Een beroep op energie 2

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een beroep op energie 2"

Transcriptie

1 Hiteq Voor technisch vakmanschap in de toekomst Hiteq is het expertisecentrum voor technisch vakmanschap in de toekomst. Technische bedrijven, werknemers en onderwijsinstellingen die zich oriënteren op hun rol in de komende 5 tot 15 jaar, kunnen rekenen op de kennis en consultancy van Hiteq. Hiteq begeleidt strategische aanpassingsprocessen, verbindt mensen en organisaties, ontwikkelt toekomstscenario s, is inhoudelijk expert in bijvoorbeeld een denktank, organiseert workshops. Met het doel inzicht te leveren in de mogelijkheden die de toekomst biedt voor technische opleidingen en beroepen. Een beroep op energie 2 Energie in transitie: de energievoorziening van Nederland in 2040 Hiteq is een initiatief van Opdrachtgever Hiteq, centrum van innovatie Domein Technologie Uitgave: Februari Projectteam Hiteq Ir. Daan Maatman, programmaleider Technologie Universiteit Utrecht studieteam Science and Innovation Management Erik Bakhuijs Jasper Macke Erik Pentinga Programmaleider Technologie Ir. Daan Maatman Hiteq is een initiatief van

2 Een beroep op energie 2 Energie in transitie: de energievoorziening van Nederland in 2040 Opdrachtgever Hiteq, expertisecentrum voor technisch vakmanschap in de toekomst Projectteam Hiteq Ir. Daan Maatman, programmaleider Technologie Universiteit Utrecht studieteam Science and Innovation Management Erik Bakhuijs Jasper Macke Erik Pentinga Programmaleider Technologie Ir. Daan Maatman Domein Technologie Uitgave: Februari 2013

3 Inhoudsopgave Referenties 37 Voorwoord 5 Samenvatting 6 1 Inleiding Doel van het onderzoek Onderzoeksaanpak 8 Bijlage 1 - Aandeel energietechnologieën in de energiemix /scenario 38 Bijlage 2 - Experts 39 Hiteq-publicaties 40 Colofon 41 2 Trends en ontwikkelingen 10 3 Scenario s voor de energievoorziening in As-dimensies Vier scenario s Scenario 1 De bistro Context De energiemix Scenario 2 Het 4-sterrenrestaurant Context De energiemix Scenario 3 De snackbar Context De energiemix Scenario 4 De afhaalchinees Context De energiemix Het meest waarschijnlijke scenario Het meest wenselijke scenario Van waarschijnlijk naar wenselijk scenario Aanbevelingen 32 4 Conclusie 34

4 Hiteq Voorwoord Voor technisch vakmanschap in de toekomst Hiteq is het expertisecentrum voor technisch vakmanschap in de toekomst. Technische bedrijven, werknemers en onderwijsinstellingen die zich oriënteren op hun rol in de komende 5 tot 15 jaar, kunnen rekenen op de kennis en consultancy van Hiteq. Hiteq begeleidt strategische aanpassingsprocessen, verbindt mensen en organisaties, ontwikkelt toekomstscenario s, is inhoudelijk expert in bijvoorbeeld een denktank, organiseert workshops. Met het doel inzicht te leveren in de mogelijkheden die de toekomst biedt voor technische opleidingen en beroepen. In 2008 heeft Hiteq een scenariostudie verricht naar de energievoorziening in Nederland in rond 2030 (Een beroep op energie). Maar de wereld draait door en het sentiment in de (mondiale) samenleving verandert mee. Ook op het gebied van de energievoorziening, of misschien wel juist op dat gebied. Want het draaiende houden van onze maatschappij is onderhand bijna volledig gebaseerd op het toegang hebben tot energie. Daar bovenop zijn er nog de meer overkoepelende factoren als groeiende wereldbevolking, uitputting van grondstoffen, klimaateffecten en het streven naar behoud van welvaart. Stijgende grondstofprijzen als gevolg van de toenemende vraag zijn signalen van de strijd om deze grondstoffen. De geopolitieke afhankelijkheid wordt voor een aantal Westerse economieën een toenemende beperking voor de nationale energievoorziening. Met het brede besef van de hiervoor genoemde ontwikkelingen wordt ook de maatschappelijke druk opgevoerd om oplossingen te vinden voor de problemen die deze ontwikkelingen met zich meebrengen. Om de signalen en observaties te toetsen en de nieuwste ontwikkelingen en tijdlijnen in kaart te brengen heeft een studieteam van de vakgroep Science and Innovation Management van de Universiteit Utrecht, bestaande uit Erik Bakhuijs, Jasper Macke en Erik Pentinga, deze scenariostudie uitgevoerd. Als extra toegevoegde waarde hebben zij de uit deze studie voortvloeiende inzichten verwerkt in nieuwe scenario s voor onze toekomstige energievoorziening in 2040 en die vervolgens in handige diagrammen gevisualiseerd. Daardoor is onderlinge vergelijking van de verschillende scenario s mogelijk (zie bijlage 1) en dat heeft voordelen inzake inzicht en begrip. Ik wil hen uiteraard hartelijk danken voor hun werk, dat ten grondslag ligt aan deze publicatie. Daan Maatman Programmaleider Technologie Hiteq Hilversum, januari Hiteq is een initiatief van Een beroep op energie 2 5

5 Samenvatting Een beroep op energie 2 Energie in transitie: de energievoorziening van Nederland in 2040 Erik Bakhuijs, Jasper Macke, Erik Pentinga Het doel van dit nieuwe Hiteq-onderzoek is om te komen tot hernieuwde inzichten voor de energievoorziening in Nederland, waarbij de focus is verlegd naar het jaar Op basis van een hernieuwde analyse van de voor het veld relevante trends, de weging van die trends op impact op de energiemix en onvoorspelbaarheid, en gesprekken met experts zijn vier nieuwe scenario s opgesteld. Doel van het onderzoek Kenmerken van de scenario s Vier jaar na het verschijnen van de scenariostudie Een beroep op energie (Maatman, 2008) is het tijd voor een herijking van de daarin beschreven scenario s. In de Hiteqstudie van 2008 lag de focus op de energievoorziening in Nederland in Uit de studie kwam naar voren dat een scenario waarin een hoge mate van acceptatie van nieuwe technologieën, in een context waarin Nederland veel samenwerkt met andere kenniseconomieën, het meest waarschijnlijke scenario is voor de energievoorziening van Nederland rond Dit scenario Het populaire jongetje genaamd bleek ook het meest wenselijke scenario om Nederland een rol van betekenis te laten (blijven) spelen op het wereldtoneel van de energievoorziening, hetgeen aansloot bij de toenmalige (en huidige) Nederlandse ambitie om een leidende en innovatieve kenniseconomie te zijn. Laag Scenario 1 De bistro Gericht op duurzaamheid en technologische vooruitgang Overheid / Publieke acceptatie Prijs van fossiele energie Scenario 2 Het 4-sterrenrestaurant Hoog Scenario 1 (De bistro) wordt gekenmerkt door een situatie waarin overheid en publiek gericht zijn op de integratie van duurzame energie, maar waarin fossiele energie goedkoper is dan duurzame opties. Hollandse mentaliteit wint het van duurzaamheid: men gaat voor het geld. Ook in Scenario 2 (Het 4-sterrenrestaurant) zijn overheid en publiek gericht op het vergroten van het aandeel duurzame energie, maar duurzame energie is goedkoper dan fossiele energie. Alle ingrediënten zijn hier aanwezig voor een succes voor duurzame energie (energie à la carte). Scenario 3 (De snackbar) kenmerkt zich door een bijna vooroorlogse mentaliteit, in die zin dat men vindt dat men, wanneer de oude, vertrouwde energie minder duur is dan de nieuwe energie, wat betreft energie(verbruik) gewoon kan blijven doen wat men altijd deed. Er is geen focus op duurzaamheid maar een hang naar het oude. In Scenario 4 (De afhaalchinees) ten slotte, is de prijs van fossiele energie hoog. Door de relatief lage prijs van duurzame energie en een Europa-volgend - duurzaamheidsbeleid worden langzamerhand alternatieve energietechnologieën en nieuwe vormen van energie ontwikkeld. Het meest waarschijnlijke scenario Scenario 3 De snackbar Niet gericht op duurzaamheid en technologische vooruitgang Scenario 4 De afhaalchinees De meerderheid van de experts is van mening dat scenario 4 (De afhaalchinees) het meest waarschijnlijke scenario is voor de energievoorziening van Nederland in Dit scenario wordt gekarakteriseerd door een focus op marktwerking en door een stijging van de prijs van fossiele energie gecombineerd met een daling van de prijs van duurzame energie. De experts verwachten in de periode tot 2040 geen radicale veranderingen in het overheidsbeleid inzake de verduurzaming van de energievoorziening. In de praktijk zal dit betekenen dat Nederland meegaat 6 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 7

6 met de richting die in Europa gekozen wordt. Gezien de relatief lage prijzen van duurzame energie ten opzichte van die van fossiele energie, is dit een redelijk duurzame richting. De overheid heeft in principe meerdere methoden tot haar beschikking om duurzaamheid te bewerkstelligen. Er zijn grofweg twee mechanismen te onderscheiden: het stimuleren van een technology push en van infrastructuur, en het creëren van een demand pull door middel van wet- en regelgeving. De experts verwachten dat de overheid ten aanzien van geen van deze beide mechanismen een actieve rol op zich zal nemen. Belangrijke redenen hiervoor zijn de lobbykracht van grote Nederlandse spelers binnen de (mondiale) energievoorziening en het nationale belang van de (olie- en) gasbaten. Nederland bevindt zich ook niet in de positie om de implementatie van innovaties op het gebied van duurzame energie actief te stimuleren. Er is simpelweg een te smalle industriële en technologische basis om tot versnelde verduurzaming te komen. Verder is de overheid geen eigenaar meer van de infrastructuur voor energie. Marktspelers die de energie-infrastructuur beheren, zullen niet of niet vol inzetten op aanpassingen ten behoeve van duurzame energie wanneer er niet eerst een duidelijke vraag aanwezig is. Die vraag zou ingegeven moeten worden door duurzame toepassingen, maar die zijn op hun beurt weer deels afhankelijk van een goede infrastructuur (een kip-ei -probleem dus, dat zich o.a. bij de elektrische auto voordoet). Voor bestaande marktspelers zal vooral de prijs voor CO2 een belangrijk motief zijn om de overstap naar duurzame energie te maken. Hoewel de overheid in dit scenario de nadruk legt op marktwerking, en de publieke acceptatie als matig wordt getypeerd, verwachten de experts toch dat Nederland zich zal inzetten voor EU-doelstellingen op het gebied van duurzaamheid. Het volledige spectrum van duurzame opties zal worden benut, verwachten zij, en zo nodig zullen duurzame energie en energietechnologie over de landsgrenzen worden betrokken. Het meest wenselijke scenario Idealiter is de energievoorziening in Nederland schoon, duurzaam en onafhankelijk. Volgens de experts is het meest wenselijke scenario een mix van een situatie waarin overheid en publiek duurzaamheid accepteren en actief stimuleren, en een situatie waarin door verschillende factoren de prijs van duurzame energie zal dalen en die van fossiele energie zal stijgen. Kortom: scenario 2 (Het 4-sterrenrestaurant). In dit scenario is zowel bij de overheid als bij de markt de motivatie aanwezig om duurzaamheid te bewerkstellingen. Een belangrijke factor in dit meest wenselijke scenario is het creëren van zekerheid. Met de overheid als een actieve deelnemer die uitgaat van langetermijnplannen zal er voor zowel de energie-industrie als de energieconsument zekerheid komen, die investeringen in duurzaamheid sterk zal stimuleren. De oplopende prijs van fossiele energie zal een extra motivatie zijn om te investeren. Prijsverhoging is namelijk niet in het belang van de spelers op de Nederlandse energiemarkt, vooral omdat de verhoogde opbrengst veelal terugvloeit naar de landen die fossiele energie produceren. Van waarschijnlijk naar wenselijk scenario Het verschil tussen het meest waarschijnlijke scenario en het meest wenselijke scenario verloopt langs de as-dimensie Overheid / Publieke acceptatie. In scenario 4 (meest waarschijnlijk) is de overheid passief en gericht op marktwerking, en de publieke acceptatie van duurzaamheid is laag. In scenario 2 (meest wenselijk) is er een overheid die op het gebied van duurzaamheid wordt gesteund door de publieke opinie, waardoor duurzaamheid zeer hoog op de agenda staat en men daar ook naar handelt. Om van het meest waarschijnlijke scenario te komen tot het meest wenselijke is dus focus van de overheid op duurzaamheid vereist. De overheid kan tot participatie worden aangezet via mondiale afspraken over duurzaamheid, en dan vooral afspraken binnen de EU. Een manier om het meest wenselijke scenario te bereiken is ervoor te zorgen dat de marktspelers zelfstandig de overstap maken van fossiele energie naar meer duurzame energievormen. De prijs van duurzame energie moet dan lager komen te liggen dan die van fossiele brandstoffen. Om dit te bereiken, zou moeten worden ingezet op de technische ontwikkeling van duurzame energievormen, zodat efficiëntie en opbrengsten omhoog gaan en de productiekosten omlaag. Het advies aan de overheid is om eerst in te zetten op een breed scala aan technologieën en na verloop van tijd alleen de technologieën met de beste economische vooruitzichten te ondersteunen. 8 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 9

7 Daarnaast is er de mogelijkheid om specifieke richtlijnen en regelgeving op te stellen. Dit belemmert echter de marktwerking. Verder brengt dit het risico mee dat de grote marktspelers Nederland zullen verlaten. Wanneer de overheid een dergelijk mechanisme zou willen toepassen, wordt geadviseerd in te zetten op Europese richtlijnen en regelgeving. Ten slotte wordt geadviseerd om in te zetten op duurzame energie, waterstoftechnologie en energiebesparing. Deze technologieën worden aanbevolen omdat ze allemaal relatief hoog scoren in het meest waarschijnlijke en in het meest wenselijke scenario. Daarbij dient opgemerkt te worden dat voor duurzame energie en waterstof een goede infrastructuur noodzakelijk is. De overheid wordt geadviseerd om hierin een actieve rol te spelen. Het advies is om aan te sluiten bij het al bestaande Topsectorenbeleid, als het gaat om het definiëren van een goede nationale propositie. Daarbij valt te denken aan de productie van technologisch complexe onderdelen, zoals turbinebladen, zonnecellen, meet- en regelsystemen voor energiecentrales en technologie voor het slimme netwerk ( smart grid ). Gevolgen voor technische beroepen en onderwijs Uit de huidige studie komt naar voren dat het zwaartepunt van onze toekomstige energiemix ligt bij duurzame energie en bij nieuwe technologieën als waterstoftechnologie. Dat betekent ook het een en ander voor het technisch onderwijs: er zal een lichte werkgelegenheidsgroei komen in de sectoren duurzame energie en energiebesparing, met name in de technische disciplines bouw en installatietechniek. Ook elektrotechnische installatietechniek zal meer worden gevraagd. Waterstof vindt zijn toepassing meer in de mobiliteitssector en voor een deel ook als opslagtechniek voor bepaalde vormen van duurzame energie (wind). Deze nieuwe technologie staat klaar om de hoek en zal op korte termijn kennis en emplooi vragen, op alle niveaus, met name in de disciplines elektrochemie, materiaalkunde en vermogenselektronica. Ook de maakindustrie profiteert: de vraag naar mbo-technici in verschillende disciplines zoals ontwerpers, metaalbewerkers, installateurs, elektrotechnici, werktuigbouwkundigen en productiepersoneel zal groeien. 1 Inleiding 1.1 Doel van het onderzoek Vier jaar na het verschijnen van de scenariostudie Een beroep op energie (Maatman, 2008) is het tijd voor een herijking van de beschreven scenario s. In vier jaar tijd kunnen zich immers allerlei veranderingen en verschuivingen voordoen in maatschappelijke, politieke, economische en technologische ontwikkelingen, die een uitwerking hebben op de toekomstige energiemix van Nederland. In de Hiteq-studie van 2008 lag de focus op de energievoorziening in Nederland in Leidraad voor de studie was het rapport Energietransitie: klimaat voor nieuwe kansen van de Algemene Energieraad (AER) uit 2004, waarin de opties voor de toekomstige energievoorziening van Nederland werden geschetst. Uit de studie kwam naar voren dat een scenario waarin een hoge mate van acceptatie van nieuwe technologieën in een context waarin Nederland veel samenwerkt met andere kenniseconomieën het meest waarschijnlijke scenario is voor de energievoorziening van Nederland rond Dit scenario Het populaire jongetje genaamd bleek ook het meest wenselijke scenario om Nederland een rol van betekenis te laten (blijven) spelen op het wereldtoneel van de energievoorziening, hetgeen aansloot bij de toenmalige (en huidige) Nederlandse ambitie om een leidende en innovatieve kenniseconomie te zijn. Het doel van dit nieuwe Hiteq-onderzoek is om te komen tot hernieuwde inzichten voor de energievoorziening in Nederland, waarbij de focus is verlegd naar het jaar Om inzicht te verkrijgen in de trends en ontwikkelingen tot 2030 heeft Hiteq in Een beroep op energie (Maatman, 2008) gebruikgemaakt van de visies van experts in de domeinen onderwijs, maatschappij, arbeidsmarkt en bedrijfsleven. De trends en ontwikkelingen die volgens de experts een rol spelen of nog zullen spelen, zijn ondergebracht in 11 trendclusters, op basis waarvan vier scenario s zijn ontwikkeld. Hieraan zijn vervolgens ook de sociaaleconomische gevolgen, met name voor technische beroepen, ontleend. 10 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 11

8 In lijn met de vorige studie is het doel van het huidige onderzoek: het verwerken van nieuwe inzichten betreffende de 11 trendclusters, en van nieuwe inzichten betreffende de impact en onvoorspelbaarheid van deze trendclusters; het ontwikkelen van vier scenario s voor de energievoorziening van Nederland in Uit dit onderzoeksdoel zijn de volgende onderzoeksvragen afgeleid: Wat is het meest waarschijnlijke scenario voor de energievoorziening van Nederland in 2040? Wat is het meest wenselijke scenario voor de energievoorziening van Nederland in 2040? Wat is nodig om van het meest waarschijnlijke scenario te komen tot het meest wenselijke scenario? 1.2 Onderzoeksaanpak Om de geformuleerde doelstelling te halen en de onderzoeksvragen te beantwoorden, is het onderzoek opgebouwd uit twee stappen: Ten eerste is bezien of er binnen de 11 trendclusters nieuwe trends en ontwikkelingen hebben plaatsgevonden en/of worden verwacht in de periode tot Ook het belang van elke trendcluster, gebaseerd op impact en onvoorspelbaarheid, is opnieuw bepaald. Ten tweede is op basis van de twee trendclusters met de hoogste impact en de hoogste onvoorspelbaarheid een viertal nieuwe scenario s opgesteld. Voor elk scenario zijn de verschuivingen binnen de toekomstige energiemix van Nederland bepaald. De energieopties voor de energiemix in 2040 zijn afgeleid uit het rapport Brandstofmix in beweging (Algemene Energieraad, 2008). Met behulp van vragenrondes onder experts (zie bijlage 2) zijn impact en onvoorspelbaarheid van de trendclusters in kaart gebracht. De experts zijn allen actief in het speelveld van de (Nederlandse) energievoorziening, binnen private marktspelers of publieke onderzoeksinstituten. Een nieuwe scenariosessie De volgende stap was het uitvoeren van een nieuwe scenariosessie. Verschil met de sessie van 2008 is dat deze nu telefonisch heeft plaatsgevonden. Dat is te rechtvaardigen met het feit dat het in dit geval een bijstelling betreft van de eerder gedefinieerde trendclusters en er geen sprake is van geheel nieuwe clusters en inzichten. De scenario s werden aan de experts voorgelegd. Aan hen werd gevraagd om per scenario hun visie te geven op de samenstelling van de energiemix, en om verbanden aan te geven tussen de belangrijkste trendclusters. Ook werd hun gevraagd om het meest waarschijnlijke en het meest wenselijke scenario te benoemen. De energieopties voor de energiemix van Nederland in 2040 werden afgeleid uit het rapport Brandstofmix in beweging (Algemene Energieraad, 2008). Herziening van de trendclusters In Een beroep op energie (Maatman, 2008) zijn de vier scenario s opgesteld door middel van een impact- en onvoorspelbaarheidsanalyse van de 11 trendclusters. Het is heel goed mogelijk dat er in de afgelopen jaren nieuwe relevante trends zijn ontstaan of dat impact en/of onvoorspelbaarheid van bepaalde trendclusters zijn veranderd. In een aantal gevallen zijn de trendclusters hernoemd (ten opzichte van Een beroep op energie (Maatman, 2008)). 12 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 13

9 2 Trends en ontwikkelingen Hier volgt een kort overzicht van de 11 trendclusters zoals gehanteerd in Een beroep op energie (Maatman, 2008): Trend 1: Publieke acceptatie van een technologie Bij deze trend gaat het om het bewustwordingsproces bij de burger als energieconsument: de betrokkenheid van de burger bij klimaat en milieu, en de mate waarin hij/zij meedenkt over alternatieve energiebronen. (Bij het bedenken van beleidsinstrumenten moet rekening worden gehouden met het feit dat burgers er veelal niet op zitten te wachten om een stap terug te doen in welvaartspeil). Trend 2: Overheid Het gaat hier om de overheid als beleidsmaker. Het beleid is gericht op een onafhankelijke energievoorziening, het stimuleren van besparingsmogelijkheden, het stimuleren van onderzoek op het gebied van energie en milieu, en op ruimtelijke ordening (bijvoorbeeld het ontwerpen en plannen van nieuwbouw). Trend 3: Maatschappelijke vraagstukken 1 Deze trend betreft de mate waarin de overheid vraagstukken oppakt die in de samenleving spelen, en in hoeverre zij daar ook daadwerkelijk iets mee doet. Het betreft vraagstukken op het gebied van milieu, klimaat, zorg, mobiliteit en energievoorziening. Trend 4: Innovatie Deze trend gaat over de mate waarin Nederland een rol speelt in technologische ontwikkelingen op het gebied van energie en milieu. In het bijzonder betreft het dan de mate waarin de beschikbare technologische kennis in de Nederlandse samenleving wordt toegepast. Trend 5: Conversietechnologie In deze trend staat voorop dat Nederland voor het opwekken van energie alle mogelijke alternatieven overweegt. Tegelijkertijd wordt er ook onderzoek gedaan naar nieuwe vormen van energie: van waterstofeconomie tot kernfusie en warmtekrachtkoppeling (WKK). De hierbij opgedane kennis kan worden geëxploiteerd, wat een economisch voordeel oplevert. 1 In Een beroep op energie (Maatman, 2008) heette dit trendcluster Milieu en klimaat. 14 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 15

10 Trend 6: Bestaande markten Bij deze trend gaat het om de positie van de gevestigde energieproducenten. De switch naar een meer decentrale opwekking van energie zal voor deze partijen zeker gevolgen hebben. De vraag is welke gevolgen dat zullen zijn en hoe deze bedrijven daar mee om zullen gaan. Trend 7: Mondiale samenwerking 2 Onder mondiale ontwikkelingen vallen meerdere trends, zoals globalisering, veranderende machtsverhoudingen en hoe de eerste wereld omgaat met de tweede en de derde wereld. Voor Nederland hangt de richting van deze trend af van de mate van deelname aan internationale samenwerkingsverbanden en de rol die het daarin speelt. Trend 8: Infrastructuur Bij infrastructuur gaat het niet alleen om elektriciteitsnetwerken maar ook om gasinfrastructuur en, bijvoorbeeld, infrastructuur voor voertuigen die rijden op elektriciteit of waterstof. De richting van deze trend wordt bepaald door de mate waarin bestaande infrastructuren compatibel kunnen worden gemaakt en nieuwe infrastructuren kunnen worden opgebouwd. gaat het om de mate waarin de technologische voortgang invloed heeft op energiebesparing en energieopwekking. Wegingen In Een beroep op energie (Maatman, 2008) zijn de trends gewogen op impact op de energiemix en op onvoorspelbaarheid, om zo de twee trends te bepalen die als uitgangspunt konden dienen voor vier scenario s. Het is echter mogelijk dat de afgelopen jaren hebben geleid tot een andere perceptie van impact en/of onvoorspelbaarheid dan in Mede daarom zijn in dit onderzoek alle trends opnieuw op impact en onvoorspelbaarheid beoordeeld. Dit is gedaan aan de hand van telefonische interviews met experts op het gebied van energie. Zij kregen vragen voorgelegd over de verschillende trends, in het bijzonder over hun verwachtingen over hoe de trends zich zullen manifesteren, over de impact van de trends op de energiemix van 2040 en over de mate van onvoorspelbaarheid daarbij. Het resultaat van de interviews is samengevat in figuur 1. Bestaande markten Bronnen Publieke acceptatie Trend 9: Energiebehoefte (vraag naar energie) De primaire energievraag bestaat voornamelijk uit de vraag naar warmte in de winter en naar koelte in de zomer. Daarnaast vraagt de welvaartseconomie steeds meer energie voor bijvoorbeeld grotere auto s en meer vliegreizen. De richting die deze trend volgt, is afhankelijk van de mate waarin de burger meegaat met deze, de welvaartseconomie typerende, ontwikkeling en in hoeverre hij/zij bereid is om energie te besparen. Trend 10: Bronnen Bij deze trend gaat het enerzijds om de eindigheid van fossiele brandstoffen en anderzijds om het vinden van nieuwe energiebronnen (waartoe hier ook de duurzame energiebronnen worden gerekend). Het gebruik van de bronnen hangt nauw samen met de verhouding tussen de prijzen van fossiele en van duurzame energiebronnen.trend Belang/Impact Innovatie Energiebehoefte Mondiale samenwerking Infrastructuur Toepassing van technologie in de maatschappij Maatschappelijke vraagstukken Conversietechnologie Onvoorspelbaarheid Figuur 1: Impact en onvoorspelbaarheid van de 11 trendclusters. Overheid 11: Toepassing van technologie in de maatschappij Technologische oplossingen in de maatschappij kunnen leiden tot energiebesparingen en/of een meer efficiënte energieopwekking. Bij deze trend 2 In Een beroep op energie (Maatman, 2008) heette dit trendcluster Mondiale ontwikkelingen. Uit figuur 1 blijkt dat Overheid, Publieke acceptatie en Bronnen de drie trends zijn die het hoogst scoren op de combinatie impact-onvoorspelbaarheid, waarbij de score van deze combinatie kan worden berekend door de waarde van de impact te vermenigvuldigen met de onvoorspelbaarheidswaarde. 16 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 17

11 Deze bevindingen wijken af van die in de eerste studie, waar Mondiale samenwerking en Publieke acceptatie de twee belangrijkste trends bleken. In het huidige onderzoek scoort Mondiale samenwerking echter gemiddeld op impact en zelfs laag op onvoorspelbaarheid. Een ander groot verschil is te zien bij de trend Overheid: in de huidige studie heeft deze trend de hoogste score op onvoorspelbaarheid en een gemiddelde score op impact, terwijl in de vorige studie Overheid naar voren kwam als een zekere trend zonder veel invloed op de energiemix. Naast de verschillen zijn er ook overeenkomsten. Zo hebben Bestaande markten en Bronnen in beide studies een hoge impact, waarbij vooral Bestaande markten als zeer voorspelbaar naar voren komt. De weging van het trendcluster Bronnen is echter niet uitsluitend gebaseerd op de omschrijving die hierboven wordt gegeven. Meerdere experts gaven bij Bronnen aan dat vooral de prijs van fossiele energie een grote impact heeft op de energiemix. Op basis van deze reacties is een nieuw trendcluster gedefinieerd: Prijs van fossiele energie. 3 Scenario s voor de energievoorziening in As-dimensies Uit de eerste interviewronde met de experts kwam naar voren dat de trends Overheid en Publieke acceptatie de meeste impact zullen hebben op de energievoorziening in Nederland in 2040 en bovendien het meest onzeker zijn. Gezien de verwevenheid van Overheid en Publieke acceptatie is het samenvoegen van deze twee trends tot een as-dimensie een logische stap, waarmee er ruimte wordt gecreëerd om een derde trend tot asdimensie te bevorderen, te weten de trend Prijs van fossiele energie. Dit was de eerstvolgende trend wat betreft score op de combinatie impactonvoorspelbaarheid. Gericht op duurzaamheid en technologische vooruitgang Trend 12: Prijs van fossiele energie Dit trendcluster betreft de verhouding tussen de prijs van fossiele brandstoffen en de prijs van andere energievormen. Als deze verhouding verandert, kan dit gevolgen hebben voor de productie en consumptie van energie: de prijs van fossiele energie kan dus de energiemix beïnvloeden. Laag Scenario 1 De bistro Overheid / Publieke acceptatie Prijs van fossiele energie Scenario 2 Het 4-sterrenrestaurant Hoog Scenario 3 De snackbar Scenario 4 De afhaalchinees Niet gericht op duurzaamheid en technologische vooruitgang Figuur 2: De vier scenario s voor de energievoorziening van Nederland in 2040, geplaatst in het assenkruis Overheid / Publieke acceptatie Prijs van fossiele energie. 18 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 19

12 De trends Overheid / Publieke acceptatie en Prijs van fossiele energie vormen de as-dimensies van het assenkruis voor de scenario s voor de energiemix in 2040 (zie figuur 2). Elk kwadrant in dit assenkruis vertegenwoordigt een scenario, waarbij de kaders worden aangegeven door de uitersten van de as-dimensies. Voor de as-dimensie Overheid / Publieke acceptatie wordt enerzijds een actieve overheid (en een hoge mate van publieke acceptatie) gedefinieerd, die zich inzet voor het verminderen van de klimaatproblematiek en van de uitstoot van CO 2. Anderzijds is er een passieve overheid met een behoudend energiebeleid, en een bevolking die daarin meegaat. Voor de as-dimensie Prijs van fossiele energie wordt er enerzijds een situatie onderscheiden waarin fossiele brandstoffen in 2040 nog steeds goedkoop zijn. Anderzijds is er een situatie waarin fossiele brandstoffen duur zijn geworden. 3.2 Vier scenario s De vier scenario s in het kort: Scenario 1 (De bistro) wordt gekenmerkt door een situatie waarin overheid en publiek gericht zijn op de integratie van duurzame energie, maar waarin fossiele energie goedkoper is dan duurzame opties. Hollandse mentaliteit wint het van duurzaamheid: men gaat voor het geld. Ook in Scenario 2 (Het 4-sterrenrestaurant) zijn overheid en publiek gericht op het vergroten van het aandeel duurzame energie, maar duurzame energie is goedkoper dan fossiele energie. Alle ingrediënten zijn hier aanwezig voor een succes voor duurzame energie (~energie à la carte). Scenario 3 (De snackbar) kenmerkt zich door een bijna vooroorlogse mentaliteit, in die zin dat men vindt dat men, wanneer de oude, vertrouwde energie minder duur is dan de nieuwe energie, wat betreft energie(verbruik) gewoon kan blijven doen wat men altijd deed. Er is geen focus op duurzaamheid maar een hang naar het oude. In Scenario 4 (De afhaalchinees) ten slotte, is de prijs van fossiele energie hoog. Door de relatief lage prijs van duurzame energie en een Europa-volgend - duurzaamheidsbeleid worden langzamerhand alternatieve energietechnologieën en nieuwe vormen van energie ontwikkeld. In de volgende paragraaf worden de verschillende scenario s beschreven. 20 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 21

13 3.3 Scenario 1 De bistro Context In dit scenario is de overheid gericht op de verduurzaming van energie, evenals de samenleving in het algemeen. Tegelijkertijd zijn de fossiele brandstoffen relatief goedkoop gebleven, terwijl de prijzen van duurzame energie moeilijk omlaag te krijgen blijken. De bestaande marktspelers zullen in dit scenario niet uit zichzelf verduurzamen, omdat dit veel extra kosten met zich meebrengt. De verduurzaming blijft voornamelijk beperkt tot de bestaande technologieën; op deze manier wordt geprobeerd om aan de strengere eisen van de overheid te voldoen. De overheid volgt niet alleen de internationale afspraken op het gebied van verduurzaming, maar probeert ook zelf deze te bespoedigen. Dit heeft als bijkomend voordeel dat de geopolitieke afhankelijkheid afneemt. Verder moet de overheid bepalen welke duurzame technologieën zij wil steunen. Hierbij wordt nog steeds naar de markt gekeken, waarbij de meest veelbelovende technologie met subsidies voor onderzoek en infrastructuur wordt gesteund. De efficiëntie van deze technologie is hier van groot belang, evenals de compatibiliteit met de bestaande infrastructuren De energiemix Duurzame energie Duurzame energie wordt in dit scenario lichtelijk positief beïnvloed. Hoe positief dat is hangt in grote mate af van hoe sterk de overheid duurzame energie stimuleert en op welke manier. Bij een lagere stimulans zal vooral biomassa kunnen profiteren, en wel als bijstookproduct voor kolencentrales. Ook voor windenergie zijn er in dit scenario wel kansen, maar zonne-energie is waarschijnlijk nog te duur om echt van de grond te komen. Mits de subsidies hoog genoeg zijn, kan een complexere technologie als zonne-energie ook meer gebruikt worden; de duurzame industrie loopt dan wel het risico dat zij subsidieverslaafd raakt. Schoon fossiel Schoon fossiel ook wel bekend als CCS (Carbon Capture & Storage: CO 2 - afvang en -opslag) profiteert sterk in dit scenario. Er zit in dit scenario namelijk een groot gat tussen de prijs van fossiele energie en die van duurzame energie. Zolang de kosten voor CCS onder die van duurzame energie liggen, is CCS voor industrie en overheid de meest rendabele mogelijkheid om CO 2 -emissies terug 22 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 23

14 te dringen. De experts geven echter wel aan dat CCS een technologie is die op zichzelf niet duurzaam is. Het hangt dus af van specifieke overheidsmaatregelen of CCS in dit scenario echt de verwachte groei kan doormaken. Fossiele energie In dit scenario hebben de conventionele fossiele brandstoffen in 2040 een iets kleiner aandeel in de energiemix dan momenteel (anno 2012). Dit is grotendeels het gevolg van de invloed van de overheid: te verwachten zijn maatregelen als het verhogen van de CO 2 -prijs. Volgens de experts kan een dergelijke maatregel gevolgen hebben voor andere energietechnologieën. Daarbij valt te denken aan een switch binnen de conventionele, fossiele energie van kolen naar gas, maar ook aan verschuivingen naar biomassacentrales en CCS. Scenario 1 (De bistro) toenemend aandeel heden (anno 2012) Waterstof Waterstof lijkt in dit scenario een kleine rol te spelen. Zoals de experts naar voren brachten, zou waterstof gebruikt kunnen worden bij de opslag van windenergie of als brandstof voor elektrische voertuigen (Maatman (2009), Goessens, (2012)), maar bij de bestaande brandstofinfrastructuur is dat niet op korte termijn te verwachten. Het Nederlandse elektriciteitssysteem is gebaseerd op het direct leveren van elektriciteit, en bij het transport ontbreekt een waterstofinfrastructuur. Volgens de experts is het aanleggen van dergelijke infrastructuren echter zeer prijzig. Warmtekrachtkoppeling WKK wordt in dit scenario lichtelijk negatief beïnvloed, vooral doordat de prijzen voor fossiele energiebronnen laag zijn en de besparingsopbrengsten dus ook laag uitvallen. Binnen dit scenario zien de experts voor WKK vooral kansen in decentrale en kleinschalige toepassingen. Energiebesparing De prijzen van fossiele energie zijn in dit scenario laag. Hierdoor zal een afname in het energieverbruik relatief weinig geld opleveren, en is energiebesparing dus minder interessant. Toch blijft besparing een rol spelen door de bemoeienis van de overheid: eerst moet het energieverbruik worden teruggedrongen, vervolgens moet het efficiënter worden. De experts verwachten ondanks deze overheidsdruk geen grote veranderingen in het besparingsgedrag van de Nederlandse huishoudens. afnemend aandeel 3.4 Scenario 2 Het 4-sterrenrestaurant Duurzame energie Fossiele energie Waterstof Energie besparingen Schoon fossiel Kernenergie Warmtekrachtkoppeling (WKK) Kernenergie Kernenergie wordt door het merendeel van de experts niet als duurzaam gezien. Vandaar dat deze energievorm in dit scenario duidelijk negatief beïnvloed wordt; kernenergie is immers duurder dan fossiele energie en wordt niet gestimuleerd door de overheid. De experts merken op dat de maatschappelijke discussie hier een belangrijke rol speelt: visies ten aanzien van kernenergie zijn aan verandering onderhevig Context Dit is het meest gunstige scenario voor de verduurzaming van Nederland. Duurzame energie is relatief competitief geprijsd ten opzichte van fossiele energie, en de overheid stimuleert duurzame energie volop. In dit scenario verandert de energiemarkt dan ook in sterke mate. Er komen veel nieuwe bedrijven op die technologieën voor duurzame energie ontwikkelen; bestaande bedrijven worden gedwongen om deze trend te volgen en zelf duurzame technologieën te onderzoeken of kleinere bedrijven in de branche over te nemen. Zij doen dat niet (alleen) omwille van de regelgeving; ze zien duurzame energie in dit scenario als een verstandige investering. 24 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 25

15 Op Europees niveau wordt er aanzienlijk verduurzaamd, waar Nederland goed in mee gaat. In de regelgeving wordt sterk aangestuurd op de promotie van duurzame energieën, ook omdat de stijging van de prijzen van fossiele brandstoffen kan leiden tot problemen met voorraden of in geopolitiek opzicht. In dit scenario is het ook het meest waarschijnlijk dat de overheid zal inzetten op nieuwe infrastructuren. Hierbij moet echter wel nog steeds gekozen worden voor maatregelen die aansluiten bij de bestaande netwerken voor elektriciteit en gas. Scenario 2 (Het 4-sterrenrestaurant) toenemend aandeel heden (anno 2012) vrijwel gelijk zijn aan die van fossiele energie, kan de overheid met betrekkelijk makkelijke en goedkope maatregelen het gebruik van duurzame technologieën stimuleren. Schoon fossiel Schoon fossiel heeft in dit scenario geen kans. De kosten voor conventionele fossiele brandstoffen zijn al hoog, maar daar komen dan nog kosten voor CCS bij. Met andere woorden, de prijzen van schoon fossiel zouden hoger liggen dan die van fossiele brandstoffen of duurzame energiebronnen. Dit in combinatie met de vraag of schoon fossiel wel écht duurzaam is, komt schoon fossiel niet ten goede. Fossiele energie De betekenis van conventionele fossiele brandstoffen zal binnen dit scenario sterk afnemen. De kosten zijn wel vergelijkbaar met die van duurzame energiebronnen, maar door overheidsingrijpen wordt het voor de industrie goedkoper om in te zetten op duurzame bronnen. Toch zullen conventionele fossiele brandstoffen in 2040 zelfs in dit scenario een sterk significante rol hebben, omdat de transitie naar duurzame energie tijd kost. Immers, wanneer er nu (anno 2012) nog een kolencentrale wordt gebouwd, zal die er in 2040 nog staan. Duurzame energie Schoon fossiel Fossiele energie Kernenergie Waterstof Energie besparingen Warmtekrachtkoppeling (WKK) afnemend aandeel Kernenergie In dit scenario speelt kernenergie nauwelijks een rol in de energiemix van Nederland. Dit komt grotendeels doordat de overheid waarschijnlijk in zal zetten op duurzaamheid en niet op kernenergie. De publieke acceptatie geeft hier de doorslag. Ook in dit scenario wordt onderzoek sterk gestimuleerd. Ook zal de overheid, wanneer zij zelf geen keuze maakt voor een bepaalde technologie, moeten samenwerken met marktpartijen. Belangrijke richtingen waarin ontwikkelingen te verwachten zijn, zijn verlaging van de aanschafprijs van duurzame technologieën, en verhoging van de leveringszekerheid. Dit zijn ook de factoren die het meest geschikt zijn om de consument te stimuleren tot overstappen De energiemix Duurzame energie Dit scenario heeft duidelijk de sterkste positieve invloed op duurzame energie in de Nederlandse energiemix in Doordat de kosten van duurzame energie Waterstof Meer wind- en zonne-energie als gevolg van prijsontwikkelingen en overheidsinvloeden leiden enerzijds tot een minde voorspelbare energieopwekking en anderzijds tot minder flexibiliteit in de levering. De verwachte toename in duurzame energie biedt dan goede kansen voor waterstof als opslag voor energie. In dit scenario zou waterstof ook binnen de transportsector een rol kunnen spelen (Maatman, 2009). Hiervoor is er echter nieuwe infrastructuur nodig. De concurrentie tussen de verschillende vormen van elektrische aandrijvingen (waaronder waterstof) zal in dit scenario ook zeker invloed hebben op de uiteindelijke uitkomst (Goessens, 2012). 26 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 27

16 Warmtekrachtkoppeling WKK zal in dit scenario ongeveer gelijk blijven. Enerzijds is er een positieve invloed, doordat de kosten van energie hoog zijn, anderzijds zijn andere energiebronnen duurzamer. Energiebesparing De verwachting is dat energiebesparing belangrijker wordt naarmate de prijs van energie oploopt. Daarnaast kan besparing in dit scenario extra belangrijk zijn omdat er slechts een beperkt aantal locaties is voor de (centrale) opwekking van duurzame energie. Dit kan betekenen dat de overheid extra inzet op energiebesparing en efficiëntieverbeteringen. 3.5 Scenario 3 De snackbar Context In dit scenario speelt de overheid geen actieve rol. De energiesector wordt overgelaten aan de markt. Tegelijkertijd is fossiele energie aanzienlijk goedkoper dan alternatieve energiebronnen. De energiemarkt blijft in dit scenario over het algemeen op het niveau van nu. Voor bedrijven zijn de kosten de belangrijkste invloedsfactor: bij een lage prijs van fossiele brandstoffen krijgen zij geen impuls om te verduurzamen. Vernieuwingen zijn vooral gefocust op het verhogen van de efficiëntie van bestaande energiebronnen. De weinige subsidies die de sector ontvangt, zijn voornamelijk gericht op werkgelegenheid en niet op verduurzaming. Nederland als land is geen speler van betekenis meer. De huidige trend draait om internationalisering, zeker binnen Europa, en die trend zal zich alleen maar doorzetten. De lage brandstofprijs is een teken van een stabiele geopolitiek en de aanwezigheid van voldoende grondstoffen, waarbij internationale verdragen van groot belang zijn De energiemix Duurzame energie In dit scenario wordt duurzame energie duidelijk negatief beïnvloed. Door een gebrek aan overheidssupport en door de lage kosten van fossiele brandstoffen 28 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 29

17 blijven de bestaande marktspelers waarschijnlijk voornamelijk conventionele fossiele brandstoffen gebruiken en zullen ze niet snel overstappen op duurzame energie. Duurzame energie zal hier dan ook vooral binnen nichemarkten toepassing vinden. Waterstof Ook waterstof is in dit scenario kansloos. Doordat fossiele energie dominant blijft en deze energiebronnen flexibel kunnen worden ingezet, is er geen vraag naar waterstof voor energieopslag. Daarnaast is waterstof voor de transportsector te duur. Scenario 3 (De snackbar) toenemend aandeel heden (anno 2012) afnemend aandeel Warmtekracht koppeling WKK wordt in dit scenario niet sterk beïnvloed. Enerzijds is er veel fossiele energie op de markt, waardoor de toepassing van WKK veel energiebesparingen op kan leveren; zeker zolang het financieel rendabel blijft zal dit een positieve invloed kunnen hebben. Anderzijds hebben de lage energieprijzen in dit scenario een negatief effect op WKK. Energiebesparing Energiebesparing wordt in dit scenario sterk negatief beïnvloed. Door de lage energieprijzen zijn de opbrengsten van energiebesparing beperkt. Daarnaast biedt de overheid weinig stimulans en is er bij het publiek weinig motivatie om besparingen door te voeren. Duurzame energie Fossiele energie Waterstof Energie besparingen 3.6 Scenario 4 De afhaalchinees Schoon fossiel Kernenergie Warmtekrachtkoppeling (WKK) Schoon fossiel Schoon fossiel heeft ook in dit scenario geen kans. Er is immers te weinig motivatie voor marktspelers om extra te betalen voor CCS. Volgens de experts kan schoon fossiel alleen succesvol zijn als er overheidssteun voor is. Fossiele energie Fossiele energie is in dit scenario zeer dominant in de energiemix van Nederland. De reden hiervoor is dat de kosten van fossiele brandstoffen laag zijn en de marktspelers geneigd zijn om zo goedkoop mogelijk energie te produceren. Kernenergie Kernenergie is hier duurder dan fossiele brandstoffen. En aangezien in dit scenario bijna alles draait om de laagste prijs, heeft kernenergie hier geen kans Context In dit scenario is duurzame energie relatief goedkoop ten opzichte van fossiele energie. De overheid neemt een passieve, marktgerichte stelling in. In de praktijk zal dit betekenen dat Nederland meegaat met de richting die in Europa gekozen wordt. Gezien de relatief lage prijzen van duurzame energie ten opzichte van die van fossiele energie, is dit een redelijk duurzame richting. Door de veranderde prijsverhoudingen betreden meer bedrijven de markt die gericht zijn op de ontwikkeling van duurzame producten en diensten. Hierbij wordt duurzaamheid voornamelijk als verkoopargument gezien, omdat er geen sterke overheidsdruk aanwezig is. De mate van verduurzaming zal dan ook geringer zijn dan wanneer die druk er wel zou zijn geweest. De marktpenetratie van duurzame energie wordt ook aanzienlijk belemmerd door een gebrek aan infrastructuur, doordat de overheid noch de industrie hier het initiatief in zullen nemen. 30 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 31

18 3.6.2 De energiemix Duurzame energie Duurzame energie wordt in dit scenario positief beïnvloed; hoe sterk die invloed is, hangt echter van meerdere factoren af. Enerzijds is er weinig motivatie om infrastructuren aan te leggen voor bronnen van duurzame energie, omdat duurzaamheid geen prioriteit is. Anderzijds is er een sterke afhankelijkheid van de reactie van marktspelers op prijswisselingen. De verwachting is dan ook dat groei van duurzame energie vooral afhangt van de mogelijkheden om problemen bij het invoeren van duurzame opties te overwinnen. Om deze reden zal bio-energie zal in dit scenario eerder groei ondervinden dan windenergie en zonne-energie. Waterstof Waterstof wordt neutraal beïnvloed in dit scenario. Enerzijds kan waterstof gemaakt worden uit meerdere energiebronnen, waardoor het goed in staat is mee te gaan met prijsschommelingen. Anderzijds verwacht een aantal experts dat biobrandstof dezelfde rol zal kunnen vervullen als waterstof. Warmtekracht koppeling Warmtekrachtkoppeling is in dit scenario minder aantrekkelijk door de hoge kosten van fossiele energiebronnen. Anderzijds zijn de potentiële winsten dan juist hoger. Verwacht wordt dat de hoge energieprijs WKK in dit scenario enigszins positief kan stimuleren. Schoon fossiel Schoon fossiel heeft ook in dit scenario geen kans. Enerzijds zijn de kosten van fossiele energie al gelijk aan die van duurzame energie, waardoor de toepassing van CCS duurder is dan die van alle conventionele en duurzame energieopties. Anderzijds is er geen politieke of publieke motivatie voor duurzaamheid; marktspelers zullen zich dan niet richten op CCS. Energiebesparing In dit scenario speelt energiebesparing een belangrijke rol, vooral als gevolg van de hoge energieprijzen. De verwachting is wel dat er vooral besparingen met een korte terugverdientijd worden gerealiseerd. Investeringen (met een lange terugverdientijd) hebben immers overheidssteun nodig, en die wordt in dit scenario niet gegeven. Fossiele energie Fossiele energie wordt in dit scenario absoluut minder dominant. Toch verwachten de experts een beperkte afname. Een van de redenen hiervoor is dat er niet genoeg alternatieven zijn om te voldoen aan de energievraag. Daarnaast is de infrastructuur voor conventionele fossiele brandstoffen al aanwezig, waardoor fossiele brandstoffen als de gevestigde orde waarschijnlijk sterk blijven. Kortom: in dit scenario draait het allemaal om de marktspelers en hun verwachtingen voor de toekomst. Scenario 4 (De afhaalchinees) toenemend aandeel heden (anno 2012) Kernenergie Hoewel een meerderheid van de experts niet verwacht dat kernenergie een rol kan spelen binnen de energiemix van Nederland in 2040, zijn er toch tekenen dat dit scenario het meest gunstig is voor kernenergie. De prijs van kernenergie volgt weliswaar die van fossiele energie, maar er zit ook een vertraging in dit effect. Zo is het mogelijk dat bij een stijgende prijs van fossiele brandstoffen kernenergie opeens het goedkoopst wordt. In een scenario waarin publieke acceptatie en overheidsbemoeienis een lage prioriteit hebben, kan deze lage prijs ertoe leiden dat marktspelers overstappen op kernenergie. Duurzame energie Schoon fossiel Fossiele energie Kernenergie Waterstof Energie besparingen Warmtekrachtkoppeling (WKK) afnemend aandeel 32 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 33

19 3.7 Het meest waarschijnlijke scenario De meerderheid van de experts is van mening dat scenario 4 (De afhaalchinees) het meest waarschijnlijke scenario is voor de energievoorziening van Nederland in Dit scenario wordt gekarakteriseerd door een focus op marktwerking en door een stijging van de prijs van fossiele energie gecombineerd met een daling van de prijs van duurzame energie. De experts verwachten in de periode tot 2040 geen radicale veranderingen in het overheidsbeleid inzake de verduurzaming van de energievoorziening. dat de prijs van duurzame energie als gevolg van de technologische vooruitgang en/of overheidsinterventie een dalende trend zal vertonen. Hoewel de overheid in scenario 4 (De afhaalchinees) de nadruk legt op marktwerking, en de publieke acceptatie als matig wordt getypeerd, verwachten de experts toch dat Nederland zich zal inzetten voor EU-doelstellingen op het gebied van duurzaamheid. Het volledige spectrum van duurzame opties zal worden benut, verwachten zij, en zo nodig zullen duurzame energie en energietechnologie over de landsgrenzen worden betrokken. De overheid heeft in principe meerdere methoden tot haar beschikking om duurzaamheid te bewerkstelligen. Er zijn grofweg twee mechanismen te onderscheiden: het stimuleren van een technology push en van infrastructuur, en het creëren van een demand pull door middel van wet- en regelgeving. De experts verwachten dat de overheid ten aanzien van geen van deze beide mechanismen een actieve rol op zich zal nemen. Zij zal dus niet of slechts beperkt ingrijpen in de energievoorziening. Belangrijke redenen hiervoor zijn de lobbykracht van grote Nederlandse spelers binnen de (mondiale) energievoorziening (waaronder Royal Dutch Shell) en het nationale belang van de (olie- en) gasbaten. Nederland bevindt zich ook niet in de positie om de implementatie van innovaties op het gebied van duurzame energie actief te stimuleren. Er is simpelweg een te smalle industriële en technologische basis om tot versnelde verduurzaming te komen. Verder is de overheid geen eigenaar meer van de infrastructuur voor energie. Marktspelers die de energie-infrastructuur beheren, zullen niet of niet vol inzetten op aanpassingen ten behoeve van duurzame energie wanneer er niet eerst een duidelijke vraag aanwezig is. Die vraag zou ingegeven moeten worden door duurzame toepassingen, maar die zijn op hun beurt weer deels afhankelijk van een goede infrastructuur (een kip-ei -probleem dus, dat zich o.a. bij de elektrische auto voordoet). Voor bestaande marktspelers zal vooral de prijs voor CO 2 een belangrijk motief zijn om de overstap naar duurzame energie te maken. Wanneer de overheid niet actief inzet op het gelijktrekken van de prijzen van duurzame en fossiele brandstoffen, zal de prijs van duurzame energie relatief hoog blijven. Dit betekent niet per se dat de prijs van duurzame energie hoger zal zijn dan die van fossiele energie, aangezien deze laatste ook zal stijgen door een toename in de mondiale vraag naar energie, gecombineerd met een dalende beschikbaarheid van fossiele energiebronnen. De experts zijn er wel van overtuigd Twee experts schuiven scenario 2 (Het 4-sterrenrestaurant) naar voren als het meest waarschijnlijke scenario. Net als in scenario 4 (De afhaalchinees) stijgt in dit scenario de prijs van fossiele energie. Over de snelheid waarmee dit gebeurt, en dus over de orde van de prijsverandering tot aan 2040, hebben de experts uiteenlopende opvattingen: de ene expert verwacht kleine prijsveranderingen; een ander verwacht veranderingen in de markt door snelle technologische innovaties die zullen bijdragen aan een significante daling in prijs (ook al zijn er andere factoren die van groter belang zijn. Hetzelfde geldt voor de mate waarin de overheid zich actief zal inzetten voor duurzaamheid, wat nu juist het onderscheid vormt tussen scenario 2 en scenario Het meest wenselijke scenario Idealiter is de energievoorziening in Nederland schoon, duurzaam en onafhankelijk. Volgens de experts is het meest wenselijke scenario een mix van een situatie waarin overheid en publiek duurzaamheid accepteren en actief stimuleren, en een situatie waarin door verschillende factoren de prijs van duurzame energie zal dalen en die van fossiele energie zal stijgen. Kortom: scenario 2 (Het 4-sterrenrestaurant). In dit scenario is zowel bij de overheid als bij de markt de motivatie aanwezig om duurzaamheid te bewerkstellingen. Redenen voor deze houding van de overheid zijn de vertaling van de publieke opinie naar overheidsbeleid, maar gegeven de duurder wordende fossiele energie en de internationale concurrentiepositie van Nederland ook de wil om duurzaamheid op te leggen. Voor bestaande en toekomstige marktspelers zullen de hogere kosten van fossiele energie en de vraag van de klant naar (goedkope) duurzame energie signalen zijn om zich op duurzaamheid te richten. 34 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 35

20 Een belangrijke factor in dit meest wenselijke scenario is het creëren van zekerheid. Met de overheid als een actieve deelnemer die uitgaat van langetermijnplannen zal er voor zowel de energie-industrie als de energieconsument zekerheid komen, die investeringen in duurzaamheid sterk zal stimuleren. De oplopende prijs van fossiele energie zal een extra motivatie zijn om te investeren. Prijsverhoging is namelijk niet in het belang van de spelers op de Nederlandse energiemarkt, vooral omdat de verhoogde opbrengst veelal terugvloeit naar de landen die fossiele energie produceren. Het is daarom ook geen optie om deze verhoging van de prijs van fossiele energie door te berekenen aan de consument zonder vol in te zetten op een meer duurzame energievoorziening. Wanneer Nederland (deels) afhankelijk blijft van de duurdere fossiele energie zal dit de internationale concurrentiepositie schaden. De experts geven aan dat de prijs van fossiele energie slechts beperkt te beïnvloeden is; alleen de overheid kan hier iets bewerkstellingen. Eén expert is van mening dat de overheid (vanuit milieuoogpunt) de prijs van fossiele energie moet verhogen door middel van verhoging van de accijnzen, om zo duurzame en fossiele energie met elkaar te laten concurreren. Maar andere experts merken op dat een door de overheid opgelegde prijsverhoging een negatieve weerslag kan hebben op de economische activiteit in Nederland en op de Nederlandse internationale concurrentiepositie. Subsidie op duurzame energie is hier logischer. Het blijft echter moeilijk te voorspellen of concurrerende prijzen zullen leiden tot initiatieven om duurzame energie goedkoper te maken of juist tot initiatieven om fossiele energie goedkoper te maken (door efficiëntere winning en efficiëntere omzetting). Scenario 2 (Het 4-sterrenrestaurant) wordt door een van de experts niet als het meest wenselijke scenario gezien. Deze expert merkt op dat een gezonde spanning tussen overheid en markt wenselijk is. Dat wil zeggen dat de overheid niet te veel haar stempel op verduurzaming moet willen drukken. Daarnaast geeft deze expert aan dat het niet wenselijk is dat de prijs van fossiele energie te veel stijgt, omdat duurzame energie niet direct in staat zal zijn om zelfstandig te concurreren met fossiele energie, waardoor er een tekort op de markt zal ontstaan en de prijs van energie zal toenemen. Dit zou de koopkracht en het economische welzijn niet ten goede komen. 3.9 Van waarschijnlijk naar wenselijk scenario Het verschil tussen het meest waarschijnlijke scenario en het meest wenselijke scenario verloopt langs de as-dimensie Overheid / Publieke acceptatie. In scenario 4 (meest waarschijnlijk) is de overheid passief en gericht op marktwerking, en de publieke acceptatie van duurzaamheid is laag. In scenario 2 (meest wenselijk) is er een overheid die op het gebied van duurzaamheid wordt gesteund door de publieke opinie, waardoor duurzaamheid zeer hoog op de agenda staat en men daar ook naar handelt. Om van het meest waarschijnlijke scenario te komen tot het meest wenselijke is dus focus van de overheid op duurzaamheid vereist. Hiervoor worden door de experts verschillende mechanismen aangedragen. Een van de experts stelt dat burgers zich meer bewust zouden moeten worden van de problematiek iets waar een forse systeemverandering voor nodig is. Mogelijk kan een stijging van de energieprijs, die kan worden bewerkstelligd door de overheid of door de markt, een dergelijke systeemverandering in gang zetten. Gegeven een overheid met weinig focus op duurzaamheid, zal de markt de verhoging van de energieprijs moeten inluiden. Dit kan op een natuurlijke manier gebeuren (uitputting van fossiele energie gecombineerd met een toenemende vraag) of geforceerd vanuit de industrie. Een ander door de experts genoemd mechanisme voor het verhogen van de publieke acceptatie is bewustwording binnen de samenleving door voorlichting vanuit de overheid. De overheid kan tot participatie worden aangezet via mondiale afspraken over duurzaamheid, en dan vooral afspraken binnen de EU. Verder is de hoop gevestigd op een duurzame bron die op eigen kracht kan concurreren met fossiele energie en zo de overheid aanzet tot extra daadkracht in de transitie naar duurzaamheid Aanbevelingen Een manier om het meest wenselijke scenario te bereiken is ervoor te zorgen dat de marktspelers zelfstandig de overstap maken van fossiele energie naar meer duurzame energievormen. De prijs van duurzame energie moet dan lager komen te liggen dan die van fossiele brandstoffen. Om dit te bereiken, zou moeten worden ingezet op de technische ontwikkeling van duurzame energievormen, 36 Een beroep op energie 2 Een beroep op energie 2 37

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit Energiebedrijven op zoek naar toegevoegde waarde De transitie naar een hernieuwbaar en deels decentraal energielandschap zal zich doorzetten. De vervanging van de centrale elektriciteitsproductie door

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid?

Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid? Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid? "Dutch energy policy; Part 1: Which priorities for renewable energy? 6e Energy Economics Policy Seminar CPB, Tilec, EZ en NMa 7 december 2010 Aad Correljé TU Delft

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Voorzitter van de SER T.a.v. de heer dr. A.H,G, Rinnooy Kan Bezuidenhoutseweg 60 Postbus 90405 2509

Nadere informatie

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw Evoluties in het energielandschap Peter De Pauw Inhoud We consumeren meer energie We produceren zelf elektriciteit We zullen anders consumeren We gebruiken de netten op een andere manier 2 3 december 2015

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Woerden, 29 mei 2015 Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Visie VEMW VEMW behartigt de belangen van de zakelijke energie- en watergebruikers in Nederland. Nederland kent al decennia een

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Derde Energienota Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergade~aar1995-1996 24525 Derde Energienota Nr. 2 INHOUDSOPGAVE DERDE ENERGIENOTA 1995 Samenvatting en conclusies Inleiding Hoofdstuk 1 De uitdaging

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 DE KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 Er gaat niets boven Groningen. En niets mag boven de veiligheid van de Groningers gaan. Daarom moet de gaskraan dit jaar nog fors dicht. Naar maximaal

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Is EU-beleid de molensteen voor de Nederlandse energiesector? Mark Dierikx, Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging

Is EU-beleid de molensteen voor de Nederlandse energiesector? Mark Dierikx, Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging Is EU-beleid de molensteen voor de Nederlandse energiesector? Mark Dierikx, Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging Eindbeeld: een CO 2 -neutrale energievoorziening Nederland verbindt zich aan

Nadere informatie

Over hypes, innovaties en leren. EOS evenement Energie in Beweging 4 juni 2007 Geert Verbong

Over hypes, innovaties en leren. EOS evenement Energie in Beweging 4 juni 2007 Geert Verbong Over hypes, innovaties en leren EOS evenement Energie in Beweging 4 juni 2007 Geert Verbong Trends: Toename wereldbevolking Grote toename industriële productie Dreigende uitputting van grondstoffen Problemen

Nadere informatie

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken.

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken. Geacht college, raad en toehoorders, Ik wil graag beginnen met een compliment voor deze begroting, die naar het schijnt in een bijzonder korte tijd is opgesteld. En daarnaast voor de uiterst overzichtelijke

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Systeemintegratie en flexibiliteit: De veranderende mix van fossiele en hernieuwbare bronnen in de Nederlandse energievoorziening (Perceel 1)

Systeemintegratie en flexibiliteit: De veranderende mix van fossiele en hernieuwbare bronnen in de Nederlandse energievoorziening (Perceel 1) Systeemintegratie en flexibiliteit: De veranderende mix van fossiele en hernieuwbare bronnen in de Nederlandse energievoorziening (Perceel 1) Jos Sijm (ECN) Congres Systeemintegratie Apeldoorn, 21 april

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Energietechnologieën

Energietechnologieën pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: over IEA (2008) Energietechnologieën Scenario s tot 2050 Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het toenemende energiegebruik dat aan de huidige economische

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 380 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Economie kernenergie versus andere opties

Economie kernenergie versus andere opties Economie kernenergie versus andere opties Bert Dekker KIVI NIRIA stuurgroep Energie Symposium De economie van kerncentrales 9 november 2007 Uitgangspunten SEM Maximalisatie van renderende besparingen (payback

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Nieuwsbrief Energie april 2013

Nieuwsbrief Energie april 2013 b6agina 1 van 6 Nieuwsbrief Energie april 2013 Inhoud Nieuws Duurzame energieveiling van start Nieuwe visie ontwikkeling biogas Algen en zeewier: hoe duurzaam is de productie? Kwaliteitsborging helpt bij

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties BIJLAGE BIJ RAPPORT Energievoorziening 2015-2050: publieksonderzoek naar draagvlak voor verduurzaming van energie

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding Windenergie in Noord 5 e panelmeting stadsdeel Noord Inleiding Eind 2009 heeft O+S voor stadsdeel Noord een bewonerspanel opgezet. Dit panel telt momenteel 344 leden. O+S heeft vier keer een enquête uitgezet

Nadere informatie

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING MAARTEN VAN DER KLOOT MEIJBURG Er komt onherroepelijk een aardverschuiving in het energielandschap nu alternatieve energie steeds belangrijker wordt. Het

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Naar een duurzame energievoorziening

Naar een duurzame energievoorziening Naar een duurzame energievoorziening De schone taak van aardgas 1 2 We staan voor belangrijke keuzes De wereld staat voor dringende keuzes. Neem het energievraagstuk. De wereldbevolking groeit in korte

Nadere informatie

LBW 2006. Copyright. De route naar betrouwbare, betaalbare en schone energie

LBW 2006. Copyright. De route naar betrouwbare, betaalbare en schone energie LBW 2006 Copyright Zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van Lukkes Business Writing is het niet toegestaan deze tekst en berichtgevingen die verstrekt worden via deze site op enigerlei wijze

Nadere informatie