Masterthesis Economische Geografie. Faculteit Geowetenschappen, Universiteit Utrecht. Véronique Eldering, Begeleider: Dhr. A. van Rietbergen.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Masterthesis Economische Geografie. Faculteit Geowetenschappen, Universiteit Utrecht. Véronique Eldering, 3218988. Begeleider: Dhr. A. van Rietbergen."

Transcriptie

1 Masterthesis Economische Geografie Faculteit Geowetenschappen, Universiteit Utrecht. Véronique Eldering, Begeleider: Dhr. A. van Rietbergen.

2 2

3 Voorwoord Geachte lezer, Voor u ligt mijn masterthesis: een onderzoek naar de Nederlandse waardeketen van zonnepanelen. De aanleiding voor dit onderzoek is de groei van het aantal panelen op de Nederlandse daken, waarvan een groot gedeelte uit China komt. Dit onderzoek gaat in op de gevolgen hiervan voor het Nederlandse bedrijfsleven. Mijn vorige thesis, voor de bachelor Sociale Geografie, ging over het thema duurzaam ondernemen. Mijn interesse voor duurzaamheid is daar begonnen. In de zoektocht naar een geschikt onderwerp voor deze masterthesis, kwam ik bij duurzame energiebronnen terecht. De opkomst van China in de panelenmarkt zorgt voor een interessant economisch geografisch perspectief. Bijna dagelijks zijn zonnepanelen in het nieuws in verschillende vormen: de positie van China, de stijging van het rendement, de rol in de elektriciteitsmarkt of de groei van de Nederlandse markt. Gedurende de laatste maanden van het onderzoek kwamen zonnepanelen met name in het nieuws door de importheffing op goedkope Chinese zonnepanelen, ingesteld door de Europese Commissie. Dit vanwege de bewezen dumping van panelen op de Europese markt door Chinese bedrijven. De voorwaarden voor de heffing waren gedurende het onderzoek nog aan verandering onderhevig, evenals de uitkomst. In de laatste weken van dit onderzoek kwam in het nieuws dat de Europese Commissie en de Chinese overheid tot een overeenstemming zijn gekomen om een minimumprijs voor Chinese panelen op de Europese markt in te stellen, in plaats van de importheffing. Het is een resultaat van maandenlange onderhandelingen. Dit nieuws kwam te laat om volledig in het onderzoek meegenomen te worden, maar het zal wel aangehaald worden in het slot van het onderzoek. Dit onderzoek was niet in deze vorm tot stand gekomen zonder de hulp van een aantal mensen. Ik wil graag Ton van Rietbergen bedanken voor de begeleiding gedurende de hele periode van mijn thesis. Daarnaast wil ik graag diegenen bedanken die de tijd hebben genomen om mij te woord te staan in de interviews: Amelie Veenstra, Gosse Boxhoorn, Jaap Jansen, Joeri Bierings, Marten Stienstra en Wilfried van Sark. Ten slotte wil ik u veel leesplezier wensen. Mocht u vragen en/of opmerkingen hebben naar aanleiding van dit onderzoek, dan kunt u te allen tijde contact met mij opnemen via Met zonnige groet, Véronique Eldering Bron figuur voorpagina: Solarstream,

4 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Inhoudsopgave... 4 Lijst met afkortingen... 6 Lijst met figuren... 6 Samenvatting... 7 Hoofdstuk 1: Een inleiding Energie wereldwijd Maatschappelijke relevantie Wetenschappelijke relevantie Aanleiding en onderzoeksvragen Hoofdstuk 2: Energie in de wereld, een theoretisch kader Hernieuwbare energiebronnen Energietransitie Innovatie Onderzoek & Ontwikkeling De zonnepanelenmarkt Organisatie van de elektriciteitsmarkt Waardeketen zonnepanelen Globalisering in de markt Opkomst China in de markt Ten slotte Hoofdstuk 3: De zonnepanelenmarkt in Nederland De Nederlandse markt in feiten en cijfers Internationale ontwikkelingen Handelsgeschil tussen de EU en China Prijsontwikkeling zonnepanelen Nationale ontwikkelingen Decentrale duurzame energie initiatieven en fossiele energiecentrales Rol van de overheid Werkgelegenheid Kwaliteit van zonnepanelen Toekomstige bedreigingen SWOT-analyse Hoofdstuk 4: Methodologie Vragen en hypothesen Operationalisering Productie in Nederland De interviews De analyse Hoofdstuk 5: Resultaten Hypothesen Vijf concurrentiekrachten van Porter Hoofdstuk 6: Conclusies, discussie en aanbevelingen Conclusies Discussie Aanbevelingen

5 Literatuur Bijlagen Bijlage A Codeboom Nvivo Bijlage B Uitgewerkt interview met Joeri Bierings, Roth&Rau Bijlage C - Uitgewerkt interview met Gosse Boxhoorn, voorheen Solland Solar Bijlage D - Uitgewerkt interview met Jaap Jansen, ECN Bijlage E - Uitgewerkt interview met Wilfried van Sark, UU en SMZ Bijlage F - Uitgewerkt interview met Marten Stienstra, RSM en ZonBenut Bijlage G - Uitgewerkt interview met Amelie Veenstra, Holland Solar Bijlage H Mailconversatie van Wido van Heemstra, AgentschapNL en Wilma Berends, Natuur&Milieu

6 Lijst met afkortingen AFASE BoS EPIA EU / EC kwh MW PLC PV R&D SWOT-model Alliance for Affordable Solar Energy Balance of System componenten European Photovoltaic Industry Association Europese Unie / Europese Commissie Kilowattuur Megawatt MW = 1 Gigawatt Product levenscyclus Photovoltaïc Research & Development Model bestaande uit: Strength, Weakness, Opportunity en Threat Lijst met figuren 1.1: De energietransitie. 1.2: Percentage hernieuwbare energie van het energieverbruik van Europese lidstaten, : Top 5 zon PV markten wereldwijd in 2012 en : De jaarlijkse vraag naar energie in vergelijking met de jaarlijkse zonnestraling. 2.2: Aandeel per energiebron in de totale energievoorziening in : Bijdrage van hernieuwbare energiebronnen aan het totale elektriciteitsaanbod in de geschiedenis en geschatte bijdrage in de toekomst. 2.4: Mogelijkheden en kosten van duurzame energiebronnen. Tabel 2.1: Overzicht van zonne-pv technologieën: in de markt en nog in de onderzoeksfase. 2.5: S-curve van drie zonnepaneeltechnologieën. 2.6: De productlevenscyclus: verkoopaantallen ten opzichte van de tijd op de markt. 2.7: Efficiëntie van zonneceltechnologieën in de onderzoeksfase. 2.8: De 5 concurrentiekrachten van Porter. 2.9: De organisatie van de groene elektriciteitsmarkt in Nederland. 2.10: Schematische weergave proces van grondstof naar paneel. 2.11: Jaarlijkse productie van zonnecellen en modules per land/regio. 2.12: Zonnecelproductie wereldwijd in : Top 10 zonnecelproducenten wereldwijd. 2.14: Top 10 zonnepaneel fabrikanten : De Nederlandse markt vergeleken met de buurlanden. 3.2: Geïnstalleerd vermogen in megawatt in Nederland. 3.3a: De waardeketen van zonne-energie in Nederland. 3.3b : Legenda (bij figuur 3.3a). Tabel 3.1: Nederlandse cel- en moduleproducenten actief in : Prijsontwikkeling op silicium gebaseerde zonnepanelen. 3.5: Prijsontwikkeling van PV modules in Nederland, oktober 2011 december : Indicatie van de kostenverdeling van silicium-gebaseerde zonnepanelen. 3.7: Ontwikkeling elektriciteitsprijs : Ontwikkeling netpariteit in Europese landen, 4 jaartallen. 3.9: Verdeling van banen in de PV waardeketen wereldwijd. Tabel 3.2: Verdeling kosten en toegevoegde waarde per zonnesysteem onderdeel. 3.10: SWOT-analyse van de Nederlandse zon PV sector. 4.1: Onderzoeks-model. 5.1: De 5 concurrentiekrachten van Porter (herhaling van figuur 2.8). 6

7 Samenvatting De zonnepanelenmarkt in Nederland is sterk gegroeid de laatste jaren. Zonnepanelen zijn een wezenlijk onderdeel van de energietransitie naar duurzame energiebronnen. Fossiele energiebronnen als kolen en gas zijn slecht voor het milieu, vanwege de hoge uitstoot van CO2 bij de winning. De zonne-energiemarkt vormt een bedreiging voor de gevestigde orde van fossiele energiebedrijven en voor het elektriciteitsnet. Het net is gebouwd voor stromingen top-down, maar moet steeds meer tweerichtingsverkeer verwerken door teveel opgewekte groene stroom dat terug het net opgestuurd wordt. Een belangrijke reden voor de groei is de prijsdaling van zonnepanelen. Tussen 2011 en 2012 is de gemiddelde prijs voor en zonnepaneel in Nederland met bijna 50% gedaald. Een tweede reden is de opkomst van China in de markt. Sinds 2005 zijn Chinese producenten actief met het produceren van goedkope, gestandaardiseerde zonnepanelen, veelal met financiële steun van de Chinese overheid. De Europese Commissie heeft een importheffing ingesteld op de goedkope Chinese panelen, omdat er bewezen is dat er sprake is van dumping onder de kostprijs op de Europese markt. Deze internationale ontwikkeling is van invloed op de Nederlandse markt, vanwege de invloed op de werkgelegenheid in de productie- en installatiebranche. Het empirisch gedeelte van dit onderzoek is uitgevoerd door middel van semigestructureerde interviews met experts uit de Nederlandse sector. Er vindt een shake-out van productiebedrijven plaats in Nederland, maar ook wereldwijd. De markt consolideert, waardoor alleen de sterkste bedrijven overblijven. Uit dit onderzoek is gebleken dat de opkomst van de goedkope Chinese panelen de grootste reden is voor het verdwijnen van de productie van panelen uit Nederland. De loonkosten liggen in Nederland te hoog om te concurreren met grootmacht China. De Nederlandse markt is met het verdwijnen van de productie niet gedoemd tot een eindmarkt voor handelaars en installateurs. Hoewel dit voor veel werkgelegenheid zorgt in Nederland, zijn toeleverende bedrijven in de machinebouw en de universiteiten en kennisinstellingen zeer actief in de markt en internationaal erkend. Het machinebouwcluster heeft binnen de Nederlandse waardeketen een zeer sterke positie in handen, vanwege het grote marktaandeel dat zij wereldwijd hebben. Het cluster bestaat uit een aantal grote bedrijven die veel exporteren naar onder meer China. De internationale kennispositie is sterk gebleken, maar Nederland zal moeten blijven samenwerken en innoveren om de concurrentie voor te blijven. 7

8 Hoofdstuk 1: Een inleiding 1.1 Energie wereldwijd De wereldwijde vraag naar energie is sterk afhankelijk van fossiele energiebronnen. Gas, kolen en olie verzorgen 80% van de energievraag (Rough Guide, 2008). De vraag naar energie groeit wereldwijd, maar het aandeel dat door fossiele energiebronnen ingevuld wordt, bleef ongeveer gelijk de laatste jaren. Het grote nadeel van fossiele energiebronnen is echter dat ze vervuilend zijn voor het milieu, bij het opwekken van energie uit deze fossiele energiebronnen komt namelijk veel CO2 vrij. De grootschalige uitstoot van CO2 is de bron van de opwarming van de aarde en een degradatie van het milieu. De fossiele energieproblematiek is een samenkomst van het broeikaseffect, hoge energieprijzen en voorzieningszekerheid. Daarnaast zijn de fossiele energiebronnen niet onuitputtelijk, waardoor de prijs voor deze energie stijgt. Duurzame energiebronnen zijn een antwoord op de stijgende milieudruk door de energievraag. Duurzame energiebronnen krijgen steeds meer draagvlak, waardoor er sprake is van een energietransitie. Energie is duurzaam wanneer de bron onuitputtelijk is en wanneer de energie schoon is, ofwel CO2-neutraal. De meest voorkomende duurzame bronnen in Nederland zijn winden zonne-energie, energie uit biomassa en uit waterkracht (CBS, 2013a). Wereldwijd zijn sterke regionale verschillen te onderscheiden in de samenstelling van energiebronnen, zo ook in het gebruik en de groei van duurzame energiebronnen. Naast de geografie zijn ook welvaart, het politieke klimaat en historie belangrijke factoren die van invloed zijn op de energiemix van een land of regio. De afhankelijkheid van fossiele energiebronnen is groot, zo ook in Nederland. Het marktaandeel in de totale vraag naar energie is enorm. Volgens TNO is de afhankelijkheid van Nederland van fossiele energiebronnen terug te vinden op de Rijksbegroting: directe en indirecte inkomsten bij elkaar opgeteld komt 20% van de inkomsten op de Rijksbegroting uit fossiele energiebronnen als gas en kolen. Voor duurzame energie is dit lang niet zoveel. TNO wijst dit als reden aan waarom de transitie naar duurzame energie in Nederland langzamer gaat dan in buurlanden als Denemarken en Duitsland (TNO, 2013). Dit onderzoek zal zich op één vorm van energie richten, namelijk elektriciteit. Het aanbod van elektriciteit komt niet meer alleen van de grote bedrijven af die de uit fossiele bronnen opgewekte stroom verspreiden over het net. In plaats daarvan komen er steeds meer decentrale, duurzame energiebronnen als onderdeel van de energietransitie (zie figuur 1.1). Hier komen een aantal complicaties bij kijken, zoals het overschot aan elektriciteit op het net of een tekort door het grillige karakter van duurzame energiebronnen, het weer is immers niet te beïnvloeden. Figuur 1.1: De energietransitie. Bron: Stokman, SunDay

9 Nederland is jarenlang een koploper geweest in Europa op het gebied van duurzaamheid. Nederland werd gezien als een pionier op het gebied van het behalen van de Europese klimaatdoelstellingen van 2020 (Recharge News, 2013). Deze doelstellingen houden in dat in het jaar % van de energiebehoefte wordt voorzien door duurzame energiebronnen, 20% minder uitstoot van broeikasgassen is dan in 1990 en 20% meer energie-efficiëntie bereikt is (Europese Commissie, 2013). Nederland heeft de koppositie door verschillende redenen af moeten staan aan de buurlanden, met Duitsland als koploper. Het politieke klimaat in Nederland is niet erg stabiel geweest de laatste jaren en veel regels en beleid zijn aan verandering onderhevig geweest (Recharge News, 2013). In de jaren negentig was Nederland een voorloper als het ging om duurzaamheid, zegt Teun Bokhoven van de koepelvereniging voor Duurzame Energie. Na 2000 kwam de stilstand, omdat de markt onrustig en huiverig is gemaakt door een aaneenschakeling van regelingen. (Financieel Dagblad, 2012c). De laatste jaren staat Nederland onderaan in de lijstjes van Europese landen op duurzame onderwerpen. In de Climate Change Performance Index 2013 valt Nederland in de algemene ranking in de categorie very poor met een 49 e plaats (van de 58 onderzochte landen). Dit is de laagste score van alle EU lidstaten uit de index. Deze index bestaat uit verschillende indicatoren zoals CO2-emissies, duurzaam beleid en hernieuwbare energie (Germanwatch, 2012). Met name op het gebied van duurzame energie loopt Nederland achter. Het percentage van het energieverbruik dat uit duurzame bronnen komt (4,3%), ligt onder het Europees gemiddelde en er zijn niet veel Europese landen met een lager percentage (zie figuur 1.2). De rode stippellijn geeft het EU-gemiddelde weer. In 2012 lag het percentage duurzaam energieverbruik op 4,7% (Rijksoverheid, 2013). Figuur 1.2: Percentage hernieuwbare energie van het energieverbruik van Europese lidstaten, Bron: Natuur&Milieu,

10 Duurzame energie is voor de consument op twee manieren beschikbaar: groene stroom afnemen bij de energiemaatschappij of met een kleine installatie zelf elektriciteit opwekken. De energiemaatschappijen wekken zelf duurzame energie op of kopen groencertificaten uit het buitenland. Daarnaast kan de consument zelf een zonnepaneel op het dak (laten) installeren en direct eigen stroom opwekken. Buiten de focus van dit onderzoek zijn er meerdere mogelijkheden om zelf energie op te wekken, zoals via zonnecollectoren (door middel van warmte) of een windturbine. Een zonnepaneel wordt vaak aangeduid met PV systeem. PV staat voor photovoltaic en verwijst naar het proces dat zich afspeelt in een zonnepaneel: een fotovoltaïsche omzetting. Oftewel (zon)licht wordt omgezet in elektriciteit. Energie van de zon is in overvloed aanwezig op aarde en daarmee maakt het zonne-energie tot een duurzame energiebron. De energie die in binnen een uur van de zon op aarde terecht komt, is gelijk aan de jaarlijkse energievraag wereldwijd (Rathenau Instituut, 2011). Sinds de 19 e eeuw is bekend dat zonlicht omgezet kan worden in elektriciteit. De eerste zonnecel, het werkende onderdeel van een paneel, werd uitgevonden in 1883 door de Amerikaanse uitvinder Charles Fritts. Vanwege de goedkopere fossiele brandstoffen bleef de praktische toepassing van zonne-energie toen beperkt tot de ruimtevaart (Rathenau Instituut, 2011). Overigens wordt er al wel langer gebruik gemaakt van passieve zonne-energie. Een serre of groot raam op het zuiden vangt veel zonlicht en warmt de woning op. Naast de overvloedige aanwezigheid van zonlicht, zijn er nog een aantal belangrijke voordelen van zonne-energie als duurzame energiebron: het is een antwoord op de groeiende vraag naar energie, het biedt energiezekerheid, zonnesystemen zijn beschikbaar op kleine schaal voor de consument, tot grote schaal in de vorm van parken, er wordt CO2- en afvalvrij elektriciteit geproduceerd, een geïnstalleerd systeem vergt vrijwel geen onderhoud en de technisch levensduur kan oplopen tot 30 jaar (EPIA, 2013). Naast economische voordelen, zijn ook sociale en maatschappelijke voordelen verbonden aan zonnepanelen, ten behoeve van de energietransitie. De energie wordt op een schone manier opgewekt, dus het is gezonder voor de wereldbevolking en beter voor het milieu. Daarnaast worden veel zonnepanelen decentraal geïnstalleerd, de beweging komt van onderaf en niet topdown. Dit vergt een bepaalde mate van samenwerking op het lokale niveau, wat bijvoorbeeld een verbeterde sociale cohesie op buurtniveau met zich mee brengt. De zonnepanelen sector groeit wereldwijd met dubbele cijfers. Het European Photovoltaic Technology Platform noemt een groeicijfer van 45% over de laatste jaren (EPTP, 2010a). De groei van de Nederlandse markt ligt rond de 40% per jaar (CBS, 2013b). Nederland is maar een kleine speler op de wereldmarkt die wordt gedomineerd door Duitsland, Italië en China. De geschatte wereldwijde omzet van de gehele zon PV sector (omzet uit verkoop, investeringen in productiecapaciteit en R&D) was in miljard Amerikaanse dollars (IIASA, 2012). Figuur 1.3: Top 5 zon PV markten wereldwijd in 2012 en Bron: IHS, Figuur 1.3 geeft de top vijf grootste zon PV markten ter wereld weer, gemeten in geïnstalleerd vermogen (in megawatt) voor het jaar 2012 en Was Duitsland voorheen de onbetwiste nummer 1 als leverancier van zonnepanelen wereldwijd, tegenwoordig zijn dat Aziatische landen 10

11 met China als koploper (Duurzaam Gebouwd, 2013). Landen met een sterke geschiedenis in micro-elektronica en vlakke-beeldschermindustrie zijn sterk vertegenwoordigd in productietechnologie voor PV (Holland Solar e.a., 2011). De wereldwijde top vijf lijkt tamelijk constant over de laatste tijd, in de middenmoot vinden meer veranderingen plaats. De markt raakt meer versnipperd dan voorheen, met een stijging in het aantal middelgrote PV producerende landen. Het betreft hier landen als Zuid-Afrika, Turkije, Roemenië en Polen (IHS, 2012). Wereldwijd is er de tegenstrijdige trend gaande dat de volumes groeien, maar de omzetten teruglopen vanwege een daling van de kostprijs van zonnepanelen. De omzet in de Nederlandse markt volgde de trend de laatste jaren niet, de omzet is alleen maar gestegen (CBS, 2013a). Het geïnstalleerd vermogen aan zonnepanelen is in Nederland van 2011 op 2012 verdubbeld naar 260 MW. De verwachting is dat de verdubbeling in 2013 doorzet. Het geïnstalleerd vermogen in 2020 is voorspeld op MW. Ter vergelijking: een gemiddelde elektriciteitscentrale in Nederland heeft een vermogen van circa 900 MW (ECN, 2013). De zonnepanelenmarkt in Nederland groeit, met name de consument en het MKB weet steeds vaker de weg naar zonnepanelen als investering te vinden (NOS, 2013). Voorlopers in zonnestroom binnen Nederland, zoals leden van de branchevereniging Holland Solar, noemen het een veilige investering. Het rendement van zonnepanelen wordt ook steeds hoger, waardoor het zelfs aantrekkelijker kan zijn om je geld in de vorm van panelen op je dak te leggen, dan je geld op de bank te zetten Maatschappelijke relevantie De zonnepanelenmarkt in Nederland groeit, net als de markt wereldwijd doet. De groei is onderdeel van een bredere transitie van de afhankelijkheid van fossiele energiebronnen naar een duurzame economie. Het grootste gedeelte van de panelen op de Nederlandse daken is geproduceerd in China en niet langer meer in Nederland of Europa. De verschuiving van productie naar Azië heeft een effect op de bedrijven en werkgelegenheid in Nederland. In de laatste jaren zijn de meeste Nederlandse producenten failliet gegaan of overgenomen door een buitenlandse partij. Andere onderdelen van de keten doen het tot nu toe beter dan de panelenproducenten. Europese producenten hebben bij de Europese Commissie aangegeven dat de Chinese zonnepanelen onder de kostprijs op de markt zouden verschijnen. De Europese Commissie heeft daarop een onderzoek ingesteld en aangetoond dat er sprake is van het dumpen van goedkope panelen op de Europese markt voor Chinese producenten (European Commission, 2013b). Als gevolg daarvan heeft de Commissie een importheffing ingesteld op deze panelen. Marktontwikkelingen als deze hebben invloed op de waardeketen in Nederland. Steeds minder productie van zonnepanelen vindt plaats in Nederland, maar tegelijkertijd profiteert de installatiebranche van de goedkope zonnepanelen. Dit onderzoek draagt bij aan de kennis over de marktontwikkelingen en de gevolgen ervan voor Nederlandse bedrijven in de zonnepanelenketen Wetenschappelijke relevantie In internationaal onderzoek naar zonnepanelen en andere zonnestroom systemen gaat het voornamelijk over de werking van de verschillende typen panelen en het verhogen van het rendement. Tevens wordt er aandacht besteed aan de impact en noodzaak van het gebruik van duurzame energiebronnen, in plaats van fossiele energiebronnen. De combinatie tussen de duurzame energiebron zon en de bedrijfsketen die erachter zit, is nog niet voor Nederland uitgevoerd en daar springt dit onderzoek op in. Dit onderzoek bundelt de bestaande marktontwikkelingen en de actoren in de Nederlandse sector om een beeld te geven van de aanwezige waardeketen in Nederland. Daarnaast gaat het een stapje verder, door een inkijk te geven in de mogelijke sterke en zwakke punten van de keten voor in de toekomst. Economisch geografen spreken van een shake-out wanneer een markt volwassen wordt en er enkele bedrijven overblijven die het efficiëntst zijn. In de relatief nieuwe markt van zonnepanelen is deze 11

12 ontwikkeling al te zien bij de producenten van panelen. Dit onderzoek laat zien hoe het in Nederland gesteld is met de producenten in het licht van de shake-out. Tevens kan aan de hand van de productlevenscyclus goed weergegeven worden wat de status is van de zonnepanelenmarkt. Naast de producentenkant van de keten wordt er vanuit de analyse van de Nederlandse waardeketen weergegeven wat de sterke punten zijn voor de toekomst van de keten. Er wordt onderzocht of het verdwijnen van de productie van zonnepanelen uit Nederland ook het einde van de keten in Nederland betekend en de Nederlandse markt alleen nog als markt voor eindgebruikers dient Aanleiding en onderzoeksvragen De fossiele energiebronnen hebben het overgrote marktaandeel van de energievraag in handen, maar deze positie begint langzaam af te brokkelen. De fossiele energiebronnen zijn vervuilend en de voorraden raken op. De kleine energiegebruiker (de consument en het kleinbedrijf) wil schonere energie en een groeiende markt binnen deze stroming zijn zonnepanelen. In Nederland is dit ook het geval, de markt groeit en er zijn steeds meer zonnepanelen te zien in het straatbeeld. Een groot deel van de zonnepanelen op de Nederlandse daken zijn in China geproduceerd. Panelen uit China zijn veel goedkoper dan panelen van Europese makelij. Gevolg hiervan is dat veel Europese en ook Nederlandse producenten uit de markt zijn geconcurreerd. Dit onderzoek richt zich op de aanwezige onderdelen van de zonnepanelen waardeketen in Nederland. Naast de aanwezige onderdelen richt dit onderzoek zich ook op belangrijke marktontwikkelingen die van invloed zijn op de Nederlandse situatie. Naar aanleiding van de groeiende markt voor zonnepanelen en de opkomst van Chinese panelen, is het interessant te onderzoeken wat de ontwikkelingen zijn van de productie van zonnepanelen in Nederland en de Nederlandse sector. Dit onderzoek is een analyse van de zonnepanelen waardeketen in Nederland, met de volgende hoofdvraag: In hoeverre vindt er nog productie van zonnepanelen plaats in Nederland en wat zijn de bedreigingen? Het onderzoek bevat een analyse van de productie van zonnepanelen in Nederland. In hoeverre vindt deze nog plaats en welke bedreigingen spelen er waardoor de productie is afgenomen de laatste jaren? Verschillende Nederlandse producenten zijn in het nieuws geweest vanwege een faillissement of een buitenlandse overname. Behalve producerende bedrijven zijn er nog andere onderdelen van de waardeketen aanwezig in Nederland. In welke onderdelen in Nederland wel sterk? En welke marktontwikkelingen spelen een rol voor de toekomst van deze onderdelen? Om de hoofdvraag te kunnen beantwoorden zijn de volgende deelvragen opgesteld: 1 - Uit welke onderdelen bestaat de waardeketen van zonnepanelen en welke onderdelen zijn in Nederland aanwezig? 2 - Welke marktontwikkelingen en bedreigingen zijn er van invloed op de Nederlandse waardeketen? 3 - Welke onderdelen van de waardeketen zullen over een aantal jaar nog steeds in Nederland aanwezig zijn? Het tweede hoofdstuk betreft een theoretisch kader waarin verschillende modellen en theorieën uitgelegd worden met betrekking tot duurzame energie en zonne-energie als onderdeel daarvan. Tevens wordt de waardeketen van zonnepanelen uiteengezet. Er wordt uitgelegd uit welke stappen deze keten bestaat en er wordt aangegeven welke onderdelen daarvan in Nederland aanwezig zijn. 12

13 Deelvraag 1 is na dit hoofdstuk beantwoordt. In hoofdstuk 3 worden de belangrijkste internationale en nationale marktontwikkelingen onderscheiden. Er wordt tevens uitgelegd welke invloed deze ontwikkelingen hebben op de Nederlandse situatie, in de vorm van een antwoord op deelvraag 2. Op dit punt is bekend hoe de keten er in Nederland uit ziet. Maar welke onderdelen zijn de kracht van de Nederlandse sector en hoe kan deze behouden worden? Dat is de kern van het empirisch gedeelte van dit onderzoek, tevens de derde deelvraag. In hoofdstuk 4 wordt de methodologie beschreven, waarna in hoofdstuk 5 de resultaten van het onderzoek gegeven worden. Het afsluitende hoofdstuk 6 bevat de conclusies, een antwoord op de hoofd- en deelvragen en aanbevelingen. 13

14 Hoofdstuk 2: Energie in de wereld, een theoretisch kader Als basis voor dit onderzoek is kennis nodig over het spanningsveld tussen fossiele energiebronnen en duurzame energiebronnen, over de positie van zonnepanelen in dit spanningsveld en de bedrijvigheid achter deze energiebron. In dit hoofdstuk wordt met behulp van verschillende theorieën een theoretisch kader neergezet rondom duurzame energie en zonnepanelen specifiek Hernieuwbare energiebronnen De potentie van hernieuwbare energiebronnen is in theorie eindeloos: er komt vele malen meer energie op aarde vrij door deze bronnen dan de mens gebruikt (zie figuur 2.1). In de praktijk is de potentie lager, maar een gedeelte van de theoretische potentie zou al genoeg zijn om een substantieel aandeel te leveren aan de energievraag in de wereld en tevens het milieu te sparen voor toekomstige generaties. Figuur 2.1: De jaarlijkse vraag naar energie in vergelijking met de jaarlijkse zonnestraling. Bron: Stokman, Wereldwijd was het aandeel van hernieuwbare energiebronnen in de totale elektriciteitsvraag in ,5%. De huidige grootmachten binnen de hernieuwbare energiebronnen zijn moderne biomassa en windenergie. Zonne-energie komt daar op gepaste afstand achter aan. Sinds de jaren 90 groeit het gebruik van hernieuwbare energiebronnen met ongeveer 2% per jaar, net als de totale primaire vraag naar energie, waardoor het relatieve aandeel van deze bronnen hetzelfde is gebleven (IIASA, 2012, p.776). 14

15 Figuur 2.2: Aandeel per energiebron in de totale energievoorziening in Bron: IPCC, 2011, p.10. Het overzicht in figuur 2.2 geeft in één oogopslag weer wat het aandeel hernieuwbare bronnen is in het totale energieaanbod ter wereld. In dezelfde figuur is ook te zien wat het aandeel van zonne-energie is binnen het aandeel duurzame energiebronnen. Met een aandeel van 0,1% wereldwijd is de zonne-energiemarkt niet groot. Wereldwijd groeit het aantal geïnstalleerde zonnepanelen erg hard. De Global Energy Assessment (IIASA, 2011) geeft, op basis van verschillende bronnen, de volgende reeks. Geïnstalleerde net gekoppelde capaciteit van zonnepanelen in gigawatt: ,2 GW GW GW GW Absoluut gezien groeit de geïnstalleerde capaciteit dus behoorlijk. In de volgende figuur wordt duidelijk gemaakt wat het aandeel van zonne-energie is nu en in de toekomstvoorspelling van het International Energy Agency, vergeleken met de andere vormen van duurzame energie. Figuur 2.3: Bijdrage van hernieuwbare energiebronnen aan het totale elektriciteitsaanbod in de geschiedenis en geschatte bijdrage in de toekomst. Bron: IIASA, 2011, p.777. Zonne-energie valt in dit figuur uiteen in twee soorten. Solar CSP is geconcentreerde zonneenergie, dit zijn grote installaties waarbij de zon gebruikt wordt om bijvoorbeeld stoom te produceren, dat vervolgens in vervoerbare energie omgezet wordt. Solar PV zijn zonnepanelen, de 15

16 officiële term is photovoltaïsch paneel. Aan het lichtgele vlak is te zien dat de PV markt blijft groeien en relatief harder zal groeien dan andere energiebronnen vanwege de kleine basis. De volgende figuur geeft aan wat de groeipotentie van de duurzame energiebronnen is. Figuur 2.4: Mogelijkheden en kosten van duurzame energiebronnen. Bron: gebaseerd op IEE, 2006, p.16. Lijn 1 geeft de mogelijkheden weer van duurzame energiebronnen in de stroomvoorziening die in tot nu toe behaald zijn. Lijn 2 is de theoretisch op te wekken hoeveelheid elektriciteit. Er gelden echter een aantal beperkingen, zoals de economische haalbaarheid (lijn nummer 5). De technische haalbaarheid is weergegeven met lijn 3. Dit kan door middel van meer R&D verhoogd worden (de oranje stippellijn). Lijn 4 geeft de realiseerbare waarde weer. Dit is de belangrijkste lijn, omdat hier ook beleidsaspecten, maatschappelijke acceptatie en economische mogelijkheden meegenomen worden. Uit het figuur is af te lezen dat het plafond van de duurzame energiebronnen nog lang niet bereikt is. Dit is niet te zeggen over de fossiele energiebronnen in de wereld, waar de grenzen van in zicht zijn. De voorraden raken op en een deel van de voorraden is milieutechnisch en economisch niet haalbaar Energietransitie De reden achter de opkomst van duurzame energiebronnen als vervanger voor de fossiele energiebronnen als kolen en gas is de wereldwijde klimaat- en energiecrisis. De aarde warmt op, het milieu raakt steeds meer vervuild door de uitstoot van CO2 en schaars rakende fossiele energiebronnen zijn daar de oorzaak van. Beide crises hebben te maken met de druk op het milieu, uitgeoefend door de mens en voor beide gevallen wordt er gezocht naar een duurzame oplossing. Het gebruik van fossiele energiebronnen werkt als een rem op de economische groei, zo benoemt econoom Jeremy Rifkin het spanningsveld tussen de twee soorten energiebronnen. Rifkin spreekt zijn bezorgdheid uit over de afhankelijkheid van olie van de samenleving, alle sectoren zijn ermee verbonden. In navolging van de tijdperken rondom brons en ijzer, kan deze tijd aangeduid worden als de Carbon Era. Echter, duurzame energie gaat voor een verandering in het paradigma van fossiele energie zorgen (Rifkin, 2011). Zonne-energie biedt een energiezekerheid op de lange termijn, die fossiele energiebronnen niet meer kunnen geven. Deze bronnen raken schaars, maar de zon blijft schijnen. Het is zoeken naar 16

17 een nieuwe ideale energiemix. Daarnaast is energie, met name fossiele energiebronnen als olie en kolen, politiek gezien een veel besproken onderwerp. Met zonne-energie kan ieder land en iedere regio de eigen energie opwekken, waardoor conflictsituaties over energie in de toekomst minder kunnen worden. Bij veel typen hernieuwbare energiebronnen speelt het NIMBY-effect een rol. NIMBY staat voor Not In My Backyard, oftewel: men is er niet op tegen, maar wil niet met de directe gevolgen in aanraking komen. Het grote voordeel van het gebruik van zonnepanelen als duurzame energiebron is dat het haast geen last heeft van dit effect, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de grotere windturbines. In Nederland kan er gesproken worden over een PLIMBY-effect: Please In My Backyard. Zonnepanelen zijn geschikt om te integreren in de gebouwde omgeving, zowel nieuwbouw als bestaande gebouwen: daken van gebouwen, voorgevels en geluidswallen. Multinationale ondernemingen zijn belangrijke actoren in de energiemarkt. Shell is naast de grootste Nederlandse multinational, ook een van de grootste energiebedrijven van de wereld, voornamelijk in olie en gas. Shell ontkent de verschuivingen in het energieaanbod niet en investeert in duurzame vormen van energie opwekken. Het bedrijf is geen koploper, door de winst die het bedrijf uit de fossiele energiebronnen haalt. Hier zijn ze niet het enige bedrijf in, waardoor deze niet met grootse middelen in de duurzame energiesector stappen. In het geval van Shell erkent het wel de waargenomen verschuivingen naar energiebronnen als wind- en zonne-energie. Zo nu en dan verschijnt er een nieuwsbericht waarin Shell aankondigt in een duurzame vorm van energie te investeren. Shell is in 2006 uit de kristallijn zonnepanelen gestapt, vanwege de afhankelijkheid van de toen schaarse grondstof silicium, in combinatie met de sterke Duitse markt (Energieportal, 2006). Shell is niet uit een nieuwere zonne-energietechnologie van de dunne-film techniek gestapt. Panelen van deze technologie zijn niet gebaseerd op silicium, maar op de grondstoffen koper, indium en selenium. Deze technologie is tot nu toe minder efficiënt omdat het minder energie produceert dan de siliciumtechnologie, maar het is goedkoper te maken. Uit de case van Shell kan geconcludeerd worden dat duurzame energiebronnen bij de grootmachten in de energiesector nog niet bovenaan de prioriteitenlijst staan. Jaarlijks worden er nog steeds honderden miljoenen geïnvesteerd in fossiele energiebronnen, in de vorm van nieuwe installaties en subsidies. Een grote multinational als Shell wordt wel eens vergeleken met een olietanker op de oceaan, deze is moeilijker wendbaar dan kleine varianten. Na de industriële revolutie en de transitie als gevolg van de telecom-revolutie, is er nu een energietransitie gaande. Deze transitie uit zich op verschillende manieren: efficiënter gebruik van fossiele energiebronnen, minder uitstoot van schadelijke stoffen, efficiënter en zuiniger transport en de overstap naar duurzame energiebronnen als wind, zon en biomassa. Er zijn investeringen nodig voor het verder verwezenlijken van de transitie, zoals in het aanpassen van het huidige elektriciteitsnet. Het reguliere net is niet flexibel genoeg om op grote schaal het wisselende aanbod van energie uit zonne- of windbronnen aan te kunnen. De investeringen die nodig zijn om de hele wereldbevolking moderne vormen van energie te verschaffen zullen neerkomen op zo n 50 miljard dollar per jaar. Ter vergelijking: jaarlijks wordt miljard dollar door de energiesector geïnvesteerd en jaarlijks wordt 500 miljard dollar aan subsidies voor energie (met name fossiele energiebronnen) uitgegeven (Turkenburg, 2012). Wereldwijd is men op zoek naar een nieuwe ideale energiemix, een die niet meer voor het grootste deel uit fossiele energiebronnen bestaat. Een nieuwe mix zal regionaal verschillen; het is gebaseerd op de voorzieningen die per regio het meest en het goedkoopst voor handen zijn. Deze nieuwe mix kan ook verschillen per gebruiker van energie: de consument, de industrie of bedrijven. Het aandeel hernieuwbare energiebronnen wordt alleen maar groter in de nieuwe energiemix, ze zijn in overvloed aanwezig, wereldwijd beschikbaar en ze worden steeds goedkoper. Het aandeel hernieuwbare energiebronnen kan wereldwijd oplopen van de 17% die het nu is, tot tussen de 30% en 75% in 2050 (IIASA, 2011). In bepaalde regio s kan dit percentage zelfs oplopen tot 90%. 17

18 Specifiek beleid kan de nog bestaande technologische en fysieke barrières verlagen of wellicht weg nemen. De overgang naar het gebruik van duurzame energiebronnen heeft meer positieve effecten dan betere omstandigheden voor mens en milieu die eerder al genoemd zijn. De combinatie van nieuwe technologieën en een ander beleid kan concrete voordelen opleveren voor de lokale en nationale economie: waard creatie in de vorm van duurzaamheid. Hierbij kan gedacht worden aan extra werkgelegenheid, het creëren van een gezonde lokale leefomgeving, nieuwe marktkansen voor (startende) ondernemers, extra productiviteit, meer welvaart (zowel sociaal als economisch), betere infrastructuur en een verbeterde energiezekerheid (IIASA, 2011). Een culturele verandering, in combinatie met een goede institutionele basis, liggen hieraan ten grondslag Innovatie Een energietransitie vindt niet zomaar plaats, daar liggen innovaties aan ten grondslag. De technologieën binnen de zonne-energiesector zijn relatief nieuwe technologieën. Nieuwe technologieën en een groeiende markt volgen bepaalde paden die zijn beschreven in theorieën die hieronder uitgelegd worden. Joseph Schumpeter beschouwt technologische verandering, specifiek de implementatie van innovaties, als de kern van economische groeiprocessen (Dicken, 2011). Innovaties zijn de onderliggende kracht van economische activiteit: technologie is een faciliterende factor, het maakt verdere economische en sociale ontwikkeling mogelijk. Voorheen werd het innovatiesysteem, het geheel aan actoren betrokken bij innovaties, gezien als een lineair model, waar vanzelf innovatie uit voort kwam als er maar genoeg input (investeringen) kwam vanaf het begin. Later is hier kritiek op gekomen, omdat het belang van feedback erkend werd. Een nieuw model geeft een interactief proces weer, waarbij er continu communicatie is tussen de verschillende partijen om maar tot de best mogelijke vernieuwingen te komen. Hier spelen zowel de vraag van de consument als het aanbod van de producenten een rol. Daar komt bij dat wetenschappelijke vernieuwingen niet altijd direct aansluiten op de vraag vanuit de markt. De vertaalslag die hiervoor nodig is, is een wezenlijk onderdeel van het interactieve proces. Onderzoek en innovaties spelen een ondersteunende rol gedurende de hele waardeketen. De eerste zonne-energie technologieën waren nog niet geschikt voor de consumentenmarkt, maar daar is inmiddels verandering in gekomen. Innovaties zijn het gevolg van een interactief proces waar verschillende actoren een rol in spelen. Het geheel van deze interacties en actoren op nationaal niveau wordt het innovatiesysteem van een land genoemd. Boschma e.a. definiëren een innovatiesysteem als volgt: Een innovatiesysteem bestaat uit organisaties die bijdragen aan innovatie, waarbij de activiteiten van de organisaties en hun interacties ingebed zijn in een veelheid van instituties (zoals wetten, regels, normen en gewoonten). (Boschma e.a., 2002, p.146). De belangrijkste actoren van een innovatiesysteem op nationaal niveau zijn zowel publieke als private partijen: bedrijven, kennisinstellingen, overheden, financiële instellingen en de consument. Zij wisselen onderling variërende hoeveelheden kennis en/of kapitaal uit. Nieuwe vormen van het innovatiesysteem zijn bijvoorbeeld op een ander niveau gebaseerd, regionaal of Europees, of juist per sector. Bij innovaties is de factor arbeid van belang: het is sterk lokaal gebonden waardoor de locatie van arbeid een belangrijk aspect van economische activiteit is. Arbeid is voor China een belangrijke factor, vanwege de lage loonkosten. Dit is de basis voor de Chinese opmars in de zonnepanelensector. 18

19 De meeste innovaties vinden plaats in dominantie delen van de economische structuur: dominante sectoren of uit routines bij grote bedrijven. Ze zijn het resultaat van learning by doing, learining by using en/of learning by interacting: geleidelijke, incrementele innovaties en technische vooruitgang met kleine stappen (Atzema e.a, 2002). Het learning by doing effect is terug te vinden in de toepassing van zonnepanelen. Een strategisch inzet van investeringen zorgt er voor dat het steeds rendabeler wordt voor bedrijven en consumenten om over te stappen. Doordat bedrijven en overheden daadwerkelijk actie ondernemen en in de praktijk kijken wat er gebeurd, worden er innovaties gedaan en ontwikkelt de markt zich verder (Shum e.a., 2009). Innovaties komen niet alleen vanuit een bedrijf, maar ook als gevolg van trends en veranderingen vanuit de markt. Incrementele innovaties (gericht op de korte termijn) zijn relatief makkelijk door te voeren, want deze sluiten nauw aan bij de bestaande kennis in een bedrijf, bij bestaande behoeften van de consument en bij bestaande reguleringen van de overheid. Radicale innovaties (gericht op de lange termijn) worden door allerlei mechanismen tegengewerkt. Een radicale vernieuwing kan mislukken door hoge economische en maatschappelijke kosten voor de substitutie (ook wel switching costs genoemd). De selectieomgeving is belangrijk, die eerder kleine verbeteringen beloont dan risicovolle, radicale innovaties. De toepassing van een onderdeel met een hoger rendement in het type zonnepaneel dat een bedrijf al produceert, zal gemakkelijker op de markt komen dan een geheel nieuwe technologie. 90% van de zonnepanelen in Europa bestaan uit varianten van kristallijn silicium, de andere 10% bestaat uit dunne-film technieken (EPTP, 2010b). Incrementele innovaties in kristallijn panelen hebben meer kans van slagen, vanwege de grootte van de markt, vergeleken met andere technologieën. Een tweede onderscheid in innovaties is die tussen procesinnovaties en productinnovaties. Een procesinnovatie is de succesvolle toepassing van een nieuw productieproces. Een productinnovatie betreft de succesvolle ontwikkeling van een nieuw product (of een nieuwe dienst). Met een procesinnovatie concurreren bedrijven op kostenniveau (en soms op verbetering van de kwaliteit van het productieproces), bij productinnovaties is de concurrentie gebaseerd op de kwaliteit van het product (Boschma e.a, 2002). Beide innovaties zijn terug te vinden in de zonnepanelensector. Een van de belangrijkste innovaties is de efficiëntie van de zonnepanelen. Door de jaren heen zijn de panelen efficiënter geworden. Kristallijn silicium is de meest volwassen technologie van de bestaande zon PV technologieën: de zonnecellen in de panelen op de daken presteren niet veel lager dan de zonnecellen in de laboratoria (Volkskrant, 2013). De eerste zonnepanelen van kristallijn silicium hadden een rendement van ongeveer 6%. Dat wil zeggen dat 6% van het zonlicht dat op deze panelen viel, omgezet werd in elektriciteit. Tegenwoordig is het rendement van de meest efficiënte panelen 21% en ligt het gemiddelde tussen de 14% en 21% (Holland Solar e.a., 2011). In laboratoria wordt gewerkt aan varianten die voor dubbel zoveel rendement gaan. Tussen een laboratorium en een dak zit echt nog veel verschil, er wordt in de praktijk gezocht naar een ideale combinatie tussen de prestatie (het rendement) en de kosten van het paneel. In de praktijk zijn verschillende omgevingsfactoren die in een lab uitgesloten kunnen worden, zoals bijvoorbeeld de positie ten opzichte van de zon en objecten die voor schaduw zorgen. Tabel 2.1 geeft een overzicht weer van de verschillende technieken die er voor zonnepanelen ontwikkeld zijn, opgesteld door de European Photovoltaic Technology Platform. Het betreft hier niet alleen technieken die al zover ontwikkeld zijn, dat ze in de markt gezet zijn. Het betreft ook technieken waar eerst nog verder onderzoek voor nodig is, voordat ze in de markt gezet worden. Echter, ook naar gecommercialiseerde technieken wordt onderzoek gedaan om te innoveren. 19

20 Tabel 2.1: Overzicht van zonne-pv technologieën: in de markt en nog in de onderzoeksfase. Bron: IIASA, 2011, p.827. Het middel voor bedrijven om innovaties tot stand te brengen is te investeren in R&D, het is echter geen garantie dat deze investeringen ook tot innovaties zullen leiden. R&D staat voor twee zaken: research (wetenschappelijk onderzoek) en development (kennis transformeren in innovaties). Zonnepanelen zijn een relatief nieuw product op een nog kleine markt. De ontwikkeling van de producten staat niet stil. Door middel van investeringen in R&D en het meegroeien met de veel lijkende halfgeleiderindustrie hebben er veel innovaties plaatsgevonden. De karakteristieken van de ontwikkelingen in de PV markt lijken zelfs meer op die in de halfgeleiderindustrie, dan die in de traditionele elektriciteitsmarkt door een jaarlijks groeicijfer van 40% á 50% en een snelle kennisverspreiding (IPCC, 2011). Na innovatie komt imitatie: een bedrijf dat een innovatie overneemt wat al eerder op de markt is verschenen, imiteert de innovatie. Een imitatie kost over het algemeen minder geld. Overigens hoeft een imitatie niet altijd vlekkeloos te verlopen, het bedrijf moet wel over voldoende absorptiecapaciteit beschikken: de kennis en kunde die aansluiten bij de vernieuwing. De markt groeit wanneer meer bedrijven de innovatie gaan imiteren. De zonnepanelenmarkt is sterk gegroeid door imitatie van veelal Aziatische bedrijven. Ook in de toeleverende keten van de productie van productieapparaten komt imitatie van machines voor. De diffusie (verspreiding) van een innovatie volgt doorgaans een S-Curve. Het begint met een versnelling, om vervolgens te vertragen tot het verzadigingspunt bereikt is en alle groei uit de markt is. De fases die beschreven worden in de S-curve zijn de introductiefase, de fase van vroege ontwikkeling, gevolgd door de expansiefase waarin voor een lange tijd de adoptie van de nieuwe technologie plaatsvindt. De derde fase is de fase waarin de markt verzadigd raakt, ook wel rijpheidfase genoemd. De belangrijkste factor voor de versnelling van de innovatie is de prijsdaling, als gevolg van schaalvergroting, procesinnovatie en andere leerprocessen. Ook aan de vraagkant treedt een versnelling op: door communicatie bereikt de innovatie een breder publiek en imiteren niet alleen bedrijven maar ook consumenten elkaar (men wil ook hebben wat de buurman heeft). Uiteindelijk vindt er een lock-in plaats op de markt: het ontstaan van één dominante technologie. Hoe meer bedrijven en consumenten overstappen naar de betreffende nieuwe technologie, hoe aantrekkelijker deze qua prijs wordt door toenemende schaalvoordelen. De drie belangrijkste zonnepaneeltechnologieën zijn kristallijn, dunne-film en BIPV, zie figuur 2.5 voor de positie in de S-curve van het innovatieproces. De verdeling van de technologieën naar marktaandeel is als volgt: bijna 90% van de zonnepanelen in Europa bestaat uit varianten van kristallijn silicium, zoals mono kristallijn en multi-kristallijn. 10% bestaat uit dunne-film technieken, deze technologie is nog sterk in ontwikkeling. Een derde variant is een gebouw geïntegreerde variant, BIPV (Building Integrated PV) (EPTP, 2010b). De focus van dit onderzoek ligt bij de kristallijn zonnepanelen. 20

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Prijsontwikkelingen ZonPV

Prijsontwikkelingen ZonPV Geosciences Copernicus Institute of Sustainable Development Energy & Resources Prijsontwikkelingen ZonPV Wilfried van Sark Universiteit Utrecht Stichting Monitoring Zonnestroom Solar Solutions Haarlemmermeer

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Het Vijfkrachtenmodel van Porter

Het Vijfkrachtenmodel van Porter Het Vijfkrachtenmodel van Porter (een concurrentieanalyse en de mate van concurrentie binnen een bedrijfstak) 1 Het Vijfkrachtenmodel van Porter Het vijfkrachtenmodel is een strategisch model wat de aantrekkelijkheid

Nadere informatie

Duurzame Energie in Utrecht

Duurzame Energie in Utrecht Duurzame Energie in Utrecht The future is now Dr. Wilfried van Sark Groep Natuurwetenschap en Samenleving Universiteit Utrecht Beat the Heat NOW!, 12 december 2009 inhoud Klimaatprobleem Waarom de zon

Nadere informatie

Zonne-energie natuurlijk De visie van Holland Solar op. Duits Nederlands zonne-energie forum KvK Midden Nederland, Utrecht 16-03-2010

Zonne-energie natuurlijk De visie van Holland Solar op. Duits Nederlands zonne-energie forum KvK Midden Nederland, Utrecht 16-03-2010 Zonne-energie natuurlijk De visie van Holland Solar op zonnestroom Duits Nederlands zonne-energie forum KvK Midden Nederland, Utrecht 16-03-2010 Inhoud Over Holland Solar 25 jaar zonnestroom Huidige stand

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Zonnepanelen in Nederland

Zonnepanelen in Nederland bezoekadres Marnixkade 1015 ZL Amsterdam 109 postadres Postbus 1001 E T moti@motivaction.nl MG 15262 F Amsterdam W +31 www.motivaction.nl (0)20 589 83 83 00 Zonnepanelen in Nederland Draagvlak en gebruik

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer dan vijftig

Nadere informatie

De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig!

De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig! De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig! De zon straalt 3.000 keer meer energie naar de aarde dan de wereldbevolking dagelijks verbruikt. En dat nog 5 miljard jaar lang. Zonne-energie is de enige

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

1 MAATSCHAPPELIJKE ASPECTEN

1 MAATSCHAPPELIJKE ASPECTEN Visiedocument Nationaal Actieplan Zonnestroom 2013 De groei van de Nederlandse zonne-energiemarkt blijft aanhouden en de markt wordt meer en meer volwassen. Als gevolg hiervan verandert de Nederlandse

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

10 Mythes over zonne-energie

10 Mythes over zonne-energie 10 Mythes over zonne-energie 1. Energie opwekken met zonnepanelen is alleen iets voor zonnige landen Zonne-energie is de meest gelijkmatig verdeelde bron van energie op de wereld. Feit is dat zonnepanelen

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Zonnestroom: prepare(d) for impact

Zonnestroom: prepare(d) for impact Zonnestroom: prepare(d) for impact Wim Sinke ECN Zonne-energie, TKI Solar Energy, Universiteit van Amsterdam en European Photovoltaic Technology Platform Duurzame Vecht Breukelen 21 maart 2013 www.ecn.nl

Nadere informatie

Maarten Timmerman. Offshore Windenergie. Staalbouwdag / 2 oktober 2014

Maarten Timmerman. Offshore Windenergie. Staalbouwdag / 2 oktober 2014 Maarten Timmerman Offshore Windenergie Staalbouwdag / 2 oktober 2014 Wat doet TKI Wind op Zee? SEmuleert en faciliteert de ontwikkeling en implementaee van offshore windtechnologie voor de industrie (MKB)

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne-energie Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Een wereld van verschil: een vergelijking van de ontwikkelingen op de energiemarkt in 2000 en 2009.

Een wereld van verschil: een vergelijking van de ontwikkelingen op de energiemarkt in 2000 en 2009. Een wereld van verschil: een vergelijking van de ontwikkelingen op de energiemarkt in 2000 en 2009. PricewaterhouseCoopers voert al sinds 1998 elk jaar het utilities global survey uit. Senior executives

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

MONO-, POLY-, OF DUNNE FILM PANELEN?

MONO-, POLY-, OF DUNNE FILM PANELEN? MONO-, POLY-, OF DUNNE FILM PANELEN? LEER ALLES OVER DE VERSCHILLEN. BNRG Distribution. Paul van Deursen Zonnepanelen zetten (zon)licht om in elektriciteit. Het zonnepaneel is dus een onmisbaar onderdeel

Nadere informatie

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Zonnecellen 2.0 Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Innovatiereis 0-energieomgeving De toekomst van zonne-energie Oktober 2013 3 Inhoud Commerciële haalbaarheid Zonne-cellen 2.0 Smart grid Rexel Nederland

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor het opwekken van je eigen energie en er ook voor betaald worden.

Een beginners handleiding voor het opwekken van je eigen energie en er ook voor betaald worden. Een beginners handleiding voor het opwekken van je eigen energie en er ook voor betaald worden. Waarom moet je leren over het opwekken van je eigen energie en er ook voor betaald worden! Het antwoord is

Nadere informatie

De Groene Belangenbehartiger

De Groene Belangenbehartiger Inhoudsopgave DGB, De Groene Belangenbehartiger Markt zonnepanelen & toekomst Onderdelen zonnepaneelsysteem Zonnepanelen Omvormers Montagesysteem Installatie Wat kan er misgaan? Vragen? 1 De Groene Belangenbehartiger

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De wereldpopulatie verbruikt steeds meer energie. Momenteel wordt deze energie vooral geleverd door fossiele brandstoffen. Een groot nadeel van fossiele brandstoffen is dat hun aanwezigheid

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! DE ZONNE-ENERGIESYSTEMEN VAN CENTROSOLAR

Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! DE ZONNE-ENERGIESYSTEMEN VAN CENTROSOLAR Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! DE ZONNE-ENERGIESYSTEMEN VAN CENTROSOLAR GRATIS ENERGIE VAN DE ZON Word uw eigen elektriciteitsleverancier De energie van de zon

Nadere informatie

Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! de zonne-energiesystemen van Centrosolar

Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! de zonne-energiesystemen van Centrosolar Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! de zonne-energiesystemen van Centrosolar Gratis energie van de zon Word uw eigen elektriciteitsleverancier De energie van de zon

Nadere informatie

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit Energiebedrijven op zoek naar toegevoegde waarde De transitie naar een hernieuwbaar en deels decentraal energielandschap zal zich doorzetten. De vervanging van de centrale elektriciteitsproductie door

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

De toekomst is zeker. met Nefit Zonnestroom. Begrippenlijst

De toekomst is zeker. met Nefit Zonnestroom. Begrippenlijst N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m De toekomst is zeker met Nefit Zonnestroom Begrippenlijst Autonoom systeem (standalone) - op zichzelf staand systeem bestaand uit zonnepanelen, regelunit en

Nadere informatie

Macro-economie van offshore wind-energie

Macro-economie van offshore wind-energie Macro-economie van offshore wind-energie Windkracht14 World Trade Center, Rotterdam 22/01/2014 David de Jager Stelling > De (potentiële) economische waarde van de Nederlandse toeleverende economische sectoren

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Zonne-energie in 6 stappen

Zonne-energie in 6 stappen Zonne-energie in 6 stappen Bart van den Bosch 10 / 9 / 2014 U bent enthousiast over het idee om zelf zonneenergie op te wekken. En u overweegt om zonnepanelen aan te schaffen voor uw woning. Zeer waarschijnlijk

Nadere informatie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie Geschreven door: Lesley Huang en Pepijn Veldhuizen Vakken: Economie School en klas: Scholengemeenschap Were Di, vwo 6 Begeleider: De heer

Nadere informatie

Innoveren met financiering van zonnepanelen

Innoveren met financiering van zonnepanelen Innoveren met financiering van zonnepanelen Dexia Corporate Jean-Michel Baetslé, Gedelegeerd Bestuurder Inhoud Inleiding Fotovoltaïsche zonne-energie Voor- en nadelen van een fotovoltaïsch systeem Steun

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht!

Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht! Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht! ir. drs. Mark Workum Presentatie VNO-NCW 28-8-2012 Deze presentatie bevat drie onderwerpen Zonnepanelen zijn een goede investering (zeker voor particulieren)

Nadere informatie

ASPIRAVI. Windpark Haaltert

ASPIRAVI. Windpark Haaltert ASPIRAVI Windpark Haaltert SAMEN GEDREVEN DOOR DE WIND WINDPARK HAALTERT Windpark Haaltert: Projectlocatie Projectkenmerken Timing van de werken Investeer mee via Aspiravi Samen cvba Aankoop van groene

Nadere informatie

Belangrijke vragen over zonnepanelen

Belangrijke vragen over zonnepanelen Persoonlijk advies? Bent u benieuwd naar de mogelijkheden voor uw situatie? Neem geheel vrijblijvend contact op via mail: info@sygosolar.nl, of bel 0183-565308. Belangrijke vragen over zonnepanelen Met

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

YOUR PERSONAL POWERSTATION. Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! VAN CENTROSOLAR

YOUR PERSONAL POWERSTATION. Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! VAN CENTROSOLAR Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! de zonneenergiesystemen VAN CENTROSOLAR Ga vandaag nog het dak op met Centrosolar en bespaar fors met Your Personal Powerstation.

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

One size fits all? Ontwikkeling zonnestroomtechnologie. Wim Sinke ECN Zonne-energie, TKI Solar Energy & European Photovoltaic Technology Platform

One size fits all? Ontwikkeling zonnestroomtechnologie. Wim Sinke ECN Zonne-energie, TKI Solar Energy & European Photovoltaic Technology Platform One size fits all? Ontwikkeling zonnestroomtechnologie Wim Sinke ECN Zonne-energie, TKI Solar Energy & European Photovoltaic Technology Platform Here comes the SUN Amsterdam 4 juni 2014 www.ecn.nl One

Nadere informatie

Introductie netwerk en analytisch kader groene groei Prof. dr. Marjan Hofkes en Prof. dr. Harmen Verbruggen

Introductie netwerk en analytisch kader groene groei Prof. dr. Marjan Hofkes en Prof. dr. Harmen Verbruggen Introductie netwerk en analytisch kader groene groei Prof. dr. Marjan Hofkes en Prof. dr. Harmen Verbruggen Vrije Universiteit Seminar Netwerk Groene Groei 8 september 2015, Den Haag Netwerk Groene Groei

Nadere informatie

Energiewende vs Energietransitie

Energiewende vs Energietransitie Energiewende vs Energietransitie Jan Rotmans Amsterdam, 23-09-2013 www.twitter.com/janrotmans Cijfermatige Trends Energiemix Duitsland versus Nederland Duitsland Nederland kolen 25% 7% olie 34% 56% aardgas

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Een nieuwe kijk op houtenergie

Een nieuwe kijk op houtenergie Een nieuwe kijk op houtenergie HOUT EEN MODERNE ENERGIEBRON AUTHENTIEK EN TOEKOMSTGERICHT In Europa is hout de primaire bron van duurzame energie. Duizenden gezinnen hebben een houtkachel ter beschikking.

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007 De groei voorbij Jaap van Duijn september 2007 1 Een welvaartsexplosie Na WO II is de welvaart meer gestegen dan in de 300 jaar daarvoor Oorzaken: inhaalslag, technologische verandering en bevolkingsgroei

Nadere informatie