeld scenario is). Een andere studie geeft een breder beeld [12, 13]: daarin wordt rekening gehouden met de vier mondiale scenario s uit het 4e evaluatierapport van het IPCC (2007). Die vier scenario s zijn uitgewerkt in het kader van het Special Report on Emission scenarios ) ( SRES, 2000) van het IPCC. Hoewel die studies tot licht verschillende resultaten leiden, bevestigen ze toch de grote tendensen voor België 3 : Een warmer klimaat: alle projecties geven een stijging van de gemiddelde temperatuur weer (scenario A1B: van +1,3 C tot +2,8 C van nu tot 2050) alsook een stijging van de temperatuur in alle seizoenen (met de 4 SRES scenario s: +1,5 C tot +4,4 C in de winter en +2,4 C tot +7,2 C in de zomer van nu tot 2100). Meer seizoensgebonden neerslag: vermindering in de zomer (tot 25% in 2100) en stijging in de winter (tot +22% in 2100). De verwachte neerslagveranderingen vertonen weinig regionale verschillen in België. Meer extreme weersomstandigheden: frequentere en heviger regenbuien in de winter en onweders in de zomer, meer hittegolven in de zomer. Minder neerslag in de zomer, in combinatie met een grote verdamping, zal leiden tot lagere rivierdebieten in de zomer (vermindering met meer dan 50% van nu tot het einde van de 21 ste eeuw), waardoor een risico op watertekort ontstaat. De zeespiegel van de Belgische kust kan stijgen met 60 tot 90 cm van nu tot 2100 (zelfs 200 cm volgens het meest pessimistische scenario). 1 Op het moment van de goedkeuring van het Federaal Adaptatieplan heeft enkel het Vlaams Gewest zijn adaptatieplan goedgekeurd (Vlaams Adaptatieplan, juni 2013). 2 eu.org 3 Gegevens zijn uitgedrukt in vergelijking met de referentieperiode

5 Impact van de klimaatverandering Huidige impact Vele natuurlijke systemen worden beïnvloed door de regionale klimaatverandering en meer bepaald door de temperatuurveranderingen [2, 4]. Die gevolgen uiten zich in de: verstoring van hydrologische systemen: opwarming van meren en rivieren, met gevolgen voor de thermische structuur en de waterkwaliteit, enz. verstoring van biologische landsystemen: verschuiving naar het noorden van het verspreidingsgebied van dier en plantsoorten, fenomenen van vroegtijdige lente zoals uitbotting, migratie van vogels en het leggen van eieren, enz. verstoring van biologische mariene en zoetwatersystemen: veranderingen in de verspreidingsgebieden van mariene soorten, toename van algen, enz. De klimaatverandering heeft ook sociale en economische gevolgen: impact van de neerslagwijzigingen op de hoeveelheid overstromingen, impact van de opwarming op het landbouw en bosbeheer, impact op de volksgezondheid (sterfte door hittegolven, pollenallergieën, migratie van bepaalde overbrengers van besmettelijke ziekten,...), enz. Toekomstige impact Globale gevolgen Het IPCC voorspelt voor deze eeuw de volgende globale gevolgen van de klimaatverandering [2, 3]: Water Gedurende de eerste helft van deze eeuw zullen het debiet van de rivieren en de beschikbaarheid van water in de poolstreken en in sommige vochtige tropische gebieden toenemen (10 40% tegen 2050), en daarentegen afnemen (10 30%) in de meeste gebieden op gemiddelde breedtegraden en in de droge tropische gebieden, waarvan een aantal nu reeds met waterproblemen te kampen hebben. De door droogte getroffen gebieden zullen zich verder uitbreiden. De toename van de frequentie en intensiteit van extreme neerslag zal het overstromingsgevaar vergroten. De daling van het in de gletsjers en het sneeuwdek opgeslagen watervolume zal de beschikbaarheid van water in de berggebieden doen slinken, met name in de Andes en de Himalaya, gebieden waar momenteel meer dan een zesde van de wereldbevolking leeft. Ecosystemen Het natuurlijke adaptatievermogen van tal van ecosystemen zal deze eeuw overstegen worden door een nooit eerder geziene combinatie van diverse verstoringen (klimaatverandering en de gevolgen ervan, vervuiling, wijziging van landgebruik, ). De koolstofputten van de aarde zullen wellicht verminderen, wat de klimaatverandering nog zal versterken. Bij een gemiddelde wereldwijde opwarming van meer dan 1,5 2,5 C zullen 20 à 30% van de plant en diersoorten met uitsterven bedreigd worden. Bos en landbouwproductie Bij een wereldwijde opwarming van minder dan 1 3 C zal de landbouwopbrengst in de gebieden op gemiddelde en hoge breedtegraden toenemen, afhankelijk van de teelt (bij een hogere stijging zal de opbrengst dalen). De toenemende frequentie van extreme klimatologische gebeurtenissen zal de landbouwproductie plaatselijk aantasten, vooral in sectoren die op lagere breedtegraden levensnoodzakelijk zijn. 4

6 Kustsystemen Tegen het midden van de eeuw zullen de kustgebieden te maken krijgen met een groter erosie en overstromingsgevaar. De koraalriffen zullen een grote teruggang kennen bij een wereldwijde opwarming van meer dan 2 C. De toenemende verzuring van de oceanen zal gevolgen hebben voor de schelpvorming. Menselijke samenlevingen De kosten en baten van de klimaatverandering voor de industrie, de woningen en de samenleving zullen sterk variëren naargelang de plaats en de geografische schaal. Globaal genomen zullen de nettogevolgen echter negatiever worden naarmate de klimaatverandering grotere proporties aanneemt. De meest blootgestelde industrieën, woningen en samenlevingen zijn die gelegen in overstroombare kustgebieden en aanslibbingsvlakten, waarvan de economieën sterk afhankelijk zijn van klimaatgebonden hulpbronnen, en die gevoelig zijn voor de effecten van extreme klimaatgebeurtenissen, in het bijzonder in gebieden die de neiging hebben om snel te verstedelijken. Arme gemeenschappen zijn bijzonder kwetsbaar, met name door hun grotere afhankelijkheid van lokale hulpbronnen die aan klimaatrisico s blootgesteld zijn (zoals water en voedselproductie). Gezondheid De klimaatverandering zal de gezondheid van miljoenen mensen in gevaar brengen vanwege: de hogere incidentie van ondervoeding de hogere mortaliteit en morbiditeit door hittegolven, overstromingen, stormen en droogte de verandering in de ruimtelijke verspreiding van de overbrengers van besmettelijke ziekten Regionale verschillen in Europa De regionale gevolgen van de klimaatverandering die men voor Europa verwacht, hebben betrekking op [2, 4]: grotere regionale verschillen op het vlak van natuurlijke hulpbronnen en economische middelen; een toename van de gezondheidsrisico s door hittegolven en een toename van de frequentie van branden; een toename van de risico s op overstromingen in het noordwesten van Europa door de stijging van de zeespiegel en het toegenomen risico op storm. De Noordzeelanden zijn bijzonder kwetsbaar. Door de winterse neerslag zouden de rivieren vaker overstromen in de winter en in de lente en zouden die overstromingen ook heviger worden; de extreme temperaturen zouden een belangrijke impact hebben in Centraal en Oost Europa. Door een stijging van de temperatuur en een afname van de neerslag in de zomer zou het risico op droogte toenemen. Door de toename van de winterse neerslag zouden de rivieren vaker overstromen in de winter en in de lente en zouden die overstromingen ook heviger worden. De klimaatverandering zou ook leiden tot een wisselende oogst en meer bosbranden; in bergachtige gebieden: een terugtrekking van gletsjers, minder sneeuwbedekking en minder wintertourisme, en de verdwijning van talrijke soorten (in bepaalde gebieden tot 60% tegen 2080 volgens de scenario s van hoge emissies); een verergering van de situatie (hoge temperaturen en droogte) in het zuiden van Europa, een regio die al kwetsbaar is voor klimaatverandering, in het bijzonder wat betreft waterbevoorrading, waterkrachtpotentieel, zomertourisme en, in het algemeen, de opbrengst in de landbouw. Kostprijs van de klimaatverandering De klimaatverandering zal grote economische gevolgen hebben. De kostenkwestie is echter moeilijk weer te geven, daar er enkel een geldwaarde geplakt kan worden op sommige aspecten van de impact en tot op 5

7 zekere hoogte [16](bv. een kleine vermindering van energieverbruik voor verwarming in de winter, een verhoging van het elektriciteitsverbruik voor de airco in de zomer, het herstel van de schade van overstromingen, enz.). Er werden een aantal studies uitgevoerd om de grootteorde op wereldschaal te bepalen van de totale kostprijs van deze impact waarop een geldbedrag geplakt kan worden: het Stern rapport raamt deze kosten tussen 0% en 3% van het BBP voor een temperatuurstijging van 2 C à 3 C, en tussen 5% en 10% van het BBP voor een temperatuurstijging van 5 C tot 6 C. Er bestaat echter grote onzekerheid en de hypotheses zijn onbetrouwbaar. Het Europees Milieuagentschap voorspelt potentieel grote kosten door de combinatie van de impact van de klimaatverandering en de sociaal economische evolutie in Europa, met name door de toename van overstromingen in de kust en riviergebieden, hittegolven en de energievraag (door de afkoeling) [4]. Die kosten kunnen aanzienlijk worden beperkt door een combinatie van mitigatie en adaptatiemaatregelen. Hoe meer de aarde zal opwarmen, hoe hoger de aanpassingskosten zullen zijn. En hoe langer men wacht met het nemen van adaptatiemaatregelen, hoe meer de adaptatie zal kosten. Ook economisch gezien zijn mitigatie en adaptatie dus een noodzaak. Het Federaal Adaptatieplan De 31 acties van dit plan moeten tegemoetkomen aan de nood om: 1. de risico s verbonden aan de impact van de klimaatverandering beter te kunnen evalueren en om er beter te kunnen op anticiperen en reageren (uitbreiding van de kennis) 2. te anticiperen op de risico s en ze te beperken, en om eventuele voordelen van de klimaatverandering te maximaliseren. De in het kader van dit plan voorgestelde acties zijn onderverdeeld in verschillende sectoren, waarvoor de federale regering een rol speelt op het gebied van adaptatie aan de klimaatverandering. Verder bevat het plan ook transversale maatregelen die te maken hebben met de coherente integratie van de adaptatie in verschillende domeinen/beleidslijnen en met sensibilisering en inzicht in de uitdagingen. 6

8 1. Transport De klimaatverandering zal een zekere impact hebben op de vervoersnetwerken. Aanzienlijke schommelingen in de klimatologische omstandigheden zoals neerslag, temperatuur, wind en zichtbaarheid hebben namelijk een invloed op de vervoerssector. Voor alle infrastructuren waarop de klimaatverandering een invloed heeft, moeten er daarom adaptatiemaatregelen worden getroffen. Het lijkt er misschien op dat er op korte termijn wordt bespaard als er niet snel adaptatiemaatregelen worden genomen om de infrastructuren aan te passen, maar op die manier zullen de kosten voor onderhoud en/of reconstructie op middellange tot lange termijn veel hoger liggen. Binnen het 7e kaderprogramma voor onderzoek van de EU wordt aandacht besteed aan onderzoek naar klimaatverandering, en hierbij worden de kosten voor de vervoerssector door extreme weersomstandigheden geschat op 2,2 miljard/jaar. Impact en kwetsbaarheden De klimaatverandering kan positieve of negatieve gevolgen hebben voor de vervoersinfrastructuren. De verwachte toename van de frequentie en/of de intensiteit van weersomstandigheden, zoals hevige neerslag, zware sneeuwval, hittegolven, periodes van droogte enz., zal ongetwijfeld een negatieve invloed hebben. Maar er kunnen ook gunstige effecten worden verwacht. Zo zou de vermindering van het aantal dagen met sneeuw of vorst overdag voor een verbetering van de algemene verkeersomstandigheden kunnen zorgen en een positief effect hebben op de levensduur van de infrastructuren. Daarbij hebben de belangrijkste kwetsbaarheden van vervoersmiddelen die een negatieve invloed hebben op de klimaatverandering niet alleen te maken met de infrastructuur van de verschillende vervoersmiddelen, maar ook met mobiliteit zelf. Zo kan de klimaatverandering een invloed hebben op de verdeling tussen de verschillende vervoersmiddelen. Men kan bijvoorbeeld verwachten dat mensen het aantrekkelijker vinden om met de trein te reizen vanwege de klimaatbestendigheid. Spoorwegen De hoge temperaturen zullen mogelijk negatieve gevolgen hebben voor de spoorwegen, omdat de rails hierdoor meer uitzetten of worden vervormd. Door intensere hittegolven kan de apparatuur oververhit raken (ventilatie enz.). Ook moet er in dat geval bijzondere aandacht worden besteed aan het comfort en de gezondheid van de reizigers in treinen, op stations en perrons. Hevige regenval en extreme weersomstandigheden zoals stormen kunnen schade aan de infrastructuren veroorzaken vanwege overstromingen, aardverschuivingen, het omvallen van bomen enz. Hierdoor wordt het risico op verkeershinder en onderbreking vergroot. Door het omvallen van bomen kan het treinverkeer bijvoorbeeld tijdelijk worden geblokkeerd. Nieuwe, ongebruikelijke weersomstandigheden kunnen ook directe schade veroorzaken aan gevoeliger installaties zoals bovenleidingen. Een bijkomend punt waar aandacht aan moet worden besteed is het volgende: in het geval van sterke vraag/spanningen op het elektriciteitsnet bestaat het risico dat het vervoer wordt verstoord, aangezien er voor de spoorwegen veel elektriciteit nodig is. De continuïteit van de elektriciteitsvoorziening is daarom een grote zorg voor de infrastructuurbeheerders (Infrabel), voornamelijk bij abnormale weersomstandigheden. Tijdens hittegolven krijgen we bijvoorbeeld te maken met een verbruikspiek die wordt veroorzaakt door airconditioning. Klimaatverandering en de incidenten die hieruit voortvloeien kunnen dus een afname van de veiligheid op het spoor, een toename van de onderhouds en reparatiekosten en een eventuele verstoring van de dienstregeling tot gevolg hebben. 7

9 Wat betreft kostenramingen van de impact die de klimaatverandering in de toekomst op de vervoerssector zal hebben, concludeert het onderzoek naar klimaatverandering (Fraunhofer ISI, in Trinks et al. 2012) dat de kosten voor het spoorvervoer tussen 2010 en 2050 het sterkst zullen toenemen en dit geldt voor alle soorten kosten (directe en indirecte, door vertragingen, omleidingen en annuleringen van treinreizen). Luchtvaart De hoge temperaturen zullen mogelijk negatieve gevolgen hebben voor vliegvelden, en wel op verschillende manieren. Doordat er langere warme periodes zullen zijn, zal er meer behoefte zijn aan koeling van de grond, zullen de landingsbanen sneller beschadigen en zal de lengte van de landingsbanen toenemen (door een afname van de luchtdichtheid vermindert de opwaartse druk van de vliegtuigen). De verwachte daling van het aantal vorstdagen kan daarentegen een gunstig effect hebben. Door hevige regenval kunnen overstromingen en afvloeiend water ontstaan die de installaties van de luchthaven beschadigen. Door extreme en ongebruikelijke weersomstandigheden kan het luchtverkeer worden verstoord (de snelheid en richting van de wind zijn belangrijke parameters voor de luchtvaart) of kan schade aan de apparatuur worden veroorzaakt. Veranderingen in de intensiteit en richting van de wind (al dan niet heersende winden) veroorzaken een verandering in de keuze en tijdsbesteding van landingsbanen (gebruik en luchthavencapaciteit). De overvlogen gebieden zullen worden aangepast, evenals de verdeling van de geluidbelasting, met adaptatiekosten voor woningen. Bovendien heeft de sluiting van een of meerdere luchthavens (in of buiten Europa) gevolgen voor al het luchtverkeer op internationaal niveau, wat vertragingen en annuleringen met zich meebrengt. Klimaatverandering kan dus onderbrekingen en verstoringen van het luchtverkeer met zich meebrengen, evenals hogere investerings en onderhoudskosten voor de infrastructuren. Scheepvaart De stijging van de zeespiegel zal zeer waarschijnlijk een invloed hebben op de bevaarbaarheid als gevolg van de veranderingen van de snelheden van sedimentatie en de vorming van zandbanken op de Belgische zeebodem. Door extreme en ongebruikelijke weersomstandigheden kunnen schepen worden beschadigd en kan de scheepvaart worden verstoord: door de toename van de frequentie van stormen op bepaalde routes kunnen de kosten van het vervoer toenemen, omdat er bijkomende veiligheidsmaatregelen moeten worden genomen of omdat het traject wordt verlengd. De hogere temperaturen, de stijging van de zeespiegel, extreme weersomstandigheden en de toename van de neerslag zullen ook gevolgen hebben voor haveninfrastructuren. Een positieve verandering is dat de vermindering van het aantal vorstdagen er waarschijnlijk voor zorgt dat de mist minder vaak aanvriest en dat er minder problemen ontstaan door de vorming van ijs op boten, bruggen, tuigage en kades. De klimaatopwarming zorgt ervoor dat er vaker zonder problemen door ijs kan worden gevaren en dat het vaarseizoen wordt verlengd. Hierdoor zal het zeeverkeer tussen Europa, Azië en Noord Amerika ongetwijfeld aangrijpende veranderingen ondergaan. Indien de huidige trend van CO 2 uitstoot in de atmosfeer aanhoudt, is het mogelijk dat er tegen het midden van deze eeuw geen ijs meer voorkomt in de Arctische Oceaan (Noordelijke IJszee) [1]. De algemene al ingezette trend naar een grotere toegankelijkheid van de Arctische Oceaan door de klimaatverandering zou een veel kortere scheepsroute tussen Europa en China bijvoorbeeld mogelijk maken. 8

10 Federale bevoegdheden De federale overheid beschikt over bevoegdheden die ingezet kunnen worden om bepaalde aspecten van het vervoersbeleid aan te passen aan de klimaatverandering. Op het gebied van vervoer is de federale overheid bevoegd voor de spoorwegen, die worden beheerd door de infrastructuurbeheerder Infrabel, voor het aanbod van de openbare dienstverlening die op dit netwerk door de NMBS wordt aangeboden en voor de nationale luchthaven in Brussel. Daarnaast is de federale overheid in overleg of in samenwerking met de gewesten bevoegd voor de minimale technische veiligheidsnormen met betrekking tot: de bouw en het onderhoud van de luchthavens en luchtvaartterreinen (art.6, par. 3, 4, BWHI) het luchtvaartverkeer op de gewestelijke luchthavens en de openbare luchtvaartterreinen en de daaraan te ontlenen rechten (art.6, par. 3, 6, BWHI) de opstelling van de regels van de algemene politie en reglementering met betrekking tot communicatie en vervoer en de technische voorschriften met betrekking tot de communicatie en vervoersmiddelen (art.6, par. 4, 3, BWHI) de opstelling van de regels met betrekking tot de organisatie en de uitvoering van de veiligheidsmaatregelen voor het luchtverkeer op de gewestelijke luchthavens en de openbare luchtvaartterreinen (art. 6, par.4, 4, BWHI). De federale overheid beschikt over een residuaire bevoegdheid voor alle zaken die niet expliciet onder de bevoegdheden van de gewesten vallen. Dat geldt voornamelijk voor zaken die te maken hebben met het wegverkeer en de verkeersregels. De federale overheid werkt samen met de deelstaten aan de opstelling van de regels van de algemene politie en de reglementering met betrekking tot de communicatie en het vervoer en de technische voorschriften met betrekking tot de communicatie en vervoersmiddelen. [9] Defensie neemt deel aan de globale beveiliging van de maritieme routes, zowel nationaal binnen een interdepartementaal kader (o.a. steun aan het Maritiem Informatie Kruispunt) als in internationaal verband (EU, NAVO). De hieraan verbonden capaciteiten van Defensie zijn een patrouillecapaciteit, een Mine Counter Measures capaciteit (mijnenjagers) en een escorte capaciteit (fregatten). Adaptatiemaatregelen Bestaande maatregelen Op het niveau van de spoorwegen beschikt de beheerder van de spoorweginfrastructuur (Infrabel) over zomer en winterplannen om zoveel mogelijk te anticiperen op verstoringen van het treinverkeer en die zo veel mogelijk te beperken. Infrabel neemt ook deel aan het internationale project ARISCC (Adaptation of Railway Infrastructure to Climate Change Adaptatie van de spoorweginfrastructuur aan de klimaatverandering) van de Internationale Spoorwegunie. Dat project beoogt een geïntegreerd beheer van de risico's die de klimaatverandering met zich meebrengt (overstromingen, stormen, aardverschuivingen, verzakking enz.) om de prestaties van de spoorweginfrastructuur veilig te stellen en te verbeteren. De Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen beschikt over specifieke weersvoorspellingsmodellen die betrekking hebben op de mate van grip op de rails en de ijsvorming op de stroomrail en de kabels, om aan de specifieke behoeften van het treinvervoer te voldoen. Er bestaan tevens systemen voor vroegtijdige waarschuwing bij extreme weersomstandigheden. Ook beschikt de NMBS over rampenplannen, voornamelijk om te voorkomen dat het spoor overstroomd raakt en de spoortaluds verschuiven. Daarnaast bestaan er uitzonderingsmodellen voor weersvoorspelling waarmee specifieke en precieze voorspellingen kunnen worden verkregen met betrekking tot de routes 9

11 (voornamelijk wat betreft de temperatuur, wind en neerslag) en dit voor eender welk spoorwegnet in de wereld. Ook het juiste onderhoud van de infrastructuur van de spoorwegen is een efficiënte adaptatiemaatregel. Op het niveau van het zeeverkeer voorziet een project voor de adaptatie van de Noordzee in de aanleg van zandeilandjes langs de Belgische kust die voornamelijk kunnen bijdragen aan de bescherming van de kust tegen golven, en die fluviomaritieme vaart mogelijk moeten maken. Bijkomende maatregelen Op federaal niveau werden verschillende adaptatiemaatregelen geïdentificeerd om de klimaatbestendigheid van de vervoerssector te verbeteren. Die maatregelen hebben betrekking op de luchtvaart en de spoorwegen. 1. De normen voor de bouw van luchthavens beoordelen Tijdens bouwwerkzaamheden op luchthavens moet rekening worden gehouden met de verwachte gevolgen van de klimaatverandering op de infrastructuren. Vooral het feit dat de luchthaveninfrastructuren een lange levensduur hebben, verklaart dat die maatregel gerechtvaardigd is. In dat kader moeten de internationale normen voor de luchthavens worden bekeken en indien nodig aangepast aan de gevolgen van de klimaatverandering. Verantwoordelijk: Federale Overheidsdienst Mobiliteit en Vervoer Betrokken: gewesten Timing uitvoering: Rekening houden met de adaptatie aan de klimaatverandering in het Belgische plan voor de veiligheid van het luchtvervoer De luchtvaartsector moet een zo hoog mogelijk veiligheidsniveau garanderen bij de uitvoer van zijn activiteiten. In dat kader moet België voldoen aan de eisen van de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie (IBLO) en is het land verplicht om een nationaal veiligheidsprogramma op te stellen (en te actualiseren). Het Belgisch Veiligheidsplan ( ) wordt jaarlijks opnieuw geëvalueerd en gepubliceerd. In het kader van de voorbereiding van het volgende Belgisch Veiligheidsplan zal bijzondere aandacht worden besteed aan extreme weersomstandigheden. Er zullen in het bijzonder noodplannen worden opgesteld voor de Belgische luchthavens om voorbereid te zijn op de sluiting van de luchthavens bij extreme weersomstandigheden. Verantwoordelijk: Federale Overheidsdienst Mobiliteit en Vervoer Betrokken: FOD Binnenlandse Zaken, FOD Justitie Timing uitvoering: In kaart brengen van de kwetsbaarheden van het spoorvervoer Het beheer van de Belgische spoorwegen ligt in handen van Infrabel. Veiligheid en stiptheid zijn voor Infrabel de belangrijkste prioriteiten. In dat kader is het belangrijk om vast te stellen wat de kwetsbaarheden van de spoorwegen zijn op het vlak van klimaatverandering. Op basis van meteorologische gegevens uit het verleden en klimaatverwachtingen zullen de kwetsbaarheden van het Belgische spoorvervoer in kaart worden gebracht aan de hand van een 10

12 geharmoniseerde methode die ontwikkeld werd in het kader van het internationale project ARISCC 4. Die gegevens zullen worden gebruikt als basis voor de langetermijnplanning voor de sector. In eerste instantie zal Infrabel de delen van het spoornetwerk bekijken die zich in overstromingsgevoelige gebieden bevinden. Hiervoor heeft Infrabel gedigitaliseerde kaarten van de overstromingsgevoelige gebieden nodig die door de federale overheden ter beschikking moeten worden gesteld. Verantwoordelijke overheidsdiensten: Federale Overheidsdienst Mobiliteit en Vervoer Infrabel Timing voor de uitvoering: vanaf Rekening houden met de verwachte effecten van de klimaatverandering bij de langetermijnplanning van de spoorwegen Voor elke maatschappij van de NMBS groep werd een beheerscontract getekend met de Belgische staat. In dat contract wordt vermeld op welke manier de maatschappij haar opdrachten van openbare dienst uitvoert en welke financiële compensatie de federale overheid voor de uitvoer van die taken moet betalen. Om ervoor te zorgen dat er bij de langetermijnplanning voor de spoorwegen beter rekening wordt gehouden met de klimaatverandering, zal er in het hoofdstuk 'milieu' van de toekomstige beheerscontracten tussen de Belgische staat en de NMBS groep worden verwezen naar de adaptatie aan de klimaatverandering. Verantwoordelijke overheidsdiensten: Federale Overheidsdienst Mobiliteit en Vervoer NMBSgroep Timing voor de uitvoering: Rekening houden met de verwachte gevolgen van de klimaatverandering in de langetermijnplanning van de Marine component van de Belgische Defensie Voor het ontwerp van de toekomstige Belgische multifunctionele escortecapaciteit die o.a. instaat voor het in multilateraal verband monitoren en beveiligen van mondiale scheepvaartroutes, wordt rekening gehouden met de mogelijke impact van de klimaatverandering op de arctische maritieme routes. Verantwoordelijke administraties: Defensie Timing: Adaptation of Railway Infrastructure to Climate Change 11

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Klimaatverandering 2014: Gevolgen, aanpassing en kwetsbaarheid

Klimaatverandering 2014: Gevolgen, aanpassing en kwetsbaarheid 5 de Evaluatierapport van het IPCC Bijdrage van Werkgroep II: Klimaatverandering 2014: Gevolgen, aanpassing en kwetsbaarheid Belangrijkste punten van de "Samenvatting voor beleidsmakers" De bijdrage van

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Dia 1 Klimaatverandering Onomstotelijk wetenschappelijk bewijs Deze presentatie geeft een inleiding op het thema klimaatverandering en een (kort) overzicht

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Verstoring van de elektriciteitsbevoorrading. Pieter Wynant. Projectbeheerder Crisiscentrum

Verstoring van de elektriciteitsbevoorrading. Pieter Wynant. Projectbeheerder Crisiscentrum Verstoring van de elektriciteitsbevoorrading Pieter Wynant Projectbeheerder Crisiscentrum Wettelijk kader Beheer van incidenten binnen de elektriciteitsmarkt = verantwoordelijkheid van de ministers voor

Nadere informatie

Adviescomité SEA. Is er al dan niet een strategische milieubeoordeling (SEA) vereist voor het ontwerp beleidsplannen mariene beschermde gebieden?

Adviescomité SEA. Is er al dan niet een strategische milieubeoordeling (SEA) vereist voor het ontwerp beleidsplannen mariene beschermde gebieden? Directoraat-generaal Leefmilieu EUROSTATION Blok II 2 e verdieping Victor Hortaplein 40, bus 10 B 1060 BRUSSEL www.environment.fgov.be Secretariaat van het Adviescomité SEA: Sabine WALLENS t: + 32 2 524

Nadere informatie

Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee

Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee Dr. Walter Mondt, ECOREM 26 november 2013 1 Inhoud Voorstelling Ecorem NV Context van de studie Werkingsprincipe van het energieatol Opbouw van het energieatol

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden Bart van den Hurk KNMI 2006 2009 2011 2014 KNMI 06 8 jaar verder IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007 IPCC, 2013 IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007

Nadere informatie

Afschakelplan en Stroomtekort 2014

Afschakelplan en Stroomtekort 2014 Afschakelplan en Stroomtekort 2014 Komt het tot afschakelen? Wat is het afschakelplan / Ben ik erbij betrokken? Verloop van het afschakelplan 2 13. 225 MW De afnamepiek op het net van Elia in 2013: 13.225

Nadere informatie

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, José Ozer, Stephanie Ponsar Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen Gulledelle

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland Willem Ligtvoet Kader: Nationale Adaptatiestrategie (begin 2016) Gevraagd: breed overzicht klimaateffecten en aangrijpingspunten voor beleid Aanvulling

Nadere informatie

Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen

Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen 1 Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen KU Leuven onderzocht voor het Waterbouwkundig Laboratorium van de Vlaamse Overheid en de Vlaamse Milieumaatschappij de invloed van de

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Verstoring van de elektriciteitsbevoorrading

Verstoring van de elektriciteitsbevoorrading Algemene Directie Crisiscentrum 25.09.2014 Verstoring van de elektriciteitsbevoorrading Wettelijk kader Beheer van incidenten binnen de elektriciteitsmarkt = verantwoordelijkheid van de ministers voor

Nadere informatie

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Hittestress in de stad: Over urgentie, metingen en maatregelen

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Hittestress in de stad: Over urgentie, metingen en maatregelen DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK Hittestress in de stad: Over urgentie, metingen en maatregelen Dr. Ir. Lisette Klok november 2015 1 HITTEGOLF 30 JUNI 5 JULI, 2015 2 TOUR DE FRANCE,

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

A bat friendly colour spectrum? Effecten van klimaatverandering op vleermuizen

A bat friendly colour spectrum? Effecten van klimaatverandering op vleermuizen A bat friendly colour spectrum? Effecten van klimaatverandering op vleermuizen Herman Limpens en Jasja Dekker Effecten van klimaatverandering op vleermuizen?? Vooral: analyserende speculerende verhalen

Nadere informatie

Klimaatveranderingen 2014: Beperking van de klimaatverandering

Klimaatveranderingen 2014: Beperking van de klimaatverandering 5 de Evaluatierapport van het IPCC Bijdrage van Werkgroep III: Klimaatveranderingen 2014: Beperking van de klimaatverandering Belangrijkste punten van de "Samenvatting voor beleidsmakers" De bijdrage van

Nadere informatie

PRESENTATIE INFOAVOND ZAAL DE VERREKIJKER OP 5 MEI

PRESENTATIE INFOAVOND ZAAL DE VERREKIJKER OP 5 MEI Vlaams Rampenfonds De overvloedige regenval van 27, 28 en 29 juli 2014 PRESENTATIE INFOAVOND ZAAL DE VERREKIJKER OP 5 MEI 2015 http://www.bestuurszaken.be/rampenfonds Even voorstellen Vlaamse overheid

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C381 van 16/12/97

bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C381 van 16/12/97 bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C381 van 16/12/97 Uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor OTO-werkzaamheden (geavanceerde opleidingscursussen) in het kader van het specifieke

Nadere informatie

Prospectieve studie betreffende de zekerheid van de aardgasbevoorrading tot 2020

Prospectieve studie betreffende de zekerheid van de aardgasbevoorrading tot 2020 Prospectieve studie betreffende de zekerheid van de aardgasbevoorrading tot 2020 Verklaring naar aanleiding van de beoordeling van de gevolgen voor het milieu (opgesteld in overeenstemming met artikel

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Natuur, water en landbouw: aanpassen Ecosystemen en klimaat Water, mens en landschap: eeuwenlang een gevaarlijk samenspel Polders, sloten en plassen: binnenwateren in beweging

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

VERANDEREN VAN KLIMAAT?

VERANDEREN VAN KLIMAAT? VERANDEREN VAN KLIMAAT? Tropisch klimaat, gematigd klimaat, klimaatopwarming, klimaatfactoren...misschien heb je al gehoord van deze uitdrukkingen. Maar weet je wat ze echt betekenen? Nova, wat bedoelen

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Project: CO 2 -neutrale nulenergiewoning, Merelbeke. CO 2 -neutraal Nulenergie. Bio-ecologisch

Project: CO 2 -neutrale nulenergiewoning, Merelbeke. CO 2 -neutraal Nulenergie. Bio-ecologisch CO 2 -neutraal Nulenergie Bio-ecologisch Pieter VERSTRAETE Architect & energiedeskundige - Zaakvoerder NEO-architectuur - Projectverantwoordelijke DuBo, MilieuAdviesWinkel E info@neo-architectuur.be W

Nadere informatie

Economische effecten van overstromingen van de Maas

Economische effecten van overstromingen van de Maas Economische effecten van overstromingen van de Maas Vanessa E. Daniel, Raymond J.G.M. Florax and Piet Rietveld Economische waardering van omgevingskwaliteit RSA Najaarsmiddag 2008 26 November 13.30-18.00

Nadere informatie

Viral Lysis of Marine Microbes in Relation to Vertical Stratification K.D.A. Mojica

Viral Lysis of Marine Microbes in Relation to Vertical Stratification K.D.A. Mojica Viral Lysis of Marine Microbes in Relation to Vertical Stratification K.D.A. Mojica Mariene micro-organismen vertegenwoordigen het grootste reservoir van organische koolstof in de oceaan en hebben een

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Weer en water in de 21 e eeuw

Weer en water in de 21 e eeuw Weer en water in de 21 e eeuw Een samenvatting van het derde ipcc klimaatrapport voor het Nederlandse waterbeheer Het derde klimaatrapport van het ipcc 1 Waargenomen veranderingen in de 2 e eeuw t De mondiale

Nadere informatie

Het Belgische luchttoezicht boven de Noordzee

Het Belgische luchttoezicht boven de Noordzee Het Belgische luchttoezicht boven de Noordzee Twaalf jaar diversifiëring van opdrachten Het Belgische programma voor luchttoezicht boven de Noordzee werd opgestart in 1991. Dit toezicht vanuit de lucht

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

ZORGNET Colloquium afschakelplan 19 november 2014

ZORGNET Colloquium afschakelplan 19 november 2014 ZORGNET Colloquium afschakelplan 19 november 2014 1. Elektriciteitsschaarste? Hoe is dit mogelijk? A. Algemene context B. Productiecapaciteit winter 2014/2015 C. Bevoorradingsproblematiek winter 2014/2015

Nadere informatie

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25.2.2015 COM(2015) 80 final ANNEX 1 PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN Klimaatverandering Urgentie in Slow Motion Bart Verheggen ECN http://klimaatverandering.wordpress.com/ @Bverheggen http://ourchangingclimate.wordpress.com/ De wetenschappelijke positie is nauwelijks veranderd

Nadere informatie

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging?

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Op de Aarde wonen er ongeveer 6 446 131 400 mensen. In België wonen er 10 584 534. De meeste mensen wonen in de bergen / in de woestijn / in de nabijheid van water/

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Myriam Dumortier Natuurrapport www.natuurindicatoren.be www.nara.be www.inbo.be Haalt Vlaanderen de 2010-doelstelling? Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen

Nadere informatie

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie

Goedkeuring plan Wathelet door kern

Goedkeuring plan Wathelet door kern Staatssecretaris voor Leefmilieu, Energie, Mobiliteit en Staatshervorming Secrétaire d Etat à l'environnement, à l'energie, à la Mobilité et aux Réformes institutionnelles Melchior Wathelet Goedkeuring

Nadere informatie

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan:

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan: ENQUETE Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering Binnen het BSIK-programma "Klimaat voor Ruimte" (website: http://www.klimaatvoorruimte.nl/) wordt veel aandacht besteed aan de

Nadere informatie

3/13/2014. Klimaatverandering vraagt om innovatie. Crises op meerdere fronten

3/13/2014. Klimaatverandering vraagt om innovatie. Crises op meerdere fronten Klimaatverandering vraagt om innovatie De crisis als voorbode van grote veranderingen in economie en maatschappij Brabantse Waterdag 28 februari 2014 s Hertogenbosch door Pier Vellinga Hoogleraar aan Wageningen

Nadere informatie

Jeroen Lavrijsen Vlaamse overheid, Departement Leefmilieu, Natuur en Energie, Afdeling Lucht, Hinder, Risicobeheer, Milieu & Gezondheid

Jeroen Lavrijsen Vlaamse overheid, Departement Leefmilieu, Natuur en Energie, Afdeling Lucht, Hinder, Risicobeheer, Milieu & Gezondheid 1 of 5 Geluidsoverlast is een belangrijke vorm van hinder: in Vlaanderen wordt 27% van de bevolking in enige mate gehinderd door geluid (bron: SLO 2008, zie artikel 'Beleving van geluidshinder in Vlaanderen').

Nadere informatie

Bos en klimaatverandering

Bos en klimaatverandering Bos en klimaatverandering 19/08/2009 De mondiale trend van klimaatverandering brengt vele klimaateffecten met zich mee. Temperatuurstijging, de verandering van regenvalpatronen, hiervan kunnen we in Suriname

Nadere informatie

Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen?

Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen? Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen? In de periode 1998-2012 is de mondiale temperatuurtrend beduidend kleiner dan in de decennia ervoor. Deze trendbreuk wordt ook wel hiatus genoemd. De

Nadere informatie

Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain

Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain Managementsamenvatting Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain Neem planningsbesluiten voor maximale winst, meer veiligheid en minimalenadelige gevolgen voor het milieu

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

MaxXfan Klimaatsontwikkelingen van de afgelopen decennia

MaxXfan Klimaatsontwikkelingen van de afgelopen decennia Klimaatsontwikkelingen van de afgelopen decennia Geschreven door: Raymond van Benthem In opdracht van: Inleiding De jaren 1990, 1999 en 2000 voeren de lijst aan van warme jaren sinds 1901. Direct daarna

Nadere informatie

Nieuwe Energiepremies 2007. «Om onze energierekening te verlichten en het klimaat te beschermen!»

Nieuwe Energiepremies 2007. «Om onze energierekening te verlichten en het klimaat te beschermen!» PERSCONFERENTIE 17 JANUARI 2007 Evelyne Huytebroeck Brusselse Minister van Leefmilieu en Energie Nieuwe Energiepremies 2007 «Om onze energierekening te verlichten en het klimaat te beschermen!» 1 Context

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 2014/6 Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 Dirk Hoorelbeke D/2014/3241/218 Samenvatting Dit artikel geeft een bondig overzicht van enkele resultaten uit de nieuwe Regionale economische vooruitzichten

Nadere informatie

Bijlag. Marien Ruimtelijk Plan Bijlagen Bijlage 3

Bijlag. Marien Ruimtelijk Plan Bijlagen Bijlage 3 Bijlag 1 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. ter realisatie van algemene doelstellingen... 3 3. ter realisatie van de milieudoelstellingen... 3 4. ter realisatie van de veiligheidsdoelstellingen... 4 5. ter realisatie

Nadere informatie

Emissielekken in België

Emissielekken in België Milieu-economische analyses voor België, de Gewesten en Europa 13 september 2012 Emissielekken in België Guy Vandille Federaal Planbureau Wat is een emissielek? Emissielek = verschil tussen : emissies

Nadere informatie

Methodologische fiche

Methodologische fiche Methodologische fiche KAART : OVERSTROMINGSRISICO THEME : WATER 1 INLEIDING Overstromingen kunnen mogelijke risico s voor de voorzieningen en/of personen in het overstroomde gebied voortbrengen. Deze overstromingsrisico

Nadere informatie

Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen

Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen prof. dr. ir. Patrick Willems KU Leuven Departement Burgerlijke Bouwkunde Afdeling Hydraulica Kasteelpark Arenberg

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Storm

RISICOSIGNALERING Storm RISICOSIGNALERING Storm Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut INLEIDING Storm Er is sprake van storm (9 Beaufort) bij een gemiddelde wind van 75-88 km/uur (21m/s), van zware storm (10 Beaufort)

Nadere informatie

Energietechnologieën

Energietechnologieën pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: over IEA (2008) Energietechnologieën Scenario s tot 2050 Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het toenemende energiegebruik dat aan de huidige economische

Nadere informatie

BEGRIPPENLIJST BEGRIPPENLIJST BEGRIPPENLIJST BEGRIPPENLIJST BEGRIPPENLIJST BEGRI

BEGRIPPENLIJST BEGRIPPENLIJST BEGRIPPENLIJST BEGRIPPENLIJST BEGRIPPENLIJST BEGRI Conclusie De huidige trend van opwarming is onweerlegbaar. Het is zeer waarschijnlijk dat de uitstoot van broeikasgassen ten gevolge van menselijke activiteiten aan de oorsprong ligt van de meeste opwarming

Nadere informatie

Project Stevin & project Nemo in Zeebrugge Elia investeert in een zekere en duurzame elektriciteitsbevoorrading

Project Stevin & project Nemo in Zeebrugge Elia investeert in een zekere en duurzame elektriciteitsbevoorrading Project Stevin & project Nemo in Zeebrugge Elia investeert in een zekere en duurzame elektriciteitsbevoorrading ELIA Project Stevin & project Nemo in Zeebrugge Het project Stevin tussen Zeebrugge en Zomergem

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

WILFRIED VANDAELE Wenduine, 23 februari 2013. -tot laagwaterlijn: Vlaanderen -dieper in zee: België. Nu: tegen 100-jarige stormen

WILFRIED VANDAELE Wenduine, 23 februari 2013. -tot laagwaterlijn: Vlaanderen -dieper in zee: België. Nu: tegen 100-jarige stormen WILFRIED VANDAELE Wenduine, 23 februari 2013 2 -tot laagwaterlijn: Vlaanderen -dieper in zee: België Nu: tegen 100-jarige stormen 2100 Straks: tegen 1000-jarige stormen (bv. strand + dijk Wenduine) Plan

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU. Zittingsdocument. over de sociale en milieugevolgen van klimaatverandering in de ACS-landen

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU. Zittingsdocument. over de sociale en milieugevolgen van klimaatverandering in de ACS-landen PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU Zittingsdocument ACP-UE/AP/100.383/B/2009 15.01.2009 VERSLAG over de sociale en milieugevolgen van klimaatverandering in de ACS-landen Commissie sociale zaken

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: Verwarming en sanitair warm water: ontwerp en regeling Leefmilieu Brussel Overzicht van de belangrijkste warmteopwekkers Jonathan FRONHOFFS CENERGIE Doelstelling(en) van de presentatie

Nadere informatie

Samenvatting 203 Klimaatverandering leidt volgens de voorspellingen tot een toename van de mondiale temperatuur en tot veranderingen in de mondiale waterkringloop. Deze veranderingen in de waterkringloop

Nadere informatie

IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2. Het hangt er vanaf hoe het verder gaat

IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2. Het hangt er vanaf hoe het verder gaat Agri Business club Westland, 19 november 2009 IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2 Het hangt er vanaf hoe het verder gaat November 15, 2009

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

o Heuvelachtig o Platteland o Boven zeeniveau o Plat o Stad o Onder zeeniveau

o Heuvelachtig o Platteland o Boven zeeniveau o Plat o Stad o Onder zeeniveau Vragenlijst overstromingen Deze vragen zijn niet bedoeld als een test. Je krijgt er geen cijfer voor. 0. Waar woon je?. In welke klas zit je?... 1. Hoe zou je het gebied waarin je woont omschrijven? (kies

Nadere informatie

Beschouwingen over de invoering van smart metering in Brussel

Beschouwingen over de invoering van smart metering in Brussel Compteurs évolués Beschouwingen over de invoering van smart metering in Brussel Michel Quicheron Seminarie BRUGEL 1 april 2009 01/04/2009 1 Samenvatting 1. De slimme meter (smart meter): definitie, wettelijke

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 7.6.2006 COM(2006) 275 definitief Deel I MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, HET EUROPEES PARLEMENT, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE EN

Nadere informatie

Verdeling van de ministeriële bevoegdheden

Verdeling van de ministeriële bevoegdheden Verdeling van de ministeriële bevoegdheden Eerste minister Federale Overheidsdienst Kanselarij van de Eerste Minister Federale Overheidsdienst Mobiliteit en Vervoer Fraudebestrijding, en de uniforme toepassing

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie