EU zal met mager klimaatakkoord weinig indruk maken op VN-top

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EU zal met mager klimaatakkoord weinig indruk maken op VN-top"

Transcriptie

1 dinsdag 11 november jaargang 17 nummer 9 Energie Actueel verschijnt 10 keer per jaar Oplage Abonneren via Duurzame warmte Terwijl in Zuid-Holland de warmteprojecten zich opstapelen, zitten ze in de regio Arnhem-Nijmegen ook niet stil. Daar gaan de provincie Gelderland, de twee gemeentebesturen, netbeheerder Alliander en energiebedrijf Nuon samen een warmtenet aanleggen, dat in 2030 ongeveer woningen en (bedrijfs)gebouwen van duurzame warmte moet gaan voorzien. Ieder jaar zullen nieuwe aansluitingen worden gerealiseerd. 3 Tjerk Wagenaar, Natuur & Milieu over het Energieakkoord Er is een nieuwe strijd ontstaan: nemen we extra maatregelen of niet? De digitale routeplanner voor energiebesparing Europese Commissie keurt staatssteun voor Britse kerncentrale goed Federaal Planbureau: Ook België heeft een Energiewende nodig EU zal met mager klimaatakkoord weinig indruk maken op VN-top DOOR JAN SCHILS, BRUSSEL De inkt van het klimaatakkoord van de EU-leiders op hun najaarstop in Brussel is nog maar nauwelijks opgedroogd, of het resultaat, dat alom weinig ambitieus en zelfs mager wordt genoemd, wordt in verschillende lidstaten al ter discussie gesteld. Ook een groot deel van het Europees Parlement had meer verwacht. Het compromis, dat ook een tegenvaller betekent voor de Europese Commissie die de lat hoger had gelegd, vertoont inderdaad enkele hiaten en tegenvallers, die op een volgende bijeenkomst van de 28 Europese regeringsleiders weggewerkt zullen moeten worden, verklaarde een woordvoerder van de Duitse delegatie na afloop van de EU-top. Anders verschijnt de EU totaal ongeloofwaardig op de wereldklimaattop van de VN in Parijs in december Daar wil de EU de traditioneel dwarsliggende landen als de VS en China tot vergaande klimaatinspanningen aansporen. Vattenfall bouwt hotel in de Noordzee DOOR WIERD DUK, BERLIJN Het Zweedse energiebedrijf Vattenfall, de op twee na grootste energieonderneming in Duitsland en moederbedrijf van het Nederlandse Nuon, wil een hotel bouwen voor haar werknemers in de Noordzee. Hier moeten vakkrachten die werkzaam zijn op offshore-windparken gaan verblijven. Zo n 70 kilometer ten westen van het eiland Sylt bouwt Vattenfall op het moment, samen met de Stadtwerke München, het offshore windpark Dan Tysk, dat volgend jaar in bedrijf moet worden genomen. De werknemers, die in het zee-hotel moeten worden ondergebracht, zullen ook actief zijn op het nabijgelegen, nieuwe offshore project Sandbank, dat Vattenfall eveneeens met Stadtwerke München heeft gepland. Het gaat om zo n vijftig technici en onderhoudswerkers, die permanent maar in wisselende samenstelling in het hotel in zee verblijven. Woonplatform Het woonplatform wordt gebouwd op een werf in Kiel en moet nog deze herfst op zee worden geïnstalleerd. Voor Duitsland is zo n offshore verblijf, waar werknemers twee, drie weken doorbrengen voordat ze terugkeren naar het vasteland, nieuw. In de internationale offshore olie- en gaswinning is het concept gebruikelijk. Pendelen De twee windparken van Vattenfall, die in totaal zo n Duitse huishoudens van stroom moeten voorzien, liggen te ver van de kust om dagelijks boot- en helikopterverkeer er naartoe rendabel te maken. De technici kunnen vanuit hun verblijf op zee tussen Dan Tysk en Sandbank pendelen. Een tweede woonplatform in zee, waar eerder sprake van was, is om die reden niet nodig. Kosten reduceren De offshore windenergiebranche wil de enorme kosten die gepaard gaan met de offshore stroomproductie op allerlei manieren drukken. Op de onlangs gehouden, druk bezochte Wind Energy vakbeurs in Hamburg werden technologieën aangekondigd die de kosten de komende decennia tot 40% kunnen reduceren. Maar het duurt jaren eer die vernieuwingen operationeel zijn. Knagen Intussen knagen verschillende Oost-Europese lidstaten als Roemenië, Bulgarije en Polen nu al aan het besluit over de bindende reductie van de CO 2 -uitstoot met 40% tegen het jaar 2030, die voor elke lidstaat zal gelden. Ook de afspraak dat 27% (in plaats van 30%) van de energie in 2030 van hernieuwbare bronnen moet komen, geldt enkel voor Europa als geheel. Er komen geen verplichte nationale doelstellingen. En de inspanning voor zuiniger en efficiënter energiegebruik tegen 2030 bepaalden de EU-leiders op 27% in plaats van 30%, maar ook dat doel is niet verplichtend. In beide gevallen voerde het Verenigd Koninkrijk de groep van lidstaten aan, die elke verplichting afwezen. De Britse premier Cameron verklaarde botweg dat zijn land elke vorm van Europese inmenging in de nationale energiekeuzes afwees. Boksen Premier Rutte betoogde dat Nederland over een recent huizenpark beschikt waardoor de Luie klanten op Deense gasmarkt door verkeerde regulering DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN Tien jaar na de volledige vrijgave van de Deense gasmarkt is daarop nog steeds maar weinig beweging te bespeuren. Dat moet de toezichthouder op de energiemarkt, Energitilsynet, toegeven in een recente beoordeling. Van competitie tussen de aanbieders om de gunst van de huishoudens is volgens de kartelbewaker nauwelijks sprake en de consument doet zelf ook geen moeite om zijn positie te verbeteren. Dat alles is de schuld van de regels die destijds zijn opgezet. Deze houden de concurrentie, de prijsvorming, het serviceaanbod en nieuwe aanbieders tegen, aldus de hoofdconclusie van Energitilsynet in de beoordeling. Remmende factoren De Deense gasmarkt is maar klein met alles bij elkaar een slordige afnemers, die worden bediend door elf leveranciers. De concurrentieremmende factoren zijn dezelfde zoals die in een recent verleden ook op de elektriciteitsmarkt golden en deels nog gelden, hoewel de mobiliteit van de kleinverbruikers daar wel iets beter is geworden, mede dankzij de maatregelen die Energitilsynet nu ook voor het gassegment aanbeveelt. Eén van die factoren is dat er nog steeds geen waterdichte schotten zijn aangebracht tussen de distributiekant en de handelskant van de markt. Bij de oude monopolisten fungeren het netbeheer en de handelsactiviteiten niet alleen onveranderd onder één concerndak, maar ook onder dezelfde naam. De consument ziet het verschil niet, temeer daar deze spelers ook nog eens maar één rekening hoeven te sturen voor beide producten. Als de consument switcht naar een nieuwkomer krijgt hij twee rekeningen. De toezichthouder meent dat altijd maar één rekening zou moeten worden gestuurd. Frustrerend De andere grote competitiefrustrerende factor is de verplichte levering aan gasafnemers die niet zelf actief voor een leverancier hebben gekozen. De bevoorradingsplicht voor deze categorie klanten berust bij de oude monopolisten. Weliswaar komt daardoor niemand zonder gas te zitten, maar dat maakt de consument tevens lui. De overheid zal er daarom niet onderuit kunnen om die leveringsplicht op de schop te nemen als ze meer concurrentie wil, vindt Energitilsynet. mogelijkheid voor verdergaande energiebesparingen in de bouwsector beperkt is. Belangrijk is tenslotte dat de Europese beurs voor vervuilingsrechten de hoeksteen blijft van het EU-klimaatbeleid. Ook na 2020 kunnen bedrijven om op te boksen tegen de internationale concurrentie, gratis uitstootrechten krijgen, zodat de zware industrie niet hoeft uit te wijken naar goedkopere landen. Over de verdeling van de financiële lasten van de klimaatinspanningen moet bij gebrek aan eensgezindheid nog nader worden overlegd. Energie Actueel is ook digitaal beschikbaar: energieactueel.nl

2 2 ECONOMIEmarkt & bedrijven Europese Commissie keurt staatssteun voor Britse kerncentrale goed De Britse premier Cameron spreekt personeel van de kerncentrale Hinkley Point toe Nieuwe kerncentrale voorziet in 7% Britse stroomvraag Als Hinkley Point C in 2023 volgens plan gereed is, zal het de eerste nieuwe kerncentrale in Groot-Brittannië zijn sinds De nieuwe reactoren komen naast de al bestaande kerncentrale op Hinkley Point. Het gaat om twee 1,6 GW reactoren van de derde generatie, van het type EPR (European Pressurized Reactor), een ontwerp van het Franse bedrijf Areva. Samen moeten de twee reactoren in ongeveer 7% van Britse elektriciteitsvraag voorzien. EDF is de grootste investeerder, maar Areva draagt ook een steentje bij en bovendien wordt een deel van de investeringskosten gedragen door twee Chinese bedrijven. Of Hinkley Point C in 2023 ook daadwerkelijk operationeel zal zijn, is maar helemaal de vraag. EDF bouwt samen met Areva reactoren van hetzelfde type in Flamandville in Frankrijk en in Olkiluoto in Finland. Op beide locaties ligt de bouw achter op schema en zijn er aanmerkelijke kostenoverschrijdingen. DOOR ARJAN SCHIPPERS, LONDEN De Europese Commissie heeft het groene licht gegeven voor milljardensteun aan de bouw van een nieuwe kerncentrale in Groot-Brittannië. Maar unaniem was de Commissie niet en critici willen het besluit juridisch aanvechten. De goedkeuring van de Europese Commissie betekent dat het Franse staatsbedrijf EDF een definitief investeringsbesluit kan nemen over de bouw van de 3,2 GW centrale bij Hinkley Point in Somerset. In het voorstel dat bij de Commissie op tafel lag, schatte EDF de kosten van de bouw op 22 miljard euro, maar de Commissie komt uit op 30 miljard. Mededingingscommissaris Joaquín Almunia houdt het er zelfs op dat de uiteindelijke kosten boven de 40 miljard zullen uitkomen. De steun van de Britse overheid bestaat hoofdzakelijk uit de afnameprijs die het garandeert via de nieuwe Contracts for Difference regeling en dat kan de overheid meer dan 23 miljard gaan kosten. Dat wordt uiteindelijk op de consument verhaald via de energierekening. Riante voorwaarden De Londense regering zal voor een periode van 35 jaar EDF 115 euro per megawattuur betalen voor de stroom; die prijs zal worden aangepast aan de inflatie. Dat is tweemaal de huidige marktprijs en de steun geldt bovendien voor een langere periode dan subsidies voor zonne- en windenergie. Er bestond binnen de Commissie flinke weerstand tegen deze en andere riante voorwaarden in het voorstel, maar na een aantal aanpassingen is een meerderheid toch akkoord gegaan. Eén van de aanpassingen betreft een aanscherping van de overwinstclausule: zodra het rendement hoger is dan 13,5% moet EDF 60% van die overwinst terugbetalen. In het oorspronkelijke voorstel was dat 50% van de winst boven een rendement van 15%. Bij de toelichting op het besluit zei Almunia dat de beslissing is genomen vanwege een marktfalen. Zonder overheidssteun zou deze investering niet mogelijk zijn, aldus Almunia, die ontkende dat met het Commissiebesluit een precedent is geschapen. Volkomen fout Daar denken tegenstanders anders over en die bevinden zich niet uitsluitend binnen de Britse landsgrenzen. De Duitse milieuminister Barbara Hendricks noemt het besluit volkomen fout en zal met de Duitse regering overleggen over een eventuele juridische procedure. Oostenrijk heeft al aangekondigd waarschijnlijk naar het Europese Gerechtshof te zullen stappen. Zoveel steun voor de nucleaire sector werkt volgens de Oostenrijkers marktverstorend en geeft bovendien een verkeerd signaal af, zeker in een tijd dat andere landen hun afhankelijkheid van kernstroom juist proberen te verminderen. Aanvechtbaar In Groot-Brittannië zelf hebben organisaties als Greenpeace directe belanghebbenden als brancheorganisaties van duurzame energiebedrijven uiteraard ook negatief gereageerd. Afgezien van de precedentwerking zijn zij bang dat de subsidie voor Hinkley Point zoveel geld gaat kosten dat er weinig overblijft voor steun aan andere koolstofarme vormen van energie. Het onafhankelijke energiebedrijf Ecotricity zal zich waarschijnlijk als belanghebbende partij aansluiten bij een eventuele Oostenrijkse gang naar de rechter. Anderen zijn van menig dat de vertrekkende Commissie het besluit met teveel haast heeft genomen, zonder de nieuwe Commissie een kans te geven zich er over te buigen. Ook dat maakt het besluit juridisch aanvechtbaar. Oppositiepartij Labour (die op zich geen tegenstander van kernenergie is) en de Kamercommissie voor Milieuzaken hebben er bij Rekenkamer op aangedrongen eens goed te kijken of de Britse consument wel waar voor zijn geld krijgt met de overeenkomst tussen de regering en EDF. De Rekenkamer liet daarop fijntjes weten dat het al langere tijd met een dergelijk onderzoek aan de gang is. Waarschuwingen voor stroomstoringen en lage capaciteit komende winter DOOR PETER WESTHOF Het is natuurlijk koffiedik kijken, maar wat voor winter wordt de winter van 2014/15? Wordt het een milde aangelegenheid, zoals de winter van 2013/14? Of gaat het flink vriezen, zoals in 2012/13? Dat laatste zou de omzet van de Europese utilities uiteraard niet slecht uitkomen. National Grid kwam eind oktober met een Winter Outlook Report, waarin het geen weersvoorspelling deed, maar wel waarschuwde voor een lage elektriciteitsproductiecapaciteit in Groot-Brittannië de komende winter. Consultancybureau Capgemini gaf ook een waarschuwing af door te stellen dat Europa de komende wintermaanden bedreigd wordt door stroomstoringen. De nadruk op hernieuwbare energie zou hiervan een belangrijke oorzaak zijn. Volgens National Grid, dat voornamelijk in Groot-Brittannië en in de Verenigde Staten actief is, zal de capaciteit om elektriciteit te leveren de komende wintermaanden zich op een 7-jarig dieptepunt bevinden. Dit heeft te maken met de sluiting van een aantal elektriciteitscentrales. Ook defecten aan centrales zullen zorgen voor een beperkte capaciteit en er is onvoldoende vervangende capaciteit beschikbaar. Er is de komende maanden slechts een reservecapaciteit van 4% voorhanden, terwijl die vorig jaar nog 5% bedroeg. Drie jaar geleden was dit zelfs nog 17%. Temperen Voor de BBC temperde de Britse minister voor Energie, Matthew Hancock, de vrees voor een mogelijk uitvallen van de stroomvoorziening. We zijn er absoluut zeker van dat we de juiste maatregelen nemen om de energielevering de komende winter te waarborgen. Volgens National Grid is het bedrijf bezig met het afronden van contractbesprekingen met drie Britse energiecentrales voor de levering van stroom, mocht er tijdens de winterkou een hoger dan verwachte vraag zijn. Caroline Flint, parlementslid van oppositiepartij Labour, wijt de lage capaciteit van National Grid aan het beleid van de regering-cameron. De zekerheid van onze energievoorziening is achteruit gegaan door de afname van investeringen tijdens deze regeringsperiode. Tijdens dit decennium wordt een kwart van alle elektriciteitscentrales gesloten. Het is belangrijk dat we met het oog op de toekomst nu gaan investeren in betrouwbare en schone energie. Stroomstoringen In een rapport van consultancybureau Capgemini, dat eind oktober werd gepubliceerd, komen ook mogelijke stroomstoringen in de komende maanden ter sprake. Volgens dit rapport, dat de elektriciteits- en gasmarkt in de 28 EU-landen plus Noorwegen en Zwitserland onder de loep neemt, wordt Europa de komende winter ernstig bedreigd door de uitval van stroom. Met name als het komende winterseizoen heel koud zal zijn. Capgemini stelt dat de veiligheid van de energievoorziening in gevaar is vanwege de steun voor hernieuwbare energie, ten koste van meer conventionele energiebronnen. Als we een heel koude winter in Europa hebben, kunnen we in een heel precaire situatie terecht komen, zei Colette Lewiner, energie en utilities onderzoeker van Capgemini tegenover het persbureau Bloomberg. Sluiting gascentrales De toegenomen nadruk op hernieuwbare energie heeft de omvang van de energiereserves verminderd. Die reserves zouden een grote vraag op koude, donkere en windluwe dagen juist moeten opvangen, zo stelt het rapport van Capgemini. Het rapport noemt België als expliciet voorbeeld, maar stelde dat ook andere landen in Europa met dergelijke situaties te maken kunnen krijgen. Capgemini wijst op Best en slechtst presterende beursfondsen Periode 29 september t/m 3 november 2014 best presterende National Grid Group 3,69% Scottish & Southern 2,61% EVN 1,39% Iberdrola 0,72% Veolia Env -0,66% minst presterende Centrica -2,94% Enel -3,87% E.On -4,07% Endesa -5,00% RWE -8,07% de sluiting van veel gasgestookte centrales. Europese utilities zijn recent gedwongen om die centrales stil te leggen, vanwege de zwakke economische omstandigheden en de concurrentie van goedkope steenkool uit de VS. Frankrijk is volgens de studie kwetsbaar, omdat drie kernreactoren van Electrabel in België zijn gesloten. De energie van deze reactoren had in Frankrijk juist moeten worden aangewend tijdens de extreem koude perioden. Veel huizen in Frankrijk zijn uitgerust met elektrische verwarming.

3 3 INTERVIEWenergieakkoord Tjerk Wagenaar, Natuur & Milieu over het Energieakkoord Ik begrijp dat de hele duurzame energietransitie een lastig verhaal is, maar DOOR JAN SJERPS Na zeven jaar Kamerlidmaatschap voor de SP neemt energiewoordvoerder Paulus Jansen afscheid de van resultaten de Haagse politiek. moeten Hij wordt wethouder Wonen in Utrecht, als eerste SP er in een G4-gemeente. In zijn beginperiode als Kamerlid verzette de in Roermond geboren ingenieur zich fel tegen de splitsing van elektriciteitsproducenten er komen. en netbeheerders en de verkoop van Nuon en Essent. Over het energiebeleid van de afgelopen periode is hij aanmerkelijk positiever. We zijn eindelijk een stap vooruit aan het zetten. Er is een nieuwe strijd ontstaan: nemen we extra maatregelen of niet? DOOR ALEXANDER HAJE Tjerk Wagenaar, directeur Natuur & Milieu, is pragmaticus. Tijdens de onderhandelingen over het Energieakkoord, waarbij hij optrad als hoofdonderhandelaar namens natuur- en milieuorganisaties, stond één ding centraal: samen met andere partijen bindende afspraken maken om de energietransitie in goede banen te leiden. Ik had graag gezien dat we als samenleving meer geld hadden vrijgemaakt voor de transitie. En dat er meer maatregelen genomen worden om die extra kracht bij te zetten. Maar het is uiteindelijk het resultaat van de gemaakte afspraken dat telt. nodig en andere partijen zeggen van niet, dan is het zijn rol om partijen bij elkaar te brengen. Het zijn uiteindelijk de hoofdrolspelers die krachtiger moeten acteren. De worsteling van energiebedrijven betekent een versnelling in de energietransitie Versnelling Wagenaar is het ermee eens dat het aantal lichtpuntjes na één jaar Energieakkoord nog beperkt is. Hij noemt dat een fact of life. Aan de resultatenkant is de versnelling nog minimaal. Wat ik wel zie, is dat niemand meer initiatieven neemt die buiten het akkoord vallen. Iedereen houdt zich aan de afspraken. Bedrijfsleven en werkgeversorganisatie vallen niet meer terug in hun oude rolpatroon. Zelfs grote multinationals zijn inmiddels zover dat ze vinden dat het Europese emissiehandelssysteem, ETS, moet gaan werken en dat de CO 2 -prijzen omhoog moeten. Bedrijven als Tata Steel en Shell dachten daar twee jaar geleden anders over. Dat is wel een belangrijke verschuiving. Zware lasten De energiesector kampt met zware financiële lasten, zegt Wagenaar. Grote energieconcerns schrijven miljarden af op hun assets. De worsteling met kolencentrales in Nederland nieuwe centrales die nog steeds niet bedrijf zijn, die kost energiebedrijven dagelijks heel veel geld. - Is uw compassie met energiebedrijven zo groot dat u daarmee pleit voor die kolencentrales? Nee. Maar aan dit probleem ligt een ander probleem ten grondslag: de lage CO 2 -beprijzing. Als die omhoog gaat, dan zullen gascentrales vanzelf weer worden aangezet en zijn kolen uit de gratie. Dat is van belang. De worstelingen van energiebedrijven in de energietransitie woeden nu in alle hevigheid. Is dat een versnelling? Ja. De ceo s van al die bedrijven zijn nu aan het bepalen waar zij hun geld in gaan investeren. Dat is niet fossiel, maar duurzaam. Dit zijn ontwikkelingen die belangrijk zijn voor de toekomst. Maar ze vragen tijd voordat ze concreet iets opleveren. Ik denk dat de NEV niet los kan worden gezien van die context. De euforie over het sluiten van het Energieakkoord die vorig jaar nog domineerde, is enigszins naar de achtergrond verdrongen door de recent verschenen Nationale Energieverkenning 2014 (NEV). De NEV becijfert dat Nederland het afgelopen jaar nog maar weinig progressie heeft geboekt met de energietransitie. Sterker: In het tempo waarin de transitie zich nu voltrekt, wordt 100 petajoule energiebesparing en 14% duurzame energie in 2020 bij lange na niet gehaald. Er is kritiek op het energiebeleid van het kabinet en scepsis over de haalbaarheid van het Energieakkoord. - Deelt u deze kritiek en sombere vooruitzichten? Wagenaar: Ik ben blij dat er criticasters zijn. Wat we nu zien, is dat het minder moeilijk is om een plan te maken dan om een plan uit te voeren. Met het ondertekenen van het akkoord is een eerste stap gezet. De complexiteit van uitvoeren wordt nu na een jaar echt zichtbaar. Tijdens de eerste tussenrapportage in juni dit jaar zeiden wij: Er is meer leiderschap nodig. Het is nu code oranje. Er wordt weliswaar hard gewerkt, maar resultaten blijven nagenoeg uit. We signaleren dat een hoop besluiten veel te lang op zich laten wachten zoals de warmtevisie, mobiliteitsmaatregelen en nu ook de postcoderoos. We hebben tegen andere partijen gezegd en niet iedereen vond dat prettig dat er meer en harder gewerkt moest worden aan effectiviteit. Dat heeft ertoe geleid dat er frequenter tussentijds overleg plaatsvindt. Nu, met de NEV, is er een nieuwe strijd ontstaan: gaan we extra maatregelen nemen of niet? - Van welke punten verwachtte u vorig jaar dat die discussie zouden opleveren? In de eerste plaats mobiliteit. Daarnaast was de strijd rondom wind nog niet gestreden. En ik had vraagtekens bij energiebesparing in de gebouwde omgeving. Dat waren mijn aandachtspunten. En ik merkte ook, dat is het politieke spanningsveld, dat de VVD niet erg hard loopt voor dit hele verhaal. - Ondermijnt dat de uitvoering van het akkoord? Ik heb te maken met de partijen die het akkoord hebben ondertekend. Dat is vanuit het kabinet minister Kamp en staatssecretaris Mansveld. Kamp heeft mij geen moment de indruk gegeven zich niet te willen inzetten voor het akkoord. Integendeel: hij geeft onomwonden aan de doelen te zullen gaan halen. Ik heb geen enkele reden om aan hem te twijfelen en daar vraagtekens bij te zetten. De ruis die er rond zijn partij is ontstaan, dat niet iedereen binnen de VVD hard loopt voor het Energieakkoord, is voor mij geen nieuws. Resultaten blijven nagenoeg uit, besluiten laten te lang op zich wachten - Geeft die ruis, zoals u het noemt, niet een verkeerd signaal af richting de samenleving?: Als de politiek al niet hard loopt voor een energieakkoord, waarom zouden anderen dat dan wel doen? Het is slechts één signaal dat klinkt. Er zijn genoeg signalen die wel uitnodigen tot inzet en uitvoering van het akkoord. We bevinden ons nu nog in de verleidingsfase. In 2016 komen eventuele verplichtingen aan de orde. Mocht dan duidelijk worden dat we afspraken niet gaan halen, zijn er extra dwingende maatregelen nodig. Maar zover is het nog niet. - U klinkt mild als vertegenwoordiger van de groene coalitie. Ik begrijp dat de hele duurzame energietransitie een lastig verhaal is, maar de resultaten moeten er komen. Neem wind op land. Provinciebestuurders hebben zich gecommitteerd aan de afspraken. Maar het blijkt nu toch heel moeilijk om die windmolens geplaatst te krijgen. Het is een complex proces. De transitie betekent een factor vier versnelling op alles. Logisch dat dit ook weerstanden oproept bij alle partijen. Door die weerstanden moeten we heen breken. Al die ruis is inherent aan het proces, maar de resultaten moeten blijven staan. Versnelling - Uit de NEV komt naar voren dat er op energiebesparingsgebied nog heel veel moet gebeuren. Hoe gaan we dat redden in Nederland? Er komen steeds meer landelijke acties van de grond. Neem Nul-op-de-meter (actie van het innovatieprogramma Energiesprong, red.). Vanaf het moment dat zo n actie uit de pilotfase is, zul je zien dat de woning-sector hier breed mee aan de slag gaat. Dan ontstaat er een geweldige versnelling en slaan we spijkers met koppen. Neem vastgoed. Daar zien we dat gebouwen die opnieuw worden verhuurd alle denkbare energiebesparende maatregelen ondergaan. Zo zijn er meer voorbeelden te geven. - U zegt dus eigenlijk: Geen paniek, we gaan die energiebesparing halen. Het gaat om onze geloofwaardigheid. Er staat één doel in het Energieakkoord waar velen overheen hebben gelezen. Niemand heeft dat scherp op het netvlies staan. Dat is 35 petajoule energiebesparing in Ik heb daar op gehamerd. Ja, die 35 petajoule lijkt op dit moment niet haalbaar. Er zijn wel degelijk extra maatregelen nodig. Op basis van de NEV ben ik er namelijk van overtuigd dat we meer moeten doen om die 35 petajoule in 2016 te halen. Dit levert ook extra werk op, ook een doel van het akkoord. - Moet de Borgingscommissie van Ed Nijpels zich deze kritiek aantrekken? Nee, de ondertekenaars van het akkoord moeten zich dit aantrekken. We vinden tegelijkertijd overigens wel dat de Borgingscommissie er steviger tegenaan moet. Nijpels is de boekhouder van het contract dat we hebben gesloten. Als wij zeggen er zijn extra maatregelen Geloofwaardig verhaal richting de samenleving Wagenaar: Op 8 december is er een Borgingscommissievergadering. Dan komen de ondertekenaars van het Energieakkoord met een antwoord op de NEV. Dan moet er een geloofwaardig verhaal liggen richting de samenleving. Als natuuren milieuorganisaties willen we dat er een antwoord ligt dat aansluit op wat de rekenmeesters van ECN en PBL hebben gepresenteerd in de NEV. Aan de orde komt welke additionele maatregelen mogelijk zijn om doelen te realiseren. Wij zullen als groene coalitie zeggen: die extra maatregelen voor versnelling zijn nu nodig. Aan de energiebesparingskant en op het gebied van duurzame energieopwekking. Dat houdt in dat er extra geld voor vrijgemaakt moet worden. Daar zullen we op hameren. En daar zal nu het gesprek met minister Kamp en de Tweede Kamer over gaan. Dat geld moet komen van de besparing op SDE die met de WOZ wordt gerealiseerd. In totaal 1,2 miljard euro, 100 miljoen op jaarbasis. Dat kan worden ingezet om die extra maatregelen te financieren.

4 4 THEMA slim besparen Domotica: de digitale routeplanner voor energiebesparing DOOR ALEXANDER HAJE Domotica is een verzamelnaam voor slimme digitale snufjes in de woning. Zoals de energieverbruiksmanager, waarvan het aantal producten en diensten de laatste jaren flink is toegenomen. Met speciale displays in de woonkamer, maar ook programma s voor smartphones, tablets en pc s. Energieleveranciers zetten domotica meer en meer in als digitale routeplanner voor energiebesparing. Waarom doen ze dat? En werken die domotica-oplossingen ook echt in de praktijk? Inmiddels tientallen producten en diensten op de markt Energieverbruiksmanager kan 5 tot 10% besparen Door de komst van internet en groeiende digitalisering werd jaren geleden al de basis gelegd voor de energieverbruiksmanager: Producten of diensten die huishoudens meer inzicht geven in het eigen energieverbruik. Dit kunnen speciale displays in de woonkamer zijn, maar ook programma s voor smartphone, tablet en pc. Ze vergroten de betrokkenheid van burgers bij het energieverbruik en wijzen de weg hoe energie bespaard kan worden. Daarnaast zijn er energieverbruiksmanagers die de mogelijkheid geven om apparaten en verwarming op afstand te bedienen. In 2012 voerde voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal onderzoek uit naar huishoudens en hun energieverbruik. Daaruit bleek dat een groot deel van de huishoudens zich niet bewust is van zijn eigen verbruik: 44% gaf toen aan niet te weten of er eind van het jaar op de energierekening bijbetaald moest worden of dat men juist geld terugkreeg, 31% zei het wel te weten en 26% antwoordde neutraal. Volgens Milieu Centraal heeft dit gebrek aan inzicht te maken met een gebrek aan informatie. Stijgend aantal De afgelopen vier jaar is het aantal energieverbruiksmanagers dat op de markt is gekomen flink gegroeid. Er worden tientallen van dit soort producten en diensten door diverse marktpartijen aangeboden. Zoals de Nuon E-manager, Nest Thermostat (Essent), Toon van Eneco, Anna van de Nederlandse Energie Maatschappij, YouLess en Energiemanager- Online. En hun aantal groeit nog steeds. De aanzet voor die groei is de komst van de slimme meter. Dit jaar zijn netbeheerders begonnen met de landelijke uitrol van deze digitale meter, die op afstand is uit te lezen. De meter zelf biedt geen mogelijkheden voor inzicht in energieverbruik. Maar als huishoudens een energieverbruiksmanager aan de slimme meter koppelen, krijgen ze moeiteloos dagelijks of zelfs op ieder moment (real time) informatie over het eigen gebruik. Besparing Het gebruik van app s, displays en websites voor meer inzicht in energieverbruik kan leiden tot een besparing van 5 tot 10% op de energierekening, berekende Milieu Centraal. Dit komt voor een gemiddeld huishouden al snel neer op een besparing tussen de 100 en 200 euro per jaar. De besparing in een specifieke situatie hangt af van het soort energieverbruiksmanager. De ene tool is de andere niet. Er zijn verschillen in functionaliteit en presentatie die van invloed zijn op het besparingseffect. Ook de gebruiker is medebepalend voor de hoogte van de besparing. De ene gebruiker is meer gemotiveerd dan de andere. En de mogelijkheden tot verandering (denk aan investeringen in energiebesparende maatregelen) verschillen per persoon. Effect En het effect van energieverbruiksmanagers? Volgens Milieu Centraal levert een tool die naast het elektriciteitsverbruik ook gegevens biedt over het gasverbruik meer perspectieven voor besparing op. Een hogere effectiviteit heeft ook te maken met of een tool de energiebesparing weergeeft in euro s, of in kilowatturen stroom en kubieke meters gas. Tools die de gebruiker in staat stellen zelf te kiezen tussen een weergave in euro s en een weergave in hoeveelheden, blijken het meeste effect te hebben. Geeft een tool naast het totale gas- en stroomverbruik ook nog informatie over het gasverbruik van verwarming en warm water afzonderlijk, en van het elektriciteitsverbruik van afzonderlijke apparaten, dan biedt dit nog meer handvatten voor besparing. De website geeft een overzicht van de producten en tools. Harald Swinkels, directeur NLE De digitale markt heeft een enorme potentie De Nederlandse Energie Maatschappij (NLE) biedt haar klanten een smart home product aan, de Anna. Anna is een Nederlands product dat volgens Europese standaarden werkt. Het heeft een thermostaatfunctie en is voorzien van diverse smart features die de energiebesparing van de gebruiker overnemen zonder dat die daar zelf iets voor hoeft te doen, zegt NLE-directeur Harald Swinkels. Waarom heeft NLE ervoor gekozen dit product aan te bieden aan haar klanten? Swinkels: De gedachte hierachter is tweeledig. Aan de ene kant weet niemand precies hoe het business model van ons energieleveranciers er over vijf jaar uitziet. Dat kan nog steeds uit de verkoop van gas en elektriciteit zijn, maar het is daarnaast goed om ook andere verdienmodellen in de markt te zetten. Daarnaast denken wij dat we als energiebedrijf een rol kunnen spelen in het stimuleren van energiebesparing. Door smart home producten aan te bieden aan consumenten maken we van energie een veel tastbaarder product. Dat zijn de overwegingen om ons nu op de domotica-markt te begeven. - Maar bijt NLE zichzelf met die energiebesparing niet in haar eigen staart? Het leveren van gas en elektriciteit bepaalt toch jullie belangrijkste inkomsten? Swinkels: Onze belangrijkste inkomstenbron is het vastrecht dat wij bij klanten in rekening brengen. Dat is niet de verkoop van kubieke meters gas en kilowatturen stroom. Daarom kunnen wij zo n smart home product ook op een geloofwaardige manier aan klanten aanbieden. Daarin verschilt NLE van de meeste andere energiebedrijven: die halen hun grootste inkomstendeel wél uit de levering van gas en elektriciteit. Op het moment dat onze klanten minder energie verbruiken en ook nog een product afnemen dat hen daarbij helpt, levert dat voor ons en de klant juist een win-winsituatie op. - Hoe bereidt NLE zich voor op de toekomst nu het oude verdienmodel steeds meer plaatsmaakt voor een nieuw model? De digitale markt heeft naar mijn stellige overtuiging een enorme potentie. Naast de Anna hebben we een routekaart gemaakt voor de komende jaren voor het aanbieden van nieuwe aanvullende diensten en producten. Ik denk dat de energiemarkt uiteindelijk die kant opgaat. Je zult gespecialiseerde producenten krijgen en gespecialiseerde retailers die een veel breder producten- en dienstenpalet moeten gaan aanbieden dan alleen gas- en elektriciteitslevering. Wij zien onze rol in de toekomst vooral als retailer. En daar gaan we ons in steeds sterkere mate op richten. Harald Swinkels (NLE): Wij zien onze rol in de toekomst vooral als retailer. Jurjen Algra (Greenchoice) Klanten een keuzemogelijkheid bieden Wij zijn er een voorstander van om de transparantie in energieverbruik zo groot mogelijk te maken, zegt Jurjen Algra van Greenchoice. E-thermostaten of energieverbruiksmanagers zoals app s op een smart phone kunnen daarvoor een goed middel zijn. Wij willen klanten graag een keuzemogelijkheid bieden. Algra: Greenchoice bestaat bij de gratie van de consument. Die besluit of heeft in het verleden besloten om naar ons energiebedrijf over te stappen. Dat onderscheidt ons van een aantal concurrenten: die waren destijds al verzekerd van klanten toen de energieconsumentenmarkt jaren geleden werd geliberaliseerd. Ook maakt dat een groot verschil als het gaat om de manier waarop wij producten en diensten aan klanten presenteren. Wij vragen hen eerst of zij wel geïnteresseerd zijn in domotica voordat wij die aanbieden. Daarnaast vinden we het niet juist om op dit soort slimme energiebesparende apparatuur te verdienen. Enquête Onlangs heeft Greenchoice onderzoek gedaan onder klanten of zij er iets voor voelen als de leverancier een energieverbruiksmanager aanbiedt. De uitkomsten van dat onderzoek laten een heel wisselend beeld zien, zegt Algra. Er zijn mensen die het bijzonder waarderen, maar er is ook een groep die er niets voor voelt. Bijvoorbeeld omdat men bang is dat privacygevoelige gebruiksgegevens daarmee op straat komen te liggen. Er is zeker ook een groep die er een minder uitgesproken mening over heeft. Kiezen Algra: Greenchoice wil klanten graag de keuzemogelijkheid bieden om wel of niet gebruik te maken van domotica die wij gaan aanbieden. Bij heel veel energieleveranciers hebben klanten die keuze niet. Daar wordt een energieverbruiksmanager doorgaans gekoppeld aan het energiecontract en betalen mensen vaak zonder dat ze dat weten een paar euro per maand voor zo n apparaat. Wij vinden dat geen goede zaak. Wat wij willen, is dat mensen ook de keuze hebben welk soort domotica zij prefereren. Daarvoor zijn we in gesprek gegaan met leveranciers van apparatuur. Hype Algra noemt de opkomst van domoticaoplossingen een hype. Maar wel een positieve hype. Je ziet de belangstelling ervoor de laatste tijd flink toenemen. Kort geleden heeft Greenchoice een pilot uitgevoerd met een real time apparaat. De uitkomsten daarvan waren frappant. Eén testgroep maakte gebruik van zonnepanelen, de andere groep niet. De mensen zonder zonnepanelen volgden de eerste twee weken hun energieverbruik op de voet. Daarna niet meer. De groep met zonnepanelen bleef het verbruik ook daarna volgen. Dit illustreert dat je geen absolute waarde moet toekennen aan energieverbruiksmanagers. De ene mens maakt er optimaal gebruik van, de ander niet. Jurjen Algra (GreenChoice): Wij vragen klanten eerst of zij wel geïnteresseerd zijn in domotica voordat wij die aanbieden.

5 5 THEMA slim besparen Arjen Noorbergen (Vereniging Energie Inzicht) Slimme meter vormt de basis Arjen Noorbergen, voorzitter van de in 2013 opgerichte Vereniging Energie Inzicht (VEI), onderschrijft het belang van domotica-oplossingen die het energieverbruik transparant en inzichtelijk maken en helpen besparen. Hij roemt de komst van de slimme meter, want die vormt hiervoor de basis. Noorbergen is behalve VEI-voorzitter ook directeur/oprichter van Quby, ontwikkelaar van Toon, de E-thermostaat van Eneco. De initiatiefnemers van de VEI zijn jonge ondernemingen die producten en diensten ontwikkelen op het gebied van energiestromen en energiebesparing, vertelt hij. Onze vereniging is opgericht om als producenten gezamenlijk te kunnen Arjen Noorbergen (Vereniging Energie Inzicht): Het startpunt voor besparing ligt bij de gebruiker. Hij moet eerst inzicht krijgen in zijn energieverbruik. optreden met of richting netbeheerders ten aanzien van slimme meters. Daardoor kunnen ontwikkelingen op het gebied van domotica beter worden afgestemd op de komst en functionaliteit van de slimme meter. We zien tegelijkertijd een verhoogde belangstelling voor domotica-oplossingen ontstaan en ook in die context kunnen wij als vereniging een aanspreekpunt zijn. Ook geven we advies aan de regelgevers van energie, het ministerie van Economische Zaken en de ACM. Inzicht leveren Noorbergen: Energiebedrijven zijn al decennia lang actief om warmwaterboilers automatisch op goedkope nachtstroom te laten inschakelen. Een soort domotica avant la lettre. Als vereniging geloven we dat inzicht leveren in energieverbruik een belangrijk eerste stap is om klanten veel bewuster te laten omgaan met gas en elektriciteit in hun woning. Uit diverse onderzoeken blijkt dat wanneer het verbruik inzichtelijk wordt gemaakt er altijd besparing uit voortvloeit. Door mensen frequent te confronteren met hun energieverbruik gaan ze er actiever mee om en op zoek naar mogelijkheden om te besparen. We zien daarom een grote kans weggelegd voor de slimme meter die de komende periode landelijk door netbeheerders wordt uitgerold in ons land. Voor ons is die slimme meter heel belangrijk, omdat we daarmee in staat zijn om dat inzicht te kunnen gaan leveren. Startpunt De digitale samenleving waarin wij nu leven ontwikkelt zich steeds verder, zegt Noorbergen. Eerst was er internet, toen kwamen de mobiele telefoons, de smart phones en tablets. Dit stelt ons als fabrikanten van domotica in staat om steeds geavanceerdere producten en diensten op de markt te brengen. Die ontwikkeling zet zich ook de komende decennia voort. Dit betekent dat steeds meer functies in huis slim zullen kunnen worden aangestuurd. Ook op energiegebied. Maar, dat is essentieel, het startpunt daarvoor ligt bij de bewustwording van de gebruiker. Hij moet eerst inzicht krijgen in zijn energieverbruik. Vervolgens zal er vanuit die bewustwording daar ben ik van overtuigd een toenemende vraag naar domotica-oplossingen ontstaan. Spelelement vergroot aandacht voor energiebesparing Energie besparen met app s op smartphones, met tablet en pc. Het kan tegenwoordig allemaal. Door een speels of competitief tintje aan een applicatie te geven, verhoog je de attentiewaarde. Door het energieverbruik van het eigen huishouden te vergelijken met andere huishoudens in dezelfde situatie, of met een vergelijkbare periode, of met gestelde doelen krijgt de informatie meer betekenis. Uit verschillende sociaalpsychologische onderzoeken blijkt dat vergelijking met anderen sociale vergelijking een sterke motivatie kan opleveren. Sociale vergelijking kan een sterke prikkel zijn om met energiebesparing actief aan de slag te gaan. Is er geen vergelijk, dan kunnen referentiegegevens het inzicht vergroten in afzonderlijk energieverbruik. Anders gezegd: zet het verbruik van de eigen koelkast af tegen die van een vergelijkbare, meest zuinige koelkast. Ook tips en maatadviezen leveren een bijdrage aan besparingsgedrag van huishoudens. En in het oog springende displays in de woonkamer vormen een sterkere prikkel dan een persoonlijke webpagina. Leuker Applicaties die een spelelement, uitdaging of competitie-element bevatten, en de nieuwsgierigheid prikkelen, trekken sterker onze aandacht. Daarvan is ook de directeur van Natuur & Milieu, Tjerk Wagenaar, overtuigd. Domotica of energieverbruiksmanagers hoe je het ook noemt ze zetten écht aan tot energiebesparend gedrag bij mensen. Ik wil twee voorbeelden geven. Als het verbruik op de meter terugloopt, praten mensen daarover met hun buren, vrienden en kennissen. Omdat je simpelweg een app op je mobiele telefoon hoeft aan te klikken, kun je altijd zien wat je bespaart. Twee: Natuur & Milieu past sinds maart dit jaar het Air Milessysteem toe op energiebesparing. Dat heet Goeie Peer. Als het energieverbruik van de eigen woning onder de verbruiksnorm ligt, dan word je beloond met goeie peren. Als je veel goeie peren hebt gespaard, dan zijn die in te wisselen voor duurzame producten en diensten. Hoe meer je bespaart, des te meer Air Miles je krijgt. Het systeem, gekoppeld aan de slimme meter, is afkomstig uit Californië. In Nederland is Natuur & Milieu dit project samen met de netbeheerders Enexis en Alliander gestart, zegt Wagenaar. De belangstelling is groot, we zien dat het echt werkt in de praktijk. Jan Rotmans, hoogleraar Transitiemanagement Energiebedrijven moeten op zoek naar nieuw verdienmodel Jan Rotmans, hoogleraar Transitiemanagement: Het is altijd een combinatie van gedrag en techniek. Energiebedrijven stappen noodgedwongen in de wereld van energieadvisering. Ook domotica hoort daarbij. Dat doen ze niet uit idealisme, wel omdat energieleveranciers het oude verdienmodel zijn kwijtgeraakt. Dat zegt Jan Rotmans, hoogleraar Transitiemanagement aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en oprichter en wetenschappelijk directeur van DRIFT, Dutch Research Institute For Transitions. Rotmans: De ene consument is de andere niet. Maar er zijn zeker mensen die door het gebruik van slimme energieverbruiksmanagers meer op hun energieverbruik zijn gaan letten. En zich bewust worden wat ze allemaal aan energieverslindende huishoudelijke apparatuur gebruiken. Driekwart van de mensen heeft daar nog steeds geen idee van. Er valt dus nog een wereld te winnen. Tegelijkertijd is het ook 10% minder energieverbruik Toon is de E-thermostaat van Eneco en is direct gekoppeld aan het energiecontract van huishoudens. Uit de jaarnota s blijkt dat Toon-gebruikers zo n 10% minder energie zijn gaan verbruiken, zegt Eneco. Om nog meer inzicht te krijgen in het energieverbruik, vergelijkt meer dan de helft van de Toon-gebruikers zijn verbruik met dat van anderen, met Toon-gebruikers die hetzelfde verbruiksprofiel hebben, of met vrienden. En dat stimuleert energiebesparend gedrag, aldus het energiebedrijf. een way out, energiebedrijven kunnen niet anders. Die hebben geen verdienmodel meer. Paradoxaal Rotmans: We hebben onderzocht of het energieverbruik bij huishoudens ook daadwerkelijk daalt als je woningen isoleert. Maar wat we zien, is dat het energieverbruik in eerste instantie juist toe- in plaats van afneemt. Men denkt dan: mijn huis is nu zo goed geïsoleerd dat ik alle ramen en deuren gerust kan openzetten. Met als gevolg dat de energiekosten stijgen. Dat klinkt paradoxaal, maar het gebeurt. Wij noemen dat cognitieve dissonantie. Mensen doen andere dingen dan zij zeggen. Achterhaald Het verdienmodel van energiebedrijven bestaat niet meer, is achterhaald, zegt Rotmans. Vroeger verkochten ze kilowatturen stroom en kubieke meters gas. Nu adviseren ze klanten hoe energie bespaard kan worden. Daar verdienen leveranciers nu hun geld mee. In dat licht moet je ook domotica zien. Dat is hun nieuwe verdienmodel. Noodgedwongen richten zij zich hierop. Niet omdat zij zo graag de wereld willen verbeteren, wel omdat ze geen alternatief hebben. Consumenten weten nog maar heel weinig af van energie en energiebesparing, constateert hij. Er valt op dit gebied nog veel missiewerk te verrichten. Een voorbeeld. Mensen leggen zonnepanelen op hun dak en weten niet dat die slechts voor 10% bijdragen aan hun energiegebruik. Isolatie van woningen wordt onderschat, omdat men dat niet erg sexy vindt. Gedrag Energieleveranciers en andere adviseurs richten zich vooral op technische, energiebesparende oplossingen. Maar dat zet uiteindelijk niet zo veel zoden aan de dijk, zegt Rotmans. Substantiële energiebesparing bereik je alleen door het gedrag van mensen te veranderen. Het merendeel van de bevolking gaat nog steeds onachtzaam met energie om. Dat is een feit en verander je niet door slimme technische snufjes in een woning aan te brengen. Het is altijd een combinatie van gedrag én techniek. Ja, domotica helpt zeker om het energieverbruik inzichtelijk te maken en de vinger op de zere plek te leggen. Maar daarnaast zouden we mensen moeten coachen en begeleiden om hen zelf te laten ervaren wat zij niet goed doen.

6 6 BINNENLAND innovatie Slimme sensor geeft gedetailleerd inzicht in energieverbruik Een slimme sensor die het elektriciteitsverbruik in gebouwen meet, zodat je kunt zien wat het verbruik is van elk apparaat afzonderlijk. Het zorgt voor een besparing van gemiddeld 20% op de energiekosten, zegt Peter de Bie, bedenker van het systeem en oprichter van Ipsum Energy, een spin-off van de Universiteit Twente. In 2013 won Ipsum met dit concept de hoofdprijs in de Smart Grid competitie van de Nederlandse overheid. Onlangs ontving De Bie uit handen van Jan Terlouw de Jan Terlouw Innovatie Publieksprijs voor zijn uitvinding. De Bie studeerde aan de Universiteit Twente en ging na zijn studie werken bij Philips. Na een internationale carrière was hij tot 2011 general manager Smart Energy voor Philips Lighting. De Bie: Op zeker ogenblik vertrok ik bij Philips omdat ik mij op andere zaken wilde richten. Ik liep al lange tijd rond met plannen om een meter te ontwikkelen die een gedetailleerd inzicht geeft in energieverbruik van gebouwen. Ik ging naar de Verenigde Staten en Engeland, bezocht daar onderzoeksinstellingen en universiteiten die mij daarbij mogelijk konden helpen. Ondanks deze lange zoektocht bleek de oplossing dichtbij te liggen, namelijk in Nederland. De Bie klopte aan bij de Universiteit Twente. Daar vond hij gehoor voor zijn plannen en trof hij de benodigde kennis aan om een slimme sensor/meter te ontwikkelen. De Bie: Professor Smit van de faculteit Elektrotechniek, Wiskunde en Informatica was zeer geïnteresseerd. Samen met hem en een aantal naaste medewerkers is er drie jaar intensief aan de ontwikkeling van de algoritmes gewerkt. En met succes. Algoritme Hij legt uit dat het algoritme het hart vormt van het systeem. Dat analyseert de metin- gen van de sensor op een unieke manier, met als uitkomst dat elk apparaat letterlijk van LED-lampje tot airconditioning wordt gevonden. Op deze manier is het mogelijk om een complete weergave van alle stroomverbruik te maken, in kilowatturen, euro s of CO 2 -uitstoot. De sensor stuurt de metingen door naar de Ipsum-server. Die maakt een analyse op apparaatniveau. Vanuit deze server worden vervolgens de resultaten (gedetailleerde informatie) naar de klant gestuurd. Dat is in het kort de essentie van het systeem, zegt De Bie. Complexe situaties Door de fijnmazige controle is het systeem bij uitstek geschikt voor complexe situaties, zoals kantoren, winkels of scholen. Het gedetailleerde inzicht in energieverbruik op apparaatniveau leidt tot bewustwording en daardoor tot besparing, vertelt hij. Mensen hebben doorgaans geen idee hoeveel energie verlichting, kantoorapparatuur, computers en bijvoorbeeld een airconditioning vraagt. Dat inzicht wordt hen nu geboden. De klant krijgt via internet en app op zijn mobiele telefoon of laptop direct inzicht in wat hij aan elektriciteit verbruikt. Terugverdientijd De Bie vertelt dat tot 40% van het energieverbruik buiten kantoortijd plaatsvindt en 70% van het gebruik is gekoppeld aan menselijk gedrag. De slimme sensor laat mensen direct en per apparaat het resultaat zien van hun handelen. Dergelijke directe feedback stimuleert continu bewuster zuiniger gedrag. Gemiddeld bespaart een klant daarmee zo 10 tot 30% op zijn energiekosten. De investeringskosten kunnen daardoor in een half jaar worden terugverdiend. Balanceren De meetgegevens van het systeem zijn real time beschikbaar, zegt De Bie. Daardoor heeft het de mogelijkheid om vraag en aanbod van stroom binnen het gebouwnet te balanceren, maar ook de vraag aan het elektriciteitsnet. Door communicatie tussen de sensor, de Ipsum-server en apparaten kunnen die automatisch worden aangestuurd. Zo kan actief het energieverbruik worden gemanaged. De meter moet ook in staat zijn om de energietoevoer van andere bronnen (zonnepanelen) te kunnen meten en sturen. Markt De Bie richt zich met zijn slimme oplossing vooralsnog op de Nederlandse en Britse business-to-business en business-to-consumermarkt. Zijn bedrijf telt inmiddels acht medewerkers, van wie meer dan de helft afkomstig van de Universiteit Twente. Om zo snel mogelijk een zo groot mogelijke bijdrage voor de planeet te realiseren, werkt Ipsum intensief samen met veel verschillende partijen, zegt hij. Bijvoorbeeld met BAS Nederland. Op de Britse markt ziet hij samenwerkingsmogelijkheden met de Yellow Pages, de Engelse Gouden Gids. De Bie wil met zijn sensor een zinvolle bijdrage leveren aan de energietransitie. Dat vind ik essentieel. Minder energie gebruiken, minder CO 2 -uitstoot. Ik wil het bewustzijn van mensen met betrekking tot hun energiegebruik graag helpen vergroten. Kortom, inzicht en bewustzijn, en zo helpen bouwen aan een duurzame energievoorziening. Column Kolen meest vervuilend en meest gesteund Enkele weken geleden verscheen een prachtige studie van Ecofys, CE Delft en andere organisaties waarin voor het eerst een poging wordt gedaan alle financiële overheidsinterventies inzake elektriciteits- en warmte-opwekking in kaart te brengen en te vergelijken met de ongeprijsde kosten. Dit monnikenwerk vond plaats voor het jaar 2012, voor de Europese Unie als geheel en apart per land. De uitkomsten zijn vaak opzienbarend. De studie onderscheidt verschillende soorten overheidsinterventies: directie subsidies zoals feed-in tarieven voor hernieuwbare energie, financiële ondersteuning van kolenmijnbouw of verlaagde energietarieven voor specifieke verbruikers; en historische interventies die nu nog effect hebben, zoals publieke uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling, of overheidsgaranties bij de bouw van nu nog in bedrijf zijnde centrales. Schattingen over dit soort cijfers kennen natuurlijk onzekerheden en zijn onvolledig. Voorzichtigheidshalve heet de studie daarom interim rapport en worden de lezers uitgenodigd te reageren en aan te vullen. Overheidsinterventies In 2012 hadden aldus omschreven overheidsinterventies een omvang van 122 miljard euro en bedroegen de negatieve externe effecten ongeveer 200 miljard euro wat we kunnen vergelijken met groothandelsprijzen van ordegrootte 500 miljard voor dit energieverbruik (dus exclusief de transportsector). Cruciaal daarbij is wat al of niet is meegenomen. Overheidsinterventies worden omschreven als alle ingrepen die ervoor zorgen dat consumenten minder dan de marktprijs betalen, of producenten meer dan die ontvangen. Daarbij is steeds vergeleken met de situatie ten opzichte van een eenzelfde standaardgroep. Dus als een huishouden meer voor elektriciteit betaalt dan een grootverbruiker hoeft dat niet steun te zijn wanneer de grootverbruiker door zijn vraagpatroon voor lagere kosten zorgt. Wanneer de laagste inkomens minder per brandstofeenheid betalen dan hun rijkere buren is dat wel een overheidsinterventie. Dit bevat natuurlijk arbitraire elementen. Als bepaalde verbruikers veel belasting betalen is er al gauw sprake van een overheidsinterventie, omdat anderen worden vrijgesteld, terwijl als niemand belasting betaalt dat niet zo is. Opmerkelijk beeld Aldus omschreven gaat de grootste directe interventie naar hernieuwbare energie (41 miljard euro in 2012), prijsverlaging (27 miljard), vrijstelling van de aankoop van emissierechten (13 miljard) en bevordering van energie-efficiency (9 miljard euro). Die prijsverlaging komt merendeels bij fossiele brandstoffen terecht omdat deze immers het grootste deel van de brandstofmix uitmaken. Als we dit en ook de historische interventies meerekenen, verkrijgen we per brandstof een opmerkelijk beeld, dat de studie zelf niet zo expliciet verschaft. De meeste steun gaat dan bij verre naar kolen: meer dan 20 miljard euro in 2012, mede veroorzaakt door het gratis weggeven van emissierechten. Dan volgen zonne-energie (15 miljard) en kernenergie (ongeveer 14 miljard, mede door allerlei ondersteuning bij de bouw van centrales). Windenergie ontving in miljard, andere productievormen veel minder. Opmerkelijk is ook welke energieopwekking het meest van publieke onderzoeksgelden heeft geprofiteerd. Maar liefst twee derde daarvan ging de afgelopen decennia naar kernenergie. Alleen kernfusie al heeft in Europa meer overheidsonderzoeksgeld ontvangen dan zonne- en windenergie bij elkaar. Klimaatschade Dan de externe effecten, de niet beprijsde invloed van het energieverbruik. Hier gaat het nog meer om de ordegroottes. De studie onderscheidt drie soorten. Het belangrijkst is de invloed op klimaatverandering. Dan volgt luchtvervuiling. Ten derde komen een aantal kleinere effecten, zoals die door toxische stoffen bij mijnbouw, invloed op water, of ongeprijsd ruimtegebruik. Een beetje theoretisch vind ik het effect van de te snelle brandstofwinning : omdat producenten van fossiele brandstoffen een te hoge discontovoet hanteren, letten ze te weinig op toekomstige behoeften en wordt te veel gewonnen. De prijs zou dus eigenlijk hoger moeten zijn. Ik weet niet of je de Arabische oliesjeiks nu net hiervan moet beschuldigen. Maar goed, omdat de klimaatschade het zwaarst weegt, is extra belangrijk welke CO 2 -prijs is gebruikt: 50 euro per ton CO 2 minus de emissiehandelsprijs van 6,3 euro. Andere studies, zoals deze zomer door PBL, werken met een iets lager getal, maar weer hogere voor de luchtvervuiling. Bij elkaar kom je dan op dezelfde ordegrootten. Kolen heeft per productie-eenheid 2,5 tot driemaal zulke negatieve externe effecten als gasverbruik; kernenergie is schoner dan biomassa en te vergelijken met zonne-energie; wind- en waterkracht zijn het schoonst. Mijn winnaar Met deze cijfers is te berekenen welke Europese landen de meest vervuilende brandstofmix hebben. De studie geeft alleen de totale externe kosten, ik heb die vergeleken met de bevolkingsomvang per land. Van de tien landen met de grootste absolute negatieve effecten is per hoofd van de bevolking Tsjechië de meest vervuilende, gevolgd door Duitsland. Dan komt het drietal Nederland, Griekenland en Polen. Roemenië en Frankrijk zijn van de grotere landen het minst vervuilend. Het aandeel kolenstook plus het energieverbruik per inwoner wegen hierin zwaar mee. Kortom, kolen zijn het meest vervuilend en ontvangen de meeste steun. Kernenergie heeft niet zoveel negatieve externe effecten als velen denken, maar veel onderzoeksteun ontvangen. En mijn winnaar is: windenergie. Pieter Boot is verbonden aan het Planbureau voor de Leefomgeving.

7 7 BUITENLAND achtergrond Nieuwe deling dreigt in Duitsland DOOR WIERD DUK, BERLIJN Dreigt in Duitsland een nieuwe tweedeling, ditmaal tussen Noord en Zuid? Als in de zuidelijke deelstaat Beieren het verzet tegen de aanleg van monster-stroomleidingen, onder meer door de Nederlandse netbeheerder Tennet, een succes wordt, bestaat de mogelijkheid dat consumenten in het Zuiden meer gaan betalen voor stroom dan burgers in het Noorden. Dat zou een logisch gevolg zijn van het feit dat in het zuiden de stroom schaars is, terwijl in het noorden juist sprake is van overproductie aan wind- en kolenstroom. In Beieren beginnen deze week burgerberaadslagingen over de manier waarop de deelstaat zich van stroom kan voorzien als in de komende jaren de bestaande kerncentrales worden uitgeschakeld. Er zijn in Beieren nog vier atoomcentrales operationeel. Op basis van de afspraken in de Energiewende, het Duitse energieakkoord dat voorziet in de overgang naar groene stroom, moet de laatste daarvan in 2022 worden gesloten. Voor de uitval van die centrales moet een alternatief worden gezocht. In de Energiedialog, waarin burgers, overheid, belangengroepen, ondernemers en milieu-activisten in Beieren met elkaar om de tafel gaan, wordt een aantal dringende vragen besproken, met als voornaamste: hoe komt Beieren in de toekomst aan voldoende stroom en wat te doen met de twee geplande Monstertrassen, de grote geplande energiesnelwegen die wind- en kolenenergie van Noord- en Oost-Duitsland naar het Zuiden moeten brengen. Leefomgeving Tegen de aanleg van die stroomleidingen, waaronder de 800 kilometer lange zogeheten Südlink door onder meer Tennet bestaan onder de bevolking grote bezwaren. Veel burgers vrezen dat hun leefomgeving ingrijpend verandert door de komst van nieuwe hoogspanningsmasten en dat hun huizen minder waard zullen worden. De bezwaren gelden met name voor de leiding uit het oosten, de zogeheten Gleichstrompassage Süd-Ost, waarlangs kolenstroom moet worden vervoerd. Dat vinden tegenstanders van het project in strijd met de intenties van de Energiewende, die immers groene stroom propageert. Ook de invloedrijke ministerpresident van Beieren, Horst Seehofer (CSU), mengt zich nadrukkelijk in het debat. Seehofer voelt als geen ander de stemming aan onder zijn kiezers. Hij keert zich tegen de Monstertrassen, die in zijn ogen onnodig zijn, en hij bekritiseert de netbeheerders die met hun investeringen alleen maar zoveel mogelijk geld willen verdienen. De Beierse premier wil, in plaats van op geïmporteerde kolenstroom uit het Oosten, inzetten op schone, nieuwe lokale gascentrales. Maar die zijn peperduur en zonder staatssubsidies niet levensvatbaar. Dus dreigt, indien de Superleitungen uit Noord en Oost er inderdaad niet mochten komen, daadwerkelijk een prijs-tweedeling in Duitsland. Prijszones Er bestaan al grote verschillen in stroomkosten tussen de verschillende Duitse gebiedsdelen. Die worden tot nog toe opgevangen door de kosten landelijk te verdelen over de Duitse consumenten. Maar die situatie is economisch niet meer te verantwoorden als Südlink en Süd-Ost er niet komen, de Beierse atoomcentrales worden uitgeschakeld en stroom in Zuid-Duitsland schaars en steeds duurder wordt. Tot wel 10% duurder dan elders in de Bondsrepubliek, schat de Europese Commissie. Volgens Duitse media zal de nieuwe Europese Commissie er mogelijk bij de Bondsrepubliek op aandringen om de elektriciteitsmarkt op te delen in twee verschillende prijszones: Noord en Zuid. In landen als Noorwegen met vijf prijszones, en Zweden met vier, is dit al het geval. Dan weerspiegelen de stroomprijzen de reële situatie van vraag en aanbod op de regionale markten. En de stroomconsumenten buiten Zuid-Duitsland draaien niet langer op voor de kosten van de huidige situatie. Nationale solidariteit Voorstanders van een deling zien nog andere voordelen. Bijvoorbeeld doordat als bijkomend effect de exploitatie van bruinkoolcentrales in het Noorden eerder onder druk zal komen te staan, als gevolg van een groot aanbod van windenergie en dalende prijzen. Dat is goed voor de Energiewende. Reactie TenneT Horst Seehofer en Sigmar Gabriel (SPD), de landelijke minister van Energiezaken, ontkennen met klem dat een nieuwe Duitse deling tot de mogelijkheden behoort. Dat zou het idee van nationale solidariteit onder de burgers te zeer verstoren, zei Gabriel. Critici, onder wie vooraanstaande politici in die andere belangrijke zuidelijke deelstaat, Baden-Württemberg, roepen Seehofer op om eindelijk akkoord te gaan met de aanleg van de Monstertrassen. Ook tegen de wil van een groot deel van zijn kiezers. Maar de Beieren, koppig als altijd, laten zich niet dwingen. Zij nemen ruimschoots de tijd voor de burgerberaadslagingen. Voor de Energiedialog werden maar liefst drie maanden uitgetrokken. Om reactie gevraagd stelt TenneT: Op het moment dat de door Duitsland gewenste en nodige infrastructuur niet tot stand zou kunnen worden gebracht, liggen verschillende prijszones inderdaad op de loer. Een noordelijke goedkopere prijszone en een zuidelijke duurdere prijszone. En dat is zeer onwenselijk. De Duitse industrie, die grotendeels in de zuidelijke deelstaten te vinden is, is niet voor niets voorstander van de uitvoering van de geplande verbindingen. Die willen uiteraard niet slachtoffer worden van hun aanwezigheid in een eventueel duurdere prijszone. Daarnaast is het succes van de Duitse energietransitie duidelijk gebaat bij de mogelijkheid om al die duurzame stroom die in het noorden wordt opgewekt en als de offshore windparken die gepland staan er nog bij komen wordt dat nog veel meer te kunnen transporteren naar de rest, het zuiden, van Duitsland. Heel Duitsland, politiek, NGO s et cetera weet dit en staat logischerwijs ook achter de noodzaak om de Energiewende te laten slagen door de infrastructuur een boost te geven. Het één kan gewoonweg niet zonder het andere. Overigens is het eigenlijk alleen Beieren dat problemen ventileert, en inderdaad bovendien vooral momenteel op die zuid-oost verbinding. Federaal Planbureau: ook België heeft een Energiewende nodig DOOR JAN SCHILS, BRUSSEL In een onlangs verschenen rapport schudt het Federaal Planbureau in België de politiek en de publieke opinie wakker over de toekomst van de energiesector. Om de energievoorziening de komende decennia veilig te stellen, is er een ware energietransitie nodig, die tientallen miljarden euro s gaat kosten. Een soort Energiewende, waarvoor de Duitsers al eerder kozen, zo blijkt uit het rapport. Het Planbureau komt ook met concrete cijfers: tussen nu en 2030 zal voor een bedrag van 31 miljard euro geïnvesteerd moeten worden in nieuwe elektriciteitscapaciteit. Vanaf 2030 tot 2050 is nog eens hetzelfde bedrag nodig, zodat het totaal uitkomt op 62 miljard euro. Voorwaarde is wel dat er in België een investeringsklimaat wordt geschapen om genoemde investe-ringen ook te Situatie kunnen verwezenlijken. Bij zijn berekeningen gaat het Planbureau uit van ongewijzigd beleid. Deze forse investeringen zullen zwaar doorwegen op de elektriciteitsfactuur van bedrijven en huishoudens. Tegen 2030 zal de kostprijs voor de productie van 1000 kilowattuur met bijna 70% gestegen zijn. Dit betekent niet dat de totale stroomprijs voor de verbruiker met dat percentage zal stijgen, In 2010 namen de Belgische kerncentrales nog 51% van de elektriciteitsproductie voor hun rekening. Aardgas was goed voor 34%, hernieuwbare energie (wind, zonnepanelen, bio-massa en afval) voor 9%, steenkool voor 4% en andere bronnen voor 2%. Inmiddels is, doordat drie van de zeven kerncentrales in Doel bij Antwerpen en in Tihange in het Waalse landsgedeelte buiten werking zijn, het aandeel nucleaire energie fors teruggelopen. Electrabel verwacht de twee kerncentrales, die scheurtjes vertoonden in het reactorvat, binnen afzienbare tijd weer in gebruik te kunnen nemen, mogelijk tegen het jaareinde. In 2030 zal door het wegvallen van kernenergie (tenzij dat weer zou worden teruggedraaid) het aandeel van aardgas in de elektriciteitsproductie gestegen zijn naar 49% en dat van hernieuwbare energie naar 46%. Het aandeel van steenkool zal dan nog 3% bedragen en dat van andere bronnen 2%. In 2050 zal het aandeel van hernieuwbare energie in de stroomproductie 54% bedragen en dat van aardgas 45%. Andere bronnen zullen dan nog goed zijn voor 1%. want die wordt behalve door de productiekosten (nog geen 50%) ook bepaald door onder andere de neten transportkosten en alle mogelijke federale en regionale belastingen en heffingen. Reusachtige investeringen Het Planbureau heeft becijferd dat bij uitvoering van de Belgische Energiewende jaarlijks voor MW aan nieuwe productiecapaciteit geïnvesteerd moet worden. Dat is vergelijkbaar met de bouw van een kerncentrale, drie moderne gasgestookte centrales of 500 windmolens. Het Planbureau wijst erop dat België, ondanks de reusachtige investeringen, afhankelijk zal blijven van de invoer van stroom uit de buurlanden (onder andere Nederland en Frankrijk, zoals nu trouwens al het geval is) om aan de vraag naar energie te kunnen voldoen. Verrassend is wel, dat die import tegen 2030 wordt geraamd op meer dan 20% van het verbruik. Revolutionaire verandering Toch is het niet zo dat de massale investeringen nodig zijn als gevolg van een forse stijging van het elektriciteitsverbruik. Die stijging blijft tot 2030 beperkt tot nauwelijks 0,2% per jaar. De echte reden of uitdaging is volgens het Planbureau dat België, mede onder invloed van de EU-wetgeving, voor een zeer ingrijpende en zelfs revolutionaire verandering staat van de manier waarop elektriciteit in de toekomst zal worden geproduceerd. Door het volledig wegvallen van kernenergie tegen 2030, de sluiting van andere oudere fossiele centrales (die in volle gang is) en de bouw van nieuwe gasgestookte centrales, zal het Belgische energielandschap er helemaal anders gaan uitzien. Volgens het Planbureau zal tegen 2050 alle elektriciteit afkomstig zijn van hernieuwbare energiebronnen (wind en zon), weliswaar aangevuld met flexibele gasgestookte centrales. Pieken opvangen Volgens het rapport zal de huidige totale Belgische elektriciteitscapaciteit van MW tegen 2030 gestegen zijn naar MW en tegen 2050 naar MW. Dat is bijna drie keer zoveel als de huidige capaciteit van MW. Die forse stijging heeft te maken met het feit dat er altijd voldoende capaciteit beschikbaar moet zijn om verbruikspieken te kunnen opvangen. Meestal doen die pieken zich voor tussen en uur. Een belangrijk deel van het jaar kan zonne-energie dergelijke pieken niet opvangen, terwijl windenergie ook niet altijd voldoende voorhanden is. Daarom moet voor elke megawatt zonneenergie een megawatt reservecapaciteit beschikbaar zijn, meent het Planbureau. Of anders gezegd: de reserve aan stroomcapaciteit zal veel groter moeten zijn dan in het verleden als gevolg van de volledige vergroening van de productie. Ook moet rekening worden gehouden met het feit dat investeringen in wind- en zonneenergie na ongeveer 20 jaar vernieuwd moeten worden.

8 8 OPINIE energie Column De prijs van verandering Als u dit leest is de Piketty*-storm alweer over de Tweede Kamer heen geraasd en verder verworden tot een plaatselijke discussie over de belastingherziening. Niet alleen doet dit onrecht aan de Piketty-discussie, het toont ook aan dat de politiek moeite heeft met intellectuele debatten over onze politiek-economische inrichting en de ontwikkelingen om ons heen. Een discussie krijgt niet veel kans om uit te kristalliseren maar moet meteen worden vertaald naar twitterpolitieke omvang. Het heeft echter zin om de huidige tijd proberen te begrijpen in een groter verband dan alleen vandaag. De herdenking van 25 jaar val van de Berlijnse muur in diverse artikelen laat bijvoorbeeld zien dat een economische benadering van alle veranderingen veel onbenoemd laat wat wel benoemd moet worden om de huidige toestand van de wereld te begrijpen. Een artikel van John Gray in de Groene Amsterdammer (nr ) biedt een dergelijk inzicht. Het wijst op de misvattingen van de afgelopen decennia in het interpreteren van gebeurtenissen en het geloof dat tirannie en imperiale macht relikwieën zijn geworden van de geschiedenis. Structureel anders Alles is politiek; als kind van de jaren 70 voelt het alsof de voor mij onwennige postmoderne jaren 90 eindelijk voorbij zijn. Deze jaren stonden in het teken van het liberale kapitalisme, het vredesdividend en regimeverandering, althans in onze wereld, maar ook in het teken van het einde van West-Europa, het ontstaan van het nieuwe Europa. Het vorige decennium eindigde vroeg in de financiële en economische crisis. Een terugkeer naar trend wordt iedere dag minder waarschijnlijk. De ontwikkelingen in Oost-Europa en het Midden- Oosten van de afgelopen jaren hebben laten zien dat het one size fits all heeft geleid tot een redelijk chaos van elkaar bestrijdende groepen, (geloofs)richtingen en (semi)staten. Het is duidelijk dat de Amerikaanse unilaterale episode ten einde komt in een multipolaire en meer chaotische wereld. Flexwerker De Amerikanen beginnen deze periode echter niet met achterstand, zoals Europa, maar op een golf van goedkope binnenlandse olie en gasproductie, waardoor de economie en industrie aan een renaissance lijkt begonnen. De Amerikaanse binnenlandse politieke verdeeldheid weerhoudt de economie niet van een sneller herstel dan de Europese, waar een derde dip in het verschiet lijkt. De voortdurende ontwikkelingen in de schalietechnologie hebben geleid tot een stijging van de productiviteit en zorgen ervoor dat ook bij lagere prijzen veel projecten overeind zullen blijven. De huidige prijsdaling van ruwe olie test deze ontwikkelingen. Deze prijs is ook een test voor de producerende landen. Zij hebben zich hoge bestedingsniveaus aangemeten, die, als de lagere prijzen enige tijd voortduren, moeilijk vol te houden zijn. Het zal de pijndrempels testen, waarbij de flexibiliteit van de Amerikaanse sector hoger moet worden aangeslagen. De olie-exporterende landen verenigd in de OPEC gaan een moeilijke vergadering tegemoet om het leed te verdelen. Rusland hoopt ongetwijfeld op OPEC-productiebeperkingen om in de huidige politieke en economische omstandigheden slagkracht te houden in het geopolitieke gesteggel. De kans daarop is op de korte termijn niet groot. De economische pijn als gevolg van de lagere olie (en gas) prijzen zet voor het geopolitieke gemak, Venezuela, Iran en Rusland aan de verkeerde kant van de streep, terwijl Europa en Azië, in ieder geval tijdelijk, van een lagere energierekening genieten. Zo belandt de Amerikaanse energierevolutie met enige omwegen alweer op onze kust. Coby van der Linde is hoofd van het Clingendael International Energy Programme en hoogleraar Geopolitiek en Energiemanagement aan de Rijksuniversiteit Groningen. Antenne De vraag is dan, wat gaan we daarmee doen? Europa is voorwaar geen toonbeeld van een coherente energievisie als het op het onderhouden van relaties aankomt. Oost en West en Noord en Zuid staan er anders in, gebaseerd op geschiedenis, organisatie en locatie. De energie voorzieningszekerheid van Zuid-Europa is recentelijk weinig besproken in al het oostelijke gesteggel. Voor Italië compliceert de onrust in Noord-Afrika de veranderende relatie met Rusland. De zon en wind van Spanje past niet goed op de kernenergie van Frankrijk en de kolen van Polen en Duitsland compliceren het klimaatgedeelte van het energiebeleid. De uitrol van duurzame energie gaat door en zal de Europese energie-economie verder veranderen. Echter energieonafhankelijkheid, waar het Brusselse zich zo enthousiast voor toont, is nog ver weg; in termen van voortgebrachte energie, in organisatie van de markt en infrastructuur en in de visie op de toekomstige energierelaties. Integratie met de wereldmarkten wordt bovendien tegenwoordig eerder als schrikbeeld dan als oplossing geformuleerd, een fundamenteel andere opstelling dan in het post-berlijnse Muur interbellum. De integratie van Europa zelf schiet ook niet meer zo op met het steeds meer verloren gaan van de gedachte van vrede en veiligheid door economische verwevenheid. De prijs van verandering is het steeds moeilijker om kunnen gaan van Europa met de onzekerheden van het nieuwe politiek-economische bestel in de wereld, terwijl de druk van de VS groeit om Europa zelf tot actie te dwingen. *De Franse econoom Thomas Piketty, die de nodige tongen losmaakt met zijn boek Kapitaal in de 21ste eeuw Column De vrije markt is dood Leve de vrije markt! De vrije markt werkt niet meer voor energie. De vrije markt is een economisch begrip dat sinds Adam Smith (1776) met name geassocieerd is met de onzichtbare hand. Een onbelemmerde vrije markt zorgt ervoor dat goederen en diensten op de meest efficiënte wijze geproduceerd en geconsumeerd en verhandeld worden, zo is het algemeen geldende idee. Sinds Smith heeft dat klassieke idee een flinke evolutie doorgemaakt, die zowel de overtuigingskracht als basis voor economisch beleid betreft, als de wetenschappelijke, theoretische en methodologische uitwerking en interpretatie van dat idee. Opvallend is dat tegen het einde van zowel de 19de als de 20ste eeuw internationale vrijhandel en een terughoudende overheid als meest effectieve beleidsrecepten werden gezien voor innovatie, ondernemerschap en welvaartsgroei. In de tussenliggende periode was liberalisme veel minder overtuigend als idee. De politieke strijd en het beleidsdebat werden gevoerd tussen ideologisch gedreven aanhangers van de socialisten, christendemocraten, communisten en fascisten, en meer. En het uiteindelijke beleid werd bepaald door de balans tussen die verschillende stromingen verenigd in partijen en in opeenvolgende coalities. Dat gaat ook op voor energie. In de tweede helft van de 19e eeuw werd de internationale handel in kolen steeds meer vrijgegeven en later hadden lokale, private, elektriciteits-, gas-, en waterbedrijven de vrije hand. Vanaf het begin van de 20ste eeuw werden deze private initiatieven in toenemende mate aan banden gelegd, gereguleerd, of de nek om gedraaid door overheden met hun eigen publieke doelen. Gemeentelijke energiebedrijven, staatsbedrijven en vormen van regulering deden hun intrede. Het dominante verhaal is dat ideologische argumenten en politieke machtsverhoudingen bepaalden hoe de energiesector georganiseerd werd. Op dit moment is het streven om de energievoorziening zoveel mogelijk aan de vrije markt over te laten. Unbundling van de netten van opwekking, productie en de handel vormen de kern van de aanpak die zo n 25 jaar geleden tot stand kwam. Tariefregulering van de netten als natuurlijk monopolie, en concurrentie in de opwekking en verkoop worden geacht de technische en economische efficiëntie van de energievoorziening te verbeteren. Het idee is om zo min mogelijk taken in het domein van de gereguleerde netbeheerder te laten en de vrije markt zo veel mogelijk ruimte te geven. Vanuit het huidige liberale perspectief worden de historische afwijkingen van het ideale marktmodel als een ideologisch gedreven inefficiëntie gezien. Maar dat standpunt valt te betwijfelen. Naast ideologisch gedreven beleid speelden ook economische en technische argumenten een rol in de nationalisering en regulering van de private, gemeentelijke en regionale energiebedrijven in het verleden. Veel lokale, private, energie- en waterbedrijven werden op den duur tot municipale bedrijven gemaakt omdat ze failliet dreigden te gaan. Dit was onder meer het gevolg van de maatschappelijk opgelegde noodzaak tot expansie van de energie- en watervoorziening. Gemeentelijke concessies dwongen de bedrijven tot uitbreiding naar verzorgingsgebieden met afnemers die minder winstgevend waren. Er moesten grote investeringen gedaan worden in de netten en in nieuwe technologie voor de elektriciteits- en gasproductie. Die werd bovendien minder intensief gebruikt vanwege het afnamepatroon van de nieuwe klanten. Daarbij maakten de concessievoorwaarden en het vigerende tariefstelsel het onmogelijk om winstgevend te opereren in veel van die nieuwe gebieden. Kortom, de veranderende taken en technische uitdagingen van de nutsbedrijven werden indertijd niet ondersteund door geschikte coördinatie- en tariefstructuren in contracten en concessievoorwaarden. De conclusie was vervolgens dat de vrije markt niet werkte en dat de overheid moest inspringen. Ook het huidige systeem van energievoorziening wordt geconfronteerd met een serie van maatschappelijke uitdagingen als gevolg van het streven naar een duurzame energievoorziening. Ook worden er nieuwe eisen gesteld aan het functioneren van dat systeem, wat betreft de kwaliteit en ook de impact op de omgeving. Daardoor vindt technologische innovatie plaats in de productie, het transport, de opslag en het gebruik van energie. Die scheppen nieuwe mogelijkheden op het gebied van decentrale opwekking, de conversie van stroom naar gas en vice versa, in de aansturing van het systeem, enzovoort. Dat leidt tot problemen. Zal de geschiedenis zich herhalen en is het weer over met de vrije markt? Om nieuwe systemen tot ontwikkeling te laten komen en adequaat te laten functioneren, moeten de huidige concessievoorwaarden en de gereguleerde tariefstructuren tegen het licht gehouden worden. Net als in het verleden zal dan blijken dat de technischeconomische karakteristieken van die systemen nieuwe oplossingen vragen voor de economische coördinatie. Gelukkig is de economische wetenschap inmiddels verder geëvolueerd, zodat het begrip vrije markt inmiddels ook geïnterpreteerd kan worden als de ruimte om de meest geschikte contract- en concessievormen te kiezen voor het gebruik van de systemen, of componenten daarvan. Daarbij kan rekening gehouden worden met zowel private als publieke belangen. Natuurlijk vergt dit stevige bijscholing van neoklassiek opgeleide economen en (vooral ook) juristen. Maar dat lijkt de moeite waard als het gaat om het redden van de markt! Aad Correljé is universitair hoofddocent Economie van Infrastructuren aan de TU Delft en verbonden aan het Clingendael International Energy Programme. Colofon Energie Actueel is een uitgave van de Vereniging Energie-Nederland. Energie Actueel biedt achtergronden en opinies uit de wereld van energie en klimaat. De krant verschijnt 10 keer per jaar. Daarnaast is Energie Actueel digitaal beschikbaar, met binnen- en buitenlands nieuws en een scala aan columnisten: energieactueel.nl Redactieadres Energie-Nederland, Lange Houtstraat CW Den Haag T: E: Hoofdredactie Anne Sypkens Smit Bladmanagement & eindredactie PACT Public Affairs, Den Haag Redactie Frank Kools, Sjoerd Marbus, Sander Schilders Medewerkers Alexander Haje, Paul Hazebroek, Peter Westhof Columnisten Pieter Boot, Aad Correljé, Frank van den Heuvel, Coby van der Linde, Han Slootweg, Ad van Wijk Correspondenten Wierd Duk (Duitsland), Frank Kools (Noord-Amerika), Jan Schils (Europese Unie, België), Arjan Schippers (Groot-Brittannië), Dorine Vaessen (Duitsland), Wim Verseput (Scandinavië), Marcel Vink (China) Vormgeving & opmaak Aandagt reclame & marketing, Almelo Druk & distributie Senefelder Misset Grafisch Bedrijf, Doetinchem Abonnementen Energie Actueel wordt kosteloos toegezonden aan personen in dienst van bedrijven die lid zijn van Energie-Nederland, in dienst van de rijksoverheid of een hoger onderwijsinstelling. Zij en overige geïnteresseerden kunnen zich abonneren via de website energieactueel.nl. Daar kunnen ook abonnementen worden opgezegd. Een betaald jaarabonnement kost 75,-. Abonnementsgelden worden namens de uitgever geïnd door Abonnementenland, Heemskerk. Adreswijzigingen Opzeggingen - Per post: Energie-Nederland / Energie Actueel Antwoordnummer 24603, 2490 WB Den Haag - Of per Advertentie-exploitatie Recent André van Beveren, Postbus JE Amsterdam T: F: E: Overname van artikelen uitsluitend toegestaan na toestemming van de hoofdredactie. ISSN

EU zal met mager klimaatakkoord weinig indruk maken op VN-top

EU zal met mager klimaatakkoord weinig indruk maken op VN-top dinsdag 11 november 2014 - jaargang 17 nummer 9 Energie Actueel verschijnt 10 keer per jaar Oplage 3.000 Abonneren via www.energieactueel.nl Duurzame warmte Terwijl in Zuid-Holland de warmteprojecten zich

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet?

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Introductie Stedin is als netbeheerder verantwoordelijk voor een veilig

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER NATIONAAL BESPAARONDERZOEK ENERGIE NOVEMBER 2013 BespaarWijzer.nl Conclusies Nederlandse huishoudens kunnen gemiddeld 283 per jaar besparen op de energiekosten Veel consumenten hebben nog een traditionele

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

DE SLIMME METER Slim, bewust en Duurzaam

DE SLIMME METER Slim, bewust en Duurzaam DE SLIMME METER DE SLIMME METER Slim, bewust en Duurzaam Slim, Bewust en Duurzaam Wat is een slimme meter? Slimme meters vervangen de huidige gas- en elektriciteitsmeters. Deze digitale meter meet net

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Concept Development Opdracht 1B Battle of Concepts Enexis. Niels Joormann - 0819811 - CMD2a

Concept Development Opdracht 1B Battle of Concepts Enexis. Niels Joormann - 0819811 - CMD2a Concept Development Opdracht 1B Battle of Concepts Enexis Niels Joormann - 0819811 - CMD2a Inhoudsopgave Debriefing 03 Onderzoek 03 Omgevingsanalyse 04 Concept: Opgewekt! 05 Business Model Canvas 11 Pitch-presentatie

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

www.consumind.nl Februari 2012

www.consumind.nl Februari 2012 www.consumind.nl Februari 2012 Dit informatiepakket bevat de volgende onderdelen: Achtergrond en algemene informatie energiemarkt. Vast of variabel energiecontract? De meest gestelde vragen bij overstappen.

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

De slimme meter Klaar voor de toekomst

De slimme meter Klaar voor de toekomst De slimme meter Klaar voor de toekomst met de slimme meter bent u klaar voor de toekomst Endinet maakt haar energienetten klaar voor de toekomst. Net als de auto-, de telefoonen bankindustrie worden ook

Nadere informatie

Concept: Opgewekt! Visualisatie van het concept Op de volgende pagina s zijn enkele schetsen te zien die het concept visualiseren.

Concept: Opgewekt! Visualisatie van het concept Op de volgende pagina s zijn enkele schetsen te zien die het concept visualiseren. Omgevingsanalyse Doelgroep: starters en zzp ers Zoals aangegeven in de briefing van Enexis zijn starters een groep waar nog (bijna) geen tools zich specifiek op richten. Dit gat wil ik opvullen met mijn

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

School Info. Beter inzicht, hogere kwaliteit en meer omzet

School Info. Beter inzicht, hogere kwaliteit en meer omzet School Info Beter inzicht, hogere kwaliteit en meer omzet SchoolsConnect is een totaalconcept voor onderwijsinstellingen. Gemakkelijk internet en telefonie is altijd fijn op een school. Ook de veiligheid

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Energiekosten van een huishouden in Nederland

Energiekosten van een huishouden in Nederland Energiekosten van een huishouden in Nederland Veel consumenten hebben problemen om te bepalen hoe hoog hun energiekosten werkelijk zijn en hoe deze te controleren. De nota van het energiebedrijf is niet

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt PERSDOSSIER Inhoud 1. Samenvatting... 2 2. De Belgische energiemarkt... 2 3. Hoe maakt Poweo het verschil?... 3 4. Poweo: meest competitieve elektriciteitsaanbod in Wallonië volgens Test-Aankoop... 4 5.

Nadere informatie

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding Windenergie in Noord 5 e panelmeting stadsdeel Noord Inleiding Eind 2009 heeft O+S voor stadsdeel Noord een bewonerspanel opgezet. Dit panel telt momenteel 344 leden. O+S heeft vier keer een enquête uitgezet

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 380 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst!

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst! Accountants controleren over het algemeen niet de energierekening van hun cliënten op fouten! Controleert u de energierekening op fouten? Uit onderzoek van de NMa blijkt dat meer dan 20% van energierekeningen

Nadere informatie

totaaloplossing 40% Bespaar op uw verbruik en kosten Plugwise is dat een biedt voor wie op kantoor of thuis inzicht wil in het energieverbruik.

totaaloplossing 40% Bespaar op uw verbruik en kosten Plugwise is dat een biedt voor wie op kantoor of thuis inzicht wil in het energieverbruik. Plugwise is het enige draadloze totaaloplossing Plugwise heeft een duidelijke filosofie: energiemanagementsysteem dat een biedt voor wie op kantoor of thuis inzicht wil in het energieverbruik. de groenste

Nadere informatie

GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE

GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE 11-01-2015 GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE Vervuilende kolencentrales verdringen schonere gascentrales, hoe kan dat? Harry van Gelder De groene ideologen hadden het zo mooi bedacht. En de Duitse, maar

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

De voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 21-23 2513 AA DEN HAAG

De voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 21-23 2513 AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 21-23 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

DE SLIMME METER VRAGEN EN ANTWOORDEN

DE SLIMME METER VRAGEN EN ANTWOORDEN DE SLIMME METER VRAGEN EN ANTWOORDEN Versie augustus 2012 In dit document vindt u vragen en antwoorden over de slimme meter gesorteerd op de volgende onderdelen: Algemeen Plaatsing van de meter Keuzevrijheid

Nadere informatie

Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening

Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening De waarde van directe feedback op energiegedrag Inhoud presentatie 1. Positieve testresultaten als basis voor vervolg 2.

Nadere informatie

Duurzame liberalisering in Nederland?

Duurzame liberalisering in Nederland? Duurzame liberalisering in Nederland? Inleiding De afgelopen jaren is de vraag naar groene stroom enorm gestegen. Maar er is in Nederland onvoldoende aanbod aan duurzaam elektriciteitsvermogen zoals windmolens,

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland)

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) De energievoorziening gaat veranderen. De energiemarkten zijn sterk in beweging en dat leidt tot onzekerheden. De energiesector

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Voortaan heeft u zèlf de controle over uw energiekosten! Dezelfde energie goedkoper

Voortaan heeft u zèlf de controle over uw energiekosten! Dezelfde energie goedkoper Voortaan heeft u zèlf de controle over uw energiekosten! Dezelfde energie goedkoper Een innovatie van Oxxio: de revolutie in energiemeting! Als u kiest voor energie van Oxxio, kiest u voor de goedkoopste

Nadere informatie

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING MAARTEN VAN DER KLOOT MEIJBURG Er komt onherroepelijk een aardverschuiving in het energielandschap nu alternatieve energie steeds belangrijker wordt. Het

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Nederlandse Energie Maatschappij B.V.

Nederlandse Energie Maatschappij B.V. Factsheet: Nederlandse Energie Maatschappij B.V. Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel De heer H. Swinkels en de heer P. Schoen Leverancier elektriciteit Nederland - Omzet 0,4

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Tarievenonderzoek energie

Tarievenonderzoek energie 2013 Tarievenonderzoek energie Vereniging de Vastelastenbond Onderzoek naar het verschil in tarieven voor onbepaalde tijd (slaperstarieven) in de energiemarkt Vereniging de Vastelastenbond 21-5-2013 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Het inkopen van energie is complex. Sinds de liberalisering van de energiemarkt is niets doen eigenlijk geen optie; afnemers moeten zelf actief zijn op de energiemarkt

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen in Vlaanderen. Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel?

Duurzaam ondernemen in Vlaanderen. Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel? Duurzaam ondernemen in Vlaanderen Studienamiddag Roeselare Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel? 18 juni Michel Davidts warmteontwikkelingen Kader Restwarmtegebruik maakt

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard

Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard Inhoud Inhoud Deel I Deel II Deel III Deel IV EnergyVille Uitdagingen in onze huidige

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Samenwerking met Greenchoice

Samenwerking met Greenchoice Samenwerking met Greenchoice Dit document is onderdeel van de Buurten met Energie toolbox, een project van Nudge. Deze toolbox is samengesteld om initiatiefnemers te ondersteunen bij het starten van een

Nadere informatie

Datum 10 januari 2015 Betreft Beantwoording vragen over de energierekening huishoudens cf. de NEV 2014

Datum 10 januari 2015 Betreft Beantwoording vragen over de energierekening huishoudens cf. de NEV 2014 >Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit Energiebedrijven op zoek naar toegevoegde waarde De transitie naar een hernieuwbaar en deels decentraal energielandschap zal zich doorzetten. De vervanging van de centrale elektriciteitsproductie door

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie