Reader. Autisme Spectrum Stoornissen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Reader. Autisme Spectrum Stoornissen"

Transcriptie

1 Reader Autisme Spectrum Stoornissen

2 Inhoudsopgave 1. Inleiding ASS Wat is ASS... 3 Omschrijving ASS hoofdkenmerken... 3 Sociale interactie... 3 Communicatie... 4 Problemen in de verbeelding Oorzaken ASS... 5 Oorzaken ASS... 5 ASS verklaringsmodellen... 5 Theory of mind (TOM)... 5 Executive Function (EF)... 5 Centrale coherentie ASS vormen... 6 Klassiek autisme... 6 Desintegratiestoornis kinderleeftijd... 7 PDD-NOS... 8 Syndroom van RETT... 8 Stoornis van asperger Prevalentie ASS Prevalentie ASS ASS en down ASS en Fragiel- X- syndroom Diagnose ASS Diagnostisch proces Begeleiding ASS Begeleidingsaspecten Structuur Communicatie Vaardigheden Gevoelens Begeleidingsstijl

3 1. Inleiding ASS 1.1 Wat is ASS Omschrijving ASS ASS staat voor Autisme Spectrum Stoornissen. Het is een verzamelnaam voor verschillende autisme stoornissen. Er wordt ook wel van pervasieve ontwikkelingsstoornissen (PDD) gesproken om aan te geven dat de stoornissen de gehele ontwikkeling beïnvloeden. Het geheel van autisme stoornissen wordt een spectrum genoemd om aan te geven dat autisme op vele verschillende manieren tot uiting kan komen. Mensen met ASS vormen een zeer divers gezelschap. Geen twee mensen met ASS zijn hetzelfde. Ze hebben ieder hun eigen persoonlijkheid, temperament, ervaringen, beperkingen en kwaliteiten. Tot het spectrum van autisme stoornissen behoren: - (Klassiek) autisme - Desintegratiestoornis van de kinderleeftijd - PDD-NOS - Syndroom van RETT - Stoornis van Asperger. Deze verschijningsvormen van ASS worden verderop in de e-learning uitgebreider uitgelegd. 3 hoofdkenmerken Iemand met een stoornis in het autisme spectrum heeft 3 hoofdkenmerken: 1. Kwalitatieve tekortkomingen in sociale interacties 2. Kwalitatieve beperkingen in de communicatie 3. Problemen in de verbeelding, die zich uiten in beperkte en stereotiepe patronen Deze 3 hoofdkenmerken worden hierna een voor een verder besproken. Sociale interactie Één van de 3 hoofdkenmerken van ASS is: "Kwalitatieve tekortkomingen in sociale interacties" Bij iemand met ASS zie je ten minste 2 van onderstaande kenmerken met betrekking tot 3

4 sociale interactie terug: Duidelijke stoornissen in het gebruik van de verschillende vormen van nonverbaal gedrag zoals: oogcontact, gelaatsuitdrukking, lichaamshoudingen en gebaren om de sociale interactie te bepalen; Er niet in slagen met leeftijdsgenoten tot relaties te komen die passen bij hun ontwikkelingsniveau; Tekort in het spontaan proberen met anderen plezier, bezigheden of prestaties te delen (bv. het niet laten zien, brengen of aanwijzen van voorwerpen die van betekenis zijn); Afwezigheid van sociale of emotionele wederkerigheid. Communicatie Één van de drie hoofdkenmerken van ASS is: "Kwalitatieve beperkingen in de communicatie" Bij iemand met ASS zie je ten minste 2 van onderstaande kenmerken met betrekking tot de communicatie terug: Achterstand in of volledige afwezigheid van de ontwikkeling van de gesproken taal (niet samengaand met een poging dat te compenseren met alternatieve communicatiemiddelen zoals gebaren/mimiek; Bij individuen met voldoende spraak toch duidelijke beperkingen in het vermogen een gesprek met anderen te beginnen of te voeren; Stereotiep en herhaald taalgebruik of eigenaardig woordgebruik; Afwezigheid van gevarieerd spontaan fantasiespel (doen-alsof-spelletjes) of sociaal imiterend spel (nadoenspelletjes) passend bij het ontwikkelingsniveau. Problemen in de verbeelding Één van de 3 hoofdkenmerken van ASS is: "Problemen in de verbeelding, die zich uiten in beperkte en stereotiepe patronen" Bij iemand met ASS zie je ten minste 2 van onderstaande kenmerken met betrekking tot beperkte, zich herhalende stereotiepe patronen terug: Sterke preoccupatie met een of meer stereotiepe en beperkte patronen van belangstelling, die abnormaal is ofwel in intensiteit ofwel in richting; Duidelijk rigide vastzitten aan specifieke niet-functionele routines of rituelen; Stereotiepe en zich herhalende motorische maniërismen (bv. fladderen of draaien met hand of vingers of complexe bewegingen met het hele lichaam); Aanhoudende preoccupatie met delen van voorwerpen. 4

5 1.2 Oorzaken ASS Oorzaken ASS Autisme spectrum stoornissen (ASS) zijn erfelijk. In sommige families komt ASS vaker voor dan bij andere families. Dan zie je bijvoorbeeld dat een vader het heeft en een zoon en dochter ook. De precieze oorzaak van ASS is nog niet bekend. Wel weet men dat ASS het gevolg is van een stoornis in het functioneren van de hersenen. De hersenen van mensen met ASS zijn anders dan hersenen van mensen zonder ASS. Ze zijn groter en werken anders. Informatie die bij de hersenen binnenkomt wordt niet goed verwerkt. Zowel neurologische als genetische aspecten spelen hierin een rol. ASS verklaringsmodellen De hoofdkenmerken van een autisme spectrum stoornis kunnen met behulp van enkele modellen voor een gedeelte verklaard worden. De verklaringsmodellen die in deze cursus achtereenvolgens besproken worden, zijn: Theory of mind (TOM) Executive function (EF) Centrale coherentie (CC) Theory of mind (TOM) Theory of Mind is een begrip uit de cognitieve psychologie. De mind is een niveau van beschrijven tussen wat er in de hersenen gebeurt en wat er zich in het gedrag laat zien. Met theory of mind wordt dan globaal bedoeld: de theorie die we hebben om te snappen wat er in iemands hoofd omgaat. Doordat mensen met ASS zich bijvoorbeeld niet kunnen verplaatsen in een ander zie je problemen bij hen in sociaal gedrag. Een voorbeeld: Pieters vriend stoot zich heel hard aan de tafelpoot en roept hard: "au". Pieter moet daarop lachen: "Dat zag er grappig uit".pieter kan zich dus duidelijk niet inleven in zijn vriend, hij kan alleen vanuit zichzelf denken en hij vindt het grappig. Executive Function (EF) Het begrip Executive Functioning (uitvoerende functies) gaat over het vermogen om te anticiperen, te plannen, te organiseren en problemen op te lossen. Mensen met een stoornis in het autisme spectrum hebben hier vaak moeite mee. Ze missen het overzicht, komen niet tot gerichte actie en hebben problemen bij de overgang van de ene naar de andere activiteit. Ze blijven volharden in een eenmaal ingeslagen weg. Het vermoeden bestaat dat in de hersenen de frontaalkwab een belangrijke rol speelt bij deze functies. 5

6 Problemen met EF worden echter bij verschillende ontwikkelings- en gedragsstoornissen gevonden zoals bij autismespectrumstoornissen, Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD)en het syndroom van Gilles de la Tourette. Ook deze verklaring is dus niet specifiek voor mensen met autisme of aanverwante stoornissen. EF kan een verklaring zijn voor het beperkte repertoire van activiteiten en interesses, maar niet zozeer voor de andere hoofdkenmerken: sociale interacties en communicatie. Een voorbeeld: Maarten vindt het bijzonder lastig om zijn eigen kamer op te ruimen. Waar moet hij beginnen? Hij heeft geen overzicht en kan niet inplannen hoe hij de werkzaamheden, die horen bij het eigen kamer opruimen, moet indelen. Centrale coherentie Centrale coherentie gaat over het vermogen om waargenomen prikkels samen te voegen tot een betekenisvol geheel. Bij mensen zonder autisme verloopt dit vanzelfsprekend. Het is een aangeboren vermogen. Bij mensen met autisme lijkt dit vermogen te ontbreken. Zij nemen de wereld waar in losse details, fragmenten, komen niet tot de juiste betekenisverlening. Betekenisverlening is essentieel in sociale interacties, communicatie en verbeelding. Noodgedwongen concentreren ze zich op details en hebben daardoor geen oog voor de bredere context, waardoor ze bijvoorbeeld opmerkingen van anderen (te) letterlijk nemen. Dit bemoeilijkt de communicatie. Een voorbeeld: Als er een hamer op tafel ligt, dan zal een autist volgens de CC als volgt denken: dat is een houten stok en een ijzeren deel, dat is samen een hamer. Zoals jullie zagen, biedt geen van de drie genoemde theorieën een sluitende verklaring voor alle kenmerken en problemen die we zijn bij mensen met autisme. Wel kunnen alle drie de theorieën helpen om (delen van) autistisch gedrag te verklaren en van hieruit handvatten voor begeleiding te vinden. 1.3 ASS vormen Klassiek autisme Één van de autistische stoornissen uit het spectrum is (klassiek) autisme (ook wel kernautisme of Kannersyndroom genoemd). Het handboek DSM-IV-TR 1 geeft de volgende criteria voor autistische stoornis. 6

7 1. Kwalitatieve beperkingen in de sociale interactie. (Klap in) a. Opmerkelijke tekortkomingen in het aanwenden van lichaamstaal of houding. b. Onvermogen om met leeftijdsgenoten relaties aan te gaan die aangepast zijn aan het ontwikkelingsniveau. c. Onvermogen om spontaan vreugde, interesses of successen te delen met andere personen. d. Gebrek aan sociale of emotionele wederkerigheid. 2. Kwalitatieve beperkingen in de verbale en non-verbale communicatie. (Klap in). Vertraging in of gebrek aan ontwikkeling van de gesproken taal a. Bij personen met goed taalgebruik tekortkomingen in het voeren van conversaties met anderen. b. Stereotiep en herhaald taalgebruik of eigenaardig, afwijkend taalgebruik. c. Ontbreken van gevarieerd en spontaan fantasiespel of sociaal imiterend spelen op het passende niveau van sociale ontwikkeling 3. Beperkte, zich herhalende stereotiepe patronen van gedrag, belangstelling en activiteiten. (Klap in). Allesomvattende preoccupatie, die abnormaal is voor wat intensiteit of aard betreft, met één of meerdere stereotiepe en beperkte interesse-patronen. a. Ogenschijnlijke onwrikbare gehechtheid aan specifieke, afunctionele routines of rituelen. b. Stereotiepe en repetitieve motore maniërismen. c. Aanhoudende preoccupatie met (delen van) voorwerpen. 4. Vertraagd of abnormaal functioneren op minimaal een van de volgende gebieden, beginnend voor de leeftijd van drie jaar. (Klap in). Sociale interactie a. taal (gebruikt in sociale communicatie) of b. symbolisch spel of fantasiespel. 5. Er is niet voldaan aan de criteria voor de stoornis van Rett of desintegratiestoornis van de kinderleeftijd. De diagnose (klassiek) autisme kan gesteld worden wanneer aan tenminste zes (of meer) items van criterium 1, 2, en 3 wordt voldaan. Er moet aan twee items van 1 worden gedaan en aan één item van 2 en 3 worden voldaan. Desintegratiestoornis kinderleeftijd Één van de autistische stoornissen uit het spectrum is Desintegratiestoornis kinderleeftijd. Het handboek DSM-IV-TR 1 geeft de volgende criteria voor de desintegratiestoornis kinderleeftijd: 1. Schijnbaar normale ontwikkeling gedurende minimaal 2 jaar na de geboorte. (Klap in) a. Dit blijkt uit voor de leeftijd normale verbale en non-verbale communicatie, sociale relaties, spel en aanpassingsgedrag. 7

8 2. Klinisch duidelijk verlies van eerder verworven vaardigheden (voor de leeftijd van 10 jaar). (Klap in) Op minimaal 2 van de volgende gebieden:. a. Taal b. Sociale vaardigheden of aanpassingsgedrag. c. Beheersing van darmen of blaas. d. Spelen. e. Motoriek. 3. Afwijkingen in het functioneren. (Klap in) Op minimaal 2 van de volgende gebieden:. a. Sociale interactie b. Communicatie. c. Beperkte, herhaalde en stereotiepe gedragspatronen, interesses en activiteiten. 4. De stoornis is niet te verklaren door een andere specifieke pervasieve ontwikkelingsstoornis of schizofrenie. PDD-NOS PDD-NOS staat voor Pervasieve Ontwikkelingsstoornis-Niet Anderszins Omschreven. Onder PDD-NOS vallen stoornissen die niet voldoen aan de criteria van de andere aandoeningen in de groep van ASS. Zo zijn in de restgroep aandoeningen ondergebracht als atypisch autisme en MCDD. Omdat PDD-NOS een restgroep is en de symptomen in vorm en intensiteit uiteenlopen, zijn er geen 'harde' criteria. Wel bestaan enige richtlijnen: Er is een ernstige achterstand of beperking in de sociale interactie. Er bestaan tekortkomingen in de (non)verbale communicatievaardigheden. Er is sprake van stereotiep gedrag en interesse. In de differentaaldiagnose moet worden uitgesloten dat er sprake is van een andere pervasieve ontwikkelingsstoornis. Ook moet (met name bij volwassenen) worden uitgesloten dat de symptomen het gevolg zijn van schizofrenie, schizotypische persoonlijkheidsstoornis of ontwijkende persoonlijkheidsstoornis. Syndroom van RETT Één van de autistische stoornissen uit het spectrum is Het syndroom van RETT. Het handboek DSM-IV-TR 1 geeft de volgende criteria voor het syndroom van RETT: 1. Een normale ontwikkeling gedurende tenminste de 1e 6 levensmaanden. Dit blijkt uit: a. Normale pré- en perinatale ontwikkeling. 8

9 b. Normale psychomotore ontwikkeling 1e 6 maanden. c. Normale schedelomtrek bij de geboorte. 2. Begin van de volgende kenmerken in de periode tussen 5 en 48 maanden: Vertraagde groei van de schedelomtrek.. Verlies van eerder verworven doelbewust gebruik van de handen, gepaard gaande met een ontwikkeling van stereotiepe handbewegingen, zoals wassen of wringen. a. Verlies van sociaal contact. b. Het ontstaan van loop - of romp - coördinatie - stoornissen. c. Een duidelijke achterstand en tekort in de expressieve en receptieve taalontwikkeling, samengaand met een ernstige psychomotore retardatie. Stoornis van asperger Één van de autistische stoornissen uit het spectrum is De stoornis van Asperger. Het handboek DSM-IV-TR 1 geeft de volgende criteria voor de stoornis van Asperger: 1. Kwalitatieve tekortkomingen in de sociale interactie. (Klap in) Dit blijkt uit minimaal 2 van de volgende criteria: a. Duidelijke tekortkomingen in meerdere vormen van niet-verbaal gedrag. b. Onvermogen tot het aangaan van relaties met leeftijdgenoten die passend zijn bij het niveau van ontwikkeling. c. Ontbreken van het spontaan delen van vreugde, interesses of prestaties met anderen. d. Gebrek aan sociale of emotionele wederkerigheid. 2. Beperkte herhaalde en stereotiep gedragspatronen, interesses en activiteiten -patronen. (Klap in) Dit blijkt uit minimaal 1 van de volgende criteria:.. a. Overheersende preoccupatie met een of meer stereotiepe en beperkte interessepatronen die afwijkend is in intensiteit of aandachtsgebied. b. Duidelijk inflexibel vasthouden aan niet-functionele routinehandelingen of rituelen. c. Stereotiep en herhaald motorisch gedrag. d. Duidelijke preoccupatie met delen van voorwerpen. 3. Er is een klinisch significante tekortkoming op: (Klap in). Sociaal gebied a. Beroepsmatig gebied b. Andere belangrijke terreinen. 4. Er is geen klinisch significante achterstand in: (Klap in) a. De taalontwikkeling b. De cognitieve ontwikkeling of in de ontwikkeling van zelfhulpvaardigheden, aanpassingsgedrag en de nieuwsgierigheid naar de omgeving. 9

10 5. Er is niet voldaan aan de criteria voor een andere pervasieve ontwikkelingsstoornis of schizofrenie. Cliënten met de stoornis van Asperger hebben meestal een gemiddelde tot een hoge intelligentie. 1.4 Prevalentie ASS Prevalentie ASS In Nederland waren er in 2006 zo'n mensen met een autistische stoornis. Een groot deel van de mensen met een Autistische Spectrum Stoornis (ASS) heeft eveneens een verstandelijke beperking. Autistische stoornis Desintegratie van de kinderjaren PDD-NOS Syndroom van RETT Stoornis van Asperger Onderzoekgegevens 1 wijzen uit dat 75 tot 80% van de mensen met een autistische stoornis eveneens een verstandelijke handicap heeft. De desintegratie van de kinderjaren kent een degeneratief verloop en gaat uiteindelijk gepaard met een (ernstige) verstandelijke beperking. Gezien de geringe validiteit van de diagnose van PDD- NOS is het percentage van degenen met PDD-NOS en een verstandelijke beperking moeilijk te bepalen Het syndroom van RETT kent een degeneratief verloop en gaat uiteindelijk gepaard met een (ernstige) verstandelijke beperking. Mensen met de stoornis van Asperger beschikken over een normale begaafdheid ASS en down Vaak wordt beweerd dat een autistische spectrum stoornis heel zelden voorkomt bij mensen met het syndroom van Down. Uit onderzoek 1 blijkt echter dat de combinatie ASS en het syndroom van Down veel vaker voorkomt dan men tot nu toe dacht. Bij ongeveer 6% van deze kinderen komt een ASS voor. Dit komt doordat het autistische gedrag bij mensen met het syndroom van Down vaak onterecht wordt gediagnosticeerd als gedragsstoornis, in plaats van als ASS. Hierdoor krijgen zij de verkeerde begeleiding en kunnen zij zich niet goed 10

11 ontwikkelen. Een vroege diagnose van autisme vóór het vijfde jaar is erg belangrijk om het kind (en de ouders) op de juiste manier te begeleiden om te voorkomen dat ongewenst gedrag zodanig wordt opgenomen in de routines van het kind dat het later niet goed meer valt af te leren. Bij mensen met het syndroom van Down en ASS is de verstandelijke beperking ernstiger dan bij mensen die alleen het syndroom van Down hebben. Doorgaans hebben mensen met het syndroom van Down een licht tot matige verstandelijke beperking. ASS en Fragiel- X- syndroom Bij een heel klein percentage (1 à 2%) is autisme het gevolg van een specifieke chromosomale afwijking, zoals het fragiele X-syndroom. Het fragiele x syndroom is een syndroom met als belangrijkste kenmerk dat er in veel gevallen sprake is van een verstandelijke beperking. Een ander kenmerk is dat mensen met het fragiel-x-syndroom ook autistisch gedrag vertonen. Het fragiele x syndroom is de meest voorkomende erfelijke oorzaak van een verstandelijke handicap. De naam fragiel- x verwijst naar een breekbare (fragiele) plaats in een van de geslachtchromosomen, het X-chromosoom. 1.5 Diagnose ASS Diagnostisch proces Om de diagnose ASS te kunnen stellen is een gedegen onderzoek noodzakelijk. Er wordt gebruik gemaakt van verschillende schalen en vragenlijsten zoals de Autismeen Verwante stoornissenschaal voor Zwakzinnigen-Revisie (AVZ-R) 1. Naast het gebruik van schalen, wordt er ook geobserveerd. Het is belangrijk dat de diagnose een gedragsdiagnose is. Het beeld moet herkenbaar zijn voor de 36e levensmaand. Onderzoek naar de ontwikkelingsgeschiedenis van het kind is essentieel en een vorm van gestructureerd interview maakt een wezenlijk onderdeel uit van het onderzoek. Wanneer er geen informatie over de ontwikkeling gedurende de 1 e levensjaren van een kind beschikbaar is kan de diagnose niet met zekerheid gesteld worden. Zeker bij mensen met een verstandelijke beperking is multidisciplinair onderzoek nodig waarbij zowel psychiater als een orthopedagoog en GZ-psycholoog betrokken zijn. 11

12 2. Begeleiding ASS 2.1 Begeleidingsaspecten Structuur ASS is vooral een informatieverwerkingsstoornis. Cliënten met ASS hebben veel moeite met het verwerken van alle prikkels die in het dagelijkse leven op hen afkomen. Alle informatie die binnenkomt, heeft voor hen een brokkelig, onsamenhangend, chaotisch en daarmee vaak ook een bedreigend karakter. In de begeleiding is het bieden van structuur in de vorm van een aangepast prikkelaanbod en het bieden van voorspelbaarheid daarom erg belangrijk. Je kunt als begeleider een cliënt met ASS helpen bij het verwerken van prikkels die binnenkomen door: Prikkels te verminderen (prikkelreductie). De belangrijkste prikkels te benadrukken (prikkelselectie). Prikkels gecontroleerd aan te bieden (prikkelregulatie). De nadruk te leggen op prikkels die de cliënt niet ziet (prikkelversterking). Andere prikkels aan te bieden (prikkeluitbreiding). Door voor de cliënt de wat, wie, waar, hoe en wanneer vraag te beantwoorden, leg je de verbanden die de cliënt zelf niet kan leggen, maar wel kan aanleren. Bijvoorbeeld: Als de bel gaat (wanneer), sta je op (wat) en loop je naar de deur (waar), heet je de persoon aan de deur (wie) welkom en vraagt hem vriendelijk of hij misschien binnen wil komen (hoe). Je kunt ook structuur (voorspelbaarheid) in het dagprogramma brengen. Cliënten met ASS kunnen vaak moeilijk invulling geven aan hun tijd (ook aan de vrije tijd). Communicatie Bij cliënt met ASS is altijd sprake van tekortkomingen op het gebied van taal. Belangrijk is vooral om concrete en visueel ondersteunende vormen van communicatie te gebruiken. Probeer het volgende te mijden: figuurlijk taalgebruik; koosnaampjes en bijnamen; dubbelzinnig taalgebruik; negatieve boodschappen en verboden; vage vragen; opdrachten in vraagvorm; lichaamstaal en gelaatsuitdrukking zonder duidelijke verbale boodschap; lange zinnen, verschillende instructies na elkaar en; discussies. Probeer het volgende te doen: 12

13 Zorg ervoor dat de cliënt klaar is om jouw boodschap te ontvangen. Trek eventueel eerst zijn aandacht of laat hem afmaken waar hij mee bezig is voordat je hem iets vraagt of zegt. Gebruik korte zinnen zonder versiering. Geef alleen de essentie van je boodschap door. Geef positieve boodschappen. Zeg wat je verwacht, omschrijf het gewenste gedrag en niet het ongewenste. Zorg voor concreet taalgebruik. Dit betekent dat je communicatie zoveel mogelijk visueel moet maken d.m.v. voorwerpen, foto s, pictogrammen, tekeningen of geschreven taal. Vertraag je communicatiesnelheid en geef bedenktijd. Dit omdat iemand met ASS detail per detail verwerkt en meer tijd nodig heeft om de informatie te verwerken. Geef expliciete en volledige informatie. Zeg wat je bedoelt, ook al lijkt het te vanzelfsprekend. Vaardigheden Bij het aanleren van vaardigheden is kettingleren belangrijk. Kettingleren is een taak opdelen in kleine tussenstapjes, oplopend in moeilijkheidsgraad. Het aanbrengen van externe motivatie in de vorm van een beloning werkt vaak stimulerend. Veel herhalen is nodig, evenals hulp bij het kunnen toepassen van het geleerde in een vergelijkbare situatie (generaliseren). Ook hier is visualisatie weer een goed hulpmiddel. Het aanleren van sociale vaardigheden vergt veel uitleg. Wat wij vanzelf aanvoelen in het sociale verkeer is voor cliënten met ASS niet vanzelfsprekend. Visualiseren, bijvoorbeeld met gebruik van een video of een rollenspel kan hier verduidelijking bieden. Gevoelens Het leren onderkennen van de eigen gevoelens, onderscheid maken tussen de verschillende gevoelens en ermee omgaan is voor onszelf en voor cliënten met een verstandelijke beperking al moeilijk, dit is het eens te meer voor cliënten met ASS. Ook hier ligt het accent in de begeleiding op het benoemen van gevoelens, benoemen van de gevoelens die je ziet bij de cliënt, benoemen wat je ziet bij een ander en het concreet benoemen wat je kunt doen als je bepaalde gevoelens hebt. De cliënt als het ware handvaten geven in het dagelijks leven, waarbij visualisatie weer een belangrijke rol kan spelen. 13

14 Begeleidingsstijl In de wijze van benadering gaat het enerzijds om het bewust hanteren van de eigen emoties en met name om het bewust omgaan met afstand en nabijheid. Anderzijds om ook hierin zo voorspelbaar mogelijk te zijn. Zowel als individu als team zo consistent mogelijk zijn zodat de cliënt weet waar hij aan toe is. 14

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

Op naar de DSM 5! Autismespectrumstoornis. J. Wolthaus, GZ-psycholoog en C. Schoenmakers, GZ-psycholoog

Op naar de DSM 5! Autismespectrumstoornis. J. Wolthaus, GZ-psycholoog en C. Schoenmakers, GZ-psycholoog Op naar de DSM 5! Autismespectrumstoornis J. Wolthaus, GZ-psycholoog en C. Schoenmakers, GZ-psycholoog Autisme DSM IV: Stoornissen die meestal voor het eerst op zuigelingenleeftijd, kinderleeftijd of in

Nadere informatie

Asperger en werk. Een dynamisch duo

Asperger en werk. Een dynamisch duo Asperger en werk Een dynamisch duo Natalie van Berkel Module Onderzoeksvaardigheden Stoornis van Asperger Kwalitatieve beperkingen in de sociale interactie, zoals blijkt uit ten minste 2 van de volgende:

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme Hulpmiddelen en materialen Vragen? Autisme?

Nadere informatie

Autismespectrumstoornis. SPV REGIOBIJEENKOMST MIDDEN NEDERLAND Mandy Bekkers

Autismespectrumstoornis. SPV REGIOBIJEENKOMST MIDDEN NEDERLAND Mandy Bekkers Autismespectrumstoornis SPV REGIOBIJEENKOMST MIDDEN NEDERLAND 19-10-2016 Mandy Bekkers (mandybekkers@hotmail.com) Waarschuwing vooraf! 2 Geschiedenis Autos (Grieks: zelf) 1937-1940: Term autisme 1943 &

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud DGM en autisme? Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme! Vragen? DGM en Autisme?

Nadere informatie

Lezing voor de NVA. Door Harmke Nygard-Smith Klinisch psycholoog. Ontwikkelingsstoornissen Dimence

Lezing voor de NVA. Door Harmke Nygard-Smith Klinisch psycholoog. Ontwikkelingsstoornissen Dimence Lezing voor de NVA Door Harmke Nygard-Smith Klinisch psycholoog Ontwikkelingsstoornissen Dimence Waarom diagnostiek? Hoe doen we eigenlijk diagnostiek? De DSM 5 Wijzigingen in de DSM 5 voor de autisme

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Het stimuleren van sociaalcommunicatieve vaardigheden bij jonge kinderen met een autismespectrumstoornis

Het stimuleren van sociaalcommunicatieve vaardigheden bij jonge kinderen met een autismespectrumstoornis Het stimuleren van sociaalcommunicatieve vaardigheden bij jonge kinderen met een autismespectrumstoornis Herbert Roeyers Onderzoeksgroep Ontwikkelingsstoornissen VVL Congres, Berchem, 14 maart 2014 Pervasieve

Nadere informatie

Autisme en een verstandelijke beperking 20 september 2016

Autisme en een verstandelijke beperking 20 september 2016 Autisme en een verstandelijke beperking 20 september 2016 Cecile Blansjaar: orthopedagoog/autisme specialist Gedragskundige Stichting de Waerden Mede oprichter De Sociale Bron Wat is Autisme? In Nederland

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis Programma Even voorstellen Wat is autisme? Vroege signalen bij autismespectrumstoornissen De eerste stap richting onderzoek

Nadere informatie

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009 Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen Rob Neyens 22.10.2009 Programma 1. Theorie: wat is autisme? 1.1 Buitenkant 1.2 Binnenkant 2. Praktijk: hoe omgaan met autisme? 2.1 Remediëren 2.2 Compenseren

Nadere informatie

Het enige middel dat je in het werken met mensen hebt, is jezelf.

Het enige middel dat je in het werken met mensen hebt, is jezelf. Het enige middel dat je in het werken met mensen hebt, is jezelf. I. Autisme en verstandelijke beperking Het verschil Peter Vermeulen zei ooit in een vorming (1999) dat een verstandelijke beperking gelijk

Nadere informatie

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Bart Lenaerts Jorinde Dewaelheyns 6 december 2010 Wat mag je verwachten? Wat is autisme? Het stellen van de diagnose Wie? Hoe? Triade van stoornissen Autisme = anders

Nadere informatie

Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn

Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn Diagnostiek 1. Screening 2. Individueel descriptieve diagnostiek 3. Begeleiding en Behandeling Autismespectrumstoornissen VROEGE ONTWIKKELING

Nadere informatie

Overzicht Autisme net ff anders. Herkennen van autisme in contact. Autisme Specifieke Communicatie. Vragen

Overzicht Autisme net ff anders. Herkennen van autisme in contact. Autisme Specifieke Communicatie. Vragen Autisme niet begrepen? Niet herkend! Gemeente Koggenland 6 november 2017 & Stichting Deuvel Mieke Bellinga Mariëlle Witteveen Overzicht Autisme net ff anders Herkennen van autisme in contact Autisme Specifieke

Nadere informatie

Autisme begeleiding of aansturing? Workshop Platformdag gehandicapten 9 april 2015 Chul Joo Ro

Autisme begeleiding of aansturing? Workshop Platformdag gehandicapten 9 april 2015 Chul Joo Ro Autisme begeleiding of aansturing? Workshop Platformdag gehandicapten 9 april 2015 Chul Joo Ro Voorzet Voorzet is gespecialiseerd in het begeleiden van mensen met autisme sinds 1994. Actief in Noord en

Nadere informatie

Inzicht in Autisme. Lezing

Inzicht in Autisme. Lezing Inzicht in Autisme Lezing 18-09-2014 FRANS COOLEN ASS Trainer NVA ASS Trainer/coach bij In to Autisme frans.coolen@intoautisme.nl ASS Autisme Spectrum Stoornis Per persoon Per leeftijd In ernst In verschijningsvorm

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

Autisme (ASS) begeleiding of aansturing? Platformdag Passend Onderwijs 3 december 2015 Chul Joo Ro

Autisme (ASS) begeleiding of aansturing? Platformdag Passend Onderwijs 3 december 2015 Chul Joo Ro Autisme (ASS) begeleiding of aansturing? Platformdag Passend Onderwijs 3 december 2015 Chul Joo Ro Voorzet Voorzet is gespecialiseerd in het begeleiden van mensen met autisme sinds 1994. Is actief in Noord

Nadere informatie

ASS in de verzekeringsgeneeskundige praktijk

ASS in de verzekeringsgeneeskundige praktijk ASS in de verzekeringsgeneeskundige praktijk Dr. P. Remijnse, psychiater UWV Breda, 4-7-2017 Disclosure belangen spreker (Potentiële) belangenverstrengeling Voor deze bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Autisme Spectrum Stoornissen Van DSM IV naar DSM 5

Autisme Spectrum Stoornissen Van DSM IV naar DSM 5 Autisme Spectrum Stoornissen Van DSM IV naar DSM 5 Britt Hoogenboom, kinder,- en jeugdpsychiater Dr. Sanne Hogendoorn, psycholoog Zorgprogrammaleiders Centrum voor Autisme en Psychose, de Bascule Referatencyclus

Nadere informatie

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen Hersenstichting Nederland Autismespectrumstoornissen 1 Autismespectrumstoornissen Een autismespectrumstoornis (ASS) is een ontwikkelingsstoornis waarbij de informatieverwerking in de hersenen verstoord

Nadere informatie

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen De autismespectrumstoornissen - Kwalitatieve stoornissen in de sociale interactie - Kwalitatieve stoornissen in de communicatie - Kwalitatieve stoornissen in het verbeeldingsvermogen

Nadere informatie

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Diana Rodenburg d.rodenburg@leokannerhuis.nl Copyright Dr. Leo Kannerhuis Visie en missie Het Dr. Leo Kannerhuis is een

Nadere informatie

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Woensdag 2 april 2014 Ad van der Sijde, Yulius Autisme Paul Reijnen, BOBA Inhoud Presentatie Vragen Veranderingen DSM-5 autisme

Nadere informatie

Cure + Care Solutions

Cure + Care Solutions Cure + Care Solutions is hèt landelijk behandel- en expertisecentrum voor complexe psychische aandoeningen en werkt nauw samen binnen een landelijk netwerk van zorginstellingen door het hele land. Cure

Nadere informatie

Programma deel 1. Wat is autisme? Gedrag Modellen Visualiseren

Programma deel 1. Wat is autisme? Gedrag Modellen Visualiseren Leerthema 6 ASS Programma deel 1 Wat is autisme? Gedrag Modellen Visualiseren De regels van Matthijs ASS Prevalentie 1% (gezondheidsraad 2009) 1 op 5 ook verstandelijke beperking Jongens en meisjes Gemiddelde

Nadere informatie

houd altijd de specifieke leerling met zijn individuele hulpvraag in het achterhoofd

houd altijd de specifieke leerling met zijn individuele hulpvraag in het achterhoofd Sleutelwoord is structuur De school is een uitgelezen plaats om de leerling met het Syndroom van Asperger te leren omgaan met leeftijdgenoten. Goede begeleiding is dan van belang. Docent kunnen veel voor

Nadere informatie

1. Gedrag. Au3sme. UMCG Publiekslezing Au3sme. Els M.A. Blijd- Hoogewys. Overzicht presenta3e. Wat is au3sme? Drie probleemgebieden

1. Gedrag. Au3sme. UMCG Publiekslezing Au3sme. Els M.A. Blijd- Hoogewys. Overzicht presenta3e. Wat is au3sme? Drie probleemgebieden Au3sme dr. Behandelcoördinator Au3sme Team Noord Nederland Overzicht presenta3e Wat is au3sme? naar Morton & Frith, 1995 1. Gedrag 2. Biologie 3. Cogni3e 4. Diagnose 5. Behandeling genen, hersengebieden

Nadere informatie

Autisme voor beginners. www.psysense.be

Autisme voor beginners. www.psysense.be Autisme voor beginners www.psysense.be Oorzaak? Autisme = handicap Stoornis in functioneren van de hersenen Neurologische (biologische )stoornis andere ontwikkeling laatste theorie (augu 2014: teveel synapsen!

Nadere informatie

Zo te zien is er met Mike niets aan de hand. Toch is hij anders dan anderen. Hij kan urenlang tikken op zijn favoriete voorwerpen.

Zo te zien is er met Mike niets aan de hand. Toch is hij anders dan anderen. Hij kan urenlang tikken op zijn favoriete voorwerpen. Autisme Zo te zien is er met Mike niets aan de hand. Toch is hij anders dan anderen. Hij kan urenlang tikken op zijn favoriete voorwerpen. Op andere mensen reageert hij niet. Zijn ouders dachten eerst

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Kinderen met dyslexie vertonen opvallende en blijvende moeilijkheden met lezen en spelling en dit vooral op vlak van:

Kinderen met dyslexie vertonen opvallende en blijvende moeilijkheden met lezen en spelling en dit vooral op vlak van: Dyslexie Kinderen met dyslexie vertonen opvallende en blijvende moeilijkheden met lezen en spelling en dit vooral op vlak van: Aandacht en concentratie. ze zijn vergeetachtig en lijken of zijn verstrooid,

Nadere informatie

Vroege Signalen en Herkenning van Autisme Spectrum Stoornissen

Vroege Signalen en Herkenning van Autisme Spectrum Stoornissen Vroege Signalen en Herkenning van Autisme Spectrum Stoornissen Rutger Jan van der Gaag & Iris Oosterling, gz-psycholoog 2006 Karakter pagina 1 Inhoud Autisme Vroege herkenning van autisme DIANE-project,

Nadere informatie

Ontwikkelingsproblemen bij kinderen in de huisartsenpraktijk

Ontwikkelingsproblemen bij kinderen in de huisartsenpraktijk Ontwikkelingsproblemen bij kinderen in de huisartsenpraktijk Signalen van kind en ouders Chris2ne Weenink en Emma van Daalen Huisarts en Psychiater (poten2ële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk

Nadere informatie

Autisme en psychose. Phrenos-congres Zwolle WS Do.8 december 2016 Ernst Wentink psychiater (KJ, VW)

Autisme en psychose. Phrenos-congres Zwolle WS Do.8 december 2016 Ernst Wentink psychiater (KJ, VW) Autisme en psychose Phrenos-congres Zwolle WS Do.8 december 2016 Ernst Wentink psychiater (KJ, VW) Inleiding Autisme en schizofrenie (psychose) levensbehoeften schizofrenie hebben schizofreen zijn? autisme

Nadere informatie

passend onderwijs! Onderwijs aan leerlingen met een autisme spectrum stoornis

passend onderwijs! Onderwijs aan leerlingen met een autisme spectrum stoornis passend onderwijs! Onderwijs aan leerlingen met een autisme spectrum stoornis Brechtje van de Kant & Marion Kemper Orthopedagogen Berg en Boschschool, locatie Houten Herken de autist! Voorkennis? Prikbord

Nadere informatie

Inleiding psycho-educatie ASS bij volwassenen

Inleiding psycho-educatie ASS bij volwassenen Inleiding psycho-educatie ASS bij volwassenen Dit is de inleiding van de psycho-educatie modules. Aan de hand van deze modules geven we meer informatie over hoe autismespectrumstoornissen (ASS) zich uiten

Nadere informatie

1. Wat is autisme (ASS)?

1. Wat is autisme (ASS)? 1. Wat is autisme (ASS)? ASS is een aangeboren en levenslange stoornis in de ontwikkeling van sociale, communicatieve en verbeeldingsvaardigheden met een neurobiologische basis en een op gedragscriteria

Nadere informatie

geschilderd staat. Joep rent overstuur naar huis en zegt: De muur kwam naar me toe!

geschilderd staat. Joep rent overstuur naar huis en zegt: De muur kwam naar me toe! 1 Wat is autisme? Joep van drie rijdt op zijn driewieler op het paadje achter zijn huis. Het paadje eindigt in een muur waar een voetbalgoal op geschilderd staat. Joep rent overstuur naar huis en zegt:

Nadere informatie

Kennis en aanpak van ouders met een verstandelijke en/of psychiatrische beperking. Esther Glas & Sandra Segers 10 November 2016

Kennis en aanpak van ouders met een verstandelijke en/of psychiatrische beperking. Esther Glas & Sandra Segers 10 November 2016 Kennis en aanpak van ouders met een verstandelijke en/of psychiatrische beperking Esther Glas & Sandra Segers 10 November 2016 Esther Glas Sandra Segers OUDERSCHAP Stelling 1 Mensen met een verstandelijke

Nadere informatie

Autisme spectrum conditie

Autisme spectrum conditie (potentiële) belangenverstrengeling Geen Autisme spectrum conditie Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Triversum W. Veenboer Kinder- en jeugdpsychiater Dag van eerste lijn Januari

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Stoornissen in het autistisch spectrum

Stoornissen in het autistisch spectrum DC 14 Stoornissen in het autistisch spectrum 1 Inleiding Dit thema gaat over stoornissen in het autistisch spectrum, kortweg autisme Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het

Nadere informatie

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over?

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Tegenwoordig heeft iedereen wel een etiketje! Hebben we dat niet allemaal een beetje? Als je niks hebt, is het precies al abnormaal! Mijn kind heeft (net)

Nadere informatie

Dansen zonder SDN beperkingen

Dansen zonder SDN beperkingen Dansen zonder SDN beperkingen Lesboek korte impressie achtergrondinformatie Stichting Danssport op maat Schrijvers Emmely Lefèvre & Stefan Nijmeijer Mensen met een verstandelijke beperking Waar denk je

Nadere informatie

DSM-5 interview autismespectrumstoornis

DSM-5 interview autismespectrumstoornis DSM-5 interview autismespectrumstoornis Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Autisme

Nadere informatie

Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd

Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd artikel uit Mobiel 6, december 2000/januari 2001 Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd rubriek: Vreemd gedrag!? Door: Pim Steerneman, hoofd Centraal Coördinatiepunt Autisme Zuid-Limburg MENNO

Nadere informatie

Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag Workshop 3: Gedragsstoornissen & aanpakken volgens o.a. Gordonmethode

Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag Workshop 3: Gedragsstoornissen & aanpakken volgens o.a. Gordonmethode Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag Workshop 3: Gedragsstoornissen & aanpakken volgens o.a. Gordonmethode 27 januari 2016 14.30 17.00 uur Madeleine Vreeburg Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag in de

Nadere informatie

Ieder kind is uniek, maar vooral dat van mij. Kinderen en psychiatrie Dr. Pieter De Kimpe Kinder- en Jeugdpscychiater

Ieder kind is uniek, maar vooral dat van mij. Kinderen en psychiatrie Dr. Pieter De Kimpe Kinder- en Jeugdpscychiater Ieder kind is uniek, maar vooral dat van mij Kinderen en psychiatrie Dr. Pieter De Kimpe Kinder- en Jeugdpscychiater Kinderen en psychiatrie Ook binnen de geneeskunde vindt er nog heel wat stigmatisering

Nadere informatie

Autismespectrumstoornissen (ASS)

Autismespectrumstoornissen (ASS) Autismespectrumstoornissen (ASS) Ingeborg Meester & Anouk Hövels GZ Psycholoog/cogn. gedragstherapeut Psycholoog Centrum Autisme Dijk en Duin INHOUD Wat is een autismespectrumstoornis? Criteria en overgang

Nadere informatie

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Sylvie Verté INLEIDING Reeds geruime tijd worden pogingen ondernomen om te bepalen welke aspecten van diverse ontwikkelings-

Nadere informatie

Autisme als contextblindheid

Autisme als contextblindheid Leerlingen met autisme in het secundair onderwijs Autisme Limburg 18 oktober 2011 KobeVanroy Autisme Centraal, Gent Autisme als contextblindheid P. Vermeulen, 2009 Autisme: prevalentie 2010 Autisme Centraal

Nadere informatie

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen!

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Gedrag in de klas Labelen ASS en ADHD, waar denk je aan? Geef me de Vijf (Colette de Bruin) De methode heeft als uitgangspunt dat mensen met een autistische

Nadere informatie

Vrouwen met ASS, bijzondere vrouwen. Annelies Spek Klinisch psycholoog / senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Vrouwen met ASS, bijzondere vrouwen. Annelies Spek Klinisch psycholoog / senior onderzoeker GGZ Eindhoven Vrouwen met ASS, bijzondere vrouwen Annelies Spek Klinisch psycholoog / senior onderzoeker GGZ Eindhoven Structuur Inleiding (prevalentie, DSM 5) ASS bij jongens/meisjes ASS bij mannen/vrouwen Levensgebieden

Nadere informatie

Inhoud - Situaties. - Wat is de oorzaak van autisme? - Wat betekend autisme voor iemand zelf? - Autisme en de omgeving (autisten in de klas)

Inhoud - Situaties. - Wat is de oorzaak van autisme? - Wat betekend autisme voor iemand zelf? - Autisme en de omgeving (autisten in de klas) Inhoud - Situaties - Wat is autisme? - Wat is de oorzaak van autisme? - Boek het wonderbaarlijke voorval van de hond in de nacht - Wat betekend autisme voor iemand zelf? - Autisme en de omgeving (autisten

Nadere informatie

Door Andy van den Berg (vakleerkracht op een praktijkschool en een school voor z.m.l.k.) en Tanja Ites (bewegingsconsulent bij sportservice Den

Door Andy van den Berg (vakleerkracht op een praktijkschool en een school voor z.m.l.k.) en Tanja Ites (bewegingsconsulent bij sportservice Den Door Andy van den Berg (vakleerkracht op een praktijkschool en een school voor z.m.l.k.) en Tanja Ites (bewegingsconsulent bij sportservice Den Helder). 1950-1985 Kinderen met specifieke behoeften worden

Nadere informatie

DSM 5: Ontwikkelingsstoornissen. Stephan Gemsa Katinka Franken

DSM 5: Ontwikkelingsstoornissen. Stephan Gemsa Katinka Franken DSM 5: Ontwikkelingsstoornissen Stephan Gemsa Katinka Franken Inhoud Van DSM IV naar DSM 5 Algemeen Ontwikkelingsstoornissen Verstandelijke beperking Autisme ADHD Communicatiestoornissen, leerstoornissen,

Nadere informatie

Autisme, wat weten we?

Autisme, wat weten we? Autisme, wat weten we? Matt van der Reijden, kinder- en jeugdpsychiater & geneesheer directeur Dr Leo Kannerhuis, Oosterbeek 1 autisme agenda autisme autisme en het brein: wat weten we? een beeld van autisme:

Nadere informatie

AUTISME EN CONFLICTHANTERING ANNEKE E. EENHOORN

AUTISME EN CONFLICTHANTERING ANNEKE E. EENHOORN AUTISME EN CONFLICTHANTERING ANNEKE E. EENHOORN EEN VOORBEELD Mira, 14 jaar. Derde klas van de middelbare school. Vanaf baby snel boos. Nu zo vlug kwaad dat ouders het niet meer weten. DRIE MOGELIJKE

Nadere informatie

Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht

Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht 1. Welke associaties heeft u bij het begrip Autisme? Contactgestoord, nemen geen initiatief. Beperkt in het sociaal wenselijk gedrag, grotere behoefte aan

Nadere informatie

Studiedag. Relatie en autisme Over de invloed van autisme op liefdesrelaties

Studiedag. Relatie en autisme Over de invloed van autisme op liefdesrelaties Studiedag Relatie en autisme Over de invloed van autisme op liefdesrelaties Relaties en autisme HouvASS /Therapeutisch Gerda Bastiaan, MaNP Centrum Flevoland GGZ Diagnose en dan? Volwassenzorg; steeds

Nadere informatie

Ouderbrochure PDD-NOS

Ouderbrochure PDD-NOS 1 Ouderbrochure PDD-NOS Maandagmiddag vijf voor vier. Vanuit de keuken hoort ze een auto stoppen op straat. De deur wordt hard dichtgeslagen. Dan is het even stil. De achterdeur wordt opengetrokken en

Nadere informatie

Diensten- en begeleidingscentrum Openluchtopvoeding vzw OLO

Diensten- en begeleidingscentrum Openluchtopvoeding vzw OLO Diensten- en begeleidingscentrum Openluchtopvoeding vzw Rechtstreeks Toegankelijke Hulpverlening Onthaal, pedagogisch adviseren en outreach Doelgroep: Algemene opvoedingsondersteuning (Opvoedingswinkel)

Nadere informatie

Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag. Workshop 3: Gedragsstoornissen & aanpakken volgens oa Gordonmethode

Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag. Workshop 3: Gedragsstoornissen & aanpakken volgens oa Gordonmethode Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag Workshop 3: Gedragsstoornissen & aanpakken volgens o.a. Gordonmethode 28 januari 2015 13.30 16.00 uur Berber Klein Liesbeth van Well Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag

Nadere informatie

OMGAAN MET ASS IN GEWOON ONDERWIJS

OMGAAN MET ASS IN GEWOON ONDERWIJS OMGAAN MET ASS IN GEWOON ONDERWIJS Jullie zeggen altijd dat wij, mensen met autisme, geen empathie hebben. Maar dat vinden wij van jullie ook. Het is een kwestie van perspectief. (Gunilla Gerland in De

Nadere informatie

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be 1 Pervasieve Ontwikkelingsstoornis Spel en Verbeelding Taal en Communicatie Emoties Seksualiteit en Relatievorming Eten Slapen Zindelijk worden Zelfredzaamheid of Algemene Dagelijkse leefvaardigheden 2

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS).

Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS). Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS). Deze brochure richt zich op kinderen met FAS tussen de 4 en 14 jaar. Hierin worden vooral de begeleidingsbehoeften

Nadere informatie

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Koninklijke Visio expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen www.visio.org Volg ons op: Pellentesque ipsum ligula, accumsan nec, elementum

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel.

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel. Vrouwen en autisme Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga Even voorstellen Uitleg autisme Waarneming Informatieverwerking Prikkels Autisme bij

Nadere informatie

Signalen van autismespectrumstoornissen (ASS) bij baby s en peuters

Signalen van autismespectrumstoornissen (ASS) bij baby s en peuters Signalen van autismespectrumstoornissen (ASS) bij baby s en peuters Screening in de Vlaamse kinderdagverblijven en Diensten voor Opvanggezinnen Mieke Dereu Mieke Meirsschaut Inge Schietecatte Griet Pattyn

Nadere informatie

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 Voorstellen Elly van Vliet Consulent MEE ZK Cursusleider Coördinator autisme netwerken convenant autisme Kennemerland en Amstelland en Meerlanden

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Late fouten in het taalbegrip van kinderen

Late fouten in het taalbegrip van kinderen 1 Late fouten in het taalbegrip van kinderen Petra Hendriks Hoogleraar Semantiek en Cognitie Center for Language and Cognition Groningen Rijksuniversiteit Groningen 2 De misvatting Actief versus passief

Nadere informatie

Autisme Spectrum Stoornissen

Autisme Spectrum Stoornissen www.incontexto.nl to nl Autisme Spectrum Stoornissen Drs. Nathalie van Kordelaar Nathalie van Kordelaar en Mirjam Zwaan Opbouw voorlichting Algemene kennis van autisme. Handelen in werksituaties. Alle

Nadere informatie

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis.

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. DC 13 Psychiatrie: ADHD 1 Inleiding Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het werken met leerlingen

Nadere informatie

Oolgaardt lezing 28 November 2006 Ze kunnen het wel, maar ze

Oolgaardt lezing 28 November 2006 Ze kunnen het wel, maar ze Oolgaardt lezing 28 November 2006 Ze kunnen het wel, maar ze doen het niet Sociaal emotionele vermogens van normaal intelligente kinderen met autisme spectrum stoornissen (ASS) Sander Begeer (Vrije Universiteit,

Nadere informatie

SRS-A. Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen bij volwassenen. HTS Report. Elizabeth Smit ID Datum Zelfrapportageversie

SRS-A. Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen bij volwassenen. HTS Report. Elizabeth Smit ID Datum Zelfrapportageversie HTS Report SRS-A Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen bij volwassenen ID 255-2 Datum 15.01.2016 Zelfrapportageversie SRS-A Profielformulier 3 / 9 PROFIELFORMULIER Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

Opgroeien met een etiketje. Anne Hermans anne.hermans@scarlet.be

Opgroeien met een etiketje. Anne Hermans anne.hermans@scarlet.be Opgroeien met een etiketje Anne Hermans anne.hermans@scarlet.be De Lezing gaat over Zorgen en Zorg Bedenkingen bij het grote aantal Ontwikkelingsstoornissen Ontwikkelingsstoornissen Eén of meerdere ontwikkelingslijnen

Nadere informatie

SRS-2. Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen. HTS Report. Erik van Zon ID 256-250 Datum 11.12.2015. Informantenrapportage over 3-jarigen

SRS-2. Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen. HTS Report. Erik van Zon ID 256-250 Datum 11.12.2015. Informantenrapportage over 3-jarigen SRS-2 Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen HTS Report ID 256-250 Datum 11.12.2015 Informantenrapportage over 3-jarigen Informant: Elise de Bruin Moeder SRS-2 Profielformulier 2 / 6 PROFIELFORMULIER

Nadere informatie

Dienst Ambulante Begeleiding. Communicatie bij personen met een verstandelijke beperking.

Dienst Ambulante Begeleiding. Communicatie bij personen met een verstandelijke beperking. Dienst Ambulante Begeleiding Communicatie bij personen met een verstandelijke beperking. Voorstelling DAB ambulante en mobiele dienst voor gezinnen met kind, jongere of volwassene met een verstandelijke

Nadere informatie

Autisme in je vrije tijd

Autisme in je vrije tijd Autisme in je vrije tijd KINDEREN MET AUTISME IN EEN GEWONE JEUGDVERENIGING? HET KAN! Een informatieve brochure door Elise Burny - orthopedagoog Jannicke Hurtekant - orthopedagoog Petra Warreyn - klinisch

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

Bijlage 2 Competentieprofiel leerling

Bijlage 2 Competentieprofiel leerling Bijlage 2 Competentieprofiel leerling Naam leerling: Geboortedatum leerling: Kalenderleeftijd: Diagnose: School: Naam medewerker school: Functie medewerker school: Datum: Protocol overgang leerlingen met

Nadere informatie

SRS Informantenrapportage

SRS Informantenrapportage SRS Informantenrapportage Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen ID 4589-11 Datum 19.09.2014 Informant: Tineke moeder SRS Profielformulier 3 / 9 PROFIELFORMULIER Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen

Nadere informatie

Vademecum 1 Pervasieve ontwikkelingsstoornissen

Vademecum 1 Pervasieve ontwikkelingsstoornissen INLEIDING PERVASIEVE ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN: Een autistisch kind is gewoon een kind, geen gewoon kind, maar een gehandicapt kind, dat hulp nodig heeft. Dit kind vraagt om een zeer bijzondere opvoedingsomgeving.

Nadere informatie

HERSENBESCHADIGING. Hippocrates (ca v.chr)

HERSENBESCHADIGING. Hippocrates (ca v.chr) AANGEBOREN EN NIET-AANGEBOREN HERSENBESCHADIGING HET DIENT ALGEMEEN BEKEND TE ZIJN DAT DE BRON VAN ONS PLEZIER, ONZEVREUGDE, GELACH EN VERMAAK, ALS VAN ONZE SMART, PIJN, ANGST EN TRANEN, GEEN ANDERE IS

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

13. De pervasieve ontwikkelingsstoornis ASS

13. De pervasieve ontwikkelingsstoornis ASS 13. De pervasieve ontwikkelingsstoornis ASS Stel, de menselijke verschijning, het gehele wezen verbeeld je als een compositie, een samenhangend geheel zoals op dit plaatje hierboven. We zien 4 onderdelen

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Prof. dr. Bea Maes, Onderzoekseenheid Gezins- en Orthopedagogiek, K.U.Leuven 1. Centrale rol van taal en communicatie

Nadere informatie

Inschrijfformulier Wilt u dit formulier zo spoedig mogelijk terugzenden aan: Mevr. H. de Jong, Windmolen 101, 2986 TL Ridderkerk,

Inschrijfformulier Wilt u dit formulier zo spoedig mogelijk terugzenden aan: Mevr. H. de Jong, Windmolen 101, 2986 TL Ridderkerk, Inschrijfformulier 2017. Wilt u dit formulier zo spoedig mogelijk terugzenden aan: Mevr. H. de Jong, Windmolen 101, 2986 TL Ridderkerk, 0180-430860 Roepnaam : recente foto Achternaam Straat Postcode en

Nadere informatie