Klimaatbeheersing (2)

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Klimaatbeheersing (2)"

Transcriptie

1 Klimaatbeheersing (2) E. Gernaat (ISBN ) 1 Natuurkundige begrippen 1.1 Warmte () Warmte is een vorm van energie welke tussen twee lichamen met een verschillende temperatuur kan worden overgedragen. De hoeveelheid warmte wordt uitgedrukt in Joules (J). Warmte is een energievorm welke zich op verschillende manieren kan uiten. Het is belangrijk om warmte () en temperatuur (t) los van elkaar te zien. Wel zal in veel gevallen een relatie tussen deze twee grootheden bestaan. De variatie in temperatuur geeft aan de hoeveelheid warmte die is afgestaan (of opgenomen) terwijl zich in de stof geen toestandsverandering (verdampen of condenseren) heeft voorgedaan. We drukken de temperatuur uit in Kelvin (K), in graden Celsius ( o C) of in graden Fahrenheit ( o F). Dit laatste vindt voornamelijk in Engeland en Amerika plaats. Kelvin gaat uit van het absolute nulpunt. Dit ligt op -273 o C. De relatie tussen en (K)elvin en (C)elsius is dan: K = C De relatie tussen Celsius en Fahrenheid kan worden voorgesteld door de volgende formule: Voorbeeld 1 20 o C komt overeen met: Voorbeeld o F komt overeen met: C : F = 5y : (9y + 32) 20 = 5 y y = 20/5 = 4 F = 9 x = 68 o F 100 = 9 y + 32 y = 68/9 C= 5 x (68/9) = 37,7 o C (de lichaamstemperatuur) 1

2 1.2 Overdracht van warmte Warmte-overdracht (nodig om een ruimte te verwarmen of te koelen) vindt plaats in de vorm van een warmtestroom van warm naar koud en kan geschieden via: Geleiding of conductie Warmtetransport geschiedt door trillende moleculen in een kristalrooster. Voorbeelden: het warm worden van stalen pijpen, het motorblok etc. Straling of radiatie Stralingswarmte bevindt zich in het infrarode gebied. Straling heeft geen medium nodig. Alle voorwerpen boven het absolute nulpunt stralen warmte uit. Voorbeelden: de straling van de zon en de warmte van een straalkachel. Stroming of convectie Warmtetransport m.b.v. warme of koude lucht. Lucht die opwarmt wordt lichter en stijgt. Dit is een natuurlijke vorm van warmtetransport. Ventilatoren verplaatsen lucht op geforceerde wijze. Voorbeelden: de warme lucht van een haardroger en de warme of koele lucht van een luchtverwarmings- of ventilatiesysteem. 1.3 De soortelijke warmte (s.w.) Elke stof van gelijk gewicht zal een verschillende hoeveelheid warmte nodig hebben om 1 o C of 1 K in temperatuur omhoog te gaan. We spreken van soortelijke warmte. Officiëel: de soortelijke warmte is de hoeveelheid warmte die nodig is om een bepaalde stof met het standaard gewicht 1 K in temperatuur te doen stijgen. De s.w. wordt uitgedrukt in J/kg.K. We geven als voorbeeld de soortelijke warmte van enige stoffen. Opvallend is dat de s.w. van een stof in vloeistof- of in dampvorm verschillend is. water: 4200 J/kg.K; staal: 460 J/kg.K; alcohol: 2430 J/kg.K; koudemiddel R134a (vloeistof): 1431 J/kg.K; koudemiddel R134a (damp): 852 J/kg.K; CO 2 gas: 830 J/kg.K. Met de formule: = m. c. t kan de hoeveelheid warmte worden berekend die nodig om een voorwerp in temperatuur te doen stijgen. = warmte in Joules; m = massa in kg; c = s.w. in J/kg.K; t = temperatuurverschil in K. 2

3 Materialen kunnen dezelfde temperatuur bezitten maar bij aanraking kouder of warmer aanvoelen. Dit wordt veroorzaakt door de hoeveelheid warmte die aan het voorwerp wordt onttrokken. Materialen die warmte gemakkelijk transporteren zullen kouder aanvoelen. 1.4 De aggregatietoestanden Water Stoffen kennen een vaste, vloeibare en gasvormige toestand. Deze verschillende toestanden noemen we de aggregatietoestanden of fasen van een stof. Om van de ene toestand naar de andere te gaan moet warmte worden toegevoerd of worden onttrokken. De temperatuur verandert daarbij niet. Als voorbeeld nemen we water. Water is de meest bekende stof en we zijn vertrouwd met de eigenschappen. Water in vloeibare toestand kan bevriezen (overgaan in een vaste stof) of koken (overgaan in een gasvormige toestand). De temperaturen waarbij dat gebeurt zijn 0 resp. 100 o C bij een op zeeniveau (gesteld op 1 bar, 1000 mb of 100 kpa). Fig. 1 laat de omzetting naar de verschillende aggregatietoestanden van water grafisch zien. In de beginsituatie bedraagt de temperatuur van het ijs -10 o C. Door het toevoeren van warmte stijgt de temperatuur van het ijs naar 0 o C. Het begint te smelten. Wanneer we warmte blijven toevoeren dan smelt het ijs, maar de temperatuur blijft 0 o C tot het ijs volledig in water is overgegaan. Verdere toevoer van warmte doet het water in temperatuur stijgen. Bij 100 o C begint het te koken. Door het blijven toevoeren van warmte gaat het water volledig over in damp. De temperatuur blijft 100 o C. Vervolgens ontstaat oververhitting omdat de temperatuur verder omhoog gaat. We spreken van verdampen wanneer we overgaan van vloeistof naar gas en van condenseren wanneer we overgaan van gas naar vloeistof Het koudemiddel R134a Voor het koudemiddel R134a kennen we ook in een vaste, vloeibare en gasvormige toestand. De temperaturen liggen echter wel wat anders: het bevriest bij -101 o C; het gaat in damp over bij -26,1 o C (); het is vloeistof tussen de -101 en -26 o C. Fig. 2 geeft dit grafisch weer. 1.5 Verdamping van water bij In de situatie van van fig. 3a is de watertemperatuur gelijk aan de omgevingstemperatuur en bedraagt 20 o C. De zuiger boven in de cilinder is gewichtloos en vrij beweegbaar en geeft alleen aan dat we met een afgesloten ruimte te maken hebben. In fig. 3b wordt het water verwarmd tot 100 o C. Door het toevoegen 3

4 oververhitting 100 ijs smelten water verdampen temperatuur in graden C tijd waarin warmte wordt toegevoerd Figuur 1: Grafische weergave van het overgaan naar de verschillende aggregatie-toestanden van water bij gelijkblijvende atmosferische druk. temperatuur in graden C ijs smelten vloeistof verdampen oververhitting 100 tijd waarin warmte wordt toegevoerd Figuur 2: De vaste, vloeistof- en gasfase van R134a grafisch voorgesteld bij gelijkblijvende atmosferische druk. 4

5 van warmte () stijgt de temperatuur. Er gebeurt verder niets. Door warmte te blijven toevoeren stijgt de temperatuur naar 100 o en wordt de kooktemperatuur bereikt. In dit traject van 20 tot 100 o C zouden we de vloeistof onderkoeld kunnen noemen. Wanneer we doorgaan met het toevoeren van warmte bij 100 o C dan wordt de warmte gebruikt om het water (de vloeistof) om te zetten in (gas). De temperatuur blijft constant, het water wordt minder en de damp meer (fig. 3c en d). De temperatuur, zowel van de vloeistof als de damp, blijft 100 o C. Ook de (damp)druk blijft 1 bar omdat de zuiger vrij verplaatsbaar is. Dus wel warmte toevoeren maar geen temperatuurverhoging! Voor het verdampen van 1 kg water bij 100 o C is 2260 kj warmte nodig. De verdampingswarmte. In fig. 3e is het water geheel omgezet in damp. Wanneer we door blijven gaan met het toevoeren van warmte dan zal de damptemperatuur stijgen. Wanneer de damptemperatuur boven de 100 o C komt (bij een druk van 1 bar) dan spreekt men van oververhitting. water 20 graden water 100 graden damp 100 o o water graden water 100 o 120 graden a b c d e Figuur 3: Fig. a en b: Tot 100 o C is het water onderkoeld. Fig. c en d: Ondanks de warmtetoevoer tijdens het koken blijft de temperatuur gelijk. Fig. e: Waterdamp (gas) met een hogere temperatuur dan de kooktemperatuur noemt men oververhit. 1.6 Verdamping van water bij een vaste hogere druk Wanneer we de druk op de zuiger groter gaan maken dan de dan zal de zuiger minder gemakkelijk omhoog komen en zal de dampdruk toenemen als we warmte blijven toevoeren. In fig. 4a zien we dat op de zuiger een gewicht is geplaatst. Het gewicht zorgt er nu (als voorbeeld) voor dat het water bij 120 o C gaat koken en dat de dampdruk kan opgelopen tot 2 bar. Zouden we warmte blijven toevoeren dan gaat de zuiger met gewicht omhoog omdat er meer water verdampt. De druk blijft gelijk omdat er steeds sprake is van een verzadigde damp. Fig. 4b. Op een gegeven moment is al het water in dampvorm overgegaan en ontstaat er weer oververhitting. De druk blijft 2 bar terwijl de -temperatuur bijv. 130 o C wordt. De damp is nu niet meer verzadigd. Dit is te zien fig 4c. 1.7 Verdamping van water in een gesloten vat Wanneer we de zuiger zouden vastzetten bij het bereiken van de kooktemperatuur bij dan zal bij het blijven toevoeren van warmte de druk 5

6 gewicht gewicht gewicht a 120 graden C 120 graden C 2 bar 2 bar water 120 water 120 b c 130 graden C 2 bar Figuur 4: Wanneer we de (kunstmatig) verhogen zal ook de kooktemperatuur veranderen. en de temperatuur blijven oplopen. Zolang er water aanwezig is zal de kooktemperatuur van het water oplopen met de druk. Er is steeds sprake van een verzadigde dampspanning. In fig. 5 is dat voor 2 nieuwe situaties getekend. We zien dat bij 2 bar de kooktemperatuur 120 o C bedraagt en bij 4,7 bar 150 o C. In 100 graden C 1 bar water graden C 2 bar water graden C 4,7 bar water 150 a b c Figuur 5: De kooktemperatuur van water in relatie tot de dampdruk fig. 6 is de relatie tussen de kooktemperatuur van water en druk in een grafiek weergegeven. We zien dat tussen deze twee grootheden geen lineair verband bestaat. We hebben een onevenredig grotere druk nodig om de kooktemperatuur omhoog te brengen. Om bijv. van 150 o C naar 180 o C te gaan moet de druk worden verdubbeld. 1.8 Verdamping van het koudemiddel R134a in een gesloten vat Stel nu hetzelfde voor met het koudemiddel R134a. Het koudemiddel is vloeibaar bij -26 o C (fig. 7a). Stel: bij deze temperatuur gieten we het koudemiddel in een vat en sluiten het vat af. Het oplopen van de buitentemperatuur doet warmte toevoeren en de druk boven het koudemiddel loopt op afhankelijk van de temperatuur. Zolang er koudemiddel als vloeistof aanwezig blijft het koudemiddel zijn kookpunt behouden. Bij 0 o C is de druk opgelopen tot ongeveer 3 bar en bij 20 o C is de druk ongeveer 5,5 bar (fig. 7b en c). We spreken ook hier 6

7 Figuur 6: Tussen de kooktemperatuur van water en de dampdruk bestaat geen lineaire relatie. over de verzadigde dampspanning. De genoemde temperaturen zijn de kooktemperaturen bij de genoemde druk. Dit is de situatie bij een niet werkende voldoende gevulde aircoinstallatie. Zou echter bij verder oplopen van de temperatuur al het vloeibare koudemiddel overgegaan zijn in damp dan neemt de temperatuur van het gas wel toe maar de druk niet meer. De damp is dan niet meer verzadigd. Dit is de voorbeeldsituatie getekend in fig. 7d. Bij 40 o C zouden we een druk verwachten van ongeveer 10 bar. Omdat al het koudemiddel verdampt is komen we niet verder dan 6 bar. Deze situatie kan zich voordoen wanneer de airco niet draait en er onvoldoende koudemiddel aanwezig is. Er is dan geen vaste relatie meer tussen de druk en de buitentemperatuur. 26 graden 0 graden 20 graden 40 graden a 1 bar damp R134a b 3 bar damp R134a c 5,5 bar damp R134a d 6 bar damp R134a Figuur 7: De kooktemperatuur van het koudemiddel R134a in relatie tot de dampdruk. Voor een overzicht kunnen we in een grafiek de druk t.o.v. kooktemperatuur voor het koudemiddel R134a uitzetten. Zie fig. 8. Denk erom dat het de absolute druk betreft. We onthouden: wanneer er sprake is van vloeistof en damp dan is deze damp verzadigd; wanneer er geen vloeistof meer aanwezig is dan kan de damp oververhit 7

8 Figuur 8: Grafiek van de kooktemperatuur van het koudemiddel R134a in relatie tot de dampdruk (tek. Diavia). zijn; oververhit wil zeggen dat de damp een hogere temperatuur heeft dan de kooktemperatuur van de stof bij de gegeven druk; kooktemperatuur is gelijk aan de condensatie-temperatuur en hangt af van de druk; vloeistof kouder dan de kook- (condensatie-) temperatuur is onderkoeld. Ook hier: Tijdens het condenseren zal de damp overgaan in vloeistof. Hierbij moet warmte aan de damp worden onttrokken. Tijdens dit proces zal de damptemperatuur en de vloeistoftemperatuur gelijk zijn. Wanneer de vloeistoftemperatuur lager wordt dan de condensatie-temperatuur noemt men de vloeistof onderkoeld. 2 Druk (p) In de warmte- en koudetechniek hebben we te maken met gas- en vloeistofdrukken. Officiëel wordt de eenheid van druk uitgedrukt in N/m 2 of Pascal. De bedraagt dan (ongeveer) N/m 2 of Pa, meestal weergegeven door 100 kpa. Ook gebruikelijk is om de druk te benoemen in bar. De wordt dan gesteld op 1 bar of 1000 mb. Dit betreft de absolute druk. Men gaat bij de absolute druk uit van de laagst mogelijke druk nl. 0 bar of 0 N/m 2. De laagst mogelijk druk wordt ook wel het absolute vacuum genoemd. In de techniek wil men nog wel eens van overdruk spreken. 8

9 Men stelt dan de op 0 bar. De relatie tussen de absolute druk en overdruk is dan: overdruk = absolute druk - 1 Vanuit het verleden werd ook gewerkt met kwikdruk. De buitenlucht is namelijk in staat op 760 mm kwik omhoog te houden. In de aircotechniek wordt deze eenheid indirect nog wel gebruikt micron is gelijk aan 760 mm kwik. Verder kennen we ook nog het begrip vacuum. Het hoogst mogelijke vacuum wordt gesteld op 1000 mbar. De zal in dat geval 0 mbar zijn. Uiteraard kunnen we voor het weergeven van vacuum ook de andere genoemde eenheden gebruiken. Fig. 9 geeft de relatie tussen de verschillende drukeenheden weer. absolute druk overdruk 1 bar 1 bar 1000 bar vacuum 0 mbar 0 bar Pa 760 mm kwik micron absoluut vacuum 0 bar 1 bar 0 mbar 1000 mbar Pa 270 Pa 2000 micron Figuur 9: De relatie tussen de verschillende drukeenheden. Een druk van 270 Pa of 2000 micron, is de druk die tijdens het vacumeren van een airco-installatie moet worden verkregen. 3 Wet van Boyle Guy-Lussac De wet van Boyle Guy-Lussac geeft de samenhang weer tussen temperatuur, druk en volume van ideale gassen. Een ideaal gas is een gas dat oneindig ver van zijn verzadigingspunt is verwijderd. In formule: p x V = C x T waarin p de druk is in Pascal, V het volume is in m 3, T de temperatuur in K en C de gasconstante is. Bekijken we deze formule voor 1 kg gas dan wordt de C de specifieke gasconstante R. De formule gaat dan over in: p x V = m x R x T waarin m de massa van het gas voorstelt in kg. In het koelproces moeten deze formules met de nodige voorzichtigheid worden gebruikt omdat de gassen dicht bij het verzadigingspunt zitten. 9

10 4 Vragen en opgaven 1. Met welke letter wordt warmte weergegeven en welke eenheid wordt gebruikt? 2. Bereken de temperatuur in graden Fahrenheid wanneer de temperatuur 25 o C bedraagt. 3. Bereken de temperatuur in graden Celsius wanneer de temperatuur 100 o F bedraagt. 4. Met hoeveel graden Celsius komt 273 Kelvin overeen? 5. Op welke 3 manieren kan warmteoverdracht plaatsvinden? 6. Op welke manier(en) gebeurt de warmteoverdracht in een auto bij verwarmen of koelen? 7. Welke van de genoemde stoffen kan de meeste warmte transporteren? 8. We willen 2 kg koudemiddel in dampvorm afkoelen van 90 o C naar 70 o C. De s.w. van het koudemiddel is 850 J/kg.K. Bereken hoeveel Joule aan warmte vrijkomt. 9. Wat zijn de 3 genoemde aggregatietoestanden? 10. Onder welke omstandigheden wordt wel warmte toegevoerd maar verandert de temperatuur niet? 11. Onder welke omstandigheden wordt wel warmte afgevoerd maar verandert de temperatuur niet? 12. Op grond van welk natuurkundig verschijnsel zoeken mensen op een warme dag verkoeling bij een fontein? 13. Wat verstaat men we onder een oververhitte damp? 14. Kan het koudemiddel R134a ook bevriezen? 15. Wat verstaat men onder een onderkoelde vloeistof? 16. Wat is het verschil tussen de kooktemperatuur en de condensatietemperatuur? 17. Wat verstaat men onder een verzadigde damp? 18. Wat verstaat men onder het kookpunt van een stof? 19. Van welke twee factoren hangt het kookpunt af? 20. Hoeveel druk wordt in het koelsysteem van de motor opgebouwd wanneer we het kookpunt van water tot 120 o C willen verhogen? 21. Hoeveel bar absolute druk zal de druk in een goed gevulde (niet werkende) airco worden wanneer de buitentemperatuur resp. 0, 10, 20 en 30 o C zal bedragen? Maak gebruik van de grafiek van fig Bestudeer de drukgrafiek van fig. 9 en vul in: 3 bar absoluut is gelijk aan...bar overdruk de is gelijk aan...bar overdruk 2 bar overdruk is gelijk aan...bar absolute druk een onderdruk (vacuum) van 300 mbar is gelijk aan...mbar absoluut 10

11 23. Wanneer de airco-installatie niet geactiveerd is dan wijst de gemonteerde drukmeter 4,5 bar aan. De meter geeft overdruk weer. Het betreft een correct gevuld systeem. Gevraagd wordt: Meten we hier een vloeistofdruk of dampdruk? Hoe noemen we de gemeten dampdruk? Verzadigd of niet verzadigd? Kunnen we met behulp van deze druk ook de omgevingstemperatuur bepalen? Wat zal de meter aanwijzen (airco draait niet) wanneer de buitenluchttemperatuur 25 o C bedraagt? 24. Bij het vacumeren van een airco-installatie wordt wel over diep vacuum gesproken. Kunt u deze term verklaren wanneer u de tabel van fig. 9 bestudeerd? 25. De formule p x V = C x T mag eigenlijk niet in de koudetechniek worden gebruikt. Waarom niet? 11

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

1 Warmteleer. 3 Om m kg water T 0 C op te warmen heb je m T 4180 J nodig. 4180 4 Het symbool staat voor verandering.

1 Warmteleer. 3 Om m kg water T 0 C op te warmen heb je m T 4180 J nodig. 4180 4 Het symbool staat voor verandering. 1 Warmteleer. 1 De soortelijke warmte is de warmte die je moet toevoeren om 1 kg van een stof 1 0 C op te warmen. Deze warmte moet je ook weer afvoeren om 1 kg van die stof 1 0 C af te koelen. 2 Om 2 kg

Nadere informatie

Theorie: Temperatuur meten (Herhaling klas 2)

Theorie: Temperatuur meten (Herhaling klas 2) heorie: emperatuur meten (Herhaling klas 2) Objectief meten Bij het meten van een grootheid mag je meting niet afhangen van toevallige omstandigheden. De temperatuur die je ervaart als je een ruimte binnenkomt,

Nadere informatie

HEREXAMEN EIND MULO tevens IIe ZITTING STAATSEXAMEN EIND MULO 2009

HEREXAMEN EIND MULO tevens IIe ZITTING STAATSEXAMEN EIND MULO 2009 MNSTERE VAN ONDERWJS EN VOLKSONTWKKELNG EXAMENBUREAU HEREXAMEN END MULO tevens e ZTTNG STAATSEXAMEN END MULO 2009 VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRJDAG 07 AUGUSTUS 2009 TJD : 7.30 9.30 UUR DEZE TAAK BESTAAT

Nadere informatie

p V T Een ruimte van 24 ºC heeft een dauwpuntstemperatuur van 19 ºC. Bereken de absolute vochtigheid.

p V T Een ruimte van 24 ºC heeft een dauwpuntstemperatuur van 19 ºC. Bereken de absolute vochtigheid. 8. Luchtvochtigheid relatieve vochtigheid p e 100 % p absolute vochtigheid = dichtheid van waterdamp dauwpuntstemperatuur T d = de temperatuur waarbij de heersende waterdampdruk de maximale dampdruk is.

Nadere informatie

In dit document leggen we uit hoe isolatie werkt en hoe INSUL8eco werkt in uw gebouw.

In dit document leggen we uit hoe isolatie werkt en hoe INSUL8eco werkt in uw gebouw. De basis van isolatie en hoe INSULd8eco werkt in uw gebouw In dit document leggen we uit hoe isolatie werkt en hoe INSUL8eco werkt in uw gebouw. Om de werking van onze isolatie oplossing goed te begrijpen,

Nadere informatie

ADN-VRAGENCATALOGUS 2011 Gas

ADN-VRAGENCATALOGUS 2011 Gas CENTRALE COMMISSIE VOOR DE RIJNVAART CCNR-ZKR/ADN/WG/CQ/2011/12 definitief 27 januari 2012 Or. DUITS ADN-VRAGENCATALOGUS 2011 Gas De ADN-vragencatalogus 2011 is op 27-01-2012 in de onderhavige versie aangenomen

Nadere informatie

3 niet expliciet genoemd in eindtermen Verklaar het verschijnsel diffusie met de moleculaire theorie.

3 niet expliciet genoemd in eindtermen Verklaar het verschijnsel diffusie met de moleculaire theorie. Domein D: Warmteleer Subdomein: Gas en vloeistof 1 niet expliciet genoemd in eindtermen, moet er een groep vragen gemaakt worden waarin die algemene zaken zijn vervat? zie ook mededelingen voor eindexamendocenten.

Nadere informatie

Van der Waals en Wilson. N.G. Schultheiss

Van der Waals en Wilson. N.G. Schultheiss 1 Van der Waals en Wilson N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module bespreekt de werking van nevel- en bellenkamers. Dat zijn detectoren waarmee kleine deeltjes, zoals stof of kosmische straling, kunnen

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Fysica: Warmteleer en gaswetten. 25 juli 2015. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Fysica: Warmteleer en gaswetten. 25 juli 2015. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Fysica: Warmteleer en gaswetten 25 juli 2015 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Atheneum van Veurne (http://www.natuurdigitaal.be/geneeskunde/fysica/wiskunde/wiskunde.htm),

Nadere informatie

weergegeven met het symbool hfg.

weergegeven met het symbool hfg. TECHNISCHE INFORMATIE Magneetafsluiters en pneumatisch bediende afsluiters voor heet en stoomtoepassingen 9/05 TECHNISCHE INFORMATIE OVER HEET WATER EN STOOM ASCO/JOUCOMATIC biedt een breed programma magneetafsluiters

Nadere informatie

Jaarplan. Quark 4.2. 4 Quark 4.2 Handleiding. TSO-BTW/VT TSO-TeWe. ASO-Wet

Jaarplan. Quark 4.2. 4 Quark 4.2 Handleiding. TSO-BTW/VT TSO-TeWe. ASO-Wet Jaarplan TSO-BTW/VT TSO-TeWe ASO-Wet Fysica TWEEDE GRAAD ASO VVKSO BRUSSEL D/2012/7841/009 4de jaar, 2u/week JAARPLAN Vul de donkergrijze kolommen in en je hebt een jaarplan; vul de andere ook in en je

Nadere informatie

1ste ronde van de 19de Vlaamse Fysica Olympiade 1. = kx. = mgh. E k F A. l A. ρ water = 1,00.10 3 kg/m 3 ( θ = 4 C ) c water = 4,19.10 3 J/(kg.

1ste ronde van de 19de Vlaamse Fysica Olympiade 1. = kx. = mgh. E k F A. l A. ρ water = 1,00.10 3 kg/m 3 ( θ = 4 C ) c water = 4,19.10 3 J/(kg. ste ronde van de 9de Vlaamse Fysica Olympiade Formules ste onde Vlaamse Fysica Olympiade 7 9de Vlaamse Fysica Olympiade Eerste ronde De eerste ronde van deze Vlaamse Fysica Olympiade bestaat uit 5 vragen

Nadere informatie

H4 weer totaal.notebook. December 13, 2013. dec 4 20:10. dec 12 10:50. dec 12 11:03. dec 15 15:01. Luchtdruk. Het Weer (hoofdstuk 4)

H4 weer totaal.notebook. December 13, 2013. dec 4 20:10. dec 12 10:50. dec 12 11:03. dec 15 15:01. Luchtdruk. Het Weer (hoofdstuk 4) Het Weer (hoofdstuk 4) Luchtdruk Om te begrijpen wat voor weer het is en ook wat voor weer er komt zijn een paar dingen belangrijk Luchtdruk windsnelheid en windrichting temperatuur luchtvochtigheid dec

Nadere informatie

- 1 - WERKEN MET STOOM. Werken met stoom

- 1 - WERKEN MET STOOM. Werken met stoom - 1 - WERKEN MET STOOM - 2 - VOORWOORD. Deze lesstof is bedoeld om de belangrijkste thermodynamische beginselen die bij het proces van energieopwekking een rol spelen, kort te behandelen. Vele begrippen

Nadere informatie

Benodigdheden bekerglas, dompelaar (aan te sluiten op lichtnet), thermometer, stopwatch

Benodigdheden bekerglas, dompelaar (aan te sluiten op lichtnet), thermometer, stopwatch Naam: Klas: Practicum soortelijke warmte van water Benodigdheden bekerglas, dompelaar (aan te sluiten op lichtnet), thermometer, stopwatch Doel van de proef Het bepalen van de soortelijke warmte van water

Nadere informatie

Thermodynamische analyse van het gebruik van een warmtepomp voor residentiële verwarming

Thermodynamische analyse van het gebruik van een warmtepomp voor residentiële verwarming H01N2a: Energieconversiemachines- en systemen Academiejaar 2010-2011 Thermodynamische analyse van het gebruik van een warmtepomp voor residentiële verwarming Professor: Martine Baelmans Assistent: Clara

Nadere informatie

6. Luchtvochtigheid. rol bij het A g g r e g a t i e t o e s t a n d e n v a n w a t e r. 6.1 inleiding. 6.2 Aggregatietoestanden

6. Luchtvochtigheid. rol bij het A g g r e g a t i e t o e s t a n d e n v a n w a t e r. 6.1 inleiding. 6.2 Aggregatietoestanden 6. Luchtvochtigheid 6.1 inleiding Vocht heeft een grote invloed op het weer zoals wij dat ervaren. Zaken als zicht, luchtvochtigheid, bewolking en neerslag worden er direct door bepaald. Afkoeling kan

Nadere informatie

UNIFORM EINDEXAMEN MULO tevens TOELATINGSEXAMEN VWO/HAVO/NATIN 2009

UNIFORM EINDEXAMEN MULO tevens TOELATINGSEXAMEN VWO/HAVO/NATIN 2009 MINISTERIE N ONDERWIJS EN OLKSONTWIKKELING EXMENBUREU UNIFORM EINDEXMEN MULO tevens TOELTINGSEXMEN WO/HO/NTIN 2009 K : NTUURKUNDE DTUM : MNDG 06 JULI 2009 TIJD : 09.45 11.25 UUR (Mulo III kandidaten) 09.45

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding 13. 1 energie 19

Inhoud. 1 Inleiding 13. 1 energie 19 Inhoud 1 Inleiding 13 1 onderzoeken van de natuur 13 Natuurwetenschappen 13 Onderzoeken 13 Ontwerpen 15 2 grootheden en eenheden 15 SI-stelsel 15 Voorvoegsels 15 3 meten 16 Meetinstrumenten 16 Nauwkeurigheid

Nadere informatie

Het klimaat is het gemiddelde weer in een bepaald gebied over een langere tijdsperiode. Meestal wordt hiervoor 30 jaar gebruikt.

Het klimaat is het gemiddelde weer in een bepaald gebied over een langere tijdsperiode. Meestal wordt hiervoor 30 jaar gebruikt. Werken met klimaatgegevens Introductie Weer en klimaatgegevens worden gemeten. Om deze meetgegevens snel te kunnen beoordelen worden ze vaak gepresenteerd in de vorm van grafieken of kaarten. Over de hele

Nadere informatie

Werken met eenheden. Introductie 275. Leerkern 275

Werken met eenheden. Introductie 275. Leerkern 275 Open Inhoud Universiteit Appendix B Wiskunde voor milieuwetenschappen Werken met eenheden Introductie 275 Leerkern 275 1 Grootheden en eenheden 275 2 SI-eenhedenstelsel 275 3 Tekenen en grafieken 276 4

Nadere informatie

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom?

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom? Docentversie (24/05/2012) Natte Glazen Benodigdheden -glazen -ijsklontjes -koud water in kan of thermos of plastic flessen -maatbeker -weegschaal Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt

Nadere informatie

Over gewicht Bepaling van de dichtheid van het menselijk lichaam.

Over gewicht Bepaling van de dichtheid van het menselijk lichaam. Over gewicht Bepaling van de dichtheid van het menselijk lichaam. Inleiding. In het project Over gewicht worden gewichtige zaken op allerlei manieren belicht. In de wiskundeles heb je aandacht besteed

Nadere informatie

aluminium 2,7 0,9 660 400 2450 0,024 ijzer 7,9 0,45 1540 270 0,012

aluminium 2,7 0,9 660 400 2450 0,024 ijzer 7,9 0,45 1540 270 0,012 MINISTERIE VN ONDERWIJS EN VOLKSONTWIKKELING EXMENUREU UNIFORM EINDEXMEN MULO tevens TOELTINGSEXMEN VWO/HVO/NTIN 011 VK : NTUURKUNDE DTUM : WOENSDG 06 JULI 011 TIJD : 09.45 11.5 UUR (Mulo III kandidaten)

Nadere informatie

Opgave 2. Voor vloeibaar water bij 298.15K en 1 atm zijn de volgende gegevens beschikbaar:

Opgave 2. Voor vloeibaar water bij 298.15K en 1 atm zijn de volgende gegevens beschikbaar: Oefenopgaven Thermodynamica 2 (29-9-2010) Opgave 1. Een stuk ijs van -20 C en 1 atm wordt langzaam opgewarmd tot 110 C. De druk blijft hierbij constant. Schets hiervoor in een grafiek het verloop van de

Nadere informatie

GASSEN EN DAMPEN. 1 Ideale gassen 2 Onverzadigde en verzadigde damp 3 Verzadigingsdruk 4 Kokende vloeistoffen 5 Kritische temperatuur van een stof

GASSEN EN DAMPEN. 1 Ideale gassen 2 Onverzadigde en verzadigde damp 3 Verzadigingsdruk 4 Kokende vloeistoffen 5 Kritische temperatuur van een stof GASSEN EN DAMPEN 1 Ideale gassen 2 Onverzadigde en verzadigde damp 3 Verzadigingsdruk 4 Kokende vloeistoffen 5 Kritische temperatuur van een stof 1 Ideale gassen Verschil tussen een gas en een damp Zuurstof

Nadere informatie

THERMODYNAMICA 2 (WB1224)

THERMODYNAMICA 2 (WB1224) THERMODYNAMICA 2 (WB1224) donderdag 2 februari 2006 14.00-17.00 u. AANWIJZINGEN Het tentamen bestaat uit twee of drie open vragen en 15 meerkeuzevragen. Voor de beantwoording van de meerkeuzevragen is

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Gaswetten

Hoofdstuk 5: Gaswetten Hoofdstuk 5: Gaswetten 5.1 Toestandsfactoren van een gas Vloeistoffen en vaste stoffen zijn weinig samendrukbaar: hun volume verandert weinig bij veranderende druk of temperatuur. Gassen zijn goed samendrukbaar:

Nadere informatie

De diverse somsoorten bij Fysica

De diverse somsoorten bij Fysica De diverse somsoorten bij Fysica 1 liter zout water weegt 1,03 kilo 1 liter zoet water weegt 1,00 kilo 1 meter zout water levert 0,1 bar druk op 1 meter zoet water levert 0,097 bar druk op Belangrijk:

Nadere informatie

Warmte in de koudetechniek, een hot item

Warmte in de koudetechniek, een hot item Wijbenga info sheet 5: Warmte in de koudetechniek, een hot item In het ontwerp van een koelinstallatie wordt steeds meer aandacht besteed aan het energieverbruik. Dit kan bereikt worden door een zo hoog

Nadere informatie

innovation in insulation

innovation in insulation warmte vocht geluid 2.000 / BW / 07-2003 Bergman Grafimedia Deze uitgave is met de meeste zorg samengesteld. Eventuele wijzigingen en zetfouten ten alle tijde voorbehouden. Warmte Inleiding In de hedendaagse

Nadere informatie

De diverse somsoorten bij Fysica

De diverse somsoorten bij Fysica De diverse somsoorten bij Fysica 1 liter zout water weegt 1,03 kilo 1 liter zoet water weegt 1,00 kilo 1 meter zout water levert 0,1 bar druk op 1 meter zoet water levert 0,097 bar druk op Belangrijk:

Nadere informatie

Naam (plus beschrijving) Symbool Eenheid Formules. Druk = kracht per eenheid van oppervlakte p (N/m² = ) Pa

Naam (plus beschrijving) Symbool Eenheid Formules. Druk = kracht per eenheid van oppervlakte p (N/m² = ) Pa Naam (lus beschrijving) Symbool enheid ormules MHANIA in het derde jaar Dichtheid massa er eenheid van volume ρ kg /m³ m ρ V Druk kracht er eenheid van oervlakte (N/m² ) a A Hydrostatische druk in een

Nadere informatie

Aanvulling hoofdstuk 1 uitwerkingen

Aanvulling hoofdstuk 1 uitwerkingen Natuur-scheikunde Aanvulling hoofdstuk 1 uitwerkingen Temperatuur in C en K Metriek stelsel voorvoegsels lengtematen, oppervlaktematen, inhoudsmaten en massa Eenheden van tijd 2 Havo- VWO H. Aelmans SG

Nadere informatie

6-TSO-IW-c Warmtepompen 1. Warmtepompen

6-TSO-IW-c Warmtepompen 1. Warmtepompen 6-TSO-IW-c Warmtepompen 1 Inleiding Warmtepompen Een warmtepomp is een systeem dat warmte opneemt bij lage temperaturen en deze vrijstelt bij hogere temperaturen. Het is dus een zeer energie-efficiënt

Nadere informatie

ENERGIE H5 par. 1 en 2 Diagnostische Toets natuurkunde uitwerkingen

ENERGIE H5 par. 1 en 2 Diagnostische Toets natuurkunde uitwerkingen ENERGIE H5 par. 1 en 2 Diagnostische Toets natuurkunde uitwerkingen OPEN VRAGEN 1. Energieomzetting Enkele jaren geleden stond in de Gelderlander de foto rechts met de volgende tekst: Trots poseren koeien

Nadere informatie

Aanvulling hoofdstuk 1

Aanvulling hoofdstuk 1 Natuur-Scheikunde Aanvulling hoofdstuk 1 Temperatuur in C en K Metriek stelsel voorvoegsels lengtematen, oppervlaktematen, inhoudsmaten en massa Eenheden van tijd VMBO- Tl2 H. Aelmans SG Groenewald 1.

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

EAT-244 Diagnose Airconditioning

EAT-244 Diagnose Airconditioning EAT-244 Diagnose Airconditioning Zelfstudie en huiswerk 10-08 2 Inhoud INTRODUCTIE 3 DOELSTELLINGEN 4 PRINCIPE AIRCO-INSTALLATIE 5 ONDERDELEN AIRCO-INSTALLATIE 7 CONDENSOR 8 EXPANSIE-APPARATUUR EN VERDAMPER

Nadere informatie

Het Mollierdiagram in theorie en praktijk

Het Mollierdiagram in theorie en praktijk Deel 1. Het Mollierdiagram Het Mollierdiagram in theorie en praktijk Samenstelling: P. G. H. Uges Inleiding Door het gebruik van natuurlijke koudemiddelen staat nu ook water (R718) als koudemiddel in de

Nadere informatie

TECHNISCHE GEGEVENS doorstromingsgegevens bepaling van de doorstromingsfactor en de doorlaatdiameter

TECHNISCHE GEGEVENS doorstromingsgegevens bepaling van de doorstromingsfactor en de doorlaatdiameter TECHNISCHE GEGEVENS doorstromingegevens bepaling van de doorstromingsfactor en de doorlaatdiameter Bepaling van de grootte van de afsluiters Een goede keuze van de grootte van de afsluiters is belangrijk.

Nadere informatie

Spanningscoëfficiënt water. 1 Doel 1. 2 Theorie 1

Spanningscoëfficiënt water. 1 Doel 1. 2 Theorie 1 Proefnummer : FE3-W5-WA1 Naam schrijver : René van Velzen Naam medewerker : Guillaume Goijen klas en PGO-groep : TN-P2, Groep 1 Datum practicum : 4 Oktober 2007 Datum inlevering : 11 Oktober 2007 Inhoudsopgave

Nadere informatie

KOELINSTALLATIES VOCHTIGE LUCHT EN LUCHTBEHANDELING

KOELINSTALLATIES VOCHTIGE LUCHT EN LUCHTBEHANDELING KOELINSTALLATIES VOCHTIGE LUCHT EN LUCHTBEHANDELING Adviesbureau de Koster v.o.f. Pagina 1 Voorwoord Het boek koel en vriestechniek behandelt de koel en vries techniek en theorie, tevens is een aantal

Nadere informatie

En wat nu als je voorwerpen hebt die niet even groot zijn?

En wat nu als je voorwerpen hebt die niet even groot zijn? Dichtheid Als je van een stalen tentharing en een aluminium tentharing wilt weten welke de grootte massa heeft heb je een balans nodig. Vaak kun je het antwoord ook te weten komen door te voelen welk voorwerp

Nadere informatie

Richard Mollier (1863-1935)

Richard Mollier (1863-1935) Gaswet & Mollier College 2: h-x diagram voor vochtige lucht Richard Mollier (1863-1935) Hoogleraar TU-Dresden Thermodynamica, onderzoek naar eigenschappen van water stoom Diagrammen: H-S diagram Stoomtabellen

Nadere informatie

Warmte- en stromingsleer Examennummer: 93071 Datum: 14 december 2013 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur

Warmte- en stromingsleer Examennummer: 93071 Datum: 14 december 2013 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur Warmte- en stromingsleer Examennummer: 93071 Datum: 14 december 2013 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur Dit examen bestaat uit 10 pagina s. De opbouw van het examen is als volgt: 20 meerkeuzevragen (maximaal

Nadere informatie

Kun je elke stof vloeibaar maken?

Kun je elke stof vloeibaar maken? Antwoorden bij de bundel natuurkunde nova hoofdstuk 3 water en lucht. Schrijf zo veel mogelijk vormen van water op die je kent. regen vloeibaar ijzel vast sneeuw vast ijs vast mist vloeibaar waterdamp

Nadere informatie

Uitwerkingen van de opgaven in Basisboek Natuurkunde

Uitwerkingen van de opgaven in Basisboek Natuurkunde opgave (blz 4) Uitwerkingen van de opgaven in Basisboek Natuurkunde De zwaarte-energie wordt gegeven door de formule W zwaarte = m g h In de opgave is de massa m = 0(kg) en de energie W zwaarte = 270(Joule)

Nadere informatie

Techneco ELGA warmtepomp Gebruikershandleiding. Type 3.0

Techneco ELGA warmtepomp Gebruikershandleiding. Type 3.0 Techneco ELGA warmtepomp Gebruikershandleiding Type 3.0 April 2015 INHOUDSOPGAVE 1 Introductie 1 2 Bediening binnenunit 2 3 Thermostaat instellen 3 3.1 Instelling controleren 3 3.2 Koelen of verwarmen

Nadere informatie

De temperatuur van de materie is een maat voor de gemiddelde snelheid van de materiedeeltjes en dus de inwendige kinetische energie.

De temperatuur van de materie is een maat voor de gemiddelde snelheid van de materiedeeltjes en dus de inwendige kinetische energie. Hoofdstuk 6: Warmte 6.1 Inwendige energie en warmte 6.1.1 Deeltjesmodel De materiedeeltjes van elk voorwerp hebben een thermische beweging. Hierdoor bezitten voorwerpen inwendige kinetische energie. De

Nadere informatie

Het deeltjesmodel. Deeltjes en hun eigenschappen. Context 3 Zinken zweven drijven. Naam: Klas: Datum:

Het deeltjesmodel. Deeltjes en hun eigenschappen. Context 3 Zinken zweven drijven. Naam: Klas: Datum: Naam: Klas: Datum: Het deeltjesmodel Deeltjes en hun eigenschappen Als je een stukje ijzer, goud of eender welk stof tientallen keren kon vergroten, dan zou je ontdekken dat alle stoffen gemaakt zijn van

Nadere informatie

Fysica - Warmteleer. Denis Defreyne 5WW8. September 2003 - Januari 2004

Fysica - Warmteleer. Denis Defreyne 5WW8. September 2003 - Januari 2004 Fysica - Warmteleer Denis Defreyne 5WW8 September 2003 - Januari 2004 Inhoudsopgave 1 Inleiding tot de warmteleer 1 1.1 Temperatuur.................................. 1 1.2 Warmte.....................................

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde 1-2 vwo 2008-II

Eindexamen scheikunde 1-2 vwo 2008-II Ammoniak Ammoniak wordt bereid uit een mengsel van stikstof en waterstof in de molverhouding N 2 : H 2 = 1 : 3. Dit gasmengsel, ook wel synthesegas genoemd, wordt in de ammoniakfabriek gemaakt uit aardgas,

Nadere informatie

TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA. Dinsdag 25 oktober 2011 13.15 15.15

TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA. Dinsdag 25 oktober 2011 13.15 15.15 TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA Dinsdag 25 oktober 2011 13.15 15.15 Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van BINAS en een (grafische) rekenmachine. Let op eenheden en significante cijfers. 1.

Nadere informatie

HANDLEIDING airco diagnose gereedschap A/C Vloeistof Check artikelnummer: 501175 (complete set)

HANDLEIDING airco diagnose gereedschap A/C Vloeistof Check artikelnummer: 501175 (complete set) HANDLEIDING airco diagnose gereedschap A/C Vloeistof Check artikelnummer: 501175 (complete set) 1.0 Voorwoord 1) Deze handleiding richt zich tot de airco monteur, die door opleiding, of door speciale training,

Nadere informatie

Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur

Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur EINDEXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1977 Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit

Nadere informatie

Duurzame klimaatinstallaties in Etten-Leur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 6-11-2015 Siem Goede

Duurzame klimaatinstallaties in Etten-Leur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 6-11-2015 Siem Goede Duurzame klimaatinstallaties in Etten-Leur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 6-11-2015 Siem Goede Vraagstelling Inventariseren van de WKO-installaties van de complexen Wachter-Valpoort en Contrefort-Chrispijn.

Nadere informatie

aanvullende gebruikers handleiding AQUA Plus Versie 131010 - 1 -

aanvullende gebruikers handleiding AQUA Plus Versie 131010 - 1 - aanvullende gebruikers handleiding AQUA Plus Versie 131010-1 - AANVULLENDE HANDLEIDING AQUA PLUS Deze handleiding is uitsluitend ter aanvulling van de handleiding van de Altech Eclips (papieren of DVD

Nadere informatie

Tijdsduur 100 minuten. Deze toets bestaat uit 4 opgaven (54 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes!

Tijdsduur 100 minuten. Deze toets bestaat uit 4 opgaven (54 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes! PROEFWERK NATUURKUNDE KLAS 5 ROEFWERK H10 + H6 10/3/2009 Tijdsduur 100 minuten. Deze toets bestaat uit 4 opgaven (54 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes! Opgave

Nadere informatie

VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRIJDAG 04 JULI 2008 TIJD : 09.45 11.25 UUR (Mulo III kandidaten) 09.45 11.45 UUR (Mulo IV kandidaten)

VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRIJDAG 04 JULI 2008 TIJD : 09.45 11.25 UUR (Mulo III kandidaten) 09.45 11.45 UUR (Mulo IV kandidaten) MNSERE AN ONDERWJS EN OLKSONWKKELNG EXAMENBUREAU UNFORM ENDEXAMEN MULO tevens OELANGSEXAMEN WO/HAO/NAN 008 AK : NAUURKUNDE DAUM : RJDAG 04 JUL 008 JD : 09.45.5 UUR (Mulo kandidaten) 09.45.45 UUR (Mulo

Nadere informatie

Warmte en de eerste hoofdwet van de thermodynamica

Warmte en de eerste hoofdwet van de thermodynamica Wanneer het koud is, dienen warme kleren als isolatoren om het warmteverlies van het lichaam naar de omgeving door geleiding en convectie te verminderen. De stralingswarmte van een kampvuur kan jou en

Nadere informatie

THERMODYNAMISCHE RENDEMENTEN BIJ DE PRODUCTIE VAN WARMTE VAN LAGE TEMPERATUUR

THERMODYNAMISCHE RENDEMENTEN BIJ DE PRODUCTIE VAN WARMTE VAN LAGE TEMPERATUUR THERMODYNAMISCHE RENDEMENTEN BIJ DE PRODUCTIE VAN WARMTE VAN LAGE TEMPERATUUR Nico Woudstra, TU Delft, 3ME-P&E-ET Leeghwaterstraat 44, 2628 CA Delft e-mail: n.woudstra@tudelft.nl 1 INLEIDING De kwaliteit

Nadere informatie

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011 Het maken van een verslag voor natuurkunde, vwo versie Deze tekst vind je op www.agtijmensen.nl: Een voorbeeld van een verslag Daar vind je ook een po of pws verslag dat wat uitgebreider is. Gebruik volledige

Nadere informatie

Deel 5: Druk. 5.1 Het begrip druk. 5.1.1 Druk in het dagelijks leven. We kennen druk uit het dagelijks leven:... ... ...

Deel 5: Druk. 5.1 Het begrip druk. 5.1.1 Druk in het dagelijks leven. We kennen druk uit het dagelijks leven:... ... ... Deel 5: Druk 5.1 Het begrip druk 5.1.1 Druk in het dagelijks leven We kennen druk uit het dagelijks leven:............................................................. Deel 5: Druk 5-1 5.1.2 Proef a) Werkwijze:

Nadere informatie

Is de pinda een energiebron? Zo ja, hoeveel energie bevat de pinda dan?

Is de pinda een energiebron? Zo ja, hoeveel energie bevat de pinda dan? Is de pinda een energiebron? Zo ja, hoeveel energie bevat de pinda dan? Uit bijna alle dieetvoorschriften blijkt: 'Van pinda's eten wordt je snel dik. Je wordt er snel dik van, omdat ze veel calorieën

Nadere informatie

Opgave 1 Afdaling. Opgave 2 Fietser

Opgave 1 Afdaling. Opgave 2 Fietser Opgave 1 Afdaling Een skiër daalt een 1500 m lange helling af, het hoogteverschil is 300 m. De massa van de skiër, inclusief de uitrusting, is 86 kg. De wrijvingskracht met de sneeuw is gemiddeld 4,5%

Nadere informatie

TOETS CTD voor 1 ste jaars MST (4051CHTHEY, MST1211TA1, LB1541) 10 maart 2015 14.00-15.30 uur Docenten: L. de Smet, B. Dam

TOETS CTD voor 1 ste jaars MST (4051CHTHEY, MST1211TA1, LB1541) 10 maart 2015 14.00-15.30 uur Docenten: L. de Smet, B. Dam TOETS CTD voor 1 ste jaars MST (4051CHTHEY, MST1211TA1, LB1541) 10 maart 2015 14.00-15.30 uur Docenten: L. de Smet, B. Dam Naam:. Studentnummer Leiden:... En/of Studentnummer Delft:... Dit tentamen bestaat

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe laat ik iets sneller afkoelen?

Kernvraag: Hoe laat ik iets sneller afkoelen? Kernvraag: Hoe laat ik iets sneller afkoelen? Naam leerling: Klas: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Hoe stroomt warmte? 1. Wat gebeurt er met de temperatuur in een verwarmde kamer wanneer je het

Nadere informatie

www.hth-hth.nl Energie kosten besparen met Gesloten Hybride Medium-koeler (GHM)

www.hth-hth.nl Energie kosten besparen met Gesloten Hybride Medium-koeler (GHM) RBO bank 37 62 72 732 BN NL 39 RBO 0376 272 732 K o n t r ak t v o o r wa a r d e n nternet..www.hth-hth.nl Handelsr.K.v.K.04054189 BTW. NL0370 4494 1B01 Ten rlo 6 7921 V Zuidwolde Tel. 0528 371010 Fax

Nadere informatie

3.0 Stof 2 www.natuurkundecompact.nl

3.0 Stof 2 www.natuurkundecompact.nl 3.0 Stof 2 www.natuurkundecompact.nl 3.1 a Water doen koken b Paraffine doen stollen 3.3 Kristal maken 3.4 a Uitzetten en krimpen (demonstratie) b Thermometer ijken 1 3.1 a Water doen koken www.natuurkundecompact.nl

Nadere informatie

Wet van Bernoulli. 1 Druk in stilstaande vloeistoffen en gassen 2 Druk in stromende vloeistoffen en gassen 3 Wet van Bernoulli

Wet van Bernoulli. 1 Druk in stilstaande vloeistoffen en gassen 2 Druk in stromende vloeistoffen en gassen 3 Wet van Bernoulli Wet van Bernoulli 1 Druk in stilstaande vloeistoffen en gassen 2 Druk in stromende vloeistoffen en gassen 3 Wet van Bernoulli 1 Druk in stilstaande vloeistoffen en gassen Druk in een vloeistof In de figuur

Nadere informatie

BIOFYSICA: WERKZITTING 10 (Oplossingen) THERMOFYSICA

BIOFYSICA: WERKZITTING 10 (Oplossingen) THERMOFYSICA 1ste Kandidatuur ARTS of TANDARTS Academiejaar 2002-2003 Oefening 2 (p49) BIOFYSICA: WERKZITTING 10 (Oplossingen) THERMOFYSICA Met een stalen rolmeter meten we bij 10 C de lengte van een koperen staaf.

Nadere informatie

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden. Vraag 1

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden. Vraag 1 Vraag 1 Twee stenen van op dezelfde hoogte horizontaal weggeworpen in het punt A: steen 1 met een snelheid v 1 en steen 2 met snelheid v 2 Steen 1 komt neer op een afstand x 1 van het punt O en steen 2

Nadere informatie

Elementen Thema 5 Wonen

Elementen Thema 5 Wonen Toetstermen Energiebronnen Energieopwekking en transport Elektromagnetisme Drie energiebronnen noemen voor het verwarmen van een stoomketel (elektriciteitscentrale) Twee energiebronnen noemen voor het

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Tijdsduur 100 minuten. Deze toets bestaat uit 4 opgaven (55 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes!

Tijdsduur 100 minuten. Deze toets bestaat uit 4 opgaven (55 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes! NATUURKUNDE KLAS 5 INHAAL PROEFWERK ROEFWERK H10 + H6 3/2010 Tijdsduur 100 minuten. Deze toets bestaat uit 4 opgaven (55 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes!

Nadere informatie

Warmtebronnen. Het kwadraat van 5 is 5 x 5 = 25. Het kwadraat van 10 is 10 x 10 = 100.

Warmtebronnen. Het kwadraat van 5 is 5 x 5 = 25. Het kwadraat van 10 is 10 x 10 = 100. Warmtebronnen Effectief gebruik van energiebronnen Je hebt warmte nodig om water te koken, vlees te braden of een cake te bakken. Kortom, voor alle kookprocessen. Deze warmte komt van warmte- of energiebronnen.

Nadere informatie

Meten is weten, dat geldt ook voor het vakgebied natuurkunde. Om te meten gebruik je hulpmiddelen, zoals timers, thermometers, linialen en sensoren.

Meten is weten, dat geldt ook voor het vakgebied natuurkunde. Om te meten gebruik je hulpmiddelen, zoals timers, thermometers, linialen en sensoren. 1 Meten en verwerken 1.1 Meten Meten is weten, dat geldt ook voor het vakgebied natuurkunde. Om te meten gebruik je hulpmiddelen, zoals timers, thermometers, linialen en sensoren. Grootheden/eenheden Een

Nadere informatie

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN Een verbranding is de reactie tussen zuurstof en een andere stof, waarbij vuurverschijnselen waarneembaar zijn. Bij een verbrandingsreactie komt warmte vrij.

Nadere informatie

Tentamen Warmte-overdracht

Tentamen Warmte-overdracht Tentamen Warmte-overdracht vakcode: 4B680 datum: 7 april 2014 tijd: 9.00-12.00 uur LET OP Er zijn in totaal 4 opgaven waarvan de eerste opgave bestaat uit losse vragen. Alle opgaven tellen even zwaar mee.

Nadere informatie

Minder, anders en efficiënter

Minder, anders en efficiënter De Zonne-arc vzw Energiezuinig anders De warmtepomp, de natuur als bron van verwarming. Willy Lievens, Z.O.T. (Zacht Onthechte Technoloog) N.U.L. (Niet Uitgebluste Leraar) Minder, anders en efficiënter

Nadere informatie

Een eerste kennismaking met aardwarmtepompen

Een eerste kennismaking met aardwarmtepompen Een eerste kennismaking met aardwarmtepompen Auteur: N. Packer, Staffordshire University (VK), april 2011. Samenvatting Wat is een warmtepomp? Lijkt een warmtepomp op een gewone waterpomp? Misschien een

Nadere informatie

Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit eindexamens v.w.o.-h.a.v.o.-m.a.v.o.

Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit eindexamens v.w.o.-h.a.v.o.-m.a.v.o. I V- 14 EINDEXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1977 Woensdag II mei, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het

Nadere informatie

E kin. Temperatuur en atomen ( 1.1) Temperatuur en kinetische energie

E kin. Temperatuur en atomen ( 1.1) Temperatuur en kinetische energie Feynman Stel dat al onze wetenschaelijke kennis o het unt stond te worden vernietigd door een of andere catastrofe, en we zouden slechts één zin kunnen doorgeven aan de volgende generatie van wezens, welke

Nadere informatie

natuurkunde 1,2 Compex

natuurkunde 1,2 Compex Examen HAVO 2007 tijdvak 1 woensdag 23 mei totale examentijd 3,5 uur natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 17 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt. Bij

Nadere informatie

NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur. Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten)

NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur. Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten) NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur Dit examen bestaat uit 4 vraagstukken en 5 pagina s Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten) Uitstoken en lekkage a) Na enige uren

Nadere informatie

White Paper Warmtepompsysteem

White Paper Warmtepompsysteem White Paper Warmtepompsysteem Inleiding Een warmtepompsysteem is voor veel mensen inmiddels een bekend begrip, toch ontstaat er nog steeds veel onduidelijkheid over de werking van het systeem. Dit blijkt

Nadere informatie

EXAMEN Ballonvaren & Materialen

EXAMEN Ballonvaren & Materialen EXMEN allonvaren & Materialen 1 Het soortelijk gewicht van de gassen in een HL-ballon neemt bij temperatuur verhoging: f. Toe. f noch toe. Eerst toe en dan af. 2 Wanneer een heteluchtballon wordt verwarmd

Nadere informatie

De Climalife aanbevelingen

De Climalife aanbevelingen koudemiddelen De Climalife aanbevelingen Toepassing Koudemiddelen Klimaatregeling Airconditioning R-134a R-404A R-507 R-407C R-410A R-417A (ISCEON MO59) R-422D (ISCEON MO29) R-422A (ISCEON MO79) R-427A

Nadere informatie

Wiskundige vaardigheden

Wiskundige vaardigheden Inleiding Bij het vak natuurkunde ga je veel rekenstappen zetten. Het is noodzakelijk dat je deze rekenstappen goed en snel kunt uitvoeren. In deze presentatie behandelen we de belangrijkste wiskundige

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: HYDROSTATICA

Hoofdstuk 2: HYDROSTATICA ysica hoofdstuk : Hydrostatica e jaar e graad (uur) - 95 - Hoofdstuk : HYDROSTTIC. Inleiding: Bouw van een stof.. ggregatietoestanden De zuivere stoffen die we kennen kunnen in drie verschijningsvormen

Nadere informatie

TOETS CTD voor 1 ste jaars MST (4051CHTHEY) 31 maart 2016 13.30-16.30 uur Docenten: L. de Smet, B. Dam

TOETS CTD voor 1 ste jaars MST (4051CHTHEY) 31 maart 2016 13.30-16.30 uur Docenten: L. de Smet, B. Dam TOETS CTD voor 1 ste jaars MST (4051CHTHEY) 31 maart 2016 13.30-16.30 uur Docenten: L. de Smet, B. Dam Naam:. Studentnummer Leiden:... Aantal ingeleverde vellen:.. Dit tentamen bestaat uit 5 open vragen

Nadere informatie

VMBO PIE. Zonneboiler

VMBO PIE. Zonneboiler VMBO PIE Zonneboiler Colofon Uitgave: Ontwerp: Illustraties: Auteurs: Bewerking: De rede Terneuzen XXX XXX XXX XXX Deze uitgave is uitsluitend bestemd voor gebruik door leden van de Vereniging Platform

Nadere informatie

Vlaamse Fysica Olympiade 27 ste editie 2014-2015 Eerste ronde

Vlaamse Fysica Olympiade 27 ste editie 2014-2015 Eerste ronde Vlaamse Olympiades voor Natuurwetenschappen KU Leuven Departement Chemie Celestijnenlaan 200F bus 2404 3001 Heverlee Tel.: 016-32 74 71 E-mail: info@vonw.be www.vonw.be Vlaamse Fysica Olympiade 27 ste

Nadere informatie

Veilig werken met gassen

Veilig werken met gassen Veilig werken met gassen Werken met cryogene gassen. Nr. 1 Algemeen Gassen kunnen voorkomen in vaste vorm (droogijs), gasvorm en vloeibare vorm. Gassen worden vloeibaar door de druk te verhogen of door

Nadere informatie

De twee snelheidsconstanten hangen op niet identieke wijze af van de temperatuur.

De twee snelheidsconstanten hangen op niet identieke wijze af van de temperatuur. In tegenstelling tot een verandering van druk of concentratie zal een verandering in temperatuur wel degelijk de evenwichtsconstante wijzigen, want C k / k L De twee snelheidsconstanten hangen op niet

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Examen VWO - Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 17. In dit deel staan de vragen waarbij de computer

Nadere informatie

Manieren om een weersverwachting te maken Een weersverwachting kun je op verschillende manieren maken. Hieronder staan drie voorbeelden.

Manieren om een weersverwachting te maken Een weersverwachting kun je op verschillende manieren maken. Hieronder staan drie voorbeelden. Weersverwachtingen Radio, tv en internet geven elke dag de weersverwachting. Maar hoe maken weerdeskundigen deze verwachting, en kun je dat niet zelf ook? Je meet een aantal weergegevens en maakt zelf

Nadere informatie