Duurzaamheid duurt het langst

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzaamheid duurt het langst"

Transcriptie

1 Duurzaamheid duurt het langst kkk

2 Verkenningen, deel Eerder verschenen in deze reeks:. De toekomst van het wiskunde-onderzoek in Nederland 2. Bio-exact. Mondiale trends en nationale positie in biochemie en biofysica 3. De toekomst van de theologie in Nederland 4. Tussen Aarde en Leven. Strategische verkenning van de biogeologie in Nederland 5. De appel van Newton. Nieuwe mogelijkheden voor natuurkundig onderzoek van levende materie 6. Gij letterdames en gij letterheren. Nieuwe mogelijkheden voor taalkundig en letterkundig onderzoek in Nederland 7. Turning the Water Wheel Inside Out. Foresight Study on Hydrological Science in The Netherlands 8. Samenleven en samenwerken. Een toekomst voor de Nederlandse sociologie 9. Multifactoriële aandoeningen in het genomics-tijdperk 0. De toren van Pisa rechtgezet. Over de toekomst van de Nederlandse archeologie ii

3 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen Verkenningscommissie energieconversieonderzoek Duurzaamheid duurt het langst Onderzoeksuitdagingen voor een duurzame energievoorziening Amsterdam, 2007 iii

4 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen Postbus 92, 000 GC Amsterdam T F E isbn Het papier van deze uitgave voldoet aan iso-norm 9706 (994) voor permanent houdbaar papier Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (knaw) Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, via internet of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbende, behoudens de uitzonderingen bij de wet gesteld. iv ddd

5 cccc 77 eee v

6 Voorwoord Duurzaam duurt het langst is de uitkomst van de verkenning Onderzoek voor Duurzame Energieconversie verricht door een daartoe ingestelde Verkenningscommisie van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (knaw). Het rapport kan gezien worden als een road map voor wetenschappelijk onderzoek gericht op een duurzame energietoekomst. Rond een duurzame energietoekomst speelt een sterk door emoties gekleurd maatschappelijk debat. Ethische aspecten, wetenschappelijk geverifieerde interpretaties van gegevens en economische/politieke realiteiten zijn niet altijd eenvoudig met elkaar in balans te brengen. Het speelveld is groot en het oppervlak is ruw. Wel lijkt nu gelukkig consensus te ontstaan dat gestreefd moet worden naar een vermindering van onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen door duurzame energiebronnen versneld toegankelijk te maken. Goed gericht, hoogwaardig wetenschappelijk onderzoek lijkt dit mogelijk te kunnen maken. De Verkenningscommissie hanteert een brede definitie van duurzame energieopties: geen enkele vorm van energieconversie werd a-priori uitgesloten. Gevolg was wel dat er zeer veel mogelijke onderzoeksvelden de revue zijn gepasseerd. vi Voorwoord

7 Ook kwam de commissie al snel tot de conclusie dat een toekomstvisie op energie gerelateerd wetenschappelijk onderzoek noopt tot duidelijke afstemming op enerzijds de energieproductiebedrijven en anderzijds de energiegebruikers, het bedrijfsleven, de overheid en de consumenten. Een andere constatering is dat een verkenning ten behoeve van de Nederlandse onderzoekswereld slechts in een Europese en soms zelfs mondiale context zinvol kan zijn. Bij het formuleren van haar rapport heeft de Verkenningscommissie een geweldige hoeveelheid rapporten in de open literatuur geraadpleegd. Aanvullend hierop is gebruik gemaakt van de input die tijdens vier openbare bijeenkomsten van sprekers en discussiedeelnemers is verkregen en van schriftelijk aangeleverde commentaren of tekstvoorstellen. Ik wil alle betrokkenen hiervoor hartelijk bedanken. De verantwoordelijkheid voor de uiteindelijke tekst ligt echter alleen bij de Verkenningscommissie. Ook wil ik de leden van mijn commissie nog eens bedanken voor de zeer plezierige en constructieve wijze waarop we hebben samengewerkt. Ondanks de zeer verschillende achtergronden en karakters van de leden, was alles in de commissie bespreekbaar: er waren geen taboes en er was steeds een open discussie mogelijk. De Verkenningscommissie richt zich met haar aanbevelingen tot iedereen die zich bezighoudt met een duurzame energietoekomst, variërend van beleidsmakers en onderzoekers, tot de overheid, onderzoeksfinanciers, kennisinstellingen, bedrijfsleven en maatschappelijke groeperingen. Bij de selectie van onderwerpen zijn de mate van duurzaamheid van energieopties en de aanwezigheid c.q. kwaliteit van het wetenschappelijke onderzoek in Nederland primair maatgevend geweest. We hebben feiten en ficties van elkaar gescheiden: wat niet realiseerbaar lijkt hebben we zo benoemd en om te komen tot robuuste energieopties voor de toekomst hebben we sommige onderwerpen ontmythologiseerd. Gezien het complexe en diverse karakter van energiegerelateerd onderzoek is het niet verwonderlijk dat het rapport geen eenvoudige kost is geworden. Zo is het beslist noodzakelijk om te komen tot systeemoptimalisatie, met een geïntegreerde aanpak van energiebronnen, energieproducten, sectoren, functies, componenten, afval- en grondstofstromen en verschillende technologieën. Een duidelijk aansprekend voorbeeld is de balans die gevonden moet worden bij de toepassing van groene grondstoffen voor voedsel, materialen/chemicaliën en brandstoffen. Dat neemt niet weg dat de Verkenningscommissie heel concreet per energieoptie onderzoeksgebieden heeft geselecteerd die kunnen bijdragen tot een robuust vii Voorwoord

8 duurzaam energiegebruik. Ook zijn de geselecteerde onderzoeksgebieden per energieoptie in onze conclusies en aanbevelingen niet samengevat, omdat ze zonder context weinig bijdragen aan het noodzakelijke inzicht in de urgentie. Ik wil met nadruk wijzen op de aanbeveling om multidisciplinaire onderzoeksteams in het leven te roepen. Deze teams krijgen gedurende langere tijd de taak een industrietak of energiegebied door te lichten en het traject van ideeëngeneratie tot implementatie te begeleiden. Deze aanpak zou ondersteunend moeten zijn aan de energietransitieaanpak van het ministerie van Economische Zaken. Uiteindelijk zal de Nederlandse onderzoekswereld zich tot enkele geconcentreerde programma s moeten beperken, tenzij bewust om strategische redenen nieuwe wegen bewandeld moeten worden. Om het aantal onderzoeksopties verder te beperken en te komen tot kansrijke gecoördineerde programma s beveelt de Verkenningscommissie de knaw aan regelmatig de stand van zaken te evalueren. Dat neemt niet weg dat er ook voldoende ruimte moet blijven voor het uitwerken van wilde ideeën, maar wel via aparte financiering. Met grote nadruk wil ik tenslotte stellen dat energiebesparingsonderzoek met hoge prioriteit in dit rapport bewust is meegenomen, omdat hiermee op korte termijn een zeer grote bijdrage aan een duurzame energietoekomst kan worden geleverd. Ook hier geldt: voorkomen is beter dan genezen. Ik hoop en verwacht dat de verkenning Duurzaam duurt het langst zal bijdragen tot een gezonde onderzoeksprogrammering. Prof. dr. Hans de Wit, voorzitter Verkenningscommisie energieconversieonderzoek. viii Voorwoord

9 Inhoud Samenvatting xii Summary xiii. Inleiding. Achtergrond verkenning.2 De problematiek 2.3 De maatschappelijke discussie 4.4 Doel en uitgangspunten 7.5 Werkwijze, indeling rapport 8 2. Algemene aspecten van de energiehuishouding 9 2. Analyse van energiesystemen Integratie Transport en opslag van energie Energiebesparing Duurzame energieopties en hun onderzoeksuitdagingen Technologie ter verbetering van de energie-efficiëntie Energie uit zonlicht Energie uit wind Energie uit water Energie, transportbrandstoffen en materialen uit biomassa Schoon fossiel Energie uit kernreacties Kernsplijting Kernfusie Waterstof Sociaalwetenschappelijke aspecten 90 ix Inhoud

10 5. Conclusies en aanbevelingen Algemeen Generieke aanbevelingen per optie 97 Literatuurlijst 02 Lijst van gebruikte afkortingen 07 Bijlagen Bijlage A. Samenstelling en opdracht van de Verkenningscommissie 2 Bijlage B. Overzicht conferenties 4 Bijlage C. Lijst betrokken personen 6 Bijlage D. Introductiesnelheid onderzoeksthema s zonne-energie 7 Bijlage E. Overzicht windenergieonderzoek in Nederland 8 Bijlage F-. Lopend kernsplijtingsonderzoek in Nederland 23 Bijlage F-2. Overzicht kernfusieonderzoek in Nederland 25 x Inhoud

11 xi

12 Samenvatting Energie is van levensbelang voor de maatschappij. De voorraden van fossiele brandstoffen zijn eindig en vormen een aanzienlijke belasting voor het leefmilieu. Voor het zekerstellen van de energievoorziening op langere termijn is onderzoek noodzakelijk. Gericht wetenschappelijk onderzoek kan een bijdrage leveren aan het ontsluiten van nieuwe energiebronnen die het milieu minder belasten. Voor de energietransitie bestaat geen uniek plan. Het onderzoek moet zich richten op een systeembenadering van de gehele keten, van primaire energiebron tot eindgebruiker. Hiertoe moet op wereldschaal een uitgebreide portfolio van mogelijke duurzame energieopties worden onderzocht. Geen enkele optie mag bij voorbaat worden uitgesloten. Voor de Nederlandse onderzoeksinspanningen dienen prioriteiten gesteld te worden in samenhang met het onderzoeksveld elders. Voorwaarde voor de uiteindelijke invulling van de transitiepaden naar een duurzame energievoorziening is een goed samenspel tussen overheid, industrie en kennisinstellingen. Het is van grote betekenis dat daarbij sprake is van een door het merendeel van de partijen gedeelde beeldvorming van het uiteindelijke doel. xii Samenvatting

13 Summary Energy is vital to society, but our fossil fuel reserves are not inexhaustible and are also a serious source of environmental pollution. Research is required to ensure the long-term supply of energy. Dedicated scientific research can help us to access new sources of energy that will be less harmful to the environment. There is no one plan for energy transition. The research must focus on a system approach to the entire chain, from primary source of energy to end-user. This will involve exploring an extensive portfolio of potential energy options on a world scale. None of the options should be ruled out in advance. Dutch research efforts should be prioritised in association with research being carried out elsewhere. One requirement for ultimately achieving an energy transition that results in a sustainable energy supply is close collaboration between the public and private sectors and centres of expertise. A key factor is that the majority of the parties involved should share the same view of their ultimate goal. The main focus of research should be on energy sources that can make a considerable contribution to a sustainable global energy supply. Another requirement is that these sources must offer the Dutch research community opportunities in xiii Summary

14 De aandacht moet vooral uitgaan naar energiebronnen die een substantieel kunnen bijdragen aan de verduurzaming van de mondiale energievoorziening. Een andere voorwaarde is dat deze bronnen kansen bieden voor de Nederlands onderzoekswereld, waarbij de aandacht uitgaat naar zowel fundamenteel als toegepast onderzoek. De commissie breekt hier een lans voor het oprichten van multidisciplinaire onderzoeksteams. Deze teams krijgen gedurende langere tijd van ideevorming tot implementatie de taak een industrietak of energiegebied door te lichten en te begeleiden. Expliciete aandacht krijgt het scheppen van mogelijkheden voor excellente jonge onderzoekers die een academische carrière nastreven. De Verkenningscommissie heeft ervoor gekozen te rapporteren langs de lijnen van de diverse energieopties. Zij merkt in hoofdstuk 2 op dat energiesystemen op diverse manieren benaderbaar zijn. Naast besparing is integratie daarbij het sleutelwoord. In hoofdstuk 3 komen de diverse opties aan bod. Onderzoek naar efficiëntie en besparing zet de commissie bewust vooraan, omdat efficiëntie en besparing zowel op korte als lange termijn de grootste bijdrage aan de verduurzaming van energiesystemen kunnen leveren. Besparing begint met gedragsverandering en kan nog aanzienlijk toenemen door efficiëntieverhoging van energieconversiesystemen. Het is van groot belang in te zien dat het bewerkstelligen van gedragsveranderingen onderzoek vraagt dat een ander karakter draagt dan onderzoek gericht op conversietechnologie. Voor de lange termijn is zonne-energie de meest belangrijke duurzame energiebron, alhoewel grootschalige toepassing nog zeer veel wetenschappelijk onderzoek en technische ontwikkelingen vergt. Hoewel grootschalige, economisch rendabele windparken op zee eveneens een belangrijke optie voor duurzame elektriciteitproductie lijken, acht de verkenningscommissie fundamenteel onderzoek hier niet meer nodig. Veel van het te verrichten windenergieonderzoek heeft een sterk toegepast karakter; om die reden zou het bedrijfsleven in overleg met de kennisinstellingen hiertoe het voortouw moeten nemen. Bio-energie daarentegen is een duurzame energiebron met potentie. Wel staat de kennis omtrent het technisch potentieel nog in de kinderschoenen. Verder vereist de verandering naar een meer biogebaseerde economie een goed samenspel tussen industrie, overheid en maatschappij. Tweede- generatietechnologieën zoals de conversie van plantenresten zijn van groot belang bij het vinden van een goede balans tussen voedselproductie, chemicaliënontwikkeling en bio-energie. xiv Samenvatting ffff

15 both fundamental and applied research. The Foresight Committee advocates the setting up of multidisciplinary research teams. Their long-term task (from idea generation to implementation) will be to analyse and offer guidance to a particular branch of industry or field of energy. Particular attention will go to creating opportunities for excellent young researchers who are pursuing a career in academia. The Foresight Committee has chosen to set up its report according to the various energy options. In Section 2, it notes that there are various ways of approaching energy systems. In addition to energy conservation, another key word is integration. The various options are reviewed in Section 3. The Foresight Committee has deliberately begun with increasing efficiency and energy conservation, as this option can make the biggest contribution to sustainable energy systems in both the short and long term. Energy conservation begins with a change in behaviour, and can be improved considerably by increasing the efficiency of energy conversion systems. It is vitally important to understand that changing behaviour requires research of a different kind than conversion technology research. Solar energy is the most important sustainable source of energy in the long term, although a significant amount of scientific research and many technological advances are necessary before it can be used on a broad scale. Although large-scale, economically viable offshore wind farms appear to be an equally important option for the production of sustainable energy, the Foresight Committee believes that fundamental research is no longer necessary in this area. Many future wind energy studies will be carried out within the context of applied research, and that means that the business sector should take the lead, in consultation with research organisations. Bio-energy, on the other hand, has great potential as a sustainable source of energy. However, our knowledge of the technical possibilities is still in its infancy. In addition, changing to a more bio-based economy will require industry, government and society in general to cooperate closely. Second-generation technologies for example the conversion of plant biomass are of huge significance when it comes to striking a proper balance between food production, chemicals development and bio-energy. xv Summary

16 Fundamenteel wetenschappelijk onderzoek op het gebied van CO 2 -afvang is niet langer nodig. Hetzelfde geldt voor CO 2 -opslag. Alleen voor de opslag in grote, diepliggende aquifers is wel sprake van onderzoeksuitdagingen; vooralsnog is echter onzeker of dit voor Nederland dusdanig aantrekkelijk kan worden om grote, nationale onderzoeksinvesteringen te rechtvaardigen. Binnen de kernfusie kan Nederland een significante bijdrage leveren aan het uitvoeren van de afspraken van de internationale iter-overeenkomst en de daarvan afgeleide afspraken voor het Europese speelveld. In Nederland is er géén noodzaak voor fysisch onderzoek aan kernsplijting op de korte termijn. Voor de chemie liggen er mogelijkheden voor onderzoek aan transmutatie. Tot slot constateert de commissie dat het slagen of falen van een transitieproces een complex proces is, dat meer vraagt dan alleen een inspanning op technologisch vlak. Onderzoek naar sociaal-economische aspecten van de energietransitie is minstens zo belangrijk. xvi Samenvatting

17 With respect to the capture of CO 2, fundamental research is no longer necessary. The same is true of CO 2 storage. The only research challenges remaining involve storage in large, deep-lying aquifers; whether such research is attractive enough for the Netherlands to invest in major national research programmes remains to be seen, however. When it comes to nuclear fusion, the Netherlands can make a significant contribution to implementing international arrangements associated with iter and subsequent agreements in Europe. The Netherlands do not have a need to conduct nuclear fission research in the short term. There are research opportunities in chemistry in the area of transmutation, however. Finally, the Foresight Committee has observed that the success or failure of a transition process comes down to a complex set of factors involving more than purely technological efforts. Research into the socio-economic aspects of the energy transition is at least as important. xvii Summary

18 xviii

19 . Inleiding. Achtergrond verkenning Energie is van levensbelang voor de maatschappij en energieonderzoek is noodzakelijk voor het zekerstellen van de energievoorziening op langere termijn. Voor de energievoorziening op korte en middellange termijn spelen fossiele brandstoffen onverminderd een cruciale rol. De voorraden van deze brandstoffen zijn echter eindig en ze vormen mede door de wereldwijde sterke toename van het gebruik een aanzienlijke belasting voor het leefmilieu. De toegankelijkheid van nieuwe energiebronnen en een duurzaam energiegebruik zijn daarom belangrijke maatschappelijke vraagstukken geworden. Gericht wetenschappelijk onderzoek kan een bijdrage leveren aan het ontsluiten van nieuwe energiebronnen die met minder belasting voor het milieu en gedurende een lange periode aan de energievoorziening kunnen bijdragen. Daarbij moeten zowel oplossingen voor de korte, de middellange als de lange termijn in een duurzame samenhang worden nage- In dit rapport wordt het begrip duurzaamheid gehanteerd uit het Brundlandtrapport: Sustainable development is development that meets the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs. Our Common Future, the World Commission on Environment and Development, 987, pag. 54. Inleiding

20 streefd. Duurzame energiescenario s verlangen dat we voor een transitieperiode van minimaal 50 jaar alle opties onderzoeken maar dat het energieonderzoek een accent legt op de meest belovende opties voor een werkelijk duurzame toekomst..2 De problematiek De drijfveren voor onderzoek naar een duurzame energievoorziening kunnen grofweg worden ingedeeld in vier groepen: de eindigheid van voorraden traditionele (fossiele) energiebronnen. de relatie tussen afvalproductie bij energieconversie (CO 2, NO x en fijn stof), milieu (luchtkwaliteit) en daardoor geïnduceerde klimaatverandering. de mondiale instabiliteit en machtsongelijkheid wegens de geografische spreiding van (fossiele) energiedragers. de toegankelijkheid tot energie (twee miljard mensen hebben slechts zeer beperkte toegang tot energiebronnen). De beschikbaarheid van fossiele energiedragers is eindig. Gedurende de geologische geschiedenis van de aarde is de samenstelling van de aardse atmosfeer, die vergelijkbaar was met die van Venus of Mars, aanzienlijk veranderd. Een groot deel van de CO 2 in de aardse atmosfeer is vervangen door O 2 waarbij grote hoeveelheden CO 2 getransporteerd zijn naar en opgeslagen in sedimenten als carbonaten en organisch materiaal. Dit is vooral het resultaat van microbieel gekatalyseerde erosie van silicaatgesteenten en de evolutionaire ontwikkeling van foto- en chemo-autotrofe microbiële organismen vanaf 3,5 tot 4 miljard jaar geleden. De balans tussen atmosferische en sedimentaire koolstof heeft op een geologische tijdschaal altijd gefluctueerd, maar sinds de industriële revolutie wordt de korte termijn balans sterk verstoord doordat in een hoog tempo sedimentaire koolstof wordt omgezet in atmosferische CO 2, één van de broeikasgassen. De praktische winbaarheid van fossiele energiedragers is bovendien verder beperkt door en afhankelijk van de stand van de techniek en van de prijs van fossiele brandstoffen als gevolg van vraag en aanbod. Energieconversie en klimaat zijn voornamelijk aan elkaar gerelateerd via de CO 2 emissie. Het is zeer waarschijnlijk dat de door de mens veroorzaakte CO 2 emissie de belangrijkste oorzaak is van de huidige opwarming van de aarde []. Derhalve dient een vermindering van CO 2 uitstoot te worden nagestreefd. Klimaatverandering is daarmee één van de drijfveren geworden voor onderzoek naar andere energieconversiesystemen en energietransitietrajecten. De Verkenningscommissie onderkent de negatieve correlatie die gelegd wordt tussen ener- Inleiding

21 giegebruik en de klimaatproblematiek. De complexe relatie tussen het energiegebruik en het klimaat is onderwerp van veel klimatologisch wetenschappelijk onderzoek. Deze relatie is echter geen onderwerp van deze verkenning. De Verkenningscommissie is van mening dat vermindering van CO 2 emissie verdedigbaar is zowel vanuit milieuoogpunt als vanuit de noodzaak om zuinig met onze fossiele brandstoffen om te gaan. Emissiereductie kan gerealiseerd worden door op het gebruik van energie te besparen en door de efficiëntie van onze energiehuishouding te vergroten. Ook de grote verschillen in geografische concentratie van voorraden fossiele brandstoffen en door geopolitieke machtsverhoudingen gelimiteerde toegang tot energiebronnen beperken de feitelijke beschikbaarheid van energiebronnen. Hierin kunnen grote lokale variaties optreden. De in het najaar van 2006 en begin 2007 ontstane onenigheden over gas- en olieleveranties vanuit Rusland zijn hier een duidelijk voorbeeld van. Energie uit zonnestraling en direct daaruit afgeleide bronnen zoals wind, water en biomassa (hernieuwbare of stromingsbronnen) zijn onbeperkt voorhanden en inzetbaar voor zover technologie voor conversie beschikbaar is. Hierbij kan onder meer worden gedacht aan rechtstreekse omzetting van zonne-energie in elektrische en thermische energie, aan energie uit stromend/vallend water of aan windenergie. De overgang van een op voorraadbronnen (bronnen waarvan het aanbod afneemt met het gebruik) gebaseerde energiehuishouding naar één die overwegend of zelfs geheel is gebaseerd op stromingsbronnen vergt een grote inspanning. Deze transitie zal minimaal een transitieperiode van vijftig à honderd jaar beslaan. De winning van traditionele, materiële, energiedragers (waartoe ook uranium behoort) en het optimaliseren van de inzet van deze dragers (tegen de achtergrond van een uiteindelijke duurzame energievoorziening) blijft daarom in de komende decennia van groot belang. Naast voorraadscenario s zijn daarom ook besparingsscenario s van belang. Besparing begint met gedragsverandering en kan door efficiëntieverhoging van energieconversiesystemen nog aanzienlijk toenemen. Het is van groot belang in te zien dat bewerkstelligen van gedragsveranderingen onderzoek vraagt dat een ander karakter draagt dan onderzoek gericht op conversietechnologie. Daarnaast verdient ook de meer symptomatische bestrijding van gevolgen van het gebruik van fossiele brandstoffen (zoals het verhogen van dijken) meer aandacht van onderzoekers. Inleiding

22 Het is van belang bij de discussie over duurzaam energiegebruik, waarbij voorraadbronnen en stromingsbronnen een onderscheidende rol spelen, voor ogen te houden dat er meer dan één energieoptie nodig is. Tevens zijn zowel wetenschappelijk onderzoek als gerichte technologische ontwikkelingen nodig om tot goed gefundeerde keuzes te komen die een samenhangend perspectief voor zowel de korte als lange termijn kan bieden. Ten slotte is het van belang, hoewel de Nederlandse energievoorziening en de rol die Nederland speelt in het energieonderzoek moeilijk los van elkaar te zien zijn, voor ogen te houden dat deze Verkenning het Nederlandse energieonderzoek tot onderwerp heeft en niet de Nederlandse energievoorziening..3 De maatschappelijke discussie De als noodzakelijk beschouwde transitie naar een duurzame energiehuishouding 2 is een proces dat 50 tot 00 of zelfs meer jaren in beslag kan nemen. Voor deze transitie bestaat geen uniek plan. Het onderzoek moet zijn gericht op een systeembenadering van de gehele keten van primaire energiebron tot eindgebruiker. Het is daarbij van groot belang ons te realiseren dat op wereldschaal een uitgebreide portfolio van mogelijke energieopties moet worden onderzocht. Omdat het vrijwel onvoorspelbaar is welke opties tijdig voldoende zullen bijdragen, dient om economische, technische en maatschappelijke redenen geen enkele optie bij voorbaat te worden uitgesloten. Het spreekt vanzelf dat voor alle opties aan het criterium van duurzaamheid moet worden voldaan of tenminste moet worden bijgedragen aan tijdwinst om tot echte lange termijn oplossingen te komen. Voor de Nederlandse onderzoeksinspanningen moet binnen de genoemde grote portfolio geprioriteerd worden in samenhang met het onderzoeksveld elders. Bij het prioriteren van onderzoeksthema s en -programma s dient een afweging van wetenschappelijke potentie en mogelijke toepassing in het energiesysteem te worden gemaakt. Vanwege de complexiteit vraagt dit ook om een heldere presentatie van de samenhang in het energiesysteem van de verschillende disciplines en de wegen die kunnen worden ingeslagen om tot een verantwoorde sturing van het systeem te komen. Een bijkomend voordeel van een dergelijk aanpak is dat het de communicatie tussen experts van uiteenlopende disciplines en de dialoog met nietexpertgroepen zoals overheid, politiek en maatschappelijke groeperingen stimu- 2 Zie ook de knaw Voorstudie Wetenschapsverkenning Duurzame Energieconversie, oktober [2] Inleiding

23 leert. Wetenschappers kunnen daardoor beter en meer professioneel bijdragen aan belangrijke maatschappelijke discussies rondom onderwerpen als energiezekerheid en klimaatverandering. Er is veel maatschappelijke en politieke discussie over de energievoorziening en er zijn verschillende partijen actief op het terrein van beleid of onderzoek. Enkele actieve spelers op dit veld zijn momenteel de Interdepartementale Directie Energietransitie, de Algemene Energie Raad, de Task Force Energietransitie en Senter/ Novem. Hierbij laten ook de industrie en maatschappelijke organisaties zich niet onbetuigd in de discussies. De Task Force Energietransitie heeft 26 transitiepaden geïdentificeerd, de noodzaak van onderzoek naar duurzame vormen van energieconversie onder de aandacht gebracht en de consistentie van energiebeleid bepleit over tenminste drie kabinetsperioden; daarnaast bepleit zij een investering van een extra miljard euro per jaar voor de transitie, naast de huidige jaarlijkse één miljard. [3] Zeer recent 2006 heeft ook fom/nwo [4] zich gebogen over de vraag welk interessant natuurkundig energieonderzoek in de nabije toekomst via fom kan worden gestimuleerd. Energiegebruik heeft twee kanten: productie (conversie) en gebruik. Beide zijn strikt genomen energieconversies maar ze zijn gerelateerd aan duidelijk verschillende maatschappelijke partijen met eigen doelstellingen. De relatief onafhankelijke processen van energieproductie(groei) en -verbruiksgroei zullen noodzakelijkerwijs een balans moeten vinden. Energiegebruik: Een zachte landing van de huidige exponentiële groei via een veel meer lineaire groei van de humane energieconsumptie naar een min of meer constant en gebalanceerd verbruik is uitermate noodzakelijk vanuit ethisch, economisch en ecologisch perspectief. Hierbij spelen zaken als gedragsverandering een cruciale rol. Energie productie (conversie): Beslissingen over de wijze van ontwikkelen van de conversiekant hangen ook sterk samen met de maatschappelijke acceptatie. Het huidige kostenniveau van een nieuwe technologie en niet de feitelijke robuustheid wordt daarbij als uitgangspunt gebruikt voor afwijzing, in plaats van als uitgangspunt te dienen voor technologische en wetenschappelijk ontwikkeling. De weerstanden tegen het veranderen van het menselijk gedrag zijn basiselementen in deze discussie. Daarmee wordt duidelijk dat nader onderzoek noodzakelijk is naar grootschalige en wereldwijde gedragsveranderingen. Inleiding

24 Verandering vraagt om besluitvorming met een maatschappelijk draagvlak en met politieke macht. De relatieve complexiteit van het energievraagstuk, de verwevenheid met economische, financiële, ecologische en maatschappelijke factoren is immens. De communicatie tussen industriële partijen ( producenten ), maatschappelijke groepen ( gebruikers ), politiek ( beleid- en besluitvormers ) en kennisinstellingen is tot nu toe onvoldoende helder gestructureerd. De Verkenningscommissie beveelt daarom aan technologisch georiënteerde programma s van een inherente en consistente maatschappij-wetenschappelijke component te voorzien. Vanuit deze gedachte zouden de diverse Nederlandse initiatieven op het gebruik van duurzame energie (deze commissie, de Task Force Energietransitie, eis Senter/Novem, node, et cetera) verbonden en gecombineerd moeten worden op hoofdlijnen. Een kwalitatieve poging tot onderlinge positionering van deze initiatieven staat hieronder in figuur. Figuur. De posities van de verschillende initiatieven rond energieonderzoek Ten slotte terug naar het wetenschappelijk onderzoek: hoogwaardig wetenschappelijk onderzoek met relevantie voor een transitie naar een duurzame energieconversiepraktijk moet met hoge prioriteit worden uitgevoerd door alle kennisinstellingen, die zich met wetenschappelijk onderzoek bezighouden. Het betreft hier onderzoek dat wereldwijd toonaangevend is, ongeacht het specifieke onderzoeksdoel. Hierbij moet in het bijzonder aandacht worden gegeven aan het scheppen van mogelijkheden voor excellente jonge onderzoekers, die een academische Inleiding

De toekomst, ons energiesysteem en een verruimde blik.

De toekomst, ons energiesysteem en een verruimde blik. SECTIE ENERGIE EN INDUSTRIE De toekomst, ons energiesysteem en een verruimde blik. Kas Hemmes KIVI lezing 3 november 2014, Den Haag Systeem Denken (Amory Lovins) Systems Thinking: Optimizing Not Just Parts,

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market Wilt u warmte en elektriciteit res-fc market Het project Het EU-project RES-FC Market wil de marktintroductie van brandstofcelsystemen voor huishoudens (FCHS) die gebruik maken van hernieuwbare energie

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst?

Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst? on behalf of Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst? Symposium Groene ICT en Duurzaamheid in het hoger onderwijs 30-01-2014 Ger Fischer Woord vooraf Nieuwe start cartoon? 2 Onderwerpen

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

Publieke perceptie en wetgeving

Publieke perceptie en wetgeving Publieke perceptie en wetgeving Erik Lysen Utrecht Centrum voor Energie-onderzoek (UCE) Nationaal Symposium Schoon Fossiel Den Haag, 23 november 2005 Inhoud Internationale verdragen Publieke acceptatie

Nadere informatie

Any color so long as it is green

Any color so long as it is green Any color so long as it is green Duurzame mobiliteit op lokaal niveau Richard Smokers Attero Minisymposium, Duurzame mobiliteit, Wijster, 2 Any color so long as it is green Inhoud Uitdagingen Wat valt

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 DUURZAAM overheidsgebouw Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 AGENDA : duurzaamheidscriteria 2 Grontmij Belgium NV part of Sweco Interactieve presentatie met twee kernvragen : 1. Wat is

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020 Danielle Raspoet Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid Vlaams Innovatienetwerk, Gent 1 Technologie & Innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

Rol(len) voor Power-to-Gas in de energievoorziening

Rol(len) voor Power-to-Gas in de energievoorziening Rol(len) voor Power-to-Gas in de energievoorziening Marcel Weeda en Jeroen de Joode Deltalinqs, Waterstof Platform Rotterdam, Carlton Oasis Hotel, Spijkenisse 15 oktober 2013 www.ecn.nl Wat en waarom Power-to-Gas?

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Peter Tom Jones. Bijdrage Peter Tom Jones. Duurzaam Materialenbeheer, Departement Metaalkunde en Toegepaste Materiaalkunde, KU Leuven 13/05/2014

Peter Tom Jones. Bijdrage Peter Tom Jones. Duurzaam Materialenbeheer, Departement Metaalkunde en Toegepaste Materiaalkunde, KU Leuven 13/05/2014 Stuur uw vragen naar: +32 470 533 966 Peter Tom Jones Duurzaam Materialenbeheer, Departement Metaalkunde en Toegepaste Materiaalkunde, KU Leuven Bijdrage Peter Tom Jones Dr. Ir. Peter Tom Jones (IOF Onderzoeksmanager

Nadere informatie

De toekomst van WKK en andere energieopties in de energievoorziening: Schoon & duurzaam?

De toekomst van WKK en andere energieopties in de energievoorziening: Schoon & duurzaam? Ruud van den Wijngaart, De toekomst van WKK en andere energieopties in de energievoorziening: Schoon & duurzaam? Presentatie Symposium COGEN Nederland, 22 oktober 2004, Zeist Milieu en Natuur Energie in

Nadere informatie

DE 4 DE REVOLUTIE ENERGIE AUTONOMIE. BronsGroen - Natuurpunt As Gemeente As Vrijetijdscentrum As, 4 december 2014 Dirk Knapen REScoop.

DE 4 DE REVOLUTIE ENERGIE AUTONOMIE. BronsGroen - Natuurpunt As Gemeente As Vrijetijdscentrum As, 4 december 2014 Dirk Knapen REScoop. BronsGroen - Natuurpunt As Gemeente As Vrijetijdscentrum As, 4 december 2014 Dirk Knapen REScoop.be REScoop REScoop.be, Federatie van groepen en coöperaties van burgers voor hernieuwbare energie A cooperative

Nadere informatie

Maatschappelijke acceptatie van energie projecten

Maatschappelijke acceptatie van energie projecten Maatschappelijke acceptatie van energie projecten Ynke Feenstra Ruimteconferentie 2011, workshop Energie en ruimte Rotterdam, 19 april 2011 www.ecn.nl Energieonderzoek Centrum Nederland 600 medewerkers

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden HealthGrain Holland, Den Haag 5 juli 2011 Innovatie instrument en financierings mogelijkheden Frans van den Berg, Innovatiemakelaar Food & Nutrition Delta Food & Nutrition Delta? FND is deel van het Innovatieprogramma

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

De Zon Moeder van alle energie

De Zon Moeder van alle energie De Zon Moeder van alle energie Concentrating Solar Power (CSP) De meest directe weg om zonne-energie in bruikbare energie om te zetten - Wat is CSP - De potentie - De problemen - De oplossingen - De plaats

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Energie en water de circulaire economie

Energie en water de circulaire economie Energie en water de circulaire economie Prof. Dr. Ad van Wijk 4-6-2014 28-5-2014 Delft University of Technology Challenge the future Circular Economy (EMF) 2 Six principles of the Circle Economy All materials

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Adaptief Management. Noordzee Dagen 2015. Jessica Reis Leffers Paul Boers Rob Gerits

Adaptief Management. Noordzee Dagen 2015. Jessica Reis Leffers Paul Boers Rob Gerits Adaptief Management Noordzee Dagen 2015 Jessica Reis Leffers Paul Boers Rob Gerits Waarom nu aandacht voor adaptief management? Een van de opgave uit Nationaal energie akkoord: 4500 MW windenergie op NCP

Nadere informatie

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Contact opleiding: Marc Spiller (marc.spiller@wur.nl) Integrale

Nadere informatie

Waterstofstroom - Agenda

Waterstofstroom - Agenda Rol van waterstof bij energietransitie Rob van der Sluis Waterstofstroom - Agenda Introductie MTSA Brandstofcel principe Waterstof en Energietransitie Het 2 MW project een fotoreportage 1 MTSA Technopower

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11.

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Monsieur le Président Directeur-General de GdF Suez, Geachte Gouverneur, Geachte Burgemeester,

Nadere informatie

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst André Zeijseink (KEMA) Biomassa Meestook Symposium, Amsterdam, 27 mei 2010 Inleiding KEMA in t kort Belangrijke energie-drivers Rol van kolen in

Nadere informatie

Over hypes, innovaties en leren. EOS evenement Energie in Beweging 4 juni 2007 Geert Verbong

Over hypes, innovaties en leren. EOS evenement Energie in Beweging 4 juni 2007 Geert Verbong Over hypes, innovaties en leren EOS evenement Energie in Beweging 4 juni 2007 Geert Verbong Trends: Toename wereldbevolking Grote toename industriële productie Dreigende uitputting van grondstoffen Problemen

Nadere informatie

Energietechnologieën

Energietechnologieën pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: over IEA (2008) Energietechnologieën Scenario s tot 2050 Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het toenemende energiegebruik dat aan de huidige economische

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Master Thesis by Anouke de Jong VU supervisor B.J. Regeer Introductie Biobrandstoffen; brandstoffen gemaakt van biomassa 1 ste generatie

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Ludo Sweron 29 februari 2012 slide 1 Visie duurzaam ondernemen Colruyt Group Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Staan de beste stuurlui aan wal?

Staan de beste stuurlui aan wal? Staan de beste stuurlui aan wal? ir. Harry Droog, voorzitter van het Energietransitie Platform Duurzame Elektriciteitsvoorziening / Jaap t Hooft, adviseur EOS Welkom, opening, doelen De heer Droog gaat

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Economie kernenergie versus andere opties

Economie kernenergie versus andere opties Economie kernenergie versus andere opties Bert Dekker KIVI NIRIA stuurgroep Energie Symposium De economie van kerncentrales 9 november 2007 Uitgangspunten SEM Maximalisatie van renderende besparingen (payback

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006 Nuon Magnum Een volgende stap in de energietransitie Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum Utrecht, 6 december 2006 Nuon in het kort Nuon is een zelfstandig, internationaal energiebedrijf gevestigd

Nadere informatie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie Argumenten in het maatschappelijke debat en de politieke besluitvorming rondom wind op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s 04/11/2014, KIVI, Den Haag Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Opportuniteiten en nieuwe

Opportuniteiten en nieuwe Opportuniteiten en nieuwe tendensen voor een lager verbruik Kurt Stockman Hogeschool West-Vlaanderen, Kortrijk Winst door energie-efficiëntie: ook voor KMO s? Agoria workshop 12 juni 2012 Inleiding Maatschappelijk

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Malthus (1766 1834) Kan landbouw de wereld blijven redden? Het ongelijk van Malthus. An essay on the principle of population 25/11/2013

Malthus (1766 1834) Kan landbouw de wereld blijven redden? Het ongelijk van Malthus. An essay on the principle of population 25/11/2013 Kan landbouw de wereld blijven redden? Malthus (1766 1834) Piet VANTHEMSCHE Voorzitter Boerenbond KULeuven Universiteit 3 e Leeftijd 03-12-2013 An essay on the principle of population Het ongelijk van

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie