GGD Fryslân als adviseur van gemeenten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "GGD Fryslân als adviseur van gemeenten"

Transcriptie

1 GGD Fryslân als adviseur van gemeenten Een kwalitatief onderzoek naar opvattingen binnen gemeenten en GGD over huidige en gewenste positie en rol Karin de Ruijsscher, 8 maart 2015 Dit onderzoek is uitgevoerd in het kader van de opleiding Master of Public Health, NSPOH Utrecht. Opdrachtgever: MT van GGD Fryslân. Correspondentie-adres K.E. de Ruijsscher T: E: 1

2 GGD Fryslân als adviseur van gemeenten Een kwalitatief onderzoek naar opvattingen binnen gemeenten en GGD over huidige en gewenste positie en rol K.E. de Ruijsscher 1 In de Wet Publieke gezondheid zijn bepalingen opgenomen over de advisering van de GGD aan gemeenten. Er is geen landelijk zicht op de naleving, kwaliteit en effectiviteit van de advisering en de daarbij gebruikte instrumenten. Uit recent onderzoek over de borging van de publieke gezondheid blijkt dat er in Nederland geen gedeelde opvatting is over de adviestaak van de GGD. In dit kwalitatieve onderzoek is nagegaan hoe GGD Fryslân een goede positie kan verwerven om gemeenten te adviseren. Uit bronnenonderzoek en interviews bij vertegenwoordigers van gemeenten en GGD bleek dat de GGD vooral een positie heeft als expert voor het leveren van feiten en cijfers over gezondheid. Ook is er een goede samenwerking rond de nota gezondheidsbeleid. Voor andere beleidsvelden is de positie van de GGD minder duidelijk en vanzelfsprekend, terwijl daar wel kansen liggen om gezondheidswinst te behalen. GGD-medewerkers ervaren onzekerheid over hun positie en rol als adviseur voor gemeenten. Ze werken intern niet optimaal samen. Gemeenten verwachten een meer proactieve opstelling van de GGD. Zelf willen zij als eigenaar van de GGD gezamenlijk bepalen, bij welke onderwerpen de GGD betrokken wordt en welke adviesrollen gewenst zijn. Dit onderzoek biedt aanknopingspunten voor discussie en besluitvorming over de positie van de GGD als adviseur van gemeenten. Trefwoorden: gemeente, integraal gezondheidsbeleid, publieke gezondheid, GGD, adviesrol 1 Beleidsadviseur GGD Fryslân 2

3 INLEIDING Volgens de Wet Publieke Gezondheid[1][2] moet de GGD de gemeenten voorzien van epidemiologische informatie, op grond waarvan zij prioriteiten kunnen stellen voor hun beleid. De gemeenten worden geacht, de GGD om advies te vragen voordat zij beslissingen nemen die belangrijke gevolgen kunnen hebben voor de volksgezondheid (box 1). De bemoeienis van de GGD bij gemeentelijk (gezondheids)beleid is niet verder uitgewerkt in richtlijnen. In 2009 constateerde de Inspectie Gezondheidszorg dat gemeenten in het algemeen weinig advies vragen aan de GGD over raadsbesluiten.[3] Box 1: Relevante bepalingen uit de Wet Publieke Gezondheid Artikel 2: Het college van Burgemeester en Wethouders draagt in ieder geval zorg voor. - 2a: het verwerven van, op epidemiologische analyse gebaseerd, inzicht in de gezondheidssituatie van de bevolking, - 2b: het elke vier jaar, voorafgaand aan de opstelling van de nota gemeentelijk gezondheidsbeleid op landelijk gelijkvormige wijze verzamelen en analyseren van gegevens over deze gezondheidssituatie. - 2c: het bewaken van gezondheidsaspecten in bestuurlijke beslissingen. Artikel 13: De gemeenteraad stelt binnen twee jaar na openbaarmaking van de landelijke nota gezondheidsbeleid een nota gezondheidsbeleid vast, waarin de raad in ieder geval aangeeft d: hoe het college van burgemeester en wethouders invulling geeft aan de in artikel 16 genoemde verplichting. Artikel 16: Voordat besluiten worden genomen die belangrijke gevolgen kunnen hebben voor de publieke gezondheidszorg, vraagt het college van burgemeester en wethouders advies aan de gemeentelijke gezondheidsdienst. Bronnen: Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden jaargang Wet van 9 oktober 2008, houdende bepalingen over de zorg voor de publieke gezondheid (Wet publieke gezondheid) Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden jaargang Wet van 19 mei 2011 tot wijziging van de Wet publieke gezondheid onder meer in verband met de Wet veiligheidsregio s 3

4 Uit dit onderzoek bleek ook dat gemeente en GGD het vaak oneens zijn of een besluit effect heeft op de volksgezondheid. Hoeijmakers[4] en Steenbakkers[5] constateerden op basis van hun onderzoek in Limburgse gemeenten dat de GGD geen centrale rol heeft bij beleidsontwikkeling. Volgens Mellaard[6] is dit vooral een gevolg van het feit dat de GGD een hybride instituut is dat zowel wettelijke taken uitvoert als concurrerende activiteiten in een marktomgeving. Daardoor kan de GGD niet belangeloos adviseren. Andersson Elffers Felix[7] echter noemden in hun rapport over de borging van de publieke gezondheid een brede GGD met veel uitvoeringstaken juist kansrijk voor de functie beleidsadvisering. Volgens Andersson Elffers Felix is er in Nederland echter geen gedeelde opvatting over beleidsadvisering door de GGD. Zij constateerden dat de GGD in haar adviserende rol wordt gehinderd omdat zij niet altijd wordt gehoord door gemeenten. Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport kondigde in de zomer van 2014 een stimuleringsprogramma aan om de vier pijlers van de GGD waaronder Kennis en advies - te versterken.[8] Bovenstaande is relevant voor de wisselwerking tussen de 24 Friese gemeenten en hun GGD Fryslân, die als onderdeel van Veiligheidsregio Fryslân op basis van een gemeenschappelijke regeling wordt aangestuurd. De vraagstelling van het huidige onderzoek luidt: Wat is nodig om GGD Fryslân als adviseur in de goede positie te brengen, zodat enerzijds wordt voldaan aan de wettelijke verplichtingen en tegelijkertijd recht wordt gedaan aan actuele opgaven waar gemeenten voor staan?. METHODEN Tussen juni en september 2014 zijn individuele en focusgroepinterviews gehouden. Verder zijn schriftelijke bronnen bestudeerd, namelijk de verslagen van de Bestuurscommissie Gezondheid ( GGD-bestuur )[9] en een verslag van een ambtelijke bespreking over de rol van de GGD in het kader van de transities.[10] Tijdens de uitvoering is een onderzoekslogboek bijgehouden. Er is gekozen voor kwalitatief onderzoek, omdat daarmee zicht gekregen kan worden op de betekenis die stakeholders in dit geval gemeenten en GGD geven aan de sociale omgeving: de samenwerking van gemeenten en GGD bij beleidsontwikkeling, in het kader van de Wet op de Publieke Gezondheid.[11][12] Keuze respondenten In totaal werden 7 individuele interviews en 3 focusgroepen gehouden. De deelnemers zijn telefonisch en via benaderd. Bij gemeenten is gelet op spreiding van respondenten uit grotere en kleinere gemeenten en uit verschillende regio s van Friesland. Bij één focusgroep van 4

5 gemeentelijke beleidsmedewerkers waren vertegenwoordigers uit het sociale domein en van volksgezondheid aanwezig. Aan de andere focusgroep namen medewerkers uit het fysieke domein, veiligheid en volksgezondheid deel. De GGD-focusgroep bestond uit diverse GGD-medewerkers die meer of minder als taak hebben, gemeenten te adviseren over hun beleid. (tabel 1). Procedure interviews en focusgroepen De focusgroepen werden geleid door de auteur en duurden 1,5 uur. Ook de individuele interviews werden door de auteur afgenomen en duurden een half tot een uur. Vooraf ontvingen de respondenten een korte schriftelijke toelichting op het onderzoek en een overzicht van relevante passages uit de Wet Publieke Gezondheid. In de interviews is expliciet gevraagd om de context te schetsen en werd de vraag gesteld of men het wettelijke kader kende. Verder is weinig gestuurd: er is gevraagd naar de perceptie van de advisering door de GGD op dit moment en wat men anders zou willen. Met de individuele interviews is doorgegaan tot verzadiging was bereikt. Totaal Via persoonlijk interview (pi) Via focusgroep (fg) Wethouder met o.a portefeuille volksgezondheid Beleidsmedewerker gemeente 2 Teamleider Friese 1-1 Uitvoeringsdienst Mileu en omgeving (FUMO) Manager GGD Fryslân Medewerker / adviseur GGD Fryslân Tabel 1: deelnemers interviews en focusgroepen 2 Beleidsmedewerkers volksgezondheid, jeugdbeleid, wmo, veiligheid, sport, ruimtelijke ontwikkeling, stedenbouw. 3 Directeur Publieke Gezondheid, regiomanager/accountmanager. 4 Epidemioloog, beleidsadviseurs, functionaris gezondheidsbevordering, projectleider, arts JGZ, arts infectieziekten, medisch-milieukundige. 5

6 Analyse De focusgroepen en interviews zijn letterlijk uitgetypt en geanalyseerd met behulp van MAXQda. Een tweede externe onderzoeker analyseerde onafhankelijk vier verslagen. Op basis daarvan zijn codes toegevoegd. De gegevens uit het onderzoek geven inzicht in de context waarin de gemeenten en de GGD elkaar ontmoeten; en in de perceptie van gemeenten en GGD-medewerkers over de huidige en gewenste positie en rollen van GGD Fryslân als adviseur van gemeenten. Ook zijn verbeterpunten benoemd en vraagstukken gedefinieerd waarover gemeenten en GGD afspraken kunnen maken. RESULTATEN De context van de beleidsadvisering In de interviews werd vaak verwezen naar de context waarin de gemeenten en de GGD elkaar ontmoeten. GGD-medewerkers benoemden dat zij de gemeenten adviseren over een terrein waarvoor het urgentiebesef in het algemeen niet groot is. Gemeenten vonden zelf dat hun bestuurskracht op het gebied van publieke gezondheid niet groot is en dat gezondheid moeilijk te pakken is. Ik vind de bestuurskracht te weinig uit de voeten komen, bij de gemeenten, om hun eigen vraag te formuleren..ik heb de indruk dat dat te wisselvallig is, sterk van de persoon afhankelijk, van de ambtenaar, van de wethouder. (wethouder). Bovenal bleek het feit dat GGD Fryslân wordt aangestuurd via een Gemeenschappelijke regeling bepalend voor de rol en positie van de GGD. De GGD heeft last van het algemene gevoelen van een gemeenschappelijke regeling: duur, op afstand, niet beïnvloedbaar. Dat soort vooroordelen Ja, dat is dan toch de ver van mijn bed show, dat is een provinciaal instituut dat heel lastig gevoeld kan worden als een soort eigenaarschap van de gemeenten. (wethouder). Zowel respondenten van gemeenten als van de GGD benoemden daarnaast dat de context verandert, waardoor andere mogelijkheden zullen ontstaan. Door meer verantwoordelijkheden van gemeenten voor de zorg, gaat inzet op preventie financieel lonen. En uiteindelijk zijn gemeenten daar nu ook heel erg gevoelig voor, want ze krijgen een wereld aan geld om die zware zorg te betalen, en gaan dus ook eigenlijk verzilveren als ze investeren in preventie. En dat was natuurlijk heel vaak het dilemma: je kon leuk preventie organiseren, maar het directe resultaat en de pegeltjes waren niet in beeld. Dus wat dat betreft denk ik waar de GGD jaren geprobeerd heeft om te pushen en te adviseren, dat ik denk: die deur vliegt nu open op dit moment. (beleidsmedewerker sociaal domein). 6

7 Gemeenten noemden verder dat zij steeds integraler gaan werken en dat het fysieke en sociale domein naar elkaar toegroeien. Dit biedt mogelijkheden om met gezondheid aan te haken bij een diversiteit aan beleidsthema s. Perceptie en wensen van gemeenten over de GGD als beleidsadviseur De beelden van respondenten uit gemeenten over de huidige positie van de GGD als adviseur varieerden. Beleidsmedewerkers volksgezondheid en in het sociale domein associeerden beleidsadvisering vooral met de inbreng bij de nota gezondheidsbeleid. Zij zagen daarbij de GGD als deskundige voor het leveren van epidemiologische informatie en als samenwerkingspartner. Men roemde vooral de feiten en cijfers, het kennisniveau, de positieve feedback op plannen en de bereidheid om altijd mee te denken. Deskundigheid, dat vind ik een kernkwaliteit van jullie en daarbij heb ik jullie heel hoog, dat is ook wel heel wezenlijk natuurlijk. (beleidsmedewerker sociaal domein). Beleidsmedewerkers van andere terreinen en de bestuurders omschreven de GGD als uitvoerende dienst, adviesorgaan of onderzoeksbureau voor dingen waar de gemeente zelf niet aan toekomt. Het meest in het oog springend voor deze respondenten die minder frequent contact hebben met de GGD, zijn de producten op het gebied van epidemiologie, het optreden bij crisis en een project op het gebied van jeugd en alcohol, waar de Friese gemeenten in samenwerken. In de interviews gaven enkele respondenten echter aan, dat dit mogelijk een te beperkte invulling is. We zien met z n allen de GGD nog teveel als een uitvoerende organisatie. We maken met elkaar eens per vier jaar de gezondheidsnota. Strikje erom en klaar! Maar wij vragen de GGD niet hoe we moeten inspelen op nieuwe ontwikkelingen in de zorg. (wethouder). Zowel beleidsmedewerkers als bestuurders benoemden dat de gemeenten de GGD niet tijdig betrekken of dat het hun niet lukt, de GGD van een goede vraagstelling te voorzien. De formele positie van de GGD als adviseur voor gemeenten - zoals omschreven in de Wet Publieke gezondheid - was bij veel respondenten niet bekend. Gemeenten zeiden, geen advies te vragen aan de GGD voordat beslissingen worden genomen die gevolgen kunnen hebben voor de volksgezondheid. Een wethouder benoemde dat de transformatie van het sociale domein eigenlijk wel zo n beslissing is. Tja, en dan ben ik mezelf er misschien te weinig van bewust geweest dat die vragen heel goed bij een GGD neergelegd hadden kunnen worden.en dat je dat samen doet en als GGD heel duidelijk die adviesrol en ondersteunende rol oppakt...daar zit het em dan in. (wethouder). Als redenen werden genoemd dat de GGD weinig zichtbaar is voor gemeenten en dat de GGD niet goed verbonden is met het regionale overleg van gemeenten op het gebied van het sociale domein. Een enkeling uitte ook twijfels of de GGD de benodigde expertise heeft om op dat brede domein te adviseren. 7

8 Ook in het fysieke domein ziet men de GGD nauwelijks, en kent men de GGD niet als adviseur. Bestuurders benoemden dat het onduidelijk is waar de GGD voor staat en dat zij ook niet wisten, wat andere gemeenten hierin verwachten. Het is tussen gemeenten onderling geen onderwerp van gesprek. Uit analyse van de documenten bleek ook dat de adviesrol van de GGD geen item was in de Bestuurscommissie Gezondheid. Bij de gewenste inzet van de GGD als adviseur ging het volgens gemeenten om vier thema s: het domein van advisering, positie en rollen, competenties en houding en bestuurlijke aansturing en eigenaarschap. Domein van advisering Veel respondenten gaven aan dat meer advies nodig is betreffende opgaven in het sociale domein, vooral over de preventie. De gezondheidsversterking is een deskundigheid die wij nodig hebben, maar ook willen gebruiken, en inzetten in onze gebiedsgerichte opdracht. In 2015 begint het pas en dan kunnen we echt aan de slag. (beleidsmedewerker sociaal domein). Die langdurige zorg speelt voor iedereen: wonen welzijn zorg, dat wordt HET item voor de komende jaren. Nou ja, en is dan zorg...wat is de definitie van waar de GGD zich mee bezighoudt, is dat alleen gezondheidszorg, of pakken ze zorg wat meer, dan heb je bredere en meer onderwerpen. (wethouder). Beleidsmedewerkers in het fysieke domein verwachtten effect van inbreng van de GGD bij afwegingen over toezicht en handhaving (probleem- en risico-analyse) en voorafgaande aan beslissingen op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling. Gezondheid kan een rol spelen in heel veel vraagstukken. Ik denk dat daar iets ligt voor de GGD, om te zeggen wat die onderwerpen zijn, en dat je daar dan ook energie in steekt. (beleidsmedewerker fysiek domein). Positie en rollen Sommige respondenten benoemden expliciet dat de positie van de GGD als adviseur moet veranderen. Je moet creatief verbindingen gaan zoeken.nu dat sociale domein meer integraal bekeken MOET worden, maar ook WORDT, komt dat ook bij een compleet college binnen..de positie van zo n afdeling Welzijn en dus ook van ambtenaren op zo n afdeling en van de adviesorganen en gemeenschappelijke regelingen die daarachter zitten, wordt HEEL anders, die wordt veel nadrukkelijker, belangrijker. (wethouder). Beleidsmedewerkers in het fysieke domein pleitten voor rechtstreekse contacten van de GGD met hun disciplines. De GGD moet ook beter het podium van bestuurders benutten om de relatie tussen ruimte en gezondheid voor het voetlicht te brengen. 8

9 De verschillende rollen die de GGD nu voor gemeenten vervult, blijven volgens respondenten in de toekomst belangrijk. Het gaat om de GGD als expert die gevraagd en ongevraagd advies geeft. Daarnaast moet de GGD maatwerk bieden en partner zijn waarmee wordt samengewerkt in het (gezondheids)beleid. Beleidsmedewerkers gaven aan dat zij het gezag van de GGD meer willen inzetten om gezondheid onder de aandacht te krijgen bij de politiek. Competenties en houding Gemeenten vonden dat de GGD moet aansluiten op actuele thema s in gemeenten, maar ook op de lastige financiële situatie en op de politieke en bestuurlijke context. Hiervoor is goed accountmanagement vereist, maar ook moet de GGD een bestuurlijke antenne hebben en een proactieve houding. In alle toonaarden werd door de respondenten gezegd dat je veel contact moet hebben, de relatie goed moet houden. De GGD moet pro-actief zijn in het meedenken: wat heb jij zo meteen nodig? Meedenken is je verplaatsen. Dat is wat anders dan zeggen wat je zo goed kunt. (beleidsmedewerker fysiek domein). Ook werd gehamerd op een brede blik om aansluiting te vinden in het sociale domein. Een bestuurder vroeg om ondersteuning bij het hele democratische proces, van advies tot acceptatie bij de bevolking, maar ook om concreter advies over de aanpak van gezondheidsproblemen. Ten behoeve van agendasetting moet de GGD vanuit haar kennisfunctie een meer confronterende houding aannemen. Een gemeentelijke beleidsmedewerker pleitte nadrukkelijk voor meer samenwerking van de GGD met andere organisaties ten behoeve de advisering. Bestuurlijke aansturing en eigenaarschap Vooral de bestuurders benadrukten dat gemeenten samen eigenaar zijn van de GGD en als zodanig meer sturing moeten geven, ook op het gebied van beleidsadvisering. De kracht zit volgens hen ook in het collectief, de advisering aan de 24 Friese gemeenten: dit is efficiënter en leidt makkelijker tot monitoring en evaluatie. Daarnaast is er behoefte aan gemeentelijk maatwerk. Ik hoop echt dat we in de Bestuurscommissie Gezondheid met elkaar goede keuzes kunnen maken: waar moeten gemeenten op het gebied van gezondheid echt aandacht aan besteden. En dat we daar dan bespreken, kunnen we daar met de GGD een collectieve of een individuele afspraak over maken. (wethouder). Door diverse respondenten, zowel ambtelijk als bestuurlijk, is aangegeven dat via een bestuurlijk besluit geregeld moet worden, over welke zaken advies wordt gevraagd aan de GGD. Maar ook over de mate van objectiviteit en over ongevraagd adviseren. Individuele professionals moeten hier niet zelf mee worstelen. 9

10 Leg dat maar voor aan de collectieve vergadering van GGD-bestuurders. Daar moet worden vastgesteld: dit is onze GGD, met deze taken. En daar hoort ook bij: Hoe wil je deze adviesfunctie gestalte geven? (wethouder). Perceptie en wensen van de GGD over haar positie en rollen als adviseur voor gemeenten De GGD-medewerkers benoemden dat zij momenteel vooral een positie hebben bij advisering over (de nota) gezondheidsbeleid en bij aspecten van jeugdbeleid. Zij dragen met hun adviezen bij aan bewustwording en agendasetting. GGD-medewerkers beschouwden hun advisering en ondersteuning als succesvol, wanneer deze heeft bijgedragen aan een integrale gecoördineerde aanpak. De medewerkers vonden dat zij hier weinig invloed op hebben omdat zij meestal contact hebben met een of meer vaste contactpersonen. Wij reiken nu ook wel dingen aan, maar als het besef er niet is, valt alles op niet-vruchtbare bodem (manager GGD). De GGD-medewerkers vonden dat zij effectiever waren wanneer zij werkten vanuit een duidelijke vraag of opdracht. Ik voel me als een vis in het water als ik word gevraagd. Dan kan ik mooier in gesprek en dan kan ik veel concreter worden. (manager GGD). Binnen de GGD werd het belangrijk gevonden om met gezondheid aan te sluiten bij de beleidsontwikkeling in het sociale domein. Hierbij bemerkten GGD-medewerkers echter dat hun geen positie als adviseur wordt gegund, terwijl zij anderzijds soms hoorden dat de GGD niet zichtbaar is. Nou, ik vind hem lastig, want men ziet ons niet als adviseur. Gemeenten hebben hun eigen adviseurs en iedereen vindt opnieuw het wiel uit. (manager GGD). GGD-medewerkers verschilden onderling van mening over de meest ideale adviesrol. Daarbij ging het om de focus op inhoud of op proces, het wel of niet ongevraagd adviseren en om de keuze om voor individuele gemeenten te werken of voor het collectief van gemeenten. Over dit laatste werd opgemerkt dat de verschillen tussen gemeenten niet zo groot zijn als vaak wordt gedacht. Ook noemden sommigen dat de GGD een duidelijkere positie en meer slagkracht in de keten krijgt als de GGD optreedt voor of namens veel of alle Friese gemeenten. Onduidelijk was voor sommige respondenten of zij volstrekt onafhankelijk advies moeten geven of dat zij bij voorbaat rekening moeten houden met de politieke voorkeur of haalbaarheid. Het is dus nodig om keuzes te maken: wat zijn belangrijke doelgroepen, risicogroepen, determinanten en de belangrijkste lokale issues die belangrijk kunnen zijn voor de volksgezondheid in Friesland? En dat je op die punten met de gemeenten bespreekt, welke risicoschatting of welk beleidsvoorstel je wilt hebben? (adviseur GGD). 10

11 Veel genoemd is het ontbreken van samenwerking binnen de GGD bij advisering aan gemeenten. Dit kwam volgens de respondenten door de inrichting van de organisatie, maar ook speelden cultuuraspecten mee. De medewerkers zouden graag pro-actiever willen zijn, maar zijn voorzichtig. Zij weten niet wat gemeenten verwachten en wat de GGD van de medewerkers hierin verwacht. Ik zie soms wel kansen, maar ik voel me erg machteloos in welke weggetjes te bewandelen.ik stap niet zo makkelijk die arena in van de bestuurders. (adviseur GGD). En eigenlijk weet ik helemaal niet wat de GGD van mij verwacht hierin..ik doe maar wat. (adviseur GGD). GGD ers vonden dat zij intern de krachten moeten bundelen om gemeenten goed te kunnen bedienen, maar ook dat zij meer moeten optrekken met partijen buiten de GGD om samen tot een goed advies c.q. goede ondersteuning van gemeenten te komen. Het is aan niemand uit te leggen dat je dat alleen pakt...wij zijn wel echt naar binnen gericht, we zijn als organisatie belast met die landelijke protocollen. Dat zit in die hele organisatie gebakken. Dat brengt oogkleppen. (adviseur GGD). CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN Uit dit onderzoek blijkt dat de positie van GGD Fryslân als adviseur van gemeenten onvoldoende is geborgd. De formele wettelijke positie van de GGD is niet algemeen bekend en er is geen invulling of afbakening voor geformuleerd. De samenwerking blijft vaak beperkt tot (de nota) gezondheidsbeleid, terwijl de urgentie binnen gemeenten bij andere beleidsterreinen ligt. Een aanbeveling is om de resultaten van dit onderzoek te toetsen in het bestuurlijke platform van gemeenten, de Vereniging van Friese Gemeenten en vervolgens nader te bespreken met gemeenten en GGD gezamenlijk. De Bestuurscommissie Gezondheid kan als eigenaar van de GGD een beslissing nemen over het domein van advisering en de positie van de GGD ten opzichte van de individuele of gezamenlijke gemeente(n). Verder is het de verantwoordelijkheid van management en medewerkers van de GGD om de samenwerking binnen en buiten de organisatie te optimaliseren ten dienste van goed advies aan gemeenten. Ook moeten competenties versterkt worden om met gezondheidsadvies aan te sluiten bij het gehele gemeentelijke domein. Beleidsadvisering van GGD aan gemeenten heeft plaats in een complexe omgeving. Gemeenten zijn zowel eigenaar als klant van de GGD en gemeenten verschillen onderling qua demografie, gezondheidsproblematiek, politiek en cultuur. Voor goede samenwerking volstaan daarom geen eenmalige uniforme oplossingen. Gemeenten en GGD zullen met elkaar in gesprek moeten blijven en 11

12 de bereidheid moeten hebben om samen te ontwikkelen en leren. Accountmanagement en verwachtingsmanagement zijn sleutelbegrippen hierbij. DISCUSSIE Een beperking van het onderzoek is dat de onderzoeker zelf werkzaam is bij GGD Fryslân als adviseur voor gemeenten. De onderzoeker heeft mogelijke nadelen hiervan ondervangen door analyse van schriftelijke bronnen, door een open manier van interviewen op basis van enkele topics, door een open manier van coderen en het laten meekijken van een externe onderzoeker. Personen van gemeenten met wie de onderzoeker een actuele of recente samenwerkingsrelatie heeft als adviseur, waren uitgesloten van het onderzoek. De onderzoeker heeft in de interviews en in de focusgroepen met gemeenten een grote openheid ervaren. Opvallend was dat het onderzoek vooral bij respondenten uit gemeenten gold als interventie, omdat veel respondenten zich nauwelijks bewust waren van de formele positie van de GGD als adviseur. Sommigen gaven aan, dit binnen hun organisatie te gaan bespreken of in het vervolg te denken aan mogelijke inzet van de GGD. De resultaten komen grotendeels overeen met onderzoeken van de Inspectie Gezondheidszorg, Hoeijmakers en Andersson Elffers Felix, namelijk dat er geen gedeelde opvatting is over de inzet van de GGD als adviseur en dat er weinig gebruik wordt gemaakt van de adviesfunctie. Ook de verwijzingen naar het geringe urgentiebesef bij gemeenten voor gezondheidsbeleid komen overeen met bevindingen van Steenbakkers en De Gouw[13]. In dit Friese onderzoek zijn geen opmerkingen gemaakt over een mogelijke vermenging van belangen van de GGD als adviseur en uitvoerder. Ook is geen suggestie gedaan, de GGD op gemeentelijk niveau in te zetten als beleidsentrepreneur, zoals Hoeijmakers voorstelt. In de verwachtingen over de adviesrol van de GGD, klinken alle rollen door die in de adviesliteratuur worden onderscheiden, namelijk die van expert, handlanger en partner.[14] Het niet herkennen en onvoldoende benutten van de adviesfunctie door gemeenten strookt met de analyse van WagenaarHoes[15] over tekortschietend eigenaarschap en professioneel opdrachtgeverschap door gemeenten. Het gevolg kan zijn dat de samenwerking moeizaam verloopt en de opdrachtnemer de strategische positie verliest of geïsoleerd raakt in de keten. Het onderzoek was kwalitatief van aard en betrof een steekproef in Friesland. De resultaten zijn niet zonder meer te generaliseren omdat in andere GGD-regio s mogelijk afspraken zijn gemaakt over de adviestaak. Wel is het aannemelijk dat belemmerende factoren en verbeterrichting herkenbaar zijn voor andere regio s, zeker als de GGD via een gemeenschappelijke regeling wordt aangestuurd. De resultaten van dit onderzoek kunnen daarom bijdragen aan de gewenste normontwikkeling voor de 12

13 pijler Kennis en advies van het stimuleringsprogramma dat VWS in 2015 start voor de publieke gezondheid. Het is in deze tijd van decentralisaties en bezuinigingen voor alle gemeenten in Nederland relevant dat zij hun GGD weloverwogen inzetten bij hun beleidsontwikkelingen. NOTEN Mijn dank gaat uit naar mijn docente kwalitatief onderzoek mevrouw dr. H. Boeije (Universiteit van Utrecht) en naar mijn beide begeleiders: de heer dr. G. ten Asbroek (NSPOH) en de heer T. van der Zwan, burgemeester van Heerenveen en voorzitter van de Vereniging van Friese Gemeenten. 13

14 LITERATUUR 1 Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden jaargang Wet van 9 oktober 2008, houdende bepalingen over de zorg voor de publieke gezondheid (Wet publieke gezondheid). 2 Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden jaargang Wet van 19 mei 2011 tot wijziging van de Wet publieke gezondheid onder meer in verband met de Wet veiligheidsregio s. 3 Inspectie voor de Gezondheidszorg. Resultaten thematisch toezicht integraal gezondheidsbeleid. Factsheet Hoeijmakers M, Leeuw E de, Kenis P, Vries, K de. Lokaal gezondheidsbeleid: een beleidsentrepreneur voor integraal beleid; Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen 2007; Steenbakkers M. Lokaal integraal gezondheidsbeleid: realistische uitdaging op utopie? Proefschrift Mellaard A, Spanbroek K. De GGD als advies- en regie-instituut. Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen 2008; Andersson Elffers Felix. Eindrapport Borging van de publieke gezondheid en de positie van de GGD Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Betrouwbare publieke gezondheid: Gezamenlijke verantwoordelijkheid van gemeenten en Rijk; beleidsbrief Veiligheidsregio Fryslân. Verslagen Bestuurscommissie Gezondheid van 14 november 2012 t/m 28 mei 2014 (8 verslagen). Niet gepubliceerd. Archief Veiligheidsregio Fryslân. 10 Veiligheidsregio Fryslân. Verslag workshop Mogelijke rol GGD bij de transities 3 juni Niet gepubliceerd. Archief Veiligheidsregio Fryslân. 11 Boeije H, Analyseren in kwalitatief onderzoek; Denken en doen; Baarda B, Bakker E, Fischer T, Julsing M, Peters V, Velden T van der, Goede M de. Basisboek Kwalitatief Onderzoek; Handleiding voor het opzetten en uitvoeren van kwalitatief onderzoek; Gouw, S de. De effectiviteit van het overheidsbeleid op het gebied van publieke gezondheid; met name op het gebied van overgewicht, voeding en bewegen. Proefschrift Block P. Feilloos adviseren. Academic Service; WagenaarHoes organisatieadvies. Grip zonder bestuurlijke drukte;

Bestuurscommissie Gezondheid

Bestuurscommissie Gezondheid AGENDA Bestuurscommissie Gezondheid Datum : 4 juni 2015 Tijdstip : 13.00 15.00 uur Locatie : Veiligheidsregio Fryslân, vergaderzaal De Ridderzaal, 4 e verdieping Deelnemers : Leden Onderwerp Bijlage Doel

Nadere informatie

Publieke gezondheid en de toekomst van de GGD

Publieke gezondheid en de toekomst van de GGD Publieke gezondheid en de toekomst van de GGD 10 april 2014 Nationaal Congres Volksgezondheid Aris van Veldhuisen Partner AEF Drie stellingen vooraf GGD s hebben de decentralisatieboot gemist. (Maar: het

Nadere informatie

agendanummer afdeling Simpelveld VI- 38 Burgerzaken 21 oktober 2008 onderwerp Uitvoeringsnota Gemeentelijk gezondheidsbeleid

agendanummer afdeling Simpelveld VI- 38 Burgerzaken 21 oktober 2008 onderwerp Uitvoeringsnota Gemeentelijk gezondheidsbeleid Aan de raad agendanummer afdeling Simpelveld VI- 38 Burgerzaken 21 oktober 2008 onderwerp Uitvoeringsnota Gemeentelijk gezondheidsbeleid 2008-2011 Inleiding Op grond van Wet Collectieve Preventie Volksgezondheid

Nadere informatie

Bestuursopdracht Raad

Bestuursopdracht Raad Bestuursopdracht Raad Natuurlijk: gezond! Uitgangspunten notitie lokaal gezondheidsbeleid Naam ambtenaar: P.M. Veldkamp Datum: 18 april 2008 1. Aanleiding. Gemeenten zijn verplicht om iedere vier jaar

Nadere informatie

SAMENWERKING IN DE VEILIGHEIDSREGIO Uitwerking van criterium 8 uit het Slotdocument VGS-congres 2013

SAMENWERKING IN DE VEILIGHEIDSREGIO Uitwerking van criterium 8 uit het Slotdocument VGS-congres 2013 SAMENWERKING IN DE VEILIGHEIDSREGIO Uitwerking van criterium 8 uit het Slotdocument VGS-congres 2013 In het Slotdocument van het VGS-congres 2013 Gemeentesecretaris in Veiligheid staat een leidraad voor

Nadere informatie

Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven

Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven Aanleiding voor de werkconferenties Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) brengt in het najaar van 2006 een tweede Preventienota

Nadere informatie

Inventarisatie van Wmo-raden 2012 - de uitgewerkte antwoorden -

Inventarisatie van Wmo-raden 2012 - de uitgewerkte antwoorden - Inventarisatie van Wmo-raden 2012 - de uitgewerkte antwoorden - 27-9-2012 Vooraf De jaarlijkse inventarisatie van de Koepel van Wmo-raden onder Wmo-raden heeft ook in 2012 een goede respons gekregen. Uitgezet

Nadere informatie

GEMEENTERAAD MENAMERADIEL

GEMEENTERAAD MENAMERADIEL GEMEENTERAAD MENAMERADIEL Menaldum : 16 mei 2013 Portefeuillehouder : T. van Mourik Punt : 8 Behandelend ambtenaar : G.J. de Haan en B. Roorda Doorkiesnummer : (0518) 45 29 10 Onderwerp : Wijziging gemeenschappelijke

Nadere informatie

Leerkring Strategisch werken aan Wonen, welzijn en zorg

Leerkring Strategisch werken aan Wonen, welzijn en zorg Leerkring Strategisch werken aan Wonen, welzijn en zorg Wilt u handen en voeten geven aan een gebiedsgerichte aanpak wonen, welzijn en zorg? Maar blijkt het lastig om de integrale aanpak hoog op de gemeentelijke

Nadere informatie

VISIE OP DE ORGANISATIE

VISIE OP DE ORGANISATIE VISIE OP DE ORGANISATIE WE ZIJN ER ALS ORGANISATIE VOOR PUBLIEK, ONDERNEMERS, BESTUUR EN COLLEGA S 00 INHOUDSOPGAVE 0. Inhoudsopgave 2 1. Missie visie kernwaarden 3 2. Toelichting 4 3. De kernwaarden 5

Nadere informatie

Onderwerp: Verlengen nota Lokaal gezondheidsbeleid Wijk bij Duurstede 2008-2011

Onderwerp: Verlengen nota Lokaal gezondheidsbeleid Wijk bij Duurstede 2008-2011 Raadsvergadering, 31 januari 2012 Voorstel aan de Raad Onderwerp: Verlengen nota Lokaal gezondheidsbeleid Wijk bij Duurstede 2008-2011 Nr.: 483 Agendapunt: 11 Datum: 31 januari 2012 Onderdeel raadsprogramma:

Nadere informatie

Lokaal integraal gezondheidsbeleid: een onderzoek binnen gemeenten naar mogelijkheden tot intersectorale samenwerking

Lokaal integraal gezondheidsbeleid: een onderzoek binnen gemeenten naar mogelijkheden tot intersectorale samenwerking Lokaal integraal gezondheidsbeleid: een onderzoek binnen gemeenten naar mogelijkheden tot intersectorale samenwerking CIAO, 14 juni 2012 Drs. Mieke Steenbakkers Senior beleidsfunctionaris / promovenda

Nadere informatie

Integratie van jeugdgezondheidszorg, jeugdzorg en jeugd GGZ in de wijkteams: een meerwaarde voor kind en gezin?

Integratie van jeugdgezondheidszorg, jeugdzorg en jeugd GGZ in de wijkteams: een meerwaarde voor kind en gezin? Integratie van jeugdgezondheidszorg, jeugdzorg en jeugd GGZ in de wijkteams: een meerwaarde voor kind en gezin? Paul van der Velpen, directeur Public Health & GGD Amsterdam Calixte Veerman, arts M&G, jeugdarts

Nadere informatie

Raadsvoorstel (gewijzigd)

Raadsvoorstel (gewijzigd) Raadsvoorstel (gewijzigd) BARCODE STICKER Nr. 2009-064 Houten, 17 november 2009 Onderwerp: Tweede kadernota Lokaal Gezondheidsbeleid 2010-2013 Beslispunten: 1. In te stemmen met de volgende in de tweede

Nadere informatie

Welzijn & Zorgstructuren. 6 december 2010, Juanita van der Hoek Uden

Welzijn & Zorgstructuren. 6 december 2010, Juanita van der Hoek Uden Welzijn & Zorgstructuren 6 december 2010, Juanita van der Hoek Uden Project: Welzijn & Zorgstructuren Bestuurlijkopdrachtgever: Sultan Günal Opdrachtnemer Opdrachtgever Juanita van Hoek Regionale samenwerking

Nadere informatie

Het BEL-model werkt voor Blaricum, Eemnes en Laren 2011

Het BEL-model werkt voor Blaricum, Eemnes en Laren 2011 Het BEL-model werkt voor Blaricum, Eemnes en Laren 2011 27 juni 2011 De gemeenten Blaricum, Eemnes en Laren zijn een vreemde eend in het huidige krachtenspel van fuserende gemeenten. Tegen de tijdsgeest

Nadere informatie

O P L E G N O T I T I E

O P L E G N O T I T I E O P L E G N O T I T I E Voorstel ter behandeling in de vergadering van de Bestuurscommissie Gezondheid Datum 9 april 2014 Onderwerp Bijlage ten behoeve van agendapunt 4 Voorstel invulling nieuwe Basispakket

Nadere informatie

Gezondheidsbevordering via ruimtelijk spoor. Brede blik op gezondheid en ruimte

Gezondheidsbevordering via ruimtelijk spoor. Brede blik op gezondheid en ruimte Gezondheidsbevordering via ruimtelijk spoor Brede blik op gezondheid en ruimte Maarten Hoorn projectleider Platform31 Annelies Acda adviseur Gezond in... Pharos Gezondheid: een nieuwe kijk -> een brede

Nadere informatie

ADVIESNOTA. Hattem kiest met JOGG voor samenwerking aan een gezonde jeugd. Inleiding. Achtergrond Gezondheidsbevordering.

ADVIESNOTA. Hattem kiest met JOGG voor samenwerking aan een gezonde jeugd. Inleiding. Achtergrond Gezondheidsbevordering. ADVIESNOTA Hattem kiest met JOGG voor samenwerking aan een gezonde jeugd Inleiding Een gezonde jeugd. Dat is wat onze gemeente wil. Overgewicht onder jongeren vormt echter een bedreiging. Daarom is bestrijding

Nadere informatie

Scenario s samenwerking in de regio

Scenario s samenwerking in de regio Scenario s samenwerking in de regio Opmerkingen vooraf: * Drie varianten naast elkaar gezet; 1. Gemeente blijft zelfstandig verder gaan; 2. Samenwerking BCH met 3D brede blik (dus vizier is vanuit gehele

Nadere informatie

Bestuursagenda publieke gezondheid 2014 2018 Gedeelde ambities gemeenten en GGD in Noord- en Oost-Gelderland

Bestuursagenda publieke gezondheid 2014 2018 Gedeelde ambities gemeenten en GGD in Noord- en Oost-Gelderland Bestuursagenda publieke gezondheid 2014 2018 Gedeelde ambities gemeenten en GGD in Noord- en Oost-Gelderland 1. Inleiding In de Bestuursagenda publieke gezondheid zet het Dagelijks Bestuur van de GGD Noord-

Nadere informatie

Voorbeeldadvies Cijfers

Voorbeeldadvies Cijfers Voorbeeldadvies GGD Twente heeft de taak de gezondheid van de Twentse jeugd, volwassenen en ouderen in kaart te brengen. In dit kader worden diverse gezondheidsmonitoren afgenomen om inzicht te verkrijgen

Nadere informatie

GIDS-gemeenten die de JOGGaanpak & GIDS combineren

GIDS-gemeenten die de JOGGaanpak & GIDS combineren GIDS-gemeenten die de JOGGaanpak & GIDS combineren Notitie versie 1.0 September 2016 Door Frea Haker (Gezond in ) Eveline Koks (Jongeren Op Gezond Gewicht) Anneke Meijer (Coördinatie Gezond Gewicht Fryslân

Nadere informatie

Verbeterplan naar aanleiding van onderzoeken:

Verbeterplan naar aanleiding van onderzoeken: Verbeterplan naar aanleiding van onderzoeken: - Waar staat je gemeente? - Evaluatie organisatieontwikkeling; - Evaluatie burgerparticipatie; - Lokale bestuurskrachtmeting; - Eindrapport Visitatiecommissie

Nadere informatie

Beïnvloeding Samen sta je sterker

Beïnvloeding Samen sta je sterker Beïnvloeding Samen sta je sterker Aan de slag Om uw doel te bereiken, moet u gericht aan de slag gaan. Het volgende stappenplan kan u hierbij helpen. 1. Analyseer het probleem en bepaal uw doel Als u een

Nadere informatie

Maatschappelijke structuurvisie 2013-2025. Projectopdracht / Plan van Aanpak

Maatschappelijke structuurvisie 2013-2025. Projectopdracht / Plan van Aanpak Maatschappelijke structuurvisie 2013-2025 Projectopdracht / Plan van Aanpak Afdeling Beleid, cluster Maatschappij januari 2013 Inhoudsopgave Aanleiding... 3 Doelstelling... 3 Resultaat... 3 Afbakening...

Nadere informatie

Verslaglegging bijeenkomst voor informatie en opinie 3 februari 2010 van 19.30 uur tot 20.30 uur

Verslaglegging bijeenkomst voor informatie en opinie 3 februari 2010 van 19.30 uur tot 20.30 uur Verslaglegging bijeenkomst voor informatie en opinie 3 februari 2010 van 19.30 uur tot 20.30 uur Aanwezigen: Dhr. R. van Lavieren, voorzitter Mw. M.J.H. Barra-Leenheer, PvdA Dhr. O. Yilmaz, PvdA Dhr. dr.ir.

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2002 468 Wet van 13 juli 2002 tot wijziging van de Wet collectieve preventie volksgezondheid Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden,

Nadere informatie

Beïnvloeding Samen sta je sterker

Beïnvloeding Samen sta je sterker Beïnvloeding Samen sta je sterker Aan de slag Om uw doel te bereiken, moet u gericht aan de slag gaan. Het volgende stappenplan kan u hierbij helpen. 1. Analyseer het probleem en bepaal uw doel Als u een

Nadere informatie

Uitwerking Kadernota Jeugd

Uitwerking Kadernota Jeugd Bijlage I bij besluit van de raad van de gemeente Alphen aan den Rijn van 29 mei 2008, nr 2008/5681 (raadsbesluit 2008/35) Uitwerking Kadernota Jeugd Algemene inleiding Van de deelprogramma s 3 en 4 Jeugd

Nadere informatie

O P L E G N O T I T I E

O P L E G N O T I T I E O P L E G N O T I T I E Voorstel ter behandeling in de vergadering van het Algemeen Bestuur Datum 26 juni 2014 Onderwerp Voorstel invulling nieuwe Basispakket JGZ per 1 januari 2015 Bijlage ten behoeve

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase)

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) 1. Inleiding In het collegeakkoord voor de periode 2014-2018 is als één van de doelstellingen geformuleerd: Het college zet zich in voor een florerende

Nadere informatie

Stimuleringsprogramma lokale aanpak gezondheidsachterstanden

Stimuleringsprogramma lokale aanpak gezondheidsachterstanden Stimuleringsprogramma lokale aanpak gezondheidsachterstanden Inleiding Gezondheid is het belangrijkste dat er is. Ook gemeenten hebben baat bij gezonde en actieve burgers. Ze participeren meer, zijn zelfredzamer,

Nadere informatie

BELEIDSNOTITIE PARTICIPATIERAAD GEMEENTE VENRAY

BELEIDSNOTITIE PARTICIPATIERAAD GEMEENTE VENRAY BELEIDSNOTITIE PARTICIPATIERAAD GEMEENTE VENRAY INLEIDING Met ingang van 1 januari 2015 krijgen gemeenten een groot aantal taken overgeheveld, de zogeheten decentralisaties AWBZ-Wmo, de Jeugdwet en de

Nadere informatie

CONVENANT TOT UITVOERING VAN HET BELEID INZAKE OPENBARE GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG

CONVENANT TOT UITVOERING VAN HET BELEID INZAKE OPENBARE GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG CONVENANT TOT UITVOERING VAN HET BELEID INZAKE OPENBARE GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG Den Haag, 19 oktober 1999 CONVENANT TOT UITVOERING VAN HET BELEID INZAKE OPENBARE GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG Partijen,

Nadere informatie

Kennis van de Overheid. Samenwerken met omgevingsdiensten? Richting goed opdrachtgeverschap. Training

Kennis van de Overheid. Samenwerken met omgevingsdiensten? Richting goed opdrachtgeverschap. Training Kennis van de Overheid Samenwerken met omgevingsdiensten? Training Inleiding Herkent u zich in de worsteling met uw rol als opdrachtgever van de omgevingsdienst? Gemeenten en provincies zijn immers zowel

Nadere informatie

Aan het college van Burgemeester en Wethouders van Haarlem c.c. leden van de commissie Samenleving

Aan het college van Burgemeester en Wethouders van Haarlem c.c. leden van de commissie Samenleving Aan het college van Burgemeester en Wethouders van Haarlem c.c. leden van de commissie Samenleving Datum Ons kenmerk Contactpersoon Doorkiesnummer E-mail Kopie aan Onderwerp 19 mei 2016 2016/09 S.K. Augustin

Nadere informatie

Hervormingen in het lokaal re-integratiebeleid. Plan van aanpak quick scan

Hervormingen in het lokaal re-integratiebeleid. Plan van aanpak quick scan Hervormingen in het lokaal re-integratiebeleid Plan van aanpak quick scan Juni 2014 Colofon Rekenkamer Súdwest-Fryslân dr. M.S. (Marsha) de Vries (hoofdonderzoeker, secretaris) dr. R.J. (Rick) Anderson

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Agendapunt : 6 Aan de gemeenteraad. Datum : 13 februari 2014

RAADSVOORSTEL Agendapunt : 6 Aan de gemeenteraad. Datum : 13 februari 2014 RAADSVOORSTEL Agendapunt : 6 Aan de gemeenteraad. Datum : 13 februari 2014 Onderwerp Kadernota sociaal domein Oosterschelderegio case 14.000451 raadsvoorstel 14.002413 programma/paragraaf stimuleren doelgroepen

Nadere informatie

Aan : Colleges en Gemeenteraden van de 21 regiogemeenten Van : Bestuurlijke werkgroep evaluatie Metropoolregio Eindhoven Datum : 13 juni 2016

Aan : Colleges en Gemeenteraden van de 21 regiogemeenten Van : Bestuurlijke werkgroep evaluatie Metropoolregio Eindhoven Datum : 13 juni 2016 Aan : Colleges en Gemeenteraden van de 21 regiogemeenten Van : Bestuurlijke werkgroep evaluatie Metropoolregio Eindhoven Datum : 13 juni 2016 Onderwerp : Uitwerking onderzoeksvraagstelling evaluatie bestuurlijke

Nadere informatie

De slimste route? Vormgeven toegang

De slimste route? Vormgeven toegang De slimste route? Vormgeven toegang Grote veranderingen in zorg en ondersteuning Taken vanuit AWBZ, Jeugdzorg, Werk en inkomen. Passend onderwijs (toegang tot onderwijs) De slimste route (voor Hengelo)

Nadere informatie

RAADSVOORS *D14.003565* D14.003565

RAADSVOORS *D14.003565* D14.003565 RAADSVOORS *D14.003565* D14.003565 DATUM 30 juni 2014 AGENDAPUNT 6 ONDERWERP Jaarstukken 2013 en begroting 2015 GGD INLEIDING De Gemeentelijke Gezondheidsdienst Hollands Noorden (GGD) heeft onlangs de

Nadere informatie

Sociale wijkzorgteams Den Haag

Sociale wijkzorgteams Den Haag Sociale wijkzorgteams Den Haag Onderzoek naar voorwaarden voor doeltreffend en doelmatig functioneren De rekenkamer heeft onderzoek gedaan naar de sociale wijkzorgteams in Den Haag. Daarbij is gekeken

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding Inleiding Overgewicht en obesitas bij kinderen is een serieus volksgezondheidsprobleem. Het wordt veroorzaakt door een complex geheel van onderling samenhangende persoonlijke, sociale en omgevingsfactoren.

Nadere informatie

Onderzoek Invoering nieuwe WMO per 2015

Onderzoek Invoering nieuwe WMO per 2015 Onderzoek Invoering nieuwe WMO per 2015 Onderzoeksopzet van de Rekenkamercommissie voor Vlagtwedde en Bellingwedde Inleiding De gezamenlijke Rekenkamercommissie (RKC) van de gemeenten Vlagtwedde en Bellingwedde

Nadere informatie

Evaluatieverslag Vouchertraject Integraal Beleid gemeente Zaanstad

Evaluatieverslag Vouchertraject Integraal Beleid gemeente Zaanstad Evaluatieverslag Vouchertraject Integraal Beleid gemeente Zaanstad If you want to know how things really are, just try to change them Kurt Lewin (1947) Janneke Harting, Amc/UvA Dorothee Peters, Amc/UvA

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Communicatie

Onderzoeksopzet Communicatie Onderzoeksopzet Communicatie Rekenkamercommissie Heerenveen Februari 2009 Rekenkamercommissie Heerenveen: onderzoeksopzet communicatie 1 Inhoudsopgave A. Wat willen we bereiken 1. Aanleiding en achtergronden

Nadere informatie

JOGG HELLEVOETSLUIS 2014 2016

JOGG HELLEVOETSLUIS 2014 2016 JOGG HELLEVOETSLUIS 2014 2016 Afdeling Samenlevingszaken, november 2013 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Achtergrond... 4 2.1. Gezondheidsbevordering... 4 2.2. Integrale aanpak... 4 3. Probleemstelling... 5

Nadere informatie

Bij deze bieden wij u de resultaten aan van het onderzoek naar de eerste effecten van de decentralisaties in de gemeente Barneveld.

Bij deze bieden wij u de resultaten aan van het onderzoek naar de eerste effecten van de decentralisaties in de gemeente Barneveld. rriercoj Gemeenteraad Barneveld Postbus 63 3770 AB BARNEVELD Barneveld, 27 augustus 2015 f Ons kenmerk: Ö^OOJcfc Behandelend ambtenaar: I.M.T. Spoor Doorkiesnummer: 0342-495 830 Uw brief van: Bijlage(n):

Nadere informatie

Organiseren van samenwerking in het jeugddomein

Organiseren van samenwerking in het jeugddomein Organiseren van samenwerking in het jeugddomein De overkoepelende resultaten van vier afstudeeronderzoeken Publiek Management In opdracht van Integraal Toezicht Jeugdzaken (ITJ) hebben vier studenten Bestuurs-

Nadere informatie

Het algemeen bestuur van het openbaar lichaam Regionale dienst openbare gezondheidszorg Hollands Midden;

Het algemeen bestuur van het openbaar lichaam Regionale dienst openbare gezondheidszorg Hollands Midden; Het algemeen bestuur van het openbaar lichaam Regionale dienst openbare gezondheidszorg Hollands Midden; Overwegende dat de belangen van de openbare gezondheidszorg en van de volksgezondheid in een aantal

Nadere informatie

Eerstelijn & gemeente(n)

Eerstelijn & gemeente(n) Programma tweedaagse workshop Eerstelijn & gemeente(n) Think global, act local Doelstellingen: Aan het eind van deze workshop bent u in staat om: Veranderingen in de AWBZ, WMO en jeugdzorg te duiden en

Nadere informatie

Bijlage 3. Samenwerking

Bijlage 3. Samenwerking Bijlage 3. Samenwerking RIVM, Handleiding Gezonde School Basisonderwijs, april 2010, Bijlage 3. Samenwerking 1 2 Bijlage 3. Samenwerking Inhoudsopgave 1. Inleiding 1.1 Doel 1.2 Theoretisch kader 1.3 Kernpunt

Nadere informatie

Evaluatie Klachtencommissariaat. Conclusies en aanbevelingen

Evaluatie Klachtencommissariaat. Conclusies en aanbevelingen Evaluatie Klachtencommissariaat Conclusies en aanbevelingen Rekenkamercommissie gemeente Enschede 3 maart 2016 1 Aanleiding Met ingang van 1 januari 2015 heeft de gemeente Enschede een functie Klachtencommissaris.

Nadere informatie

Keuze voor het bestuursmodel Stichting Jeugdgezondheidszorg Zuid Holland West

Keuze voor het bestuursmodel Stichting Jeugdgezondheidszorg Zuid Holland West lom tb^ Gescand archief datum ^ 2 2 JULI 2011 Keuze voor het bestuursmodel Stichting Jeugdgezondheidszorg Zuid Holland West achtergronden alternatieven afwegingen conclusie versie beslisdocument oktober

Nadere informatie

voorstel aan de raad Benoeming twee leden Commissie Welstand en Monumenten Vergunningen, Toezicht en Handhaving Kenmerk 15.500597

voorstel aan de raad Benoeming twee leden Commissie Welstand en Monumenten Vergunningen, Toezicht en Handhaving Kenmerk 15.500597 voorstel aan de raad Opgesteld door Vergunningen, Toezicht en Handhaving Kenmerk 15.500597 Vergadering Gemeenteraad Vergaderdatum 19 maart 2015 Jaargang en nummer 2015 22 Geheim Nee Benoeming twee leden

Nadere informatie

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen,

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Met grote interesse heb ik uw lezing gevolgd. Ik realiseer mij terdege dat wij vanuit de Koepel van WMO raden u haast een onmogelijk vraag hebben gesteld,

Nadere informatie

ZonMw project Tools ter bevordering effectieve samenwerking preventiecuratie

ZonMw project Tools ter bevordering effectieve samenwerking preventiecuratie ZonMw project Tools ter bevordering effectieve samenwerking preventiecuratie in de wijk 1 november 2013, Congres Eerste Lijn Ilse Storm (beleidsonderzoeker, AWPG, RIVM) Anke van Gestel (epidemioloog, AWPG,

Nadere informatie

FUMO deelnemersonderzoek 2015

FUMO deelnemersonderzoek 2015 FUMO deelnemersonderzoek 2015 FUMO Projectgroep Tevredenheidsonderzoek 5 november 2015 1 Inleiding Om te achterhalen op welke wijze de deelnemers aankijken tegen de prestaties van de FUMO, heeft de directie

Nadere informatie

Handreiking Gezonde Gemeente. Voor beleid en uitvoering in wijk en gemeente

Handreiking Gezonde Gemeente. Voor beleid en uitvoering in wijk en gemeente Handreiking Gezonde Gemeente Voor beleid en uitvoering in wijk en gemeente Handreiking Gezonde Gemeente Voor beleid en uitvoering in wijk en gemeente In de digitale Handreiking Gezonde Gemeente op Loketgezondleven.nl

Nadere informatie

Doel: In samenwerking met maatschappelijke partners organiseren van een proces dat leidt tot een herijkte visie op Borne in 2030

Doel: In samenwerking met maatschappelijke partners organiseren van een proces dat leidt tot een herijkte visie op Borne in 2030 Projectvoorstel Projectopdracht / -voorstel Datum: 8 juli 2010 Versie: definitief t.b.v. definitiefase en ontwerpfase Pagina: 1 / 9 Soort project Extern/Lijn Projectnaam MijnBorne2030 (Herijking Toekomstvisie)

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Armoedebeleid

Onderzoeksopzet. Armoedebeleid Onderzoeksopzet Armoedebeleid Rekenkamercommissie gemeente Heerenveen juni 2011. Rekenkamercommissie Heerenveen Onderzoeksopzet armoedebeleid 1 Inhoudsopgave A. Wat willen we bereiken 1. Aanleiding en

Nadere informatie

Wmo: omslag in werken en denken. Natska Jansen (MSW Advies) Niels Springeling (PSI) IPG Congres, 16 september 2015

Wmo: omslag in werken en denken. Natska Jansen (MSW Advies) Niels Springeling (PSI) IPG Congres, 16 september 2015 Wmo: omslag in werken en denken Natska Jansen (MSW Advies) Niels Springeling (PSI), De doorontwikkeling van de uitvoering van de Wmo vergt niet alleen meer tijd, maar ook een forse inspanning en een goede

Nadere informatie

Traject Tilburg. Aanvragers: Gemeente Tilburg. Adviseur: Monique Postma, Alleato, CMO-net

Traject Tilburg. Aanvragers: Gemeente Tilburg. Adviseur: Monique Postma, Alleato, CMO-net Traject Tilburg Aanvragers: Gemeente Tilburg Adviseur: Monique Postma, Alleato, CMO-net Opgave: Beantwoorde ondersteuningsvraag In Tilburg is het traject Welzijn Nieuwe Stijl onderdeel van een groter programma

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek 2015

Klanttevredenheidsonderzoek 2015 Klanttevredenheidsonderzoek 2015 Uitgevoerd door de Wetenschapswinkel van de Universiteit Twente Laura van Neck December 2015 1 Colofon Onderzoek uitgevoerd door: Wetenschapswinkel Universiteit Twente

Nadere informatie

Preventieve ouderengezondheidszorg wacht de GGD op de gemeente of vice versa?

Preventieve ouderengezondheidszorg wacht de GGD op de gemeente of vice versa? 1 Preventieve ouderengezondheidszorg wacht de GGD op de gemeente of vice versa? Annette de Boer WUR Academic Consultancy Training: Sharon van den Akker Esther Heinen Viviënne Huppertz Janine van Nijhuis

Nadere informatie

Stappenplan. VeiligHeidsHuizen. Triage door visievorming op en positionering van het Veiligheidshuis

Stappenplan. VeiligHeidsHuizen. Triage door visievorming op en positionering van het Veiligheidshuis Stappenplan VeiligHeidsHuizen Triage door visievorming op en positionering van het Veiligheidshuis Stappenplan: Triage door visievorming op en positionering van het Veiligheidshuis Inhoud 1 : Inleiding

Nadere informatie

Workshop Gezonde School GGD Kennemerland

Workshop Gezonde School GGD Kennemerland Workshop Gezonde School GGD Kennemerland Opzet bijeenkomst Voorstellen Achtergrond Gezonde School Meerwaarde Gezonde School Uitwerking Gezonde School Gunningschool Vervolg Vragen Voorstelrondje Associatie-oefening

Nadere informatie

Bestuurlijke keuzes en brandveiligheid: wat is veilig (genoeg)? Marco Zannoni NIBHV congres, 10 november 2014

Bestuurlijke keuzes en brandveiligheid: wat is veilig (genoeg)? Marco Zannoni NIBHV congres, 10 november 2014 Bestuurlijke keuzes en brandveiligheid: wat is veilig (genoeg)? Marco Zannoni NIBHV congres, 10 november 2014 COT: 25 jaar ervaring in oefeningen, onderzoek en advies 1 Ontwikkelingen Van regelgestuurd

Nadere informatie

Platform Maatschappelijke Ondersteuning Jaarverslag 2012

Platform Maatschappelijke Ondersteuning Jaarverslag 2012 Platform Maatschappelijke Ondersteuning Jaarverslag 2012 Jaar van 'oprichting' Wij behartigen uw belangen zodat ook u mee kunt doen! Platform Maatschappelijke Ondersteuning Opgericht: 20 juni 2012 Adres:

Nadere informatie

Eerstelijn & gemeente(n)

Eerstelijn & gemeente(n) Programma tweedaagse workshop Eerstelijn & gemeente(n) Think global, act local Doelstellingen: Aan het eind van deze workshop bent u in staat om: Veranderingen in de AWBZ, WMO en jeugdzorg te duiden en

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020. Workshop 18 februari 2016

Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020. Workshop 18 februari 2016 Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020 Workshop 18 februari 2016 Programma 9.30 uur Welkom Toelichting VTV 2014 en Kamerbrief VWS landelijk gezondheidsbeleid Concept Positieve Gezondheid Wat is integraal gezondheidsbeleid?

Nadere informatie

*Z001F59E44 9* Leiderdorp, 16 september 2014. Afdeling: Concernzaken OOV en Rampen Onderwerp: Beleidsplan Integraal Veiligheidsbeleid 2015-2018

*Z001F59E44 9* Leiderdorp, 16 september 2014. Afdeling: Concernzaken OOV en Rampen Onderwerp: Beleidsplan Integraal Veiligheidsbeleid 2015-2018 Afdeling: Concernzaken OOV en Rampen Onderwerp: Beleidsplan Integraal Veiligheidsbeleid 2015-2018 Pagina 1 van 5 Versie Nr.1 Leiderdorp, 16 september 2014 Aan de raad. Beslispunten 1. Akkoord gaan met

Nadere informatie

Aanpak: Er op af aanpak vanuit zorgnetwerken. Beschrijving

Aanpak: Er op af aanpak vanuit zorgnetwerken. Beschrijving Aanpak: Er op af aanpak vanuit zorgnetwerken De gemeente heeft de vragenlijst betreffende deze aanpak ingevuld en relevante documentatie toegestuurd. Een beperktere vragenlijst over deze aanpak is ingevuld

Nadere informatie

Samenvatting. Aanleiding en adviesvraag

Samenvatting. Aanleiding en adviesvraag Samenvatting Aanleiding en adviesvraag In de afgelopen jaren is een begin gemaakt met de overheveling van overheidstaken in het sociale domein van het rijk naar de gemeenten. Met ingang van 2015 zullen

Nadere informatie

Collegevoorstel 105/2003. Registratienummer Opgesteld door, telefoonnummer L.Deurloo, Programma openbare gezondheidszorg

Collegevoorstel 105/2003. Registratienummer Opgesteld door, telefoonnummer L.Deurloo, Programma openbare gezondheidszorg 105/2003 Registratienummer 3.1327 Opgesteld door, telefoonnummer L.Deurloo, 2230 Programma openbare gezondheidszorg Portefeuillehouder G.J.M. van Rumund Onderwerp van het voorstel financiering jeugdgezondheidszorg

Nadere informatie

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Doel Ontwikkelen, implementeren, evalueren en bijstellen van beleid op één of meerdere aandachtsgebieden/beleidsterreinen ten behoeve van de instelling,

Nadere informatie

Project: Ontwikkelen van Outcome-indicatoren voor de Zorg Advies Teams, Tilburg Dossiernummer: 50-50405-99 ZonMw, 18-07-2013

Project: Ontwikkelen van Outcome-indicatoren voor de Zorg Advies Teams, Tilburg Dossiernummer: 50-50405-99 ZonMw, 18-07-2013 Project: Ontwikkelen van Outcome-indicatoren voor de Zorg Advies Teams, Tilburg Dossiernummer: 50-50405-99 ZonMw, 18-07-2013 Projectgroep: Gemeente Tilburg: Mw. M. Lennarts, beleidsmedewerker, dhr. W.

Nadere informatie

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte De ontwikkeling van de ehealth-koffer Naam : Seline Kok en Marijke Kuipers School : Noordelijke Hogeschool Leeuwarden Opleiding : HBO-Verpleegkunde voltijd

Nadere informatie

Plan van Aanpak regiovisie en vorming AMHK Zeeland

Plan van Aanpak regiovisie en vorming AMHK Zeeland Plan van Aanpak regiovisie en vorming AMHK Zeeland 1. Inleiding De staatssecretaris van VWS heeft in 2012 in een beleidsbrief verklaard dat op termijn alle gemeenten verantwoordelijk zijn voor de hele

Nadere informatie

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling Ruimte voor ontwikkeling Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling U WILT UW GEBIED ONTWIKKELEN. DAT ROEP VEEL VRAGEN OP: HOE PAK IK DAT AAN? EN IS HET FINANCIEEL WEL HAALBAAR IN DEZE

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting 167 Dit proefschrift gaat over patiëntenparticipatie bij medische besluitvorming in de laatste levensfase van oncologie patiënten. Wanneer patiënten niet meer kunnen genezen,

Nadere informatie

Uitvraag Cliëntenpanel. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard

Uitvraag Cliëntenpanel. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard Uitvraag Vertrouwen komt te voet en gaat te paard 2 0 1 5-2 Inhoud Inleiding... 3 Tweede uitvraag 2015... 3 Resultaat... 5 Response... 5 Leeftijdscategorie... 5 Keuze voor zorgboerderij... 5 Kwaliteit...

Nadere informatie

Dit voorstel geeft invulling aan de wettelijke verplichting genoemd onder punt 2.

Dit voorstel geeft invulling aan de wettelijke verplichting genoemd onder punt 2. RAADSVOORSTEL Datum: 23 december 2014 Nummer: Onderwerp: Vaststellen preventie- en handhavingsplan alcohol 2015-2017 Voorgesteld raadsbesluit: Het preventie- en handhavingsplan alcohol 2015-2017 vast te

Nadere informatie

Behoefte Netwerken bestuurders

Behoefte Netwerken bestuurders Behoefte Netwerken bestuurders Inleiding Binnen het thema regie en samenwerking voert Arcon één onderzoek uit, namelijk een behoefteonderzoek naar een bovenregionaal netwerk van bestuurders. Arcon is van

Nadere informatie

Voorstel raad en raadsbesluit

Voorstel raad en raadsbesluit Voorstel raad en raadsbesluit Gemeente Landgraaf Programma Documentnummer: B.16.0984 B.16.0984 Landgraaf, 23 mei 2016 ONDERWERP: Vaststellen zienswijze raad van begroting GGD Zuid Limburg 2017 Raadsvoorstelnummer:

Nadere informatie

Raadsvergadering, 29 januari 2008. Voorstel aan de Raad

Raadsvergadering, 29 januari 2008. Voorstel aan de Raad Raadsvergadering, 29 januari 2008 Voorstel aan de Raad Nr: 206 Agendapunt: 8 Datum: 11 december 2007 Onderwerp: Vaststelling speerpunten uit de conceptnota Lokaal Gezondheidsbeleid Wijk bij Duurstede 2008-2011

Nadere informatie

RESULTATEN ZWOLLE GEZONDE STAD

RESULTATEN ZWOLLE GEZONDE STAD RESULTATEN ZWOLLE GEZONDE STAD 2010-2013 Inhoudsopgave Inleiding 2 1. Overgewicht gedaald 2. Gezonde leefstijl: 4 een wisselend beeld 3. Samenwerking versterkt 5 en geborgd 4. Landelijke uitstraling 6

Nadere informatie

Communicatie verenigingen KNVB 2014

Communicatie verenigingen KNVB 2014 1 Communicatie verenigingen KNVB 2014 1. Achtergrond van de notitie: veranderde rollen De kern van de bestuurlijke vernieuwing is het realiseren van een efficiëntere besluitvorming in het amateurvoetbal.

Nadere informatie

Zorgketen c.q. Netwerkaanpak actieve leefstijl. Anneke Hiemstra en Marloes Aalbers, NISB

Zorgketen c.q. Netwerkaanpak actieve leefstijl. Anneke Hiemstra en Marloes Aalbers, NISB Zorgketen c.q. Netwerkaanpak actieve leefstijl Anneke Hiemstra en Marloes Aalbers, NISB Ketenaanpak / netwerkaanpak actieve leefstijl De oplossing om meer mensen met een hoog gezondheidsrisico in beweging

Nadere informatie

Bestuurlijke integriteit

Bestuurlijke integriteit Bestuurlijke integriteit Onderzoek Bestuurlijke Integriteit Onderzoeksopzet Rekenkamercommissie De Wolden Maart 2014 Status: definitief Versie: 4 Rekenkamercommissie De Wolden 1 A. Wat willen wij bereiken?

Nadere informatie

Handleiding Cultuur Canvas

Handleiding Cultuur Canvas Handleiding Cultuur Canvas Je hebt een idee voor Tilburg, voor cultuur in het publieke domein en je weet waarschijnlijk ook wat je het wilt realiseren. Weet je ook of je plan kansrijk is? En wat je kunt

Nadere informatie

7 e Leergang De regionale ambtenaar als regisseur

7 e Leergang De regionale ambtenaar als regisseur 7 e Leergang De regionale ambtenaar als regisseur RegioAcademie 2012-2013 De regionale samenwerking De regionale samenwerking tussen gemeenten is niet meer weg te denken in bestuurlijk Nederland. Ruwweg

Nadere informatie

Managementgame Het Nieuwe Werken

Managementgame Het Nieuwe Werken Resultaten Managementgame Het Nieuwe Werken www.managementgamehetnieuwewerken.nl Leren door horen en zien, maar vooral doen en ervaren! MANAGEMENT GAME HET NIEUWE WERKEN Inleiding Think too Organisatieadviseurs

Nadere informatie

Nederland in Beweging!-televisie: Onderzoek naar de gebruikswaarde

Nederland in Beweging!-televisie: Onderzoek naar de gebruikswaarde Gepubliceerd in TSG: Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen Jaargang 82/2004 nummer 5 forum pg. 332-333. Nederland in Beweging!-televisie: Onderzoek naar de gebruikswaarde Dr. S. P. J. Kremers 1 Dr.

Nadere informatie

360 feedback rapportage voor de heer J.A. Smit van Jansen & Co

360 feedback rapportage voor de heer J.A. Smit van Jansen & Co 360 feedback rapportage voor de heer J.A. Smit van Jansen & Co 11 februari 2005 Inhoudsopgave 1 Inleiding 1 2 Totaaloverzicht 2 3 Analyse per competentie 3 3.1 Analyseren 3 3.2 Doel- & resultaatgericht

Nadere informatie

Gezondheidsmonitoring van kwetsbare groepen in Nederland: weten we genoeg?

Gezondheidsmonitoring van kwetsbare groepen in Nederland: weten we genoeg? Gezondheidsmonitoring van kwetsbare groepen in Nederland: weten we genoeg? Rik Viergever, MD Promovendus London School of Hygiene and Tropical Medicine (LSHTM) Gezondheidsmonitoring Gezondheidsmonitoring,

Nadere informatie