M Na regen komt? De MKB-ondernemer als weerman van het economische klimaat. A. Ruis

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "M Na regen komt? De MKB-ondernemer als weerman van het economische klimaat. A. Ruis"

Transcriptie

1 M Na regen komt? De MKB-ondernemer als weerman van het economische klimaat A. Ruis Zoetermeer, december 2008

2

3 Prognoses vanuit het MKB Ondernemers in het MKB zijn over het algemeen goed in staat toekomstige ontwikkelingen binnen hun bedrijf op het gebied van werkgelegenheid, omzet, winst en investeringen te voorspellen. Het blijkt bovendien dat de verwachtingen met betrekking tot de toekomst van een grote groep ondernemers een goede indicator vormen voor de ontwikkeling van de Nederlandse economie op korte termijn. De richting waarin de economie zich zal gaan bewegen wordt veelal goed ingeschat en in mindere mate kan ook de omvang van de groei worden afgeleid uit de verwachtingen van MKBondernemers met betrekking tot hun eigen bedrijfsprestaties. 1 Inleiding Economische ontwikkeling is lastig om te meten, maar we slagen er steeds beter in om dit nauwkeurig in kaart te brengen. Hierdoor is informatie beschikbaar over hoe de economie zich tot op heden heeft gedragen. Deze informatie is belangrijk en nuttig, maar wat mogelijk interessanter is om te weten, is hoe de economie zich in de toekomst zal gaan ontwikkelen. Prognoses over economische ontwikkeling zijn echter veel moeilijker te maken en dragen bovendien veelal een grote onzekerheid met zich mee. In Nederland maken verschillende bedrijven en/of instellingen prognoses over de Nederlandse economie. Hiervan is het CPB waarschijnlijk de bekendste, maar ook EIM begeeft zich al jaren op dit terrein. Prognoses worden vaak met behulp van economische modellen gemaakt, aan de hand van beschikbare data uit het verleden en eventuele informatie over toekomstige plannen/gebeurtenissen. Een aanvulling op deze prognoses is ondernemers te vragen naar hun verwachtingen wat betreft de ontwikkeling op het gebied van bijvoorbeeld werkgelegenheid, omzet, investeringen etc. De individuele ondernemer heeft onvoldoende informatie om nauwkeurige en betrouwbare uitspraken te doen over landelijke ontwikkelingen, maar kan wel iets zinnigs zeggen over zijn eigen toekomstige bedrijfsprestaties. Het algemene beeld van een grote groep ondernemers kan dan dienen als een indicator voor de ontwikkelingen op een hoger niveau. Dit kan vervolgens worden vergeleken met landelijke cijfers over prognoses en realisaties (bijvoorbeeld die van het CPB). In dit onderzoek zal een koppeling worden gemaakt tussen het beeld van ondernemers over hun eigen bedrijfsprestatie en de ontwikkeling van de economie op landelijk niveau. In het MKB-Beleidspanel wordt jaarlijks aan een grote groep MKB-ondernemers 1 gevraagd of men vertouwen heeft in de 1 Het betreft overigens niet ieder jaar exact dezelfde groep ondernemers. De samenstelling van het panel wisselt, onder meer als gevolg van het feit dat ondernemingen ophouden te bestaan, nieuwe ondernemingen instromen en niet iedere ondernemer ieder jaar wenst mee te werken aan de enquête. 3

4 Nederlandse economie en het economisch beleid van de Nederlandse overheid. Daarnaast wordt hun eveneens gevraagd zich uit te spreken over recente ontwikkelingen en toekomstverwachtingen met betrekking tot de werkgelegenheid, omzet, winst en investeringen binnen hun onderneming. In het volgende hoofdstuk zal hierop worden ingegaan. De verwachtingen van ondernemers op deze vier terreinen blijken een goede inschatting te geven over hoe de Nederlandse economie zich op korte termijn zal ontwikkelen. In hoofdstuk 3 wordt gekeken naar het vertrouwen in de economie en het economisch beleid. Ook hier geldt dat ondernemers goed lijken aan te voelen hoe de economie zich op korte termijn zal gedragen. De ontwikkeling van het vertrouwen in de economie en het economische beleid vertonen hetzelfde verloop als de groei van de economie. 4

5 2 Verwachtingen eigen bedrijfsprestaties Ieder voorjaar wordt de ondernemers uit het MKB-Beleidspanel gevraagd hoe de werkgelegenheid, omzet, winst en investeringen in hun bedrijf zich het voorgaande jaar hebben ontwikkeld (toegenomen, gelijk gebleven of afgenomen). Daarnaast wordt hun ook gevraagd hun verwachtingen met betrekking tot het komende jaar uit te spreken. 2.1 Verwachtingen ondernemers en groei Nederlandse economie Aan de hand van de antwoorden die ondernemers hebben gegeven, is voor elk van de vier variabelen een prognose-indicator gemaakt. Zodoende kunnen de antwoorden van de ondernemers beter worden vergeleken over de jaren. De prognose-indicator 1 geeft per jaar weer in welke mate ondernemers een stijgende, gelijkblijvende of dalende ontwikkeling verwachten binnen hun bedrijf. Een positieve waarde duidt hierbij op een toename. Een waarde rond de nul op een onveranderde ontwikkeling en een negatieve waarde wijst op een gemiddelde afname 2. Hoe groter (kleiner) deze waarde, hoe groter de verwachte toename (afname). In Figuur 1 is het verloop van de gemiddelde prognose-indicator opgenomen (linkeras). Dit is dus het gemiddelde van de waarden van de prognoseindicatoren op het terrein van werkgelegenheid, omzet, winst en investeringen. Figuur 1 geeft verder ook de groei van het BBP weer en de prognoses die het CPB hier ieder voorjaar over publiceert (rechteras). Door dit alles in één figuur op te nemen kunnen we de verwachtingen van ondernemers vergelijken met de verwachtingen van het CPB en de werkelijke groei van de Nederlandse economie. Het blijkt dat de trend van de gemiddelde prognose-indicator sterk overeenkomstig is met de ontwikkeling van de Nederlandse economie 3. Met andere woorden, de verwachtingen van een grote groep ondernemers over de ontwikkeling van de werkgelegenheid, omzet, winst en investeringen binnen hun bedrijf lijken een goede indicator te vormen over hoe de economie zich op korte termijn zal gedragen. De richting waarin de economie zich zal gaan bewegen wordt veelal goed ingeschat en in mindere mate kan ook de omvang van de groei worden afgeleid uit de verwachtingen van MKBondernemers met betrekking tot hun eigen bedrijfsprestaties. De trend van de prognose-indicator vertoont verder ook een grote gelijkenis met de ra- 1 De indicator geeft de verhouding tussen het percentage ondernemers dat een stijging verwacht en het percentage ondernemers dat een daling verwacht weer, gecorrigeerd voor het percentage ondernemers dat een gelijkblijvende ontwikkeling verwacht. Voor meer informatie over de indicatoren wordt verwezen naar de bijlage. 2 We beschikken echter niet over informatie over de omvang van de toe- of afname. Hierdoor is het mogelijk dat er meer ondernemers aangeven dat de werkgelegenheid is toegenomen (of zal toenemen) dan het aantal ondernemers dat zegt dat de werkgelegenheid is afgenomen (of zal afnemen), terwijl de totale werkgelegenheid in werkelijkheid is gedaald. Waarschijnlijk was de gemiddelde afname in dat geval groter dan de gemiddelde toename. 3 De correlatiecoëfficiënt is gelijk aan 0,70 en is significant op 5%-niveau. 5

6 mingen van het CPB. Het is hierbij aannemelijk dat de verwachtingen van de ondernemers in zekere mate beïnvloed worden door de ramingen van het CPB. Hoe groot deze invloed is, is niet bekend. Wel is het zo dat iedere ondernemer specifiek gevraagd wordt naar de verwachtingen over de ontwikkelingen binnen hun eigen bedrijf en dus niet op landelijk niveau. Figuur 1 Verwachtingen MKB-ondernemers en ontwikkeling Nederlandse economie 1,5 5 prognose-indicator 1,2 0,9 0,6 0, prognose en realisatie groei BBP (%) 0, Prognose groei Ned. economie (CPB) Realisatie groei Ned. economie (CBS) Gemiddelde prognose-indicator 0 Bron: MKB Beleidspanel, CBS, CPB. De waarde van de prognose-indicator zegt niet direct iets over de hoogte van de groei van het BBP. Een bepaalde waarde correspondeert dus niet automatisch met een bepaalde groei van het BBP. De ontwikkeling van de waarde over de tijd zegt echter wel iets over hoe de economie zich zal gaan ontwikkelen. Hieronder zullen we dieper ingaan op de vier determinanten die ten grondslag liggen aan de waarde van de gemiddelde prognose-indicator. Het gaat hierbij om hoe ondernemers de ontwikkeling van de werkgelegenheid, omzet, winst en investeringen binnen hun bedrijf hebben beoordeeld en wat de verwachtingen hieromtrent zijn voor de nabije toekomst (i.e. het komende jaar). We zullen vooral aandacht besteden aan de vergelijkbaarheid met ontwikkelingen in het MKB op macroniveau. Daarnaast wordt ook gekeken in welke mate ondernemers in staat zijn hun eigen toekomst te voorspellen. De stemming onder de ondernemers is in alle gevallen overigens relatief positief. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat de ondervraagde ondernemers uit het MKB-Beleidspanel over het algemeen afkomstig zijn uit ondernemingen die beter dan gemiddeld presteren Werkgelegenheid Figuur 2 laat zien wat ondernemers uit het MKB verwachtten over de ontwikkeling van de werkgelegenheid in hun bedrijf en wat uiteindelijk de wer- 6

7 kelijke ontwikkeling is gebleken (linkeras). Naast de prognose-indicator is er ook een realisatie-indicator opgenomen. Deze is op dezelfde manier berekend als de prognose-indicator en vertelt ons iets over de mate waarin ondernemers een stijgende, gelijkblijvende of dalende ontwikkeling van de werkgelegenheid in hun bedrijf hebben waargenomen. In Figuur 2 staat verder ook de groei van de werkgelegenheid in het MKB en in Nederland weergegeven (rechteras). De prognoses en realisaties van de ondernemers vertonen grotendeels dezelfde trend als de groei in het MKB en in Nederland. Het beeld aan het eind van de vorige en het begin van de nieuwe eeuw is positief. Daarna zien we een teruggang van de werkgelegenheid in de periode Vanaf 2005 trekt de werkgelegenheid weer aan. De werkgelegenheid in het MKB fluctueert overigens sterker dan de totale werkgelegenheid in Nederland. Opvallend is dat de stemming onder ondernemers vrij positief is over de gehele periode (het percentage ondernemers dat een toenemende of gelijkblijvende ontwikkeling verwacht c.q. heeft gerealiseerd is relatief groot). Wat verder opvalt is dat de stemming in de periode beduidend positiever was dan in de periode , terwijl de werkelijke groei van de werkgelegenheid in beide perioden gemiddeld gezien ongeveer gelijk was. In de periode gaven vooral meer ondernemers aan dat de werkgelegenheid gelijk is gebleven (of zal blijven). Het percentage ondernemers dat een daling heeft gekend (of verwachtte) was voor beide perioden ongeveer gelijk. Figuur 2 Ontwikkeling en verwachting werkgelegenheid 1,50 5,0 (verwachte) ontwikkeling werkgelegenheid 0,75 0,00-0, ,5 0,0-2,5 groei werkgelegenheid (%) -1,50-5,0 Prognose-indicator Realisatie-indicator Groei MKB (EIM) Groei Nederland (CBS) Bron: MKB-Beleidspanel, Prognose kerngegevens MKB, CBS. Tot slot geeft bovenstaande figuur ons tevens inzicht in de mate waarin ondernemers hun eigen toekomst kunnen voorspellen. Hiertoe kunnen we de 7

8 prognose- en de realisatie-indicator met elkaar vergelijken 1. Opvallend is dat men in de goede jaren (1999/2000) te voorzichtig is met zijn prognoses over de ontwikkeling van de werkgelegenheid en in de slechte jaren ( ) juist te optimistisch. In 2001, 2006 en 2007 zijn algemene verwachtingen en realisaties nagenoeg gelijk aan elkaar. We beschikken helaas nog niet over informatie over de ontwikkeling van de werkgelegenheid bij ondernemers in het jaar Omzet De tweede graadmeter voor bedrijfsprestaties die we zullen bespreken is de (verwachte) omzetontwikkeling. In Figuur 3 is weergegeven hoe MKBondernemers de ontwikkeling van hun omzet hebben beoordeeld (realisatieindicator) en wat hun verwachtingen zijn voor de omzetontwikkeling binnen hun bedrijf (prognose-indicator) (linkeras). Beide indicatoren hebben steeds betrekking op hetzelfde jaar. De prognose- en de realisatie-indicator zijn op dezelfde manier gedefinieerd als die met betrekking tot de werkgelegenheidsontwikkeling en kunnen derhalve op dezelfde manier worden geïnterpreteerd. Figuur 3 geeft daarnaast ook de groei in het MKB weer. De verwachte en de gerealiseerde omzetontwikkeling over de periode , zoals de MKB-ondernemers dit hebben aangegeven, zijn redelijk overeenkomstig met de trend van de realisatiecijfers van EIM. Hierbij is het wel zo dat de realisatie-indicator geen daling laat zien (de waarde van de realisatie-indicator zou dan negatief zijn), ook niet in de jaren dat hiervan in het MKB sprake was ( ). Dit is overigens wel in lijn met de verwachtingen van ondernemers voor die jaren. Figuur 3 Ontwikkeling en verwachting omzet 2,25 6 (verwachte) ontwikkeling omzet 1,50 0,75 0,00-0, groei omzet (%) -1,50 Prognose-indicator Realisatie-indicator Groei MKB (EIM) -4 Bron: MKB-Beleidspanel, Prognose kerngegevens MKB. 1 Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat niet de individuele prognoses en realisaties van ondernemers met betrekking tot de werkgelegenheid zijn vergeleken. Het gaat hier om het algemene beeld onder ondernemers over de jaren. 8

9 Het blijkt dat ondernemers erg goed in staat zijn om hun eigen omzetontwikkeling te voorspellen. De ondernemers zijn weliswaar iets te optimistisch (m.u.v. 1999), maar de verwachte en de gerealiseerde omzetontwikkeling zijn over de gehele periode nagenoeg gelijk Winst In Figuur 4 staat weergegeven wat de verwachtingen van MKB-ondernemers ten aanzien van hun winstontwikkeling zijn geweest en hoe zij de ontwikkeling van de winst binnen het bedrijf hebben beoordeeld. Dit wordt wederom aangegeven met de prognose- en de realisatie-indicator (linkeras), die op dezelfde manier zijn gedefinieerd als in de voorgaande twee paragrafen. De rode lijn geeft weer wat de groei van de winst in het MKB is geweest in de periode (rechteras). De algemene verwachtingen en realisaties van ondernemers met betrekking tot de ontwikkeling van de winst van hun onderneming komen niet geheel overeen met de groei van de winst in het MKB. De ondernemers zijn over de gehele periode relatief optimistisch geweest over de winstontwikkeling, ook in de jaren dat de groei in het MKB negatief was ( ). In deze jaren zien we weliswaar een teruggang in het optimisme, maar relatief veel ondernemers gaven aan dat hun winst is gestegen of gelijk is gebleven ten opzichte van het voorgaande jaar. In 2002 gaf de helft van ondernemers aan dat de winst ten opzichte van 2001 was gestegen, tegenover een kwart van de ondernemers dat zei een winstdaling te hebben meegemaakt. Zoals eerder aangegeven, beschikken we helaas niet over informatie over de omvang van de toe- of afname. Figuur 4 Ontwikkeling en verwachting winst 2,0 20 1,5 15 (verwachte) ontwikkeling winst 1,0 0,5 0, groei winst (%) -0,5-5 -1,0-10 Prognose-indicator Realisatie-indicator Groei MKB (EIM) Bron: MKB-Beleidspanel, Prognose kerngegevens MKB. De ondernemers zijn vrij goed in staat de ontwikkeling van de winst in hun bedrijf te voorspellen. Over het algemeen is men wel wat te optimistisch (met uitzondering van 2005), met name in de periode In die 9

10 periode hadden meer ondernemers een winststijging verwacht dan uiteindelijk het geval was. Het aandeel ondernemers dat een gelijkblijvende winstontwikkeling voorspelde was in die jaren ongeveer gelijk Investeringen De laatste variabele waarover MKB-ondernemers hun verwachtingen de laatste tien jaar hebben uitgesproken is de mate waarin binnen hun bedrijf wordt geïnvesteerd. Figuur 5 geeft zowel de prognose- en de realisatieindicator voor de afzonderlijke jaren weer (linkeras), als de groei van de investeringen in het MKB, zoals gepubliceerd door EIM (rechteras). Ook hier geldt, net als bij de variabele winst, dat de verwachtingen en realisaties van MKB-ondernemers met betrekking tot de ontwikkeling van investeringen binnen hun bedrijf niet geheel in overeenstemming zijn met het totaalbeeld voor het Nederlandse MKB. Een relatief grote groep ondernemers geeft bijvoorbeeld aan dat de investeringen in 2000 ten opzichte van 1999 zijn gestegen, terwijl de groei van de investeringen in het MKB in dat jaar sterk negatief was. Het beeld van ondernemers over de gehele periode is verder erg positief, in tegenstelling tot de werkelijke groei in het MKB, waar de investeringen in maar liefst zes van de tien jaren zijn gedaald en in 2001 ook nauwelijks groeiden. Er is dus geen duidelijke samenhang tussen verwachtingen van ondernemers en de groei van de investeringen. De kwaliteit van de voorspellingen ten opzichte van de realisaties is verder redelijk. Meestal is wel sprake van een onderschatting van de latere werkelijke ontwikkeling. Dit laatste doet zich vooral in 2003 voor. Figuur 5 Ontwikkeling en verwachting investeringen 1,0 10 (verwachte) ontwikkeling investeringen 0,5 0,0-0, groei investeringen (%) -1,0-10 Prognose-indicator Realisatie-indicator Groei MKB (EIM) Geen informatie over de verwachtingen van MKB-ondernemers met betrekking tot de ontwikkelingen van de investeringen in hun bedrijf in 1999, prognose-indicator ontbreekt dus voor dat jaar. Bron: MKB-Beleidspanel, Prognose kerngegevens MKB. 10

11 3 Vertrouwen in economie en economisch beleid In de periode is een grote groep MKB-ondernemers ieder voorjaar (met uitzondering van het jaar 2001) gevraagd naar het vertrouwen in de Nederlandse economie en het economisch beleid van de overheid. In diezelfde periode brengt het CPB middels het Centraal Economisch Plan zijn jaarlijkse visie op de toekomst naar buiten. Ongeveer een jaar later weten we in grote lijnen wat er werkelijk in het afgelopen jaar is gebeurd wat betreft de groei van de economie. Figuur 6 geeft een overzicht van de mate van vertrouwen onder ondernemers en de prognoses en realisaties van de ontwikkelingen van de Nederlandse economie van respectievelijk het CPB en het CBS. De mate van vertrouwen staat weergegeven op de linkeras, de prognoses en realisaties staan weergegeven op de rechteras. Vertrouwen in de economie Het vertrouwen in de economie onder ondernemers in het MKB beleefde zijn hoogtepunt in Destijds gaf maar liefst 95% van de ondernemers aan vertrouwen te hebben in de ontwikkeling van de economie in het komende jaar. Ook het CPB was begin dat jaar optimistisch en voorspelde dan ook een groei van ruim 4% voor het eerste jaar van het nieuwe millennium. Achteraf bleek dit niet onterecht, want de economie is in dat jaar met 3,9% gegroeid. Het laagste vertrouwen onder MKB-ondernemers werd bereikt in Begin dat jaar gaf 65% van de ondernemers aan nog vertrouwen te hebben in de economie. Het CPB was in dat jaar eveneens het minst positief gestemd over de toekomst. De prognose was dat de economie in 2003 met minder dan 1% zou groeien. Overigens bleek het uiteindelijke dieptepunt reeds in 2002 te zijn bereikt, daar waar zowel ondernemers als het CPB begin van dat jaar nog vrij optimistisch waren (zie Figuur 6). Het vertrouwen van ondernemers in de economie gaat over het algemeen hand in hand met zowel de prognoses als de uiteindelijke realisaties zoals gepresenteerd door het CPB en het CBS. Een stijging/daling van het vertrouwen ten opzichte van het voorgaande jaar gaat vaak samen met een stijging/daling van de prognoses en realisaties ten opzichte van het voorgaande jaar. Deze relatie lijkt sterker te gelden voor de prognoses dan voor de realisaties. Het is aannemelijk om te veronderstellen dat het vertrouwen van ondernemers in zekere mate wordt beïnvloed door de prognoses van het CPB, waardoor de trend over de jaren grotendeels hetzelfde is 1. Ondernemers lijken redelijk goed aan te voelen wat er met de economie in Nederland op korte termijn gaat gebeuren. Het omslagpunt valt eveneens af te leiden uit het vertrouwen van ondernemers. In 2002 weliswaar beperkt, maar in 2008 was dit wel goed. 1 Hierbij is het ook zo dat de vragen uit het MKB-Beleidspanel in het voorjaar worden gesteld, ongeveer op hetzelfde moment dat het CPB haar ramingen via het Centraal Economisch Plan bekendmaakt. 11

12 Vertrouwen in het economische beleid Het vertrouwen van MKB-ondernemers in het door de overheid gevoerde economische beleid is altijd een stuk lager dan het vertrouwen in de ontwikkeling van de Nederlandse economie. In de topjaren (1999/2000 en 2006/2007) had ongeveer 60-70% van de ondernemers vertrouwen in het economisch beleid. In jaren waarin het economisch minder ging gaf nog maar ongeveer de helft van hen aan vertrouwen te hebben in het economische beleid van de overheid. Opvallend is ook hier de relatief grote mate van vertrouwen in 2002, het jaar waarin het economisch gezien in de totale periode het slechtst ging 1. Verder is ook het vertrouwen in 2007 opmerkelijk, aangezien dit groter was dan in 1999 en 2000, de jaren waarin het economisch erg goed ging en het op politiek gebied relatief rustig was. Figuur 6 Vertrouwen van MKB-ondernemers in economie en economisch beleid van de overheid 95% 5 vertrouwen economie en economisch beleid 85% 75% 65% 55% prognose en realisatie groei Ned. economie (%) 45% Vertrouwen Nederlandse economie komend jaar Prognose groei Ned. economie (CPB) Vertrouwen economisch beleid overheid Realisatie groei Ned. economie (CBS) Geen informatie in 2001 over het vertrouwen van MKB-ondernemers in de Nederlandse economie en het economische beleid van de overheid. Bron: MKB-Beleidspanel, CBS, CPB. Ook hier geldt dat het vertrouwen in het economische beleid en de prognoses en realisaties van de economische groei grotendeels hetzelfde patroon vertonen. Het vertrouwen bleef in de jaren 2004 en 2005 echter wel op een relatief laag niveau, terwijl de economie toen al weer herstellende was en in die jaren met (ruim) 2% groeide. In diezelfde periode zien we dat het vertrouwen van ondernemers in de economie wel snel herstelde. Het absolute, maar ook het relatieve verschil tussen enerzijds het vertrouwen in de economie en anderzijds het vertrouwen in het economische beleid van de overheid was in die jaren het grootst. 1 Hierbij moet wel opgemerkt worden dat de vraag naar het vertrouwen al in het voorjaar van 2002 aan ondernemers is gesteld. 12

13 Het relatief kleine vertrouwen in het economische beleid van de overheid in de jaren wordt waarschijnlijk ook gevoed door de roerige tijden in Den Haag destijds. Zo viel op 16 oktober 2002 het kabinet-balkenende I, slechts 86 dagen nadat het werd geïnstalleerd. Vervolgens voerde het kabinet-balkenende II een omvangrijk pakket bezuinigingen door, wat eveneens het nodige stof deed opwaaien en de populariteit van de overheid niet ten goede kwam. 13

14

15 BIJLAGE I In deze bijlage wordt kort uitgelegd hoe de prognose- en realisatieindicatoren tot stand zijn gekomen en wat de redenering achter de formule is. We behandelen hier de prognose-indicator; de realisatie-indicator is op dezelfde manier gedefinieerd. Ieder jaar wordt ondernemers gevraagd hun verwachtingen uit te spreken over de ontwikkeling van bijvoorbeeld de werkgelegenheid in hun bedrijf het komende jaar. De antwoorden worden ingedeeld in drie categorieën, te weten 'zal toenemen', 'zal gelijk blijven' en 'zal afnemen'. Om de antwoorden over de verschillende jaren te kunnen vergelijken is een prognose-indicator ontwikkeld. In eerste instantie wordt het percentage 'zal toenemen' (t) vergeleken met het percentage 'zal afnemen' (a), gecorrigeerd voor het percentage 'zal gelijk blijven' (g). Dit ziet er als volgt uit: t a a + g g + t Bovenstaande formule geeft een positieve waarde indien t > a en een negatieve waarde indien t < a g groter wordt. Als geldt dat.. Verder gaat de waarde dichter naar nul indien t = a, dan is de waarde gelijk aan nul. Op zich is deze formule redelijk goed bruikbaar. Voor extreme waarden van t en a wordt de waarde van de indicator echter erg groot (of klein). Dit effect kan worden weggewerkt door de volgende bewerking: t a t a a + g g + t t a + ε, met ε 0, waarbij de term t a altijd gelijk zal zijn aan 1 of -1 (aangezien t a + ε ε 0 ) en alleen dient om te corrigeren voor een initieel negatieve waarde t a van. a + g g + t De prognose- en realisatie-indicatoren wat betreft de werkgelegenheid, omzet, winst en investeringen zijn ieder jaar aan de hand van bovenstaande formule gemaakt. Het is tot slot wel van belang op te merken dat we geen informatie over de omvang van de (verwachte) toe- of afname hebben. Hierdoor bestaat de mogelijkheid dat er meer ondernemers aangeven dat bijvoorbeeld de werkgelegenheid is toegenomen (of zal toenemen) dan het aantal ondernemers dat zegt dat de werkgelegenheid is afgenomen (of zal afnemen), terwijl de totale werkgelegenheid in werkelijkheid is gedaald. Waarschijnlijk was de gemiddelde procentuele afname in dat geval groter dan de gemiddelde procentuele toename. 15

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

MKB in grote steden: aanhaken bij het landelijke beeld

MKB in grote steden: aanhaken bij het landelijke beeld M200903 MKB in grote steden: aanhaken bij het landelijke beeld drs. M. van Leeuwen Zoetermeer, februari 2009 Grootstedelijk MKB Uit eerder onderzoek van EIM 1 blijkt dat het vertrouwen van het MKB in de

Nadere informatie

COEN in het kort. Inhoud rapport. Toelichting. Nederland. Herstel komt in zicht. Conjunctuurenquête Nederland I rapport vierde kwartaal 2014

COEN in het kort. Inhoud rapport. Toelichting. Nederland. Herstel komt in zicht. Conjunctuurenquête Nederland I rapport vierde kwartaal 2014 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête (COEN) ondervraagt elk kwartaal ondernemers over onderwerpen

Nadere informatie

Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 2014

Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 2014 Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 214 Willemstad, Maart 214 Inleiding In juni 214 zijn in het kader van de conjunctuurenquête (CE) de bedrijven benaderd met vragenlijsten op Curaçao. Doel van deze

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Vierde kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002)

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002) Rapportage producentenvertrouwen oktober/november 2002 Inleiding In de eerste Economische Barometer van Breda heeft de Hogeschool Brabant voor de eerste keer de resultaten gepresenteerd van haar onderzoek

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Analyse instroom

Analyse instroom Instroomontwikkeling 2016 2017 In 2016 was er een instroomtoename van 5,5% bij de hbo-bachelor- en ad-opleidingen, opgebouwd uit: Een toename van de directe doorstroom vanuit havo, mbo en vwo met 1,0%

Nadere informatie

Derde kwartaal Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Flevoland

Derde kwartaal Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Flevoland Derde kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Meer hoger opgeleiden in het MKB Het aandeel hoger opgeleiden in het MKB is de laatste jaren gestegen. Met name in de

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland

Conjunctuurenquête Nederland Nieuw: metingen op provinciaal niveau Conjunctuurenquête Nederland Rapport eerste kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal Coenrapportomslag eerstekwartaal.indd 1

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal Coenrapportomslag eerstekwartaal.indd 1 Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 11 Coenrapportomslag eerstekwartaal.indd 1 3-5-11 :36 Economisch herstel zet door Horeca en detailhandel haken aan Na een lichte afzwakking in het eerste kwartaal

Nadere informatie

jul/09 mei/09 jun/09 sep/09 sep/08 jan/09 feb/09 mrt/09 jun/09 aug/09 sep/09 aug/09

jul/09 mei/09 jun/09 sep/09 sep/08 jan/09 feb/09 mrt/09 jun/09 aug/09 sep/09 aug/09 HAAGSE MONITOR ECONOMISCHE RECESSIE 7 Deze monitor geeft zowel prognoses als gerealiseerde cijfers weer. Het vaststellen van gerealiseerde cijfers kost tijd, maar worden, zodra deze bekend zijn, in de

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015 Conjunctuurenquête Nederland Vierde kwartaal 15 Ondernemers positiever over werkgelegenheid 16 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het vierde

Nadere informatie

Aantal medewerkers Zuidoost-Brabant

Aantal medewerkers Zuidoost-Brabant Regio Zuidoost-Brabant 1. Werkgelegenheid Zorg en Welzijn Zuidoost-Brabant In dit katern volgt een overzicht van diverse arbeidsmarktfactoren in de sector zorg en welzijn in de regio Zuidoost-Brabant.

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Beperkte groei werkgelegenheid MKB in 1999-2002 De werkgelegenheid in het MKB is in 2002 met 3% toegenomen

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête najaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête najaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête najaar 2015 Algemeen Ondernemers in de technologische industrie verwachten in 2015 een gemiddelde omzetgroei van 2½%. Dit is lager dan in het voorjaar, toen

Nadere informatie

Administratieve (over)last

Administratieve (over)last M200811 Administratieve (over)last Perceptie van MKB-ondernemers over verplichte administratieve handelingen J. Snoei Zoetermeer, november 2008 Administratieve lasten Het overgrote deel van de ondernemers

Nadere informatie

Aantal medewerkers West-Brabant

Aantal medewerkers West-Brabant Regio West-Brabant 1. Werkgelegenheid Zorg en Welzijn West-Brabant In dit katern volgt een overzicht van diverse arbeidsmarktfactoren in de sector zorg en welzijn in de regio West-Brabant. Waar mogelijk

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Bedrijfsleven optimistischer

Bedrijfsleven optimistischer Conjunctuurenquête Nederland tweede kwartaal 214: Bedrijfsleven optimistischer - Minder belemmeringen voor activiteiten - Ondernemers verwachten verbetering van economisch klimaat - Ondernemers minder

Nadere informatie

Aantal medewerkers Noordoost-Brabant

Aantal medewerkers Noordoost-Brabant Regio Noordoost-Brabant 1 1. Werkgelegenheid Zorg en Welzijn Noordoost-Brabant In dit katern volgt een overzicht van diverse arbeidsmarktfactoren in de sector zorg en welzijn in de regio Noordoost-Brabant.

Nadere informatie

FME Postbus AD Zoetermeer T E I HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2016

FME Postbus AD Zoetermeer T E I  HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2016 FME Postbus 190 2700 AD Zoetermeer T 079 353 11 00 E info@fme.nl I www.fme.nl HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête 2016 Algemeen Ondernemers in de technologische industrie hebben in 2015 een omzetgroei

Nadere informatie

Uitkomsten enquête over de Noordzee visbestanden 2011

Uitkomsten enquête over de Noordzee visbestanden 2011 Uitkomsten enquête over de Noordzee visbestanden 2011 Inger Wilms, Pvis. Dit artikel beschrijft de uitkomsten van de Noordzee enquête die afgelopen zomer gehouden is onder Noordzee vissers uit België,

Nadere informatie

Eerste kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Eerste kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Eerste kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Conjunctuurklok Amsterdam

Conjunctuurklok Amsterdam Conjunctuurklok Amsterdam versie 3.0 Tanja Fedorova Carine van Oosteren Bezoekadres: Oudezijds Voorburgwal 300 Telefoon 020 251 0433 Postbus 658, 1000 AR Amsterdam www.os.amsterdam.nl t.fedorova@os.amsterdam.nl

Nadere informatie

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland Derde kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland I rapport derde kwartaal 212 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 215 Bedrijfsleven onveranderd positief Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het tweede kwartaal 215.

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief 5.6 Het s hoger onderwijs in internationaal perspectief In de meeste landen van de is de vraag naar hoger onderwijs tussen 1995 en 2002 fors gegroeid. Ook in gaat een steeds groter deel van de bevolking

Nadere informatie

Conjunctuurenquête voorjaar 2013

Conjunctuurenquête voorjaar 2013 Conjunctuurenquête voorjaar 2013 Vereniging FME-CWM, Zoetermeer, februari 2013 Kasper Buiting, beleidsadviseur Onderzoek en Economie www.fme.nl Vereniging FME-CWM, Zoetermeer, februari 2013 Alle rechten

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2015 Samenvatting Uit de FME Conjunctuurenquête voorjaar 2015 wordt duidelijk dat veel bedrijven een gezonde uitgangspositie hebben om de uitdagingen

Nadere informatie

Bijlage I Analyse Woningmarkt

Bijlage I Analyse Woningmarkt NVM Bijlage I Analyse Woningmarkt 3e kwartaal 2010 NVM Data & Research 1-10-2010 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 TRANSACTIES Aantal Verkopen Het totale aantal

Nadere informatie

Regionaal-Economische Barometer

Regionaal-Economische Barometer Regionaal-Economische Barometer Verwachtingen voor Assen-Beilen in 2011 Januari 2011 CONCLUSIES Groeiverwachting Nederlandse economie in 2011 1½ procent Overheid en zorg goed voor 40 procent van de werkgelegenheid

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed dem s Jaargang 8 Mei ISSN 69-47 Een uitgave van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut Bulletin over Bevolking en Samenleving inhoud Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Nadere informatie

M MKB heeft internationale handelsgeest

M MKB heeft internationale handelsgeest M201019 MKB heeft internationale handelsgeest Arjan Ruis Petra Gibcus Zoetermeer, november 2010 MKB heeft internationale handelsgeest Ruim één op de drie MKB-bedrijven is op enige wijze actief op de internationale

Nadere informatie

Coen in het kort. Inhoud rapportage. Toelichting. Provincie Limburg. Negatief beeld bij alle indicatoren

Coen in het kort. Inhoud rapportage. Toelichting. Provincie Limburg. Negatief beeld bij alle indicatoren Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting Hoe staat het Nederlandse

Nadere informatie

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Groothandel Kwartaalcijfers Pagina 1 van 27

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Groothandel Kwartaalcijfers Pagina 1 van 27 Inhoud Ontwikkeling aantal orders 2 Verwachting aantal orders 3 Verwachting aantal exportorders 4 Verwachting inkopen bij leveranciers 5 Oordeel orderpositie 6 Oordeel orderpositie buitenland 7 Oordeel

Nadere informatie

Dordrecht in de Atlas 2013

Dordrecht in de Atlas 2013 in de Atlas Een aantrekkelijke stad om in te wonen, maar sociaaleconomisch kwetsbaar Inhoud:. Conclusies. Positie van. Bevolking. Wonen. De Atlas voor gemeenten wordt jaarlijks gepubliceerd. In mei is

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland

Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland Derde kwartaal 14 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het derde kwartaal 14. De Conjunctuurenquête Nederland brengt

Nadere informatie

2. Globale analyse 2015

2. Globale analyse 2015 2. Globale analyse 2015 2.1. Tekort 2015 We zien dat de economie aantrekt. Dat zien we ook terug in Enschede. We nemen groei en dynamiek waar van bedrijven op de toplocaties (met name Kennispark en de

Nadere informatie

1. Conventionele bedrijven. Monitor biggensterfte Nederland 2011

1. Conventionele bedrijven. Monitor biggensterfte Nederland 2011 Nieuwsbrief 5 - maart 2012 Monitor biggensterfte Nederland 2011 Monitor biggensterfte Nederland 2011. In 2009 is gestart met een monitor biggensterfte op basis van data van conventionele bedrijven welke

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Onderdeel Economische groei Inflatie Producentenvertrouwen Consumptie Omzet detailhandel Consumentenvertrouwen Hypotheken Hypotheek- en kapitaalmarktrente

Nadere informatie

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Aanmelding voor opleidingen tot vo docent steeds vroeger, pabo trekt steeds minder late aanmelders juni 2009 Inleiding Om de (toekomstige) leraartekorten

Nadere informatie

Vierde kwartaal Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zuid-Holland

Vierde kwartaal Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zuid-Holland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

53% 47% 51% 54% 54% 53% 49% 0% 25% 50% 75% 100% zeer moeilijk moeilijk komt net rond gemakkelijk zeer gemakkelijk

53% 47% 51% 54% 54% 53% 49% 0% 25% 50% 75% 100% zeer moeilijk moeilijk komt net rond gemakkelijk zeer gemakkelijk 30 FINANCIËLE SITUATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de financiële situatie van de Leidse burgers. In de enquête wordt onder andere gevraagd hoe moeilijk of gemakkelijk men rond kan komen met het

Nadere informatie

WERKGELEGENHEIDSBAROMETER TWEEDE KWARTAAL 2015

WERKGELEGENHEIDSBAROMETER TWEEDE KWARTAAL 2015 INDICATOREN VOOR WERKGELEGENHEIDSREALISATIE EN -VERWACHTINGEN, 2009-2015 In de Arbeidsmarktmonitor Metalektro wordt viermaal per jaar aan metalektrobedrijven gevraagd terug te blikken op de werkgelegenheidsontwikkelingen

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau 4. Het doel van deze studie is de verschillen in gezondheidsverwachting naar een socio-economisch gradiënt, met name naar het hoogst bereikte diploma, te beschrijven. Specifieke gegevens in enkel mortaliteit

Nadere informatie

Kinderopvang tot 2015: krimp en yuppificatie zet door

Kinderopvang tot 2015: krimp en yuppificatie zet door Kinderopvang tot 2015: krimp en yuppificatie zet door Utrecht, 20 april 2012 Buitenhek Management & Consult Winthontlaan 200 Postbus 85183 3508 AD Utrecht T +030 287 59 59 F +030 287 59 60 info@buitenhek.nl

Nadere informatie

Overzichtsrapport SER Gelderland

Overzichtsrapport SER Gelderland Overzichtsrapport SER Gelderland Bevolking en participatie In opdracht van SER Gelderland September 2008 Drs. J.D. Gardenier L.T. Schudde CAB Martinikerkhof 30 9712 JH Groningen 050-3115113 cab@cabgroningen.nl

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties Jongeren en Gezondheid 14: Seksualiteit en Relaties Inleiding Tijdens hun puberjaren, ondergaan jongens en meisjes diepgaande biologische, cognitieve, emotionele en sociale veranderingen. Deze periode

Nadere informatie

Thermometer economische crisis

Thermometer economische crisis 11 Thermometer economische crisis november 2013 afdeling Onderzoek - gemeente Utrecht Inleiding In deze elfde Thermometer economische crisis worden de recente ontwikkelingen op belangrijke gemeentelijke

Nadere informatie

Fedecom Economische Barometer. Deelnemers Fedecom Economische Barometer. Export herstelt zich, prijsdruk houdt aan.

Fedecom Economische Barometer. Deelnemers Fedecom Economische Barometer. Export herstelt zich, prijsdruk houdt aan. Fedecom Economische Barometer Export herstelt zich, prijsdruk houdt aan. De Fedecom Economische Barometer over het 4 e kwartaal van 2014 laat een duidelijke verbetering zien ten opzichte van het teleurstellende

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Derde kwartaal Vertrouwen bedrijfsleven neemt toe

Conjunctuurenquête Nederland. Derde kwartaal Vertrouwen bedrijfsleven neemt toe Conjunctuurenquête Nederland Derde kwartaal 215 Vertrouwen bedrijfsleven neemt toe Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het derde kwartaal 215.

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland

Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland Vierde kwartaal 14 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het vierde kwartaal 14. De Conjunctuurenquête Nederland brengt

Nadere informatie

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Suzanne Peek Gescheiden moeders stoppen twee keer zo vaak met werken dan niet gescheiden moeders. Ook beginnen ze vaker met werken. Wanneer er

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Eerste kwartaal 2015. Vertrouwen ondernemers verder toegenomen

Conjunctuurenquête Nederland. Eerste kwartaal 2015. Vertrouwen ondernemers verder toegenomen Conjunctuurenquête Nederland Eerste kwartaal 215 Vertrouwen ondernemers verder toegenomen Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het eerste kwartaal

Nadere informatie

Demografische ontwikkelingen

Demografische ontwikkelingen DEEL 2.4 INFORMATIE Demografische ontwikkelingen: - Ontwikkeling inwonersaantallen; - Ontwikkeling migratiestromen; - Ontwikkeling huishoudens; - Prognoses en huishoudens; - Ontgroening en vergrijzing;

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Trendmonitor Hoorn. 11 e meting: eerste kwartaal 2012. Trendmonitor Hoorn. Gemeente Hoorn mei 2012

Trendmonitor Hoorn. 11 e meting: eerste kwartaal 2012. Trendmonitor Hoorn. Gemeente Hoorn mei 2012 11 e meting: eerste kwartaal 2012 Gemeente Hoorn mei 2012 Colofon Uitgave : &O Research BV van Dedemstraat 6C 1624 NN Hoorn Tel. (0229) 282555 www.ioresearch.nl Datum : Mei 2012 Opdrachtgever : gemeente

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Economische krimp in 2009 Aantal vacatures sterk gedaald Werkloosheid in Breda stijgt me 14% Bredase bijstand daalt minimaal Bijstand onder jongeren sterk gestegen

Nadere informatie

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) Oktober 2011

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) Oktober 2011 Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) Oktober 2011 In deze rapportage van het UWV WERKbedrijf worden de actuele ontwikkelingen op de regionale arbeidsmarkt kort toegelicht. Vanuit diverse bronnen

Nadere informatie

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011 PERSBERICHT EMBARGO TOT DINSDAG, 13 SEPTEMBER 2011, 00.01 UUR Contact: Irene Bieszke ManpowerGroup Nederland +31 (0) 6 41 05 96 62 irene.bieszke@manpower.nl Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand

Nadere informatie

Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer 5: december 2015

Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer 5: december 2015 Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer : december 2 Zeeuwse ondernemers blijven gunstig gestemd Winstgevendheid bouwondernemers pas volgend jaar op peil Krapte aan personeel in sectoren ICT en

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Eerste kwartaal 2016

Conjunctuurenquête Nederland. Eerste kwartaal 2016 Conjunctuurenquête Nederland Eerste kwartaal 16 Ondernemers beginnen positief aan 16 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het eerste kwartaal

Nadere informatie

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Vervoer, opslag en communicatie Kwartaalcijfers Pagina 1 van 26

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Vervoer, opslag en communicatie Kwartaalcijfers Pagina 1 van 26 Inhoud Ontwikkeling productie 2 Verwachting productie 3 Oordeel productiecapaciteit 4 Ontwikkeling aantal orders 5 Verwachting aantal orders 6 Verwachting aantal exportorders 7 Oordeel orderpositie 8 Oordeel

Nadere informatie

Werkloosheid Redenen om niet actief te

Werkloosheid Redenen om niet actief te Sociaal Economische Trends 2013 Sociaaleconomische trends Werkloosheid Redenen 2004-2011 om niet actief te zijn Stromen op en duren de arbeidsmarkt Werkloosheidsduren op basis van de Enquête beroepsbevolking

Nadere informatie

Arbeidsmarktbarometer Onderwijs

Arbeidsmarktbarometer Onderwijs Arbeidsmarktbarometer Onderwijs Basisonderwijs en secundair onderwijs December 29 VLAAMS MINISTERIE VAN ONDERWIJS EN VORMING AGENTSCHAP VOOR ONDERWIJSDIENSTEN (AgODi) Arbeidsmarktbarometer Onderwijs december

Nadere informatie

Factsheet economische crisis. 2 e kwartaal 2012

Factsheet economische crisis. 2 e kwartaal 2012 Factsheet economische crisis 2 e kwartaal 212 O&S Oktober 212 2 Kort samengevat Ieder kwartaal factsheet economische crisis Vanwege de voortdurende economische crisis is er behoefte aan inzicht in de gevolgen

Nadere informatie

Factsheet stedelijke economie. 4 e kwartaal 2013

Factsheet stedelijke economie. 4 e kwartaal 2013 Factsheet stedelijke economie 4 e kwartaal 213 O&S Februari 214 2 Kort samengevat Factsheet stedelijke economie Vanwege de huidige economische situatie blijft er behoefte aan inzicht hoe s-hertogenbosch

Nadere informatie

Cohortvruchtbaarheid van niet-westers allochtone vrouwen

Cohortvruchtbaarheid van niet-westers allochtone vrouwen Cohortvruchtbaarheid van niet-westers allochtone vrouwen Mila van Huis De vruchtbaarheid van vrouwen van niet-westerse herkomst blijft convergeren naar het niveau van autochtone vrouwen. Het kindertal

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2010

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2010 IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2010 Sparrenheuvel 32, 3708 JE Zeist (030) 2 270 500 offertebureau@mxi.nl www.mxi.nl Inhoudsopgave 1 Stijging van ICT-kosten per medewerker 3 2 De uitkomsten van de ICT-benchmark

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 BIJLAGE II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit in 1 naar verwachting met 1¼%. Voor komend jaar wordt een groei van 1¾% voorzien. De toename van

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

M201219. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2012. A. Ruis MSc.

M201219. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2012. A. Ruis MSc. M201219 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2012 A. Ruis MSc. Zoetermeer, november 2012 Toename innovativiteit in het MKB Na een scherpe daling van de innovativiteit in het MKB in 2011,

Nadere informatie

Bijlage I Analyse Woningmarkt

Bijlage I Analyse Woningmarkt NVM Bijlage I Analyse Woningmarkt 2e kwartaal 2010 NVM Data & Research 8-7-2010 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 TRANSACTIES Aantal Verkopen Het totale aantal

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I In deze economische monitor vindt u cijfers over de werkgelegenheid en de arbeidsmarkt van de gemeente Ede. Van de arbeidsmarkt zijn gegevens opgenomen van de tweede helft

Nadere informatie

Crisismonitor Drechtsteden augustus 2010 (cijfers tot en met juni 2010)

Crisismonitor Drechtsteden augustus 2010 (cijfers tot en met juni 2010) Crisismonitor Drechtsteden augustus 2010 (cijfers tot en met juni 2010) Uit de landelijke pers: Economie groet met 2,1% Voorzichtig herstel aantal banen Herstel uitzendmarkt Werkloosheid blijft afnemen

Nadere informatie

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 Sparrenheuvel, 3708 JE Zeist (030) 2 270 500 offertebureau@mxi.nl www.mxi.nl Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Zevende ronde ICT Benchmark Gemeenten 2011 3 1.2 Waarom

Nadere informatie

: Marktontwikkeling gemeente Mill en St. Hubert en regio Noordoost Brabant

: Marktontwikkeling gemeente Mill en St. Hubert en regio Noordoost Brabant 1024.87-N3 NOTITIE versie: 2-10-2013 Aan Van : Gemeente Mill en Sint Hubert : Gloudemans, G. Schol Datum : 2 oktober 2013 Onderwerp : Marktontwikkeling gemeente Mill en St. Hubert en regio Noordoost Brabant

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

JAARMONITOR 2014 JANUARI Ontwikkelingen rondom freelancers in Nederland

JAARMONITOR 2014 JANUARI Ontwikkelingen rondom freelancers in Nederland JAARMONITOR 2014 JANUARI 2015 Ontwikkelingen rondom freelancers in Nederland Inhoud 3 2015 WORDT EEN MOOI JAAR VOOR FREELANCERS! 4 NEDERLANDSE FREELANCERS HEBBEN EEN GOED 2014 GEDRAAID 5 FREELANCERS SLUITEN

Nadere informatie

Crisismonitor. SSC / Onderzoek en Informatie. uitgave juni Wat is in Breda veranderd ten opzichte van crisismonitor van april?

Crisismonitor. SSC / Onderzoek en Informatie. uitgave juni Wat is in Breda veranderd ten opzichte van crisismonitor van april? SSC / Onderzoek en Informatie Crisismonitor uitgave juni Wat is in Breda veranderd ten opzichte van crisismonitor van april? stijgingstempo werkloosheid neemt toe, meer jongeren werkloos fors minder hypotheken

Nadere informatie

Thermometer economische. crisis

Thermometer economische. crisis 8 Thermometer economische oktober 20 crisis 06//20 Inleiding In deze achtste Thermometer economische crisis worden de recente ontwikkelingen op belangrijke gemeentelijke thema s gevolgd (economie, arbeidsmarkt,

Nadere informatie

Ontwikkeling leerlingaantallen

Ontwikkeling leerlingaantallen Ontwikkeling leerlingaantallen Elk jaar wordt op 1 oktober het leerlingaantal van elke basisschool geregistreerd door de Dienst Uitvoering Onderwijs (). Op basis van deze leerlingtelling wordt de bekostiging

Nadere informatie

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Aantal vooraanmeldingen voor 2 e graads opleiding stijgt, 1 e graads daalt en pabo blijft gelijk juni 2010 Inleiding Om de (toekomstige) leraartekorten

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 4 WERKGEVERS KIEZEN STEEDS VAKER VOOR FLEXWERKERS 5 FLEXWERKERS ZIJN IN ALLE REGIO S IN TREK 6 OMZET FREELANCERS

Nadere informatie

Arbeidsproductiviteit in MKB en grootbedrijf

Arbeidsproductiviteit in MKB en grootbedrijf M21221 Arbeidsproductiviteit in MKB en groot Verklaring van verschillen tussen MKB en groot en ontwikkelingen 1993-29 Anne Bruins Ton Kwaak Zoetermeer, november 212 Arbeidsproductiviteit in MKB en groot

Nadere informatie

HISWA Conjunctuurenquête. 1 e kwartaal Amsterdam, 27 mei 2016 Jeroen van den Heuvel Sjoerd van Tilburg

HISWA Conjunctuurenquête. 1 e kwartaal Amsterdam, 27 mei 2016 Jeroen van den Heuvel Sjoerd van Tilburg HISWA Conjunctuurenquête 1 e kwartaal 2016 Amsterdam, 27 mei 2016 Jeroen van den Heuvel Sjoerd van Tilburg Inleiding Voor u ligt alweer de rapportage van het eerste kwartaal 2016. Het rapport geeft de

Nadere informatie

Arbeidsmarktbarometer Onderwijs

Arbeidsmarktbarometer Onderwijs R A P P O RT Arbeidsmarktbarometer Onderwijs Basisonderwijs en secundair onderwijs december 2009 Vlaams ministerie van Onderwijs en Vorming Agentschap voor Onderwijsdiensten (AgODi) Koning Albert II-laan

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie