Enerzjy Koöperaasje Fryslân

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Enerzjy Koöperaasje Fryslân"

Transcriptie

1 Enerzjy Koöperaasje Fryslân Verkenning initiatief tot oprichting van een (duurzame) Enerzjy Koöperaasje Fryslân. Leeuwarden, september 2011 J. Holkema

2 Inhoudsopgave 1 Inleiding Aanleiding Achtergronden Doelstelling Reikwijdte Werkwijze Uitgangspunt Leeswijzer De ambities van de provincie Fryslân Energieakkoord Noord-Nederland Programmaplan Duurzame Energie Fryslân geeft Energie (PDF) Duurzame Energiedoelen Waar wil Fryslân staan in 2015? Ontwikkeling duurzame Energieproductie in Fryslân Knelpunten bij de ontwikkeling van duurzame Energieproductie Provinciale Energie Koöperaasje Fryslân Initiatieven in Nederland Varianten en rollen van een EKF De EKF als duurzame Energie stimuleringsorganisatie De EKF als duurzame Energie financiering en/of ontwikkel organisatie De EKF als duurzame Energie exploitatieorganisatie Welke positie wil de provincie met de EKF innemen? Relatie met Doefonds en Fries Ontwikkelbedrijf i.o Positionering van EKF Conclusies en aanbevelingen Conclusies Aanbevelingen Vervolg Bijlagen Bijlage 1 Geraadpleegde personen Bijlage 2 geraadpleegde documentatie Bijlage 3 - Twaalf provinciale coalitieakkoorden... 21

3 1 Inleiding Deze notitie is een weerslag van een verkenning van het initiatief van het college van Gedeputeerde staten (GS) tot de oprichting van een (duurzame)enerzjy Koöperaasje Fryslân. Deze verkenning is uitgevoerd in de maanden juli en augustus Aanleiding In het coalitieakkoord heeft duurzame Energie een prominente plaats gekregen. In 2015 wil de coalitie het opwekken van schone Energie zo breed mogelijk hebben gestimuleerd. Daarbij zet zij in op o.a. duurzaamheid als leidend principe voor het provinciaal handelen, maar ook op specifieke investeringen in duurzame innovaties. Als voorbeeld hierbij worden investeringen op het gebied van duurzame Energie genoemd. In het coalitieakkoord worden drie belangrijke instrumenten ter stimulering van de duurzame (Energie) ontwikkeling aangekondigd: De coalitie streeft naar vergroting van het bestaande Fryslân Development Fund(tot een breed doefonds ) en daarmee naar een grotere rol voor duurzame innovaties in de verstrekking van middelen uit dat fonds. De coalitie wil het provinciaal vermogen deels omzetten in een revolverend ontwikkelfonds als uitvoeringsinstrument voor het Fries ontwikkelbedrijf, dat ondersteunend moet zijn aan provinciale beleidsdoelen. Via dat fonds wil men bijvoorbeeld investeren en participeren in o.a. duurzame Energie. De provincie zal het initiatief nemen tot de oprichting van de Energie Koöperaasje Fryslân (EKF). De EKF Energiemaatschappij heeft als doel het stimuleren en produceren van duurzame en betaalbare Energie. Ook wil ze daarbij waar mogelijk gebruik (laten) maken van innovatieve technieken voor opwekking van die Energie. Burgers zullen hierin kunnen participeren. Deze verkenning handelt over het initiatief om te komen tot de oprichting van een Energie Koöperaasje Fryslân, maar in dit stuk kan niet om de vraag heen worden gegaan hoe de overige genoemde instrumenten zich verhouden tot dit initiatief. 1.2 Achtergronden Het initiatief tot oprichting van een EKF komt niet uit de lucht vallen, er ging het nodige aan vooraf. Hieronder worden een aantal belangrijke gebeurtenissen kort op een rij gezet. In oktober 2007 sluiten de vier provincies in Noord-Nederland met het Rijk een Energieakkoord. Hierin zijn afspraken gemaakt hoe kabinet en provincies elkaar helpen om de doelstellingen op het gebied van klimaat en Energie te verwezenlijken en hoe Energiegerelateerde en innovatieve activiteiten in Noord-Nederland kunnen worden versterkt. In maart 2009 wordt, ter uitvoering van het Noordelijk Energieakkoord,het Programmaplan Duurzame Energie Fryslân geeft Energie vastgesteld. Hierin zijn de ambities op het gebied van duurzame Energie opgenomen en in datzelfde jaar door PS vastgesteld. In 2009 wordt een initiatiefvoorstel van de CU tot oprichting van een fonds Skjinne Fryske Enerzy, door de staten breed ondersteund, aangenomen. In dat zelfde jaar komt de PvdA met een motie tot oprichting van een Friese Energie Onderneming. In december 2010 wordt in opdracht van provincie en Omrin een Quick scan uitgevoerd naar meer slagkracht en samenhang bij de invoering van duurzame Energie. 3 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

4 In 2010 wordt in opdracht van de provincie een studie verricht, met als doel meer inzicht te krijgen in de ontwikkeling van duurzame Energieproductie in Fryslân in relatie tot het in 2009 vastgestelde Programma Duurzame Energie. In februari 2011 hebben PS de startnota Fries Ontwikkelbedrijf vastgesteld, waarbij PS de kaders hebben aangegeven om tot oprichting van het ontwikkelbedrijf te komen. Het ontwikkelbedrijf wordt op afstand geplaatst, heeft een ontwikkel-, beheer en advies- en een netwerktaak en er moet een business case worden opgesteld. GS hebben vooraf de notitie op 30 november 2011 vastgesteld. 1.3 Doelstelling Doel van deze verkenning is het verkrijgen van een helder beeld van de in het coalitieprogramma nagestreefde EKF. Het gaat hierbij o.a. om vragen als, waar hebben we het over, wat de toegevoegde waarde hiervan zou kunnen zijn, op welke activiteiten de EKF zich zou moeten/kunnen richten en hoe de EKF eruit zou kunnen zien. 1.4 Reikwijdte De verkenning is er op gericht het college voldoende inzicht te bieden in de (on)mogelijkheden van de oprichting van een EKF, teneinde een richtinggevend besluit te kunnen nemen. Na dit besluit kan een diepgaander haalbaarheidsonderzoek worden uitgevoerd. Hierin zullen de bestuurlijke, organisatorische, financiële, fiscale, juridische en personele aspecten, die aan de oprichting van een EKF vooraf gaan, nader in beeld moeten worden gebracht. Ook de risico s, alternatieven en eventuele partners en hun inbreng zullen in beeld moeten worden gebracht. Speciale aandacht in het haalbaarheidsonderzoek is vereist voor de verhouding tussen een EKF en het eveneens in het coalitie akkoord genoemde Fries Ontwikkelbedrijf i.o (FOB), en het leven te roepen Doefonds Een dergelijk haalbaarheidsonderzoek moet het college in staat stellen uiteindelijk het besluit te nemen tot oprichting van een EKF. 1.5 Werkwijze De verkenning is uitgevoerd aan de hand van documentenstudie, gesprekken met verscheidende betrokkenen uit het veld en voorbeelden van vergelijkbare initiatieven in den lande. Aan de hand van de resultaten is een concept verkenning opgesteld, welke in een plenaire sessie met de meest betrokken provinciale medewerkers en in het PO Duurzame Energie is besproken. Vervolgens is de definitieve verkenning opgesteld. 1.6 Uitgangspunt Bij deze verkenning is er van uit gegaan dat een mogelijke oprichting van een EKF geen doel op zich is maar een middel om de ambities van de provincie op het gebied van duurzame energie waar te maken en/of te versnellen. Om deze reden wordt er in de verkenning ook stil gestaan bij de ambities van de provincie. 1.7 Leeswijzer Hoofdstuk 2 handelt over de provinciale ambities op het gebied van duurzame Energie en Energietransitie. In hoofdstuk 3 komen de gesignaleerde knelpunten aan bod over het realiseren van de geformuleerde doelstellingen op het gebied van de productie van duurzame Energie. In hoofdstuk 4 worden verschillende EKF varianten met hun toegevoegde waarde beschreven. In hoofdstuk 5 wordt de positionering van een EKF belicht. In hoofdstuk 6 worden de conclusies en aanbevelingen op een rij gezet en tot slot wordt in hoofdstuk 7 het vervolg geschetst. 4 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

5 2 De ambities van de provincie Fryslân Op dit moment is er een tweetal formele documenten beschikbaar waarin de ambities en strategische doelstellingen van de provincie over duurzame energie zijn verwoord: het Noordelijk Energieakkoord en het daarop gebaseerde Programmaplan Duurzame Energie Fryslân geeft Energie (PDF). Het PDF is een nadere uitwerking van het Noordelijk Energieakkoord, dat de noordelijke provincies in oktober 2007 met het Rijk hebben gesloten. Hieronder wordt op beide documenten, voor zover voor deze notitie relevant, ingegaan. Bij de actualiteit van deze documenten kunnen vraagtekens worden gezet. Het Noordelijk Energieakkoord zal immers binnenkort vervangen worden door de Greendeal. Dit kan betekenen dat het PDF op basis van deze Greendeal geactualiseerd moet worden. Omdat het bestaande beleidskader en de daarin verwoorde ambitie en doelstellingen (nog) niet formeel zijn ingetrokken en het voor deze verkenning sowieso interessant is te weten in hoeverre de ambities gerealiseerd zijn c.q. gerealiseerd kunnen worden en welke knelpunten er in de uitvoeringspraktijk bestaan, waarin door de oprichting van een EKF zou kunnen worden voorzien, wordt bij deze verkenning uit gegaan van het bestaande beleidskader en de daarin verwoorde doelstellingen. Belangrijk zijn hierbij de resultaten van een eind 2010 in opdracht van de provincie uitgevoerde studie. De resultaten hiervan zijn neergelegd in de nota Duorsume enerzje yn Fryslân (KNN rapport). 2.1 Energieakkoord Noord-Nederland In het in oktober 2007 gesloten en in februari 2008 door de Staten bekrachtigde Energieakkoord Noord-Nederland zijn tussen het Rijk en de vier noordelijke provincies afspraken gemaakt over het helpen realiseren van kabinetsdoelstellingen op het gebied van Klimaat en Energie en over het versterken van de Energiegerelateerde en innovatieve activiteiten in Noord-Nederland. Het akkoord is in 2008 door bijna alle Friese gemeenten en andere relevante partijen, zoals VNO- NCW Noord, MKB-Noord, LTO Noord en corporaties, mee ondertekend. Met dit akkoord wordt onderstreept dat Noord-Nederland koploper wil worden op het gebied van duurzame Energie. Doelstellingen van het Energieakkoord Noord-Nederland zijn: de kabinetsdoelstellingen op het gebied van klimaat en Energie te helpen realiseren; de Energiegerelateerde en Energie-innovatieve activiteiten in Noord-Nederland te versterken en te bevorderen waardoor mede een bijdrage kan worden geleverd aan de economische ontwikkeling van Noord-Nederland; PJ duurzame Energie op te wekken en 4-5 Mton CO2-reductie in 2011 te realiseren in Noord-Nederland; Mton CO2-reductie te bereiken in Noord-Nederland na 2011, waar mogelijk via CO2- afvang en -opslag. Voor deze notitie is nog van belang te vermelden dat het akkoord een belangrijke rol toekent aan Energy Valley, als aanjager en facilitator voor duurzame Energieontwikkeling en- innovatie in de noordelijke provincies. Een en ander is gebaseerd op een drietal peilers: Transitie naar duurzame Energie; Versterking van kennisstructuur en deling Stimuleren van innovatieve activiteiten. 2.2 Programmaplan Duurzame Energie Fryslân geeft Energie (PDF). Het ambitieniveau van het PDF is hoog. Dit komt goed tot uitdrukking in het door het PDF geschetste droombeeld voor 2020: 5 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

6 Onze droom voor 2020: Stil fan Fryslân Fryslân is in 2020 hard op weg naar de nieuwe toekomst. Het gebruik van fossiele brandstoffen is in Fryslân sterk afgenomen. De ik stap oer -beweging werkt. De Friezen zijn massaal overgegaan op de aangeboden alternatieven en nieuwe producten. Alle overstappers op groene stroom krijgen nu hun Energie uit eigen provincie. Van de wind, door de zon en uit geothermie. Uit het groenafval wordt op grote schaal groen gas geproduceerd, voor een vaste prijs voor 20 jaar. Auto s worden door Friese bedrijven massaal omgebouwd. De bouwers van de elektrische auto s en scooters kunnen de vraag niet bijbenen. Het aantal vacatures in de nieuwe banen stijgt elk jaar. Maar goed dat de onderwijsinstellingen op tijd de opleidingen hebben aangepast aan deze nieuwe wereld. Elk jaar stroomt nieuw talent naar Fryslân. En ze blijven hier, starten hier innovatieve bedrijfjes. Wie had ooit gedacht dat de Friezen deze klus kunnen te klaren! De snelste zonneboten worden gebouwd in Fryslân. Dit jaar rolt de 500e al van de band. Voorzien van lokaal geproduceerde zonnepanelen. Mensen worden stil als ze in Fryslân komen. Fryslân is oerstapt! Het PDF kent een viertal thema s met voor ieder thema een aantal gekwantificeerde doelstellingen voor 2015 op weg naar De thema s zijn: Energie besparing in bebouwde omgeving Opwekken duurzame Energie Duurzame mobiliteit Kennis, innovatie&communicatie Voor deze verkenning wordt enkel het thema s Duurzame Energieopwekking nader uitgediept. Voor de overige thema s wordt kortheidshalve verwezen naar het PDF. 2.3 Duurzame Energiedoelen Hoeveel duurzame Energie moet er geproduceerd worden in 2015 en 2020 in de provincie Fryslân om de duurzame Energiedoelstellingen te realiseren? In het Energieakkoord Noord- Nederland hebben de noordelijke provincies afgesproken om 40 tot 50 PJ duurzame energie op te wekken. Mede gebaseerd op de nationale en noordelijke ambities heeft de provincie Fryslân eigen ambities geformuleerd in het PDF. De ambitie van dit plan ligt hoog. Op lange termijn moet Fryslân onafhankelijk worden van fossiele brandstoffen. 2.4 Waar wil Fryslân staan in 2015? In het PDF zijn concrete doelstellingen geformuleerd voor opwekking van duurzame Energie. Een deel daarvan is gekwantificeerd: 15% van het aardgas moet vervangen zijn door groen gas (biogas van aardgaskwaliteit). Daarvoor worden onder andere 3 groen gas hubs gerealiseerd, waarmee biogas centraal kan worden opgewerkt en geïnjecteerd in het aardgasnet; 1,5 tot 2 PJ per jaar aan wind-energie; 50 ha. zonne-energie met een totaal vermogen van 50 MW; 3 aardwarmtebronnen (diepe geothermie). 6 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

7 De doelstellingen in kwalitatieve zin zijn opgenomen de Friese agenda duurzame Energie en luiden: Wij nemen in samenwerking met gemeenten verantwoordelijkheid voor het vinden van geschikte locaties voor opwekking van verschillende vormen van duurzame Energie. Onder de voorwaarde van een goede ruimtelijke kwaliteit zijn wij voorstander van de opwekking van wind-energie. Wij faciliteren en stimuleren het toepassen van duurzame biomassa voor Energieopwekking. In eerste instantie richten wij ons op afvalstromen (mest, GFT, snoeiafval, etc.). Wij zetten in op het realiseren van zonne-energie op grote schaal langs de Afsluitdijk. Wij stimuleren de toepassing van de nieuwe generatie dakgeïntegreerde technologie in de gebouwde omgeving. Wij spannen ons in om nieuwe zonnecelgerelateerde bedrijvigheid in Fryslân te realiseren. Wij bevorderen dat in de overgang van zoet naar zout water langs de Afsluitdijk op termijn een grootschalige blue-energy centrale wordt opgesteld. Om hier te komen ondersteunen wij tot 2011 een nadere opschaling van lopende demosites. Wij ontwikkelen in relatie tot onze bodemvisie en op basis van het advies van de Taskforce WKO een provinciale visie op warmte koude opslag, waarmee we tot een verdere stimulans en opschaling van WKO in bouwprojecten kunnen komen. Wij stimuleren het gebruik van geothermie (water met temperatuur van meer dan 100 C). Wij laten in 2009 een businesscase voor grootschalig gebruik in de glastuinbouwsector bij Sexbierum (Waddenglas) opstellen en zullen het beschikbaar komen van financiële middelen bevorderen. Wij staan open voor verdere Energie-innovaties en zetten hierbij met name in op de Afsluitdijk als proeftuingebied. Wij stimuleren productielocaties voor groengas, bijvoorbeeld uit covergisting van mest en GFT, uit rioolwaterzuiveringsinstallaties of andere biomassa. Wij willen stimuleren dat er in Fryslân minimaal drie groen gas hubs worden gerealiseerd, waarin opgewerkt biogas kan worden geïnjecteerd in het bestaande aardgasnet. Wij zullen inspanningen doen om bedrijvigheid te acquireren die zich richt op de omzetting van restafval in Energie. 2.5 Ontwikkeling duurzame Energieproductie in Fryslân De provincie heeft eind 2010 een studie laten uitvoeren om meer inzicht te krijgen in de ontwikkeling van duurzame energieproductie in Fryslân in relatie tot de geformuleerde ambitie. Daarnaast wilde de provincie met deze studie meer zicht op de bijdrage van de verschillende duurzame energiebronnen (zonne-energie, wind energie, biogas, etc.) in de totale energiemix. In onderstaande figuur zijn de resultaten van de uitgevoerde studie samengevat. In deze figuur is weergegeven: De huidige productie van duurzame Energie (eind 2010); De verwachte duurzame Energieproductie in 2015 als alle projecten die momenteel concreet in ontwikkeling zijn gerealiseerd worden; De verwachte duurzame Energieproductie in 2015 als alle kwantificeerbare doelen uit het Energie programmaplan Fryslân gerealiseerd worden; De verwachte duurzame Energieproductie in 2015 als alle kwantificeerbare doelen uit het Energie programmaplan Fryslân gerealiseerd worden + projecten die concreet in 7 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

8 ontwikkeling zijn maar waarvoor geen doelstelling geformuleerd is (bijv. bio-warmtekracht installaties). Fig.1 Wat opvalt is dat duurzame warmte een belangrijkere rol in de Energiemix 2015 kan gaan spelen dan voorzien in het PDF. Datzelfde geldt ook voor elektriciteitsproductie uit biowarmtekracht installaties. Dit wordt veroorzaakt door enkele grootschalige projecten in Harlingen (Omrin). De figuur maakt ook duidelijk dat nog een flinke sprong gemaakt moet worden op het gebied van groen gas productie en zonnecellen. In de studie is becijferd dat de totale Energievraag (warmte, elektriciteit en transportbrandstoffen) in 2015 ca. 62 PJ bedraagt. Als de ambities van de provincie worden gerealiseerd (inclusief projecten die in de pijplijn zitten en waarvoor geen doelen zijn geformuleerd), komt de totale duurzame Energieproductie uit op 8,4 PJ in Dat is 14% van het totale Energiegebruik tegen die tijd. Ter vergelijking: de nationale doelstelling voor 2020 (vijf jaar later) bedroeg 20% en is nu bijgesteld naar 14 % Deze 8,4 PJ kan pas worden gerealiseerd als alle projecten die in 2010 in de pijplijn zaten ook daadwerkelijk worden gerealiseerd. Zonder die projecten in ontwikkeling komt de daadwerkelijke duurzame Energieproductie uit op 2,5 PJ. Dit is 2.8% van de totale energievraag. Van de 5,9 PJ die in de in ontwikkeling zijnde projecten zit, komt 2,6 voor rekening van de ontwikkelingen in Harlingen. Van belang is dus te weten wat de stand van zaken is van de projecten in de pijplijn, en hoe realistisch en effectief deze projecten zijn. Dit wordt momenteel uitgezocht. Uit het KNN rapport kan geconcludeerd worden, dat als de provincie haar ambities waar wil maken, er zwaar ingezet moeten worden op de realisering van projecten die een substantiële bijdrage leveren aan de totale duurzame Energieproductie in Fryslân. Hierbij zal de nadruk komen te liggen op de productie van Bio-gas en Zonne-Energie. In hoeverre de doelstellingen uit de Friese agenda duurzame energie zijn gerealiseerd is niet duidelijk. Weliswaar is in de toelichtingen op de begrotingen 2010 en Enerzjy Koöperaasje Fryslân

9 hier summier aandacht aan besteed, maar van een evaluatie of bijstelling van de ambities is, voor zover in het kader van deze notitie kon worden nagegaan, geen sprake geweest. Uit de gevoerde gesprekken en documentatie komt twijfel naar voren over het realiteitsgehalte van de provinciale ambities. De vraag is ook of met het oprichten van een EKF het realiseren van de doelstellingen dichterbij komt. In ieder geval zou met een EKF in meer algemene zin de versnelling van de energietransitie nagestreefd kunnen worden. De mogelijke oprichting van een EKF, in welke vorm dan ook, is één van de instrumenten om de doelstellingen te realiseren. Alvorens een nieuw instrument in te zetten is het verstandig om dit nieuwe instrument af te zetten tegen de huidige instrumenten en na te gaan wat dit nieuwe instrument bijdraagt aan het realiseren van de doelstellingen. Om deze reden en naar aanleiding van de resultaten van de tussentijdse evaluatie van oktober 2010 (KNN rapport) is het aan te bevelen om dit jaar nog een herijking uit te voeren ( waar staan we nu, waar willen we staan in en hoe gaan we dit bereiken). En aan de hand daarvan een beleidsplan/ plan de campagne voor de komende jaren op te stellen. 9 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

10 3 Knelpunten bij de ontwikkeling van duurzame Energieproductie. Uit de gevoerde gesprekken en de documentatie komt het beeld naar voren dat In de provincie Fryslân voldoende potentie aanwezig is voor de productie van duurzame Energie. Met name op het gebied van Bio massa en vergisting, zon en wind Energie liggen er kansen. Er is voldoende ambitie en enthousiasme maar toch komen de initiatieven kennelijk onvoldoende van de grond om deze waar te maken. De vraag is wat hiervan de oorzaken zijn. Hieronder volgt een korte weergave van de belangrijkste knelpunten bij de energietransitie, die in de geraadpleegde documentatie en de gevoerde gesprekken naar voren komen. Markt- en bankfalen. De rendementen zijn nog te laag en de terugverdientijd van de investeringen te lang, waardoor de bereidheid om te investeren door de markt, investeerders en banken niet groot is. Vaak is er sprake van een onrendabele top. Initiatieven komen dan ook vaak niet verder dan de tekentafel. Het subsidie instrument biedt onvoldoende soelaas om hieraan tegemoet te komen. Subsidie procedures verlopen moeizaam en duren te lang en leveren te grote onzekerheden op, waardoor de bereidheid om te investeren gering is. Ontwikkelkracht/ professionaliteit Omzetting van idee naar project blijkt voor veel initiatiefnemers een moeizaam proces en vaak een niet te nemen hobbel. Het ontbreekt vaak aan kennis en ervaring op organisatorisch, juridisch, financieel en technisch gebied. De veel gehoorde kreet is Er is nog te veel idealisme en te weinig ondernemerschap. In Fryslân is verhoudingsgewijs veel MKB. Deze zijn veelal te klein om zich succesvol toe te leggen op de markt van duurzame Energie. Ingewikkelde Technische ontwikkelingen. De technieken zijn vaak complex en ingewikkeld. Bovendien ontwikkelt de techniek zich nog sterk en snel. Dit vraagt niet alleen veel kennis maar brengt ook onzekerheid op de markt te weeg, waardoor er terughoudendheid ontstaat bij initiatiefnemers en investeerders. Er is behoefte aan kennis en het delen van kennis en ervaring. Wet en regelgeving; Bestaande Energie wet- en regelgeving en fiscale wetgeving is nog te veel ontworpen voor de reguliere, centrale Energievoorziening. Voor decentrale duurzame initiatieven blijkt deze vaak belemmerend te werken. Voorbeeld hiervan zijn de (on)mogelijkheden m.b.t. zelflevering, de afzet van restproducten van Bio vergisting en de Energiebelasting. De RO wetgeving belemmert/vertraagt de realisatie van (grootschalige) duurzame Energie projecten. Bestemmingsplannen en bouwbesluiten zijn onvoldoende toegesneden op de ontwikkeling van duurzame Energie. Vraag en aanbod Burgers (afnemers) en bedrijven zijn niet/dan wel onvoldoende georganiseerd waardoor vraag- en aanbodketens niet optimaal op elkaar zijn afgestemd. Energie netwerken De huidige netwerken zijn niet toegerust op tweerichtingsverkeer. Er is behoefte aan de ontwikkeling van slimme netwerken (smart grids). Netwerkbeheerders zijn nog te veel gericht op de reguliere energie voorziening en te weinig coöperatief en/of innovatief om bestaande netwerken te benutten voor duurzame toepassingen. Sense of urgengy Er is nog onvoldoende draagvlak in de samenleving om over te schakelen op duurzame Energie. De gevolgen van de CO2 problematiek en het besef dat de fossiele brandstoffen eindig zijn is nog onvoldoende bij het grote publiek doorgedrongen. Doordat de maatschappelijke kosten niet zijn doorberekend maakt de tariefstelling van de reguliere fossiele brandstof het overschakelen op een investering in duurzame 10 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

11 Energie niet aantrekkelijk. Dit geldt des te meer voor de grootverbruikers, waar de grootverbruiktarieven voor fossiele Energie relatief erg laag zijn. Voor grote bedrijven en daarmee investeerders loont het investeren in duurzame energieopwekking nog onvoldoende. Versnippering Er is sprake van versnippering van kennis op het gebied van de ontwikkeling van duurzame Energie enerzijds en organisaties die zich bezig houden met het stimuleren en aanjagen van de transitie van fossiele brandstoffen naar duurzame energie anderzijds. Het risico hiervan is dat het wiel steeds opnieuw wordt uitgevonden. Op de lange termijn werkt dit contraproductief. Coördinatie en afstemming op de duurzame ontwikkelingen en kennis en ervaring wordt gemist. 11 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

12 4 Provinciale Energie Koöperaasje Fryslân Gelet op de maatschappelijke verantwoordelijkheid en de doelstellingen van de provincie op het gebied van duurzaamheid en reductie van de CO 2 uitstoot vervult de provincie een belangrijke rol, zo blijkt ook uit de gesprekken met de betrokkenen. Ondanks dat de formulering van het initiatief om te komen tot een EKF diverse beelden oproept, wordt dit initiatief wel herkend en onderschreven als een middel om de energietransitie te versnellen en een aantal knelpunten aan te pakken. Een eenduidig beeld van een EKF komt echter niet uit de gesprekken naar voren. Van de provincie wordt niet verwacht worden dat zij alle knelpunten oplost. Dit ligt ook niet in haar vermogen. Naast het initiatief van de provincie zijn er landelijk en regionaal ook initiatieven met als doel in de energietransitie een versnelling aan te brengen. Hieronder worden een aantal van deze initiatieven benoemd. Daarna komt de EKF aan bod in verschillende varianten en rollen. 4.1 Initiatieven in Nederland Landelijk is er sprake van een groot aantal initiatieven op het gebied van lokaal en regionaal opwekken en toepassen van duurzame Energie. In veel gemeenten wordt nagedacht over het oprichten van lokale duurzame Energiebedrijven. Uit een in 2009 uitgevoerde inventarisatie blijkt dat ruim 200 gemeenten zich bezig houden met dit vraagstuk. In Fryslan vervullen (slechts) een tweetal projecten een voortrekkersrol: Energie Coöperatie Ameland en Locaal Energie Ferwerderadeel. De interesse van andere (landelijke) partijen hiervoor is groot. Een voorbeeld van een regionaal energie (handels)bedrijf is de Noord-Hollandse Energie Coöperatie, waarin een aantal gemeenten en bedrijven samenwerken. Uit de provinciale coalitieprogramma s (bijlage 3) blijkt dat vier provincies daadwerkelijk bezig zijn met de oprichting van bedrijven en of fondsen ter stimulering van de energietransitie. De provincies Flevoland en Drenthe zijn bezig met de oprichting van een vorm van Duurzame Energieontwikkelings Maatschappij. Gelderland en Overijssel hebben fondsen gereserveerd voor een revolverend Duurzaam energiefonds. In Overijssel heeft hierover al besluitvorming plaatsgevonden. Noord-Holland streeft naar een Energie Board, waarin stakeholders die actief zijn op het gebied van duurzame energie, samenwerken om kennis en initiatieven te bundelen. Interessant is nog te vermelden dat zowel Groningen als Drenthe in haar coalitieakkoorden inzetten op Noordelijke samenwerking. Het aantal daadwerkelijk gerealiseerde initiatieven is echter nog niet groot. Het blijkt dat de omzetting van initiatief naar concreet project een moeizaam proces is. Om dit proces te faciliteren zijn veel organisaties actief of in oprichting, zowel landelijk, regionaal als lokaal. Voorbeelden hiervan zijn de Stichting Energietransitie Nederland, Federatie E-decentraal, Agentschap.nl, Energy Valley, Stichting de Windvogel, Greenchoice en de Stichting Doen. Ieder acteert vanuit de eigen invalshoek en doelgroep. In Fryslan kunnen genoemd worden Netwerk Duurzame Dorpen de Friese Milieu Federatie (Lokale energie voorwaarts), Groengras.nl en het LEF. Het door de provincie financieel gesteunde Netwerk Duurzame Dorpen en de Friese Milieu Federatie richten zich, voor wat betreft duurzame energie voornamelijk op de kleinschalige lokale initiatieven, de lokale energiecoöperaties i.o. Bij het Netwerk hebben zich al 20 dorpen gemeld, die iets willen op het gebied van duurzaamheid. 15 hiervan hebben plannen om een lokale energiecoöperatie op te richten, waarvan 10 dit willen doen met inzet van zonne-energie. Het Netwerk ondersteunt deze initiatieven. De Friese Milieu Federatie is samen met de Milieu Federatie Groningen op hetzelfde terrein actief met het project Lokale Energie Voorwaarts. Beide organisaties houden zich dus bezig met het stimuleren en faciliteren van kleinschalige locale initiatieven en worden gesubsidieerd door de provincie. 12 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

13 Kortom er is op het gebied van Energietransitie veel in beweging, met name als het gaat om het aanjagen, faciliteren van initiatieven en kennisplatforms. Landelijk en ook in onze provincie dreigt een overlap van ( door de provincie gesubsidieerde) organisaties en instellingen die op het zelfde terrein actief zijn. Dit wordt onderkent door de organisaties. Men heeft behoefte aan regie. 4.2 Varianten en rollen van een EKF In het algemeen kunnen er een drietal hoofdvormen van (lokale) duurzame Energie Organisaties worden onderscheiden, waarbinnen de rolneming kan differentiëren: Een duurzame Energie stimuleringsorganisatie; Een duurzame Energie financiering en/of ontwikkelorganisatie, Een duurzame Energie exploitatie organisatie. Deze hoofdvormen laten een toenemend rollen- en takenpakket zien en een daaraan gekoppeld risicoprofiel. Alle drie hoofdvormen passen binnen de omschrijving van een EKF in het coalitieakkoord. De vraag is in hoeverre een EKF in één van de drie hoofdvormen een toegevoegde waarde heeft en of die past bij de natuurlijke rol van de provincie. Hieronder gaan we hier dieper op in De EKF als duurzame Energie stimuleringsorganisatie Deze vorm is gericht op het stimuleren, organiseren en faciliteren van duurzame Energieontwikkeling. De organisatie heeft geen vermogen voor het doen van investeringen of financieringen in duurzame Energie. In deze vorm kan de EKF worden gezien als een ontzorgingsorganisatie gericht op het faciliteren van initiatieven uit de markt en de samenleving, door bestuurlijke, juridische en knelpunten (bureaucratische rompslomp rond vergunningen en procedures)zo veel mogelijk weg te nemen. De EKF richt zich op het stimuleren van initiatieven en het verbinden van ondernemers/initiatiefnemers en provincie en gemeenten en zo mogelijk te voorzien in kennisleemten. De EKF heeft het karakter van een herkenbare, vooruitgeschoven post/loket van de provincie, vergelijkbaar met de plattelandsbureaus. Deze minst vergaande vorm past goed bij de natuurlijke rol van de provincie. Een rol overigens die de provincie (programma duurzame Energie) ook nu al vervult en zou moeten vervullen ter uitvoering van de ambities op het gebied van stimulering van duurzame Energie en energiebesparing. Er moet voor worden gewaakt dat de EKF niet gaat doen wat andere organisaties en instellingen ook al (beter kunnen) doen. De vraag is dus of de EKF in deze vorm een toegevoegde waarde heeft t.o.v. de huidige provinciale organisatie en organisaties als Energy Valley en het Netwerk Duurzame Dorpen, Friese Milieu Federatie en Groengas.nl, als het gaat om faciliteren op specifieke kennis en het verbinden van kennis en ervaring. De toegevoegde waarde lijkt met name in het wegnemen van de knelpunten die provincie en gemeenten zelf (deels) veroorzaken te zitten. Of met een EKF in deze vorm grote stappen kunnen worden gezet in de realisering van de doelstellingen is de vraag. Ook is het de vraag of het verstandig is om nog een stimuleringsorganisatie toe te voegen aan de reeds bestaande en door de provincie gesubsidieerde organisaties. Effectiever is het om als subsidieverstrekker de organisaties die actief zijn in het faciliteren en ontzorgen van lokale initiatieven op te dragen hun activiteiten te bundelen in één stimuleringsorganisatie. Hiermee 13 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

14 wordt de kennis en ervaring van bedoelde organisatie optimaal benut en wordt (deels) tegemoet gekomen aan het knelpunt van (gesubsidieerde) versnippering De EKF als duurzame Energie financiering en/of ontwikkel organisatie Naast de activiteiten van het stimuleringsbedrijf beschikt deze vorm ook over een substantieel vermogen om, binnen de gestelde kaders, financieringen en investeringen te kunnen doen. De EKF in deze vorm komt tegemoet aan het eerste en meest genoemde knelpunt, markt- en bank falen en het gesignaleerde tekort aan ontwikkelkracht. Deze variant kan aanvullend zijn op de stimulerings/ontzorgingsactiviteiten van de provincie en andere organisaties, door kapitaalverschaffing in de vorm van vreemd vermogen, eigen vermogen en/of tussenvorm (hybride financiering) en garanties met als doel de duurzame Energieprojecten financieel mogelijk te maken. Daarnaast kan deze variant het verschil maken door zich te richten op het faciliteren en daadwerkelijk ontwikkelen van duurzame energie projecten. Denk hierbij aan het opstellen van project- en ontwikkelplannen maar ook aan het daadwerkelijk uitvoeren van de projectontwikkeling met als doel het project na de ontwikkelfase aantrekkelijk te maken voor de markt (investeerders en ondernemers). De risico s van de EKF in deze vorm zijn natuurlijk groter dan een EKF in enkel de vorm van ontzorger Deze EKF gaat een stap verder en beweegt zich op het grensgebied van het publieke en private terrein en daarmee op de grens van de natuurlijke rol van de provincie. Verwacht mag worden dat met de EKF in deze vorm substantiële stappen kunnen worden gezet in de realisering van de ambities De EKF als duurzame Energie exploitatieorganisatie. Naast de activiteiten van stimuleren en investeren wordt in deze vorm ook daadwerkelijk de verantwoordelijkheid voor de exploitatie genomen, door de exploitatie zelf uit te voeren of (deels) uit te besteden aan derden. Dit is de meest vergaande variant. In deze variant houdt de EKF zich (tevens) bezig met het daadwerkelijk uitvoeren/exploiteren van projecten en is daarmee als economisch eigenaar belast met het operationeel management. In deze vorm kan de EKF optreden als handelsorganisatie en/of organisatie die zich bezig houdt met het aansturen en uitvoeren van duurzame energieprojecten. De EKF in deze vorm beweegt zich met de handel en/of productie in duurzame energie op de energiemarkt ( inkoop en/of productie van en verhandelen/leveren van duurzame energie). Duurzame energieprojecten zijn doorgaans risicovolle projecten en daarmee zijn de risico s van deze variant voor de provincie groot. Een EKF als handelsorganisatie levert naar verwachting geen grote bijdrage aan de doelstellingen. De problemen liggen in eerste aanleg niet zo zeer bij de vraagkant maar met name bij de productie van duurzame energie, de aanbodkant. Hierbij doemt de vraag op of deze variant nog wel behoort tot de natuurlijke rol van de provincie en of deze rol niet nadrukkelijk aan de markt moet worden overgelaten. 4.3 Welke positie wil de provincie met de EKF innemen? Bij het nemen van een richtinggevend besluit is de vraag welke positie de provincie met de EKF wil innemen van belang. Deze vraag heeft te maken met de natuurlijke en formele rol van 14 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

15 de provincie als overheidsorgaan en de rol die andere (private) partijen op het veld van duurzame Energie spelen. De eerste vraag is of de provincie zich enkel moet inzetten op de grote/middelgrote projecten of dat zij zich (ook) richt op de kleinschalige, locale projecten. De ambities van de provincie en de stappen die de provincie nog moet zetten om deze voor 2015 en 2020 waar te maken, pleiten ervoor de EKF vooral te richten op de grote projecten, die een substantiële bijdrage kunnen leveren aan de ambities van de provincie. Kleinschalige, lokale projecten en - Energiecoöperaties worden hierbij overgelaten aan lokale initiatiefnemers en gemeenten met ondersteuning van het Netwerk Duurzame Dorpen en/of de Friese Milieufederatie. Zonder overigens hiervoor de (financiële) support van provincie te verliezen! Kijkend naar de rol en taken van Energy Valley en mogelijk de NOM, die zich vooral richten op de grote projecten en ontwikkelingen op het gebied van duurzame Energie is het omgekeerde ook mogelijk. De EKF richt zich in dat geval op de meer kleinschalige en middelgrote projecten. Ze kan daarmee tevens een stimulerende, coördinerende en regisserende rol spelen in de ontwikkeling in de locale Energiecoöperaties. Drenthe heeft gekozen voor deze positie. Hoewel middelgrote projecten (> 1 tot 10 miljoen Euro), en kleine lokale initiatieven op de lange termijn een substantiële betekenis kunnen hebben op het realiseren van de doelstellingen, is het echter zeer de vraag of met het innemen van deze positie Fryslan haar ambities waar voor 2015 en 2020 waar kan maken. Bovendien is met betrekking tot fondsvorming met een renderend karakter massa nodig teneinde de risico s zo veel mogelijk te spreiden en op te vangen. In dat opzicht zijn kleine initiatieven niet opportuun De tweede vraag is of de provincie de ontwikkeling van duurzame Energie aan de markt behoort te over laten of dat zij, mede gelet op de knelpunten op de markt, juist de grenzen van het publieke en private domein op moet zoeken en zo nodig de grenzen moet overschrijden.. Gelet op de knelpunten in de markt en daarmee het moeizaam tot stand komen van voldoende (grote)projecten om het verschil te maken, lijkt het opzoeken van de grenzen gerechtvaardigd. Overigens heeft de provincie met het Doefonds en het Fries Ontwikkelbedrijf i.o. deze weg al ingeslagen. Het opzoeken en mogelijk overschrijden van deze grenzen is echter juridisch en financieel risicovol. 4.4 Relatie met Doefonds en Fries Ontwikkelbedrijf i.o. Met het noemen van het Doefonds en het Fries Ontwikkelbedrijf i.o. (FOB) komen enkele andere vraagstukken nadrukkelijk aan de orde: Hoe verhouden het Doefonds en het FOB zich tot het initiatief om te komen tot een EKF; Wat betekent dit voor de mogelijke rol en positie van een EKF en andersom; Wat betekent de oprichting van een EKF voor de rol en positie van het Doefonds en FOB? Het Doefonds kan worden gezien als een renderend fonds die door een stichting wordt beheerd en waarbij kleine innovatieve ideeën de mogelijkheid krijgen om financiering te krijgen van het fonds. Tevens wordt gezorgd voor een begeleiding van het traject idee/productontwikkeling. Met name het in oprichting zijnde FOB vertoont in haar ontstaansgeschiedenis (motie CU) en qua rol en taken gelijkenis met de EKF in de vorm van Duurzaam energie ontwikkelbedrijf. Het Fries Ontwikkelbedrijf moet worden gezien als een doorzettingsmacht met het beste van de markt en overheid in een orgaan die zich met name richt op de ontwikkeling van grootschalige projecten, waarbij sprake is van vastgoed. 15 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

16 Als de provincie er voor kiest om te gaan voor de stimulering van de grote projecten en invulling aan een EKF wil geven als Duurzame Energie ontwikkelorganisatie, dat zich toelegt op kapitaalverschaffing en/of ontwikkelbedrijf, moet afgevraagd worden of het zinvol is om tevens een FOB in de lucht te houden. Andersom kan natuurlijk ook; waarom een EKF oprichten als de FOB daarin reeds voor een groot deel voorziet. Als er wordt gekozen voor een Duurzaam Energie ontwikkelbedrijf, dat zich met name of slechts toelegt op de rol van kapitaalverschaffer, zoals de provincie Overijssel, dan doet dezelfde vraag zich voor t.a.v. het voorziene Doefonds. Afhankelijk van welke strategische keuze m.b.t. de positie van een EKF er wordt gemaakt zal dit vraagstuk in het vervolgtraject (haalbaarheidsonderzoek) nader moeten worden onderzocht. Op voorhand kan worden geconcludeerd dat er t.a.v. de relatie tussen de EKF, het FOB en het Doefonds geen knelpunten worden verwacht. Het doefonds richt zich kleinere investeringen en kan prima naast een (duurzaam) Energiefonds bestaan. Het FOB is een uitstekende aanvulling op het (duurzaam)energiefonds, waarbij het de vraag is of deze als afzonderlijke entiteit naast het fonds kan bestaan dan wel samengevoegd moet worden met de organisatie, in welke vorm dan ook, ten behoeve van het fondsbeheer. Gelet op het voorgaande verdient het aanbeveling om de EKF te richten op de grote projecten en te kiezen voor een substantieel duurzaam energiefonds vergelijkbaar met het initiatief in Overijssel. De organisatie ten behoeve van het fondsbeheer kan bestaan naast het FOB i.o. of daarin wordt geïntegreerd. 16 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

17 5 Positionering van EKF Na de keuze voor één van de hoofdvormen moet een keuze gemaakt worden m.b.t de positionering van de EKF. Dit is uiteraard sterk afhankelijk van de beantwoording van de vraag welke positie de provincie in wil nemen en voor welke hoofdvorm wordt gekozen. De positionering zal in het haalbaarheidsonderzoek nader uitgewerkt moeten worden. Wel wordt hierbij opgemerkt dat de keuze van de positionering bepalend kan zijn voor het tempo waarin een EKF kan worden gerealiseerd. Een EKF kan op de volgende wijzen worden gepositioneerd: 1. Inbedding in de provinciale organisatie. De EKF maakt, zij het herkenbaar, onderdeel uit van de provinciale organisatie. Dit sluit niet uit dat de EKF fysiek op een andere plaats wordt gehuisvest dan de overige provinciale organisatie, vergelijkbaar met de Plattelands bureaus of streekkantoren. 2. Zelfstandige organisatie. De EKF is een zelfstandige organisatie met de provincie als volledige eigenaar. De organisatie staat zo op gepaste afstand van de provincie en is daarmee buiten de directe (politieke) invloedsfeer van het bestuur geplaatst. Het bestuur stelt wel de kaders waarbinnen de EKF vrijheid van handelen heeft. 3. Zelfstandige organisatie in samenwerking met andere partijen. Een zelfstandige organisatie waaraan naast de provincie meerder partijen deelnemen. Hierbij kan gedacht worden aan bijvoorbeeld de Friese gemeenten, direct dan wel indirect via Omrin en de partijen die genoemd zijn onder 4. In dit verband wordt gewezen op het advies dat tot stand is gekomen in opdracht van de provincie en de door Omrin uitgevoerde Quick scan. 4. Zelfstandige organisatie ondergebracht bij een andere partij. Zoals aangegeven zijn er al een aantal organisaties actief binnen en buiten de provincie. Afhankelijk van voor welke hoofdvorm wordt gekozen de gewenste werkzaamheden onder te brengen bij een van deze organisaties. Hierbij kan, afhankelijk van de gekozen hoofdvorm en de invulling hiervan, gedacht worden aan partijen als Energy Valley, de NOM, Triodos Bank en dergelijke. Om te komen tot een optimale positionering van een EKF spelen de volgende criteria een belangrijke rol:: Blijvende Invloed/grip provincie op realisering doelstellingen. Continuïteit in relatie tot de politieke waan van de dag. Bestuurlijke gevoeligheid. Herkenbaarheid. Expertise Betrokkenheid burgers en bedrijven Risico s Efficiency Effectiviteit Conflicterende belangen 17 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

18 6 Conclusies en aanbevelingen Op basis van de verkenning en de gevoerde gesprekken worden de volgende conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan. 6.1 Conclusies Wil de provincie haar ambities waar maken, dan zal er zwaar ingezet moeten worden op de realisering van projecten, die een substantiële bijdrage leveren aan de totale duurzame Energieproductie in Fryslân. Hierbij zal de nadruk komen te liggen op de productie van Bio-gas en Zonne-Energie. In de provincie Fryslân is voldoende potentie voor de productie van duurzame Energie. Met name op het gebied van Biomassa en vergisting, zon en wind Energie liggen er kansen. Er is ambitie en de doelstellingen zijn concreet en helder en toch komen de initiatieven onvoldoende van de grond om de ambitie waar te maken. De belangrijkste gesignaleerde en door de provincie beïnvloedbare knelpunten, om op de korte termijn de noodzakelijke sprong te maken, zijn het markt- en bank falen en het gebrek aan ontwikkelkracht/capaciteit. Hoewel de formulering van het initiatief om te komen tot een EKF diverse beelden en vragen oproept, wordt dit initiatief wel herkend en onderschreven als een mogelijkheid om de realisering van de doelstellingen te bespoedigen en de knelpunten aan te pakken. Een EKF kan een toegevoegde waarde hebben op de reeds bestaande organisaties, die zich bezig houden met de Energietransitie. Belangrijk is dat de provincie zo dicht mogelijk bij haar natuurlijke overheidsrol blijft en datgene doet waar zij sterk in is en niet doen wat anderen (beter kunnen) doen. Goede afstemming en nauwe samenwerking met andere betrokken organisaties is zowel bij de oprichting als de uitvoering van een EKF van essentieel belang. Alleen zo kan de voor de versnelling in de realisering van de doelstellingen v.w.b. duurzame energie belangrijke synergie worden bereikt. 6.2 Aanbevelingen De eventuele oprichting van een EKF alleen, in welke vorm dan ook, is niet voldoende om de noodzakelijke sprong te maken. Op basis van de vastgestelde ambities en de resultaten van de tussentijdse evaluatie van oktober 2010 (Duorsume Energie yn Fryslân ) is het noodzakelijk om dit jaar nog een herijking uit te voeren en op grond daarvan een integraal beleidsplan/plan de campagne op te stellen. Dit plan zou niet alleen de integrale opdracht aan de organisatie moeten zijn maar ook de taakopdracht voor de EKF Er is op het gebied van Energietransitie veel in beweging. Met name als het gaat om het aanjagen, faciliteren en ontzorgen van initiatieven en kennisplatforms zijn een aantal organisaties actief of in oprichting, zowel landelijk, regionaal als lokaal. Er is sprake van versnippering. Het verdient aanbeveling dat de organisaties die zich in Fryslan actief zijn op te roepen hun krachten te bundelen. De provincie kan hierin in haar rol als subsidieverstrekker een bepalende rol spelen. De ambities van de provincie en de stappen die de provincie nog moet zetten om deze voor 2015 en 2020 waar te maken, pleiten er voor om de EKF vooral te richten op de grote projecten, die een substantiële bijdrage kunnen leveren aan de ambities van de provincie en te kiezen voor een substantieel duurzaam energiefonds vergelijkbaar met het initiatief in Overijssel. De organisatie ten behoeve van het fondsbeheer kan bestaan naast het FOB i.o. of daarin wordt geïntegreerd. Hierbij positioneert de provincie een EKF op het grensvlak van het publieke en private 18 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

19 domein. Het verdient aanbeveling synergie te zoeken met de rol die Energy Valley in het noorden vervult. 7 Vervolg De eerste stap is om deze verkenning met een advies m.b.t. de vorm, rollen en positionering van een mogelijke EKF voor een richtinggevende besluit aan het college van Gedeputeerde staten voor leggen. Na het richtinggevend besluit is een diepgaander haalbaarheidsonderzoek naar de mogelijke oprichting van een EKF een logische vervolgstap. In dit haalbaarheidsonderzoek zullen de bestuurlijke, organisatorische, financiële fiscale, personele en juridische aspecten die verbonden zijn aan de oprichting van een EKF in de gekozen vorm(en) moeten worden onderzocht en in beeld gebracht. Ook zullen de risico s hiervan helder in beeld moeten worden gebracht. Afhankelijk van de gekozen vorm zal ook moeten worden onderzocht welke en onder welke voorwaarden mogelijke partners bereid zijn om deel te nemen in een EKF. In het haalbaarheidsonderzoek zal speciale aandacht moeten komen voor de vraag hoe het FDF en het FOB zich verhouden tot een EKF en wat betekent dit voor de mogelijke rol en positie van een EKF, dan wel voor het FDF en/of het FOB. Ook zal in beeld moeten worden gebracht hoe een EKF zich verhoudt tot de andere (stimulerings)instrumenten die de provincie heeft en al reeds inzet. Op grond van het haalbaarheidsonderzoek kan er een definitief besluit over de oprichting van een EKF worden genomen. 19 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

20 8 Bijlagen 8.1 Bijlage 1 Geraadpleegde personen Naam Organisatie J.Rodenhuis vz Netwerk Duurzame Dorpen J. Bargboer Netwerk Duurzame Dorpen T. Land St. Energietransitie Nederland T. Doppenberg Omrin H. Grafhorst Omrin T. Pijnacker Gemeente Sudwest Fryslân R. van Bentum Gemeente Sudwest Fryslân B. de Boer Gemeente Leeuwarden Terpstra Gemeente Ferwerderadeel (LEF) Bruinsma Gemeente Ferwerderadeel (LEF) H. Konst Provincie Fryslân N. Hoekman Provincie Fryslân H.J. Bouwers Provincie Fryslân E. de Vries Provincie Fryslân S. van Stralen Provincie Fryslân W. van Gorkum Provincie Fryslân J. Stavenga Provincie Fryslân G. Venema Provincie Fryslân J. v.d. Heide Provincie Drenthe J. Mekkes NOM J.R. van der Werf Friese Milieu Federatie E.F. Broersma Friese Milieu Federatie 20 Enerzjy Koöperaasje Fryslân

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Er zijn meerdere Green Deals afgesloten, waarvan we er een aantal in het oog springende nader willen benoemen.

Er zijn meerdere Green Deals afgesloten, waarvan we er een aantal in het oog springende nader willen benoemen. Programma 8. Groen Drenthe: Klimaat en Energie Energy Challenges, slim met energie op school. Missie Het thema energie is voor ons van grote economische betekenis. Wij leveren een bijdrage om minder afhankelijk

Nadere informatie

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013 Nije enerzjy foar Fryslân september 2013 Inleiding Nije enerzjy foar Fryslân - 1 Nije enerzjy foar Fryslân Nije enerzjy foar Fryslân geeft een beeld van feiten en cijfers op het gebied van duurzame energie.

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân Gebruik de lokale, Friese kracht voor meer duurzame energie en werkgelegenheid Vijf stellingen voor een duurzamer Fryslân Steeds meer Friezen kiezen er voor om zelf duurzame energie op te wekken, thuis

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

8.800 m2 dak, 4.600 zonnepanelen en 1,3 megawatt aan stroomproductie op het zonnepanelen project Helios, Scholtenszathe.

8.800 m2 dak, 4.600 zonnepanelen en 1,3 megawatt aan stroomproductie op het zonnepanelen project Helios, Scholtenszathe. Programma 8. Groen Drenthe: Klimaat en Energie 8.800 m2 dak, 4.600 zonnepanelen en 1,3 megawatt aan stroomproductie op het zonnepanelen project Helios, Scholtenszathe. Missie Het thema energie is voor

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Schriftelijke vragen van de CDA-fractie aan het college van B&W. Datum: 16 juni 2015. Geacht college,

Schriftelijke vragen van de CDA-fractie aan het college van B&W. Datum: 16 juni 2015. Geacht college, Schriftelijke vragen van de CDA-fractie aan het college van B&W Datum: 16 juni 2015 Betreft: duurzaamheidslening Geacht college, Op 30 oktober 2014 is tijdens de programmabegroting 2015 een motie van het

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018 Riedsútstel Ried : 22 januari 2015 Status : Opiniërend/Besluitvormend Eardere behandeling : Informerend d.d. 6 november 2014 Agindapunt : 10 Portefúljehâlder : M. van der Veen Amtner : mw. R.M.A. van Sonsbeek

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122

Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122 Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122 9400 AC Assen Dit is een gezamenlijk persbericht van de provincies Groningen, Fryslân, Drenthe en Noord- Holland, de gemeenten

Nadere informatie

Subsidiëring Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland ten behoeve van de Drentse Participatie Maatschappij

Subsidiëring Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland ten behoeve van de Drentse Participatie Maatschappij 2004-98 Subsidiëring Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland ten behoeve van de Drentse Participatie Maatschappij Voorgestelde behandeling: - Statencommissie Bestuur, Financiën

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom 19 november 2015 1 Opzet presentatie 1. Inleiding 2. Terugblik/voorgeschiedenis 3. Gemeentelijke ambitie vertaald naar

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark bij de Spinder te Tilburg; 2. Kaders vast te stellen

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Geactualiseerde verdeling 100 mln Verdeling nog te bestemmen revolverende

Nadere informatie

Duurzaam denken. Duurzaam doen!

Duurzaam denken. Duurzaam doen! Duurzaam denken. Duurzaam doen! Wederverkoper Noordelijk Lokaal Duurzaam (NLD) Milieubewust leven en is bewust kiezen voor duurzame energie. energiecooperatiegaasterland.nl Kies bewust Het gaat niet goed

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale Staten om:

Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale Staten om: STATENBRIEF Onderwerp: Fonds Gelderse Vrijetijdseconomie uitwerking inzet revolverende middelen vrijetijdseconomie Doel van deze brief: Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 20 november 2013 Inhoud Algemeen het SER Energieakkoord Proces, doelen, borging, hoofdlijnen & pijlers, concrete afspraken

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen AGENDAPUNT 2 Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen Vergadering 12 december 2014 Strategische Agenda Crisisbeheersing In Veiligheidsregio Groningen werken wij met acht crisispartners (Brandweer, Politie,

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Over de voorliggende planningslijst kan verder nog het volgende worden opgemerkt:

Over de voorliggende planningslijst kan verder nog het volgende worden opgemerkt: MEMO Aan: presidium Van: griffie Betreft: planningslijst PS-stukken Datum: 16 november 2015 1. Planningslijst Voor u ligt de meest recente planningslijst. In de lijst is de planning van stukken die vragen

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013 Lokale duurzame energie ontwikkelen Derck Truijens 18 april 2013 Inhoud Windunie: samen voor de wind Lokale duurzame energie initiatieven Lokaal duurzame energie ontwikkelen Het begon in 2000... De energiemarkt

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

proainci renthe Assen, 1 juli2015 energiebeleid door financiële knelpunten die de transitie naar duurzame energieprojecten

proainci renthe Assen, 1 juli2015 energiebeleid door financiële knelpunten die de transitie naar duurzame energieprojecten Proaincie b î't is rù(/esterbrink r, Assen postødres Postbus r22, 94oo Ac Assen www.drenthe.nl (o592) 36 55 55 proainci renthe Aan: de voorzitter en leden van Provinciale Staten van Drenthe Assen, 1 juli2015

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Persbericht voor Statenleden: Gebruik de lokale, Friese kracht voor een duurzamer Fryslân Bijlagen:

Persbericht voor Statenleden: Gebruik de lokale, Friese kracht voor een duurzamer Fryslân Bijlagen: Roo, Marijke de Van: Wini Weidenaar Verzonden: donderdag 12 maart 2015 20:36 Aan: Statengriffie provinsje Fryslân Onderwerp: Persbericht voor Statenleden: Gebruik de lokale, Friese kracht

Nadere informatie

AGEM ACHTERHOEKSE GROENE ENERGIEMAATSCHAPPIJ

AGEM ACHTERHOEKSE GROENE ENERGIEMAATSCHAPPIJ Bijlage 1; algemene informatie AGEM AGEM ACHTERHOEKSE GROENE ENERGIEMAATSCHAPPIJ Verantwoording tekst; Deze bijlage is een bewerkte versie van een raadvoorstel van de gemeente Doetinchem (L. Nieuwenhuis).van

Nadere informatie

Het Lokaal Duurzaam Energiediensten Bedrijf

Het Lokaal Duurzaam Energiediensten Bedrijf Het Lokaal Duurzaam Energiediensten Bedrijf Waarom? Duurzaam omgaan met Energie: Security of Supply, Leveringszekerheid voor de toekomst Economie, Klimaat en Milieu, Sociaal, Betaalbaarheid in de toekomst

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011 Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H Datum 05 april 2011 kiemt KANSEN CREËREN EN BENUTTEN Thecogas Binnenstadservice.nl Sidcon Ingrepro Bredenoord Nuon Helianthos Ubbink Solar Solesta

Nadere informatie

4.3. Biomassa. Lopende projecten

4.3. Biomassa. Lopende projecten 4.3. Biomassa Doel Met het toepassen van biomassa willen we: hernieuwbare grondstoffen inzetten; de uitstoot van CO 2 in 2007 verminderen met 125 kiloton per jaar; onze afhankelijkheid van de energievoorziening

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Nije enerzjie foar Fryslân Samen op naar 16% duurzame energie in 2020

Nije enerzjie foar Fryslân Samen op naar 16% duurzame energie in 2020 Nije enerzjie foar Fryslân Samen op naar 16% duurzame energie in 2020 Gegevens : CO2 monitor, CBS, AGNL, ECN, KEMA, Min EL&I e.a.. Verwerkt i.o.m. : PDF, Energy Valley, Ekwadraat, Provincie Fryslân, AGNL

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Management Samenvatting

Management Samenvatting Management Samenvatting Heroriëntatie Duurzame Energiemaatschappij Flevoland (DE on) Inleiding Het concept DE on is in de periode medio 2010 medio 2012 ontwikkeld als antwoord op de statenmotie uit 2009

Nadere informatie

Samen aan de IJssel Inleiding

Samen aan de IJssel Inleiding Samen aan de IJssel Samenwerking tussen de gemeenten Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel, kaders voor een intentieverklaring en voor een onderzoek. Inleiding De Nederlandse gemeenten bevinden

Nadere informatie

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN 1. Aanleiding en ambitie In het Projectvoorstel Lokaal Duurzaam Energiebedrijf Dalfsen (maart 2012) zijn de achtergrond, de projectdoelstellingen

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Green Deal 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Inhoud presentatie Overheidsbeleid Green Deal Green Deal Aanpak Voorbeelden van Green Deals Green Deal initiatief

Nadere informatie

FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? Wat willen we met de AGEM bereiken? Waarom is de AGEM nodig? Wat gaat de AGEM doen?

FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? Wat willen we met de AGEM bereiken? Waarom is de AGEM nodig? Wat gaat de AGEM doen? FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? De opwekking van duurzame energie loopt nog niet zo n vaart, ook niet in de Achterhoek. En zeker de wat grotere initiatieven, ook van bestaande

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid Wij gaan voor groen! Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid 1. Aanleiding Al vele jaren wordt in de regio Noordoost Brabant samengewerkt aan

Nadere informatie

Uw brief/mail van Uw kenmerk Bijlage Verzenddatum 16 juni 2015-6 juli 2015

Uw brief/mail van Uw kenmerk Bijlage Verzenddatum 16 juni 2015-6 juli 2015 De heer J. Spoelstra Lytse Wei 20 9289 LB DROGEHAM Dossiernummer : n.v.t. Stuknummer : n.v.t. Behandeld door : mw. R.M.A. van Sonsbeek Email : gemeente@achtkarspelen.nl Uw brief/mail van Uw kenmerk Bijlage

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

agenda & presentaties" Leeuwarden" 9 oktober 2013" Algemene Leden Vergadering Coöperatie "Enerzjy Koöperaasje Fryslân" U.A."

agenda & presentaties Leeuwarden 9 oktober 2013 Algemene Leden Vergadering Coöperatie Enerzjy Koöperaasje Fryslân U.A. agenda & presentaties Leeuwarden 9 oktober 2013 Algemene Leden Vergadering Coöperatie Enerzjy Koöperaasje Fryslân U.A. Wolkom op de eerste Algemene Leden Vergadering van Coöperatie Enerzjy Koöperaasje

Nadere informatie

Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en. Rabobank met betrekking tot het Revolverend

Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en. Rabobank met betrekking tot het Revolverend Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Rabobank met betrekking tot het Revolverend Fonds Energiebesparing 11 Juli 2013 Betrokken partijen Initiatiefnemer:

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Johan ten Brinke. workshop Energiecoöperaties 12 mei 2014

Johan ten Brinke. workshop Energiecoöperaties 12 mei 2014 Johan ten Brinke workshop Energiecoöperaties 12 mei 2014 Basis spelregels Programma is bedoeld als een leidraad Interactie belangrijker dan monoloog, alleen de eindtijd staat vast We praten vrijuit en

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 OPINIERONDE 2 oktober 2014 Agendapuntnummer: 6 Raadsvergadering 16 oktober 2014 Onderwerp: Sociale randvoorwaarden windenergie Registratienummer: 14int03080 Casenr:

Nadere informatie

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Inhoudsopgave presentatie 1. Energietransitie: besparing, opwekking, ruimte 2. AGEM, stand van zaken 3. Programma Zon op Erf De urgente

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Kennis van Energietransitie Kansen voor Noord Nederland EDIAAL

Kennis van Energietransitie Kansen voor Noord Nederland EDIAAL Kennis van Energietransitie Kansen voor Noord Nederland EDIAAL EDIAAL is een programma van Energy Delta Institute dat zich toelegt op het verzamelen, bewerken en ontsluiten van onafhankelijke, toepasbare

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid"

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid" Inleiding! Wat zijn de plannen van de politieke partijen op gebied van duurzaamheid en wat betekent het voor de bouw?" Dit document zet de verschillende

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Bijgevoegd zenden wij u de motie die de gemeenteraad van Stadskanaal in zijn vergadering van 26 januari 2015 heeft aangenomen.

Bijgevoegd zenden wij u de motie die de gemeenteraad van Stadskanaal in zijn vergadering van 26 januari 2015 heeft aangenomen. GEMEENTE Stadskanaal De Provinciale Staten van de provincie Drenthe Postbus 122 9400 AC ASSEN PROVINCIE DREN HE No.: Ingek.: 09 FEB. 2015 TEAM: TE BEH. DOOR: DWS: 1 GTAFD.: BSN uw kenmerk uw brief van

Nadere informatie

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Programma Kas als Energiebron Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Inhoud Kenmerken glastuinbouw Introductie Programma Kas als Energiebron

Nadere informatie

AANBOD600 HET AANBOD VOOR DE ONTWIKKELING VAN WINDENERGIE IN FRYSLÂN VAN P DF. ryslân. latform uurzaam

AANBOD600 HET AANBOD VOOR DE ONTWIKKELING VAN WINDENERGIE IN FRYSLÂN VAN P DF. ryslân. latform uurzaam AANBOD600 HET AANBOD VOOR DE ONTWIKKELING VAN WINDENERGIE IN FRYSLÂN VAN Aanbod600 Het Platform Duurzaam F (PDF) doet de Provincie F hierbij het Aanbod600 voor samenwerking bij het bereiken van een fossielvrije

Nadere informatie

JA: DE KRACHT VAN HET MKB! DE KRÊFT FAN IT MKB PVDA FRYSLÂN MKB-PLAN

JA: DE KRACHT VAN HET MKB! DE KRÊFT FAN IT MKB PVDA FRYSLÂN MKB-PLAN JA: DE KRACHT VAN HET MKB! DE KRÊFT FAN IT MKB PVDA FRYSLÂN MKB-PLAN Foto: Pixabay, Creative Commons MIDDEN- EN KLEINBEDRIJF: BANENMOTOR VAN DE SAMENLEVING Het midden- en kleinbedrijf (MKB) is dé banenmotor

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Op eigen hout. Stimulering duurzame energie uit hout Provincie Gelderland. Johan Willemsen & Jeroen Sluijsmans, 27-01-2011

Op eigen hout. Stimulering duurzame energie uit hout Provincie Gelderland. Johan Willemsen & Jeroen Sluijsmans, 27-01-2011 Op eigen hout Stimulering duurzame energie uit hout Provincie Gelderland Johan Willemsen & Jeroen Sluijsmans, 27-01-2011 1 Doel van de presentatie 1. Informeren over de Gelderse aanpak 2. Inspireren en

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie