Op zoek naar financiering voor startende en snelgroeiende innovatieve ondernemingen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Op zoek naar financiering voor startende en snelgroeiende innovatieve ondernemingen"

Transcriptie

1 Op zoek naar financiering voor startende en snelgroeiende innovatieve ondernemingen Lessen voor Nederland uit de San Francisco Bay Area Beleidsonderzoek van MSc. A.J. Santing In opdracht van AgentschapNL en het Consulaat Generaal in San Francisco Voor de ministeries van Financiën en Economische Zaken Juni 2013

2 2

3 Inhoudsopgave 1 Inleiding De San Francisco Bay Area Snelgroeiende innovatieve ondernemingen in Nederland en de SF Bay Area De Equity Gap Finance Gap & Valley of Death Welke (alternatieve) financieringsmodellen en -constructies van risicodragend kapitaal ontwikkelingen zich in de San Francisco Bay Area voor startende en snelgroeiende innovatieve ondernemingen? Venture capital Een stukje geschiedenis De omvang van de venture capitalmarkt De fasen van investering van VC s Het aantal investeringsrondes De omvang van VC fondsen De Juridische structuur Sectoren waarin VC s investeren Hoe investeren VC s in de Bay Area De impact op snelgroeiende innovatieve bedrijven Corporate Venture Capital Angel Capital Instrumenten voor angel investeerders Crowdfunding Modellen voor crowdfunding Het legitimeren van crowdfunding Investment-based crowdfunding in Nederland Omvang van de markt Wie investeert in Venture capital fondsen in de San Francisco Bay Area en welke rol spelen Nederlandse institutionele beleggers? Wie investeert in venture capital fondsen in de San Francisco Bay Area Rendementen van Limited Partners in de VS Nederlandse beleggers in de venture capital fondsen in San Francisco Bay Area Hoeveel beleggen Nederlandsen pensioenfondsen aan venture capital in de Bay Area

4 Rendementen op venture capital in Europa in vergelijking met de VS Hoe beïnvloedt de overheid met publiek-private instrumenten, zoals belastingvrijstellingen, de markt voor risicodragend kapitaal in de San Francisco Bay Area? De rol van de overheid in de ontstaansgeschiedenis van Silicon Valley De Amerikaanse overheid als launching customer De Amerikaanse overheid als verschaffer van kapitaal Het Amerikaanse SBIC Programma Gegarandeerde overheidsleningen Regelingen in Nederland De overheid die gebruik maakt van zijn belastinginstrumentarium Belastingvrijstellingen voor angels Belastingvrijstellingen voor duurzame energie Welke lessen kan Nederland van San Francisco Bay Area leren zodat er meer snelgroeiende innovatieve bedrijven toegang krijgen tot risicokapitaal financiering? Verschillen tussen San Francisco Bay Area en Nederland Lessen uit de San Francisco Bay Area Lijst met geïnterviewde personen en begeleidingscommissie: Literatuurlijst

5 Figuren en tabellen Figuur 1 Kaart van de San Francisco Bay Area... 8 Figuur 2 De Equity Gap in Nederland Figuur 3 Verschillende vormen van risicodragend kapitaal in de VS voor startende en snelgroeiende bedrijven Figuur 4 Jaarlijkse Investeringen van VC s in Silicon Valley in dollars Figuur 5 Grootteverdeling VC investeringen in Nederland Figuur 6 Sector Marktaandeel in de VC markt in Californië- in dollars aan financiering Figuur 7 Sectorverdeling percentage venture capital in Nederland Figuur 8 Amerikaanse bedrijven met Venture Capital Figuur 9 Corporate Venture Capital in de VS aantal deals en percentage van Venture Capital deals Figuur 10 Omvang Investment-based crowdfunding in Euro s Figuur 11 Aantal investeringen van LP s in VC fondsen Figuur 12 Investeerders in VC fondsen in Nederland Figuur 13 IRR (links) en IRR hoogste kwartiel (rechts) per oprichtingsjaar Figuur 14 Aantal SBIR en STTR awards en de totale waarde in $ Tabel 1 Geïnvesteerd bedrag door VC s en aantal investeringen Tabel 2 Geld opgehaald door VC s Tabel 3 VC fondsen in de VS en Nederland Tabel 4 Verschillende vormen van crowdfunding in Nederland en de VS Tabel 5 Beleggingen van grote Nederlandse pensioenfondsen met private equity in de VS Tabel 6 IRR op

6 Verantwoording Deze studie is het resultaat van een onderzoek op het Nederlands consulaat in San Francisco. Deze studie vloeit voort uit een beleidsvraag van zowel het departement van Economische Zaken als het departement van Financiën gesteld aan Agentschap NL en het consulaat in San Francisco. Het betreft een beleidsvraag aangaande de rol van nieuwe financieringsvormen bij innovatief ondernemerschap in San Francisco Bay Area, Californië, Verenigde Staten van Noord Amerika. Deze studie heb ik op persoonlijke titel geschreven, zoals ook in de opdracht is vastgelegd. De opdrachtgevers hebben het onderzoek begeleid, maar de bevindingen en aanbevelingen zijn voor mijn rekening. De bevindingen en aanbevelingen zijn gericht aan de departementen van Financiën en Economische Zaken. Eventuele fouten in dit rapport zijn mijn fouten en niemand anders zijn fouten. Het onderzoek vond plaats tussen augustus 2012 en juni In Nederland werd eerst literatuuronderzoek verricht en zijn enkele interviews afgenomen. Tussen september 2012 en april 2013 werd er onderzoek verricht op het consulaat in San Francisco. En in de laatste maand werd de studie afgerond in Nederland. De periode in San Francisco was zeer inspirerend. De ondernemerschapscultuur in de Bay Area is aanstekelijk en maakt je ondernemend. De grootste uitdaging in dit beleidsonderzoek was om de vertaalslag te kunnen maken van de San Francisco Bay Area naar Nederland. Met hulp van een heleboel mensen heb ik getracht deze vertaalslag zo goed mogelijk te maken. Zonder de hulp van deze mensen was het onmogelijk geweest om dit rapport te schrijven. Veel leesplezier! Coos Santing MSc. 6

7 1 Inleiding In de San Francisco Bay Area groeiden in de afgelopen decennia start-ups uit tot de grootste ondernemingen in de wereld. Meestal werd deze groei veroorzaakt door baanbrekende innovaties van de ondernemingen. Het is opmerkelijk dat in de Bay Area startende en bedrijven die snel willen groeien er in slagen om aan financiering te komen waar in andere regio s startende en snelgroeiende bedrijven hier veel meer moeite mee hebben. Nederland is één van deze regio s waar er minder financiering is voor startende en snelgroeiende bedrijven. In Nederland zijn er ook bijna geen bedrijven die doorgroeien tot grote spelers in de wereldeconomie zoals in de San Francisco Bay Area. Dit onderzoek geeft follow-up aan het bezoek van voormalig minister van Financiën Jan Kees de Jager aan de San Francisco Bay Area in september De minister zag hier welke toegang startende bedrijven en snelgroeiende bedrijven hebben tot risicodragend kapitaal. Doel van dit onderzoek is om de financiering van snelgroeiende innovatieve bedrijven in de San Francisco Bay Area en Nederland te vergelijken en lessen te formuleren voor beleidsmakers in Nederland die moeten er voor zorgen dat er meer snelgroeiende innovatieve bedrijven toegang krijgen tot risicokapitaal in Nederland. De hoofdvraag van dit onderzoek is: Welke lessen kan Nederland leren van de San Francisco Bay Area zodat er meer snelgroeiende innovatieve bedrijven toegang krijgen tot risicokapitaal financiering? In hoofdstuk 2 worden de alternatieve financieringsmodellen en constructies voor risicodragend kapitaal voor startende en snelgroeiende ondernemingen belicht. Deze constructies worden vergeleken met Nederland. In hoofdstuk 3 staat centraal wie er in durfkapitaalfondsen investeert in de San Francisco Bay Area en welke rol Nederlandse institutionele beleggers hierin spelen. Dit sluit aan bij de oproep van Jan Kees de Jager dat Nederlandse institutionele beleggers meer in de Nederlandse economie zouden moeten investeren. Hoofdstuk 4 geeft aan op welke wijze de Amerikaanse overheid de markt voor risicodragend kapitaal beïnvloed. De instrumenten die de Amerikaanse overheid hiervoor gebruikt worden vergeleken met de instrumenten van de Nederlandse overheid. De overheid tracht in Nederland de toegang tot kapitaal voor innovatieve en snelgroeiende ondernemingen te verbeteren. Dit project geeft een aantal beleidsadviezen die hierop aansluiten. Het project staat ook stil bij de rol die de overheid in de VS speelt bij financiering van innovatie. Deze rol is actiever dan veel mensen in Europa en de VS zelf denken. Het onderzoek wordt afgesloten met hoofdstuk 5 waarin een antwoord wordt gegeven op de hoofdvraag. Voordat de financieringsmodellen en constructies voor risicodragend kapitaal aan bod komen zal er eerst gekeken worden naar kenmerken van de San Francisco Bay Area, snelgroeiende innovatieve bedrijven in de Bay Area en Nederland en de equity gap in Nederland. 7

8 1.1 De San Francisco Bay Area Dit onderzoek richt zich op de San Francisco Bay Area, meestal ook wel de Bay Area genoemd. De San Francisco Bay Area bestaat uit negen regio s ook wel counties genoemd. Dit zijn: Alameda, Contra Costa, Marin, Napa, San Francisco, Santa Clara, San Mateo, Solano en Sonoma (zie figuur 1). Alle regio s grenzen aan de baai. Het gebied heeft een oppervlakte van km2 en past daarmee iets meer dan twee keer in Nederland. Figuur 1 Kaart van de San Francisco Bay Area Bron: Bay Area Census De San Francisco Bay Area is geen officiële regio voor het Amerikaanse Bureau voor de Statistiek, maar voor economische doeleinden wordt het steeds vaker gebruikt. In het verleden werd vaak bij economische doeleinden gekozen voor Silicon Valley, de regio s Santa Clara en San Mateo, maar dit volstaat niet langer. Er zijn steeds meer snelgroeiende bedrijven die zich buiten Silicon Valley zijn gaan vestigen. Zo nam in 2012 het aantal venture capital investeringen in Silicon Valley af en nam het aantal venture capital investeringen in San Francisco toe. 1 Ook de mobiliteit van woon-werkverkeer toont aan dat de San Francisco Bay Area één gebied is. In de Bay Area woont slechts 51% van de inwoners in de county waarin ze werken. 2 Het aantal inwoners van de Bay Area was op 1 januari ,3 miljoen. 3 Als de Bay Area een land zou zijn dan was het in 2010 de negentiende grootste economie in de wereld met een Bruto Binnenland Product (BBP) van 535 miljard dollar. Nederland staat slechts drie plaatsen hoger op een zestiende plaats met een BBP van 780 miljoen dollar. Met dollar per hoofd van de bevolking heeft de Bay Area het hoogste BBP per inwoner van de Verenigde Staten in 2010, ook hoger dan het stedelijk gebied van 1 Joint Venture Silicon Valley & Silicon Valley Community Foundation (2013) Index Of Silicon Valley pg Bay Area Economic Council (2012) The Bay Area: A Regional Economic Assessment pg.22 3 California Department of Finance (2013) Demographic Research met eigen bewerking 8

9 Londen met dollar en Singapore met dollar. 4 Nederland had in 2010 een BNP per hoofd van de bevolking van dollar. 5 De arbeidsproductiviteit is niet voor de hele Bay Area gemeten maar de Santa Clara en de San Mateo regio hebben een gemiddelde arbeidsproductiviteit per werknemer van dollar in In Nederland was de gemiddelde arbeidsproductiviteit per werknemer dollar in De hoge arbeidsproductiviteit geeft aan hoe productief sommige gedeelten van de Bay Area zijn. In 2005 waren er voorspellingen die zeiden dat deze productiviteitsvoorsprong t.o.v. de rest van de wereld zou verdwijnen. De Bay Area heeft echter in de periode haar voorsprong op andere steden in de VS (bijvoorbeeld New York en Los Angeles) vergroot als we kijken naar de groei in arbeidsproductiviteit. Tussen 2005 en 2010 steeg de productiviteit zonder de financiële sector gemiddeld met 2,8 percent per jaar. 8 De Bay Area is bekend om zijn hightechsectoren, deze sectoren zorgen voor veel werkgelegenheid. De Bay Area had in innovatieve banen in de informatietechnologie, biowetenschappen, hoogwaardige productie, wetenschap, technische professionals, vliegtuigbouw, defensie en duurzame energie. Innovatieve banen zijn banen in sectoren met een hogere arbeidsproductiviteit dan de gemiddelde arbeidsproductiviteit. Het totale percentage innovatieve banen als percentage van de totale werkgelegenheid is 18,4% in de Bay Area, dit is het hoogste percentage van de VS. 9 Een belangrijke vraag is of de innovatieve banen ook zorgen voor werkgelegenheid voor laagopgeleide mensen in de Bay Area. De Bay Area Economic Council liet in een rapport zien dat elke hoogopgeleide baan een multipliereffect heeft van gemiddeld 4,3 banen in de lokale diensten en goederensector. 10 Het CBS gaf voor Nederland juist aan dat de werkgelegenheid laag is in de medium- en hightechindustrie en de hightechdienstensector. Met 2,5% in 2011 die werkzaam is in de medium- en hightechindustrie en 3,2% in de hightechdienstensector van de werkzame beroepsbevolking blijft Nederland achter bij andere Europese landen. 11 In tegenstelling tot de bovenstaande positieve cijfers zijn er ook een aantal minder rooskleurige cijfers voor de San Francisco Bay Area. De Bay Area heeft een hoge werkloosheid, in 2011 was de werkloosheid boven de 9%, wat meer was dan het landelijk gemiddelde in de VS. 12 Er zijn grote verschillen tussen de regio s in de Bay Area. Regio s in de Bay Area met een hoogopgeleide bevolking herstellen veel sneller van de economische crisis, zo nam de werkgelegenheid tussen 2007 en 2012 met 6,7% toe in de stad San Francisco en in de Santa Clara en San Mateo regio met 4,6%. 13 Andere regio s met meer laagopgeleide bevolking, met name ten oosten van de baai, laten niet zulk snel herstel zien. De Solano regio heeft in 4 Bay Area Economic Council & McKinsey & Company (2012) Innovation and Investment: Building Tomorrow s Economy in the Bay Area pg. 5 5 World Bank (2013) International Comparison Program 6 Joint Venture Silicon Valley & Silicon Valley Community Foundation (2013) Index Of Silicon Valley pg Centraal Bureau voor de Statistiek (2011) Statline Ondernemingsklimaat; prestaties Nederlandse economie internationaal gezien 8 Bay Area Economic Council & McKinsey & Company (2012) Innovation and Investment: Building Tomorrow s Economy in the Bay Area pg. 3 9 Bay Area Economic Council & McKinsey & Company (2012) Innovation and Investment: Building Tomorrow s Economy in the Bay Area pg Bay Area Economic Council (2012) Technology works high tech employment and wages in the United States pg Centraal Bureau voor de Statistiek (2013) Het Nederlandse ondernemersklimaat in 2012 pg Bay Area Economic Council & McKinsey & Company (2012) Innovation and Investment: Building Tomorrow s Economy in the Bay Area pg Joint Venture Silicon Valley & Silicon Valley Community Foundation (2013) Index Of Silicon Valley pg. 16 9

10 2011 nog een werkloosheidpercentage van 11,6. 14 Ook wordt de inkomensgroei in de Bay Area veroorzaakt door de hoogste inkomenscategorie. Zo steeg het aantal huishoudens in Silicon Valley dat minder verdiend dan dollar met 2 procent tot 20% in Dit onderzoek richt zich op de verschaffers van risicokapitaal in de Bay Area en de rol van de overheid hierin. Er zijn ook ander spelers die het innovatiesysteem uniek maken denk hierbij aan de publieke en private universiteiten (UC Berkeley en Stanford University) en de researchinstituten. Om meer over de andere partijen in het innovatiesysteem te weten te komen is het Bay Area Innovation System rapport van de Bay Area Economic Council een aanrader Snelgroeiende innovatieve ondernemingen in Nederland en de SF Bay Area De San Francisco Bay Area is een uniek gebied vanwege de ondernemingen die er zitten zoals Apple, Google, Twitter, Facebook, SolarCity, Genentech, Agilent Technologies, Cisco Systems, Dolby, Hewlett- Packard, Netflix, Tesla, Yahoo, en Varian. Ondernemingen die in relatief korte tijd, binnen 25 jaar, zijn uitgegroeid tot wereldwijde marktleiders. Deze ondernemingen creëren substantiële werkgelegenheid en marktwaarde voor investeerders in de Bay Area. De Bay Area was in 2011 de regio met de meeste snelgroeiende ondernemingen in de VS, zo valt op te maken uit de lijst van de 500 snelgroeiende ondernemingen van Inc. Met 26 bedrijven die 547 miljoen dollar winst genereren blijven ze in 2011 New York met 24 bedrijven die 376 miljoen genereren aan winst voor. De Bay Area had in 2011 ook 10 bedrijven in de Top 100 Global Innovators van Thomas Reuters, meer dan elke andere regio behalve Tokyo. 17 Lange tijd werd door economen gedacht dat grote bedrijven beter waren in nieuwe innovaties dan kleine bedrijven, omdat zij de beschikking hadden over grote Research en Development (R&D) budgetten. Maar de afgelopen decennia hebben aangetoond dat jonge bedrijven vaak sneller innoveren in nieuwe en bestaande bedrijfstakken. 18 Snelgroeiende innovatieve bedrijven zorgen voor nieuwe werkgelegenheid en een stijging van de arbeidsproductiviteit in een land. En de producten die ze aanbieden kunnen oplossingen bieden voor maatschappelijke vraagstukken (zoals vergrijzing, klimaatverandering e.d.). In Nederland zijn er minder bedrijven die in de afgelopen decennia zijn uitgegroeid tot wereldwijde marktleiders. Je kunt denken aan ondernemingen als TomTom, Avantium, Crucell, Pharming en ASML. Dat weinig Nederlandse ondernemingen doorbreken tot marktleider is niet alleen een Nederlands, maar een Europees fenomeen. Slechts 8% van de Europese ondernemingen die in Financial Times 500 staan zijn opgericht na In de VS is 29% van de grootste bedrijven na 1950 opgericht. De Europese multinationals die rond 1900 zijn opgericht hebben wel beter kunnen handhaven aan de top dan hun 14 Bay Area Economic Council & McKinsey & Company (2012) Innovation and Investment: Building Tomorrow s Economy in the Bay Area pg Joint Venture Silicon Valley & Silicon Valley Community Foundation (2013) Index Of Silicon Valley pg Bay Area Economic Council (2012) The Bay Area Innovation System How the Bay Area became the economic hub and what will be necessary to secure its future. 17 Bay Area Economic Council & McKinsey & Company (2012) Innovation and Investment: Building Tomorrow s Economy in the Bay Area pg Zie ook Lerner (2009) Boulevard of Broken Dreams voor een soortgelijk betoog 10

11 Amerikaanse tijdgenoten. Oude bedrijven in Europa lijken dus beter in staat om te innoveren dan Amerikaanse bedrijven. 19 Vaak wordt als definitie voor snelgroeiende bedrijven drie jaar op rij minimaal 20% groeien in omzet of werkgelegenheid gehanteerd en een bedrijf van meer dan 10 werknemers. 20 Panteia kijkt hoe het aantal snelgroeiende bedrijven als percentage van het totaal aantal bedrijven zich verhoudt tot een aantal benchmarklanden in Europa. Waar Nederland in de studie van Panteia in 2010 nog achter liep met het aantal snelgroeiende bedrijven loopt het in de studie van 2012 over de periode voorop. 21 Dit onderzoek richt zich op de ondernemingen die nog ambitieuzer zijn er verder willen groeien tot marktleiders. Stam en Gerritsen (2009) keken hier in Nederland naar in de studie Gazellen in de lage landen. Zij kijken naar bedrijven die minimaal 20 volledige arbeidsplaatsen hebben, zogenaamde gazellen. Vervolgens kijken ze naar de parels van de Nederlandse economie, dit zijn bedrijven die substantiële werkgelegenheid hebben gecreëerd (meer dan 50 arbeidsplaatsen) en internationaal georiënteerd zijn. Er zijn dan een paar succesvolle gazellen: DPA Flex, Econcern, Eyeworks, Kraamzorg Nederland, TomTom en WorldOnline. Een paar hiervan zijn nog prominent aanwezig, andere zijn al weer verdwenen. 1.3 De Equity Gap Finance Gap & Valley of Death In vergelijking met de San Francisco Bay Area zijn er weinig Nederlandse bedrijven die doorgroeien tot marktleiders. Een verklaring hiervoor wordt gegeven in de World Competitiveness Index van het World Economic Forum. Deze gebruikt het Kabinet om te meten of het voldoet aan haar doelstelling om in de top 5 van kenniseconomieën te staan, wat in 2013 met een vijfde plaats het geval is. In de World Competitiveness Index geeft 19,9% van het management van Nederlandse ondernemingen aan dat de meest problematische factor in het Nederlandse ondernemerschapsklimaat de toegang tot financiering is. 22 Wat is er aan de hand met de toegang tot financiering in Nederland? Kleine bedrijven die snel willen groeien en innoveren zijn op zoek naar geld om zich te financieren. Ze kunnen in eerste instantie zelf kapitaal inbrengen, een beroep doen op Familiy, Friends of Fools (3Fs) of met bedrijfsinkomsten groei financieren. Vaak zijn deze bedragen echter onvoldoende om grote investeringen te kunnen doen die wel noodzakelijk zijn als de onderneming snel wil groeien. Banken zijn natuurlijk ook een traditionele partij waar ondernemingen een beroep op doen in Nederland voor krediet. Deze ondernemingen kunnen echter vaak geen onderpand geven op leningen en er is veel onzekerheid over de slagingskans van de ondernemingen. Daarom zijn ze voor banken een erg riskante categorie om geld aan uit te lenen. De omstandigheden zijn op dit moment nog zwaarder omdat banken door de kredietcrisis en Basel III regelgeving nog meer kapitaal moeten gaan aanhouden en daarom nog meer terughoudend zijn met leningen aan het bedrijfsleven Véron & Philippon (2008) Financing Europe s fast movers 20 Zie bijvoorbeeld FD Gazellen en Deloitte Fast Panteia (2008) Internationale benchmark ondernemerschap, bedrijvendynamiek en snelle groei & Panteia (2012) Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland 22 World Economic Forum (2013) The Global Competitiveness Report pg Zie Kamerbrief Financieringsmonitor: ontwikkelingen bedrijfsfinanciering

12 Snelgroeiende bedrijven moeten daarom vaak op zoek naar private kapitaalverschaffers. Private risicokapitaalverschaffers kiezen er vaak voor om mede-eigenaar van de onderneming te worden. Ze kunnen dan direct invloed uitoefenen op de onderneming en delen mee in de winst. Ze lopen wel direct risico in de activiteiten van de onderneming. Deze vorm van kapitaal wordt risicokapitaal genoemd en meestal is dit in de vorm van eigen vermogen. Als geen van bovenstaande partijen kapitaal wil verschaffen aan de innovatieve ondernemingen kunnen zij zich niet financieren. De onderneming kan dan niet verder groeien. In 2011 deed de expertgroep bedrijfsfinanciering onderzoek naar financierbaarheid van bijvoorbeeld jonge innovatieve ondernemingen. Zij concluderen in hun rapport dat er onverminderd reden tot zorg blijft. De financieringsknelpunten doen zich voor bij het kleinbedrijf en startende, innovatieve en snelgroeiende ondernemingen. Deze financieringsknelpunten dateren al uit de periode voorafgaand aan de financiële crisis maar treden nu meer op de voorgrond. 24 Het financieringsknelpunt dat de meeste aandacht krijgt is de kredietverlening van banken aan het MKB. Voor startende en snelgroeiende bedrijven is echter meer relevant of ze risicodragend kapitaal kunnen krijgen. Ook hier kan zich een knelpunt voordoen als er geen verschaffers van risicodragend kapitaal kunnen worden gevonden. De onderneming trekt dan minder kapitaal aan dan het zou willen. Dit wordt de equity gap genoemd. Vaak is er voor een onderneming een bepaalde periode waarin een onderneming minder kapitaal aan trekt dan het zou willen. Als het ook niet voldoende inkomsten kan generen in deze periode zal het sneuvelen in deze fase. Vanwege de vele ondernemingen die sneuvelen wordt deze periode ook wel de valley of death genoemd. Een beeld van de equity gap is te krijgen door te kijken naar de beschikbaarheid van risicokapitaal in de verschillende financieringsronden. Als er in een bepaalde fase geen of nauwelijks risicokapitaal beschikbaar is, is er in die fase een equity gap. Het actieprogramma Technostarter wat in 2004 werd opgezet om de equity gap te verkleinen was de eerste die probeerde dit in beeld te brengen. De equity gap zou destijds liggen tussen de eerste en tweede financieringsronde. In die fase zou het moeilijk zijn voor innovatieve bedrijven die snel willen groeien om financiering aan te trekken. Het gat zou tussen de , - en 2,5 miljoen liggen. In figuur 2 is getracht de equity gap te illustreren voor Nederland, de blauwe lijn geeft aan waar de equity gap lag bij het begin van het programma. In 2007 onderzocht de expertgroep KMO (Kleine en Middelgrote Ondernemingen) de Nederlandse finance gap. Zij vond een grotere finance gap voor bedrijven die een groei boven een houdbaar groeipad nastreven dan voor bedrijven die een groei met een houdbaar groeipad nastreven. Ook technostarters hadden een grotere finance gap dan andere starters. In 2008 werd de groeifaciliteit opgericht, deze regeling richt zich specifiek op de equity gap tot 5 mln. euro. 25 Rens van Tilburg schrijft in zijn rapport kapitale kansen in 2011 dat de omvang van de equity gap de laatste jaren is toegenomen. Waar in 2004 de grens rond 2,5 miljoen euro lag, ligt deze nu naar 24 Expertgroep Bedrijfsfinanciering (2011) Naar een gezonde basis: bedrijfsfinanciering na de crisis pg Zie Memorie van Toelichting Groeifaciliteit 12

13 schatting rond 5 miljoen euro, en in sommige kapitaalintensieve sectoren wellicht nog hoger. Een belangrijke oorzaak hiervoor is dat banken zich terug hebben getrokken uit dit segment. De evaluatie van de groeifaciliteit uit 2012 constateerd dat de equity gap nog verder zijn toegenomen. De equity gap is nu ook aanwezig voor ondernemingen aan de voet van de groeifase, met een investeringsbedrag tussen de 5 mln. en 10 mln. euro. 26 Dit betekent dat ook de totale gap zou zijn toegenomen zie de rode lijn voor 2011 in figuur 2. Figuur 2 De Equity Gap in Nederland Beschikbaarheid van risicokapitaal (illustratief) , Omvang totale risicodragende (vervolg) financiering in mln bij snelgroeiende innovatieve bedrijven Mede gebaseerd op figuur Actieprogramma Technostarter, 2004 In Nederland voert Tornado Insider voor Agentschap NL metingen uit naar het investeringsklimaat in Nederland. Deze informatieve monitor kijkt sinds 2005 jaarlijks naar jonge startende technologiebedrijven in Nederland, de technostarters, en hun wensen en succes bij het ophalen van financiering. Er wordt naar 250 Nederlandse technologiebedrijven die zich in de voorafgaande 2 jaren bij de KvK hebben ingeschreven gekeken. Onderzocht wordt of deze bedrijven seed- en eerste ronde investeringen hebben opgehaald. In de 6-meting blijkt dat het investeringsklimaat voor zowel de seedfinanciering als de eerste ronde financiering is verslechterd. 27 In 2009 en 2010 gaf 62% van de bedrijven aan een seed-investering te hebben gehad, dit is lager dan in de 4 en 5-meting toen 92% van het totaal aantal bedrijven een seed-investering had gehad. Ook de eerste ronde investeringen laten een sterke afname zien in de zesde meting. Het percentage ondernemers dat verwacht eerste ronde financiering op te halen of heeft opgehaald in de afgelopen 2 jaar is sterk afgenomen naar slechts 4%. 10 van de 250 bedrijven haalden in deze meeting een eerste ronde financiering op. Dit was in de vorige meeting nog 45% Carnegie Consult (2012) Beleidsevaluatie Groeifaciliteit pg Tornado Insider (2012) Investeringsklimaat in Nederland voor Technostarters 6-meting 13

14 Er komt in Nederland weinig financiering tot stand van startende en snelgroeiende bedrijven. Dit kan liggen aan de vraagkant; de ondernemingen of de aanbodkant; de investeerders of aan beide. Ondernemingen moeten wel investeringsrijp zijn en de potentie hebben om snel te groeien om in aanmerking te komen voor risicokapitaal. Aan de andere kant moeten er ook partijen zijn die het risicokapitaal aanbieden. In box 1 zijn de overwegingen van vier Nederlandse bedrijven weergegeven om risicokapitaal op te halen bij buitenlandse kapitaalverschaffers i.p.v. Nederlandse kapitaalverschaffers. Zij geven aan dat het aanbod van risicokapitaal beter is in het buitenland dan in Nederland. Dit is een indicatie van problemen die er aan de aanbodkant in Nederland liggen. Box 1 Waarom Nederlandse bedrijven zich tot buitenlandse risicokapitaalverschaffers wenden Voor het onderzoek is met vier bedrijven gesproken om beter inzicht te krijgen in de Nederlandse markt voor risicodragend kapitaal: Cloud9, Revl, Silk en Tinypay. Cloud9 kreeg haar eerste investeringsronde van 5,5 miljoen dollar van de Amerikaanse VC Accel en het Australische softwarebedrijf Atlassian. Het vestigde zich toen ook in San Francisco. Revl kreeg een eerste investering van het Nederlandse moederbedrijf AamigoO, maar kijkt nu ook naar mogelijkheden voor risicokapitaal in de Bay Area. Het is ook gevestigd in een incubator in San Francisco. Silk haalde twee seedrondes op van bijna een half miljoen en 1,6 miljoen dollar. Hieraan deden de Britse VC Atomico en de Amerikaanse VC NEA en enkele Angel investeerders mee. Het bleef wel in Amsterdam. Tinypay financierde met de Turkse investeerder AIV voor 1 miljoen en verhuisde toen naar San Francisco. Alle vier de bedrijven hebben de ambitie om snel te groeien zo bleek in de interviews, dezelfde ambitie die je ook ziet bij bedrijven in de Bay Area. Ook hebben ze alle vier een innovatief product of een innovatieve dienst. Hiermee behoren ze tot de doelgroep van het onderzoek. Sommige van de bedrijven gaven aan ook een aanbod te hebben gekregen van Nederlandse risicokapitaalverschaffers of ander Europese risicoverschaffer. Dit aanbod was echter minder aantrekkelijk dan het aanbod van de buitenlandse investeerder waar ze voor kozen. Dit wijst erop dat er soms wel aanbod is maar niet altijd het juist aanbod. Ook gaven sommige bedrijven aan het lastig te vinden in Nederland om risicokapitaalverschaffers te vinden. De angels en Venture Capitalists zijn lastig te vinden voor ondernemers. De keuze voor een buitenlandse risicokapitaalverschaffer hebben deze bedrijven voornamelijk gemaakt omdat ze denken dat de VC meer voor ze kan betekenen met bijvoorbeeld het netwerk van de buitenlandse VC s. Nederlandse VC s hechten te veel waarden aan cijfers bij de beoordeling of ze willen investeren, terwijl er nog weinig zekerheid is te ontlenen uit de cijfers in deze fase van de onderneming. Als derde punt werd aangegeven dat de voorwaarden die de Nederlandse VC s opstellen ongunstiger zijn voor de onderneming en dat ze minder grote investeringen doen in de onderneming. Op de vraag waarom VC s in Nederland minder grote investeringen doen gaven de ondernemers aan dat VC s rekening hielden met een lagere kans op een goede exit. Door deze lagere kans op een 14

15 goede verkoopprijs zullen VC s ook minder grote investeringen doen om zo hun rendement te behouden. Ook maken de lagere exits het lastiger voor Nederlandse VC s om geld aan te trekken bij institutionele beleggers. Waardoor het lastiger is voor VC s om geld op te halen voor het fonds en er minder aanbod is van risicokapitaal in Nederland, aldus de ondernemers. Als sterk punt van het ondernemersklimaat in Nederland noemen ondernemers het sociale zekerheidsstelsel. Wat bescherming kan geven aan ondernemers die niet slagen. Als zwak punt in het Nederlandse ondernemersklimaat noemen de ondernemers de faillissementswetgeving. Het is lastig een doorstart te maken in Nederland en als je als ondernemer een keer failliet gaat is het lastig om de volgende keer aan geld te komen. Een goede vraag is of er ook een equity gap is in de VS. Obama kondigde daarom in zijn Start-up Amerika initiatief een vroege fase fonds aan. 28 Omdat er in de VS in de vroege fase, bij een financieringsvraag tussen de 1 miljoen dollar en 4 miljoen dollar, ook een equity gap is in andere staten dan: Californië, Massachusetts en New York. In de San Francisco Bay Area zullen we zien dat het aantal startende en snelgroeiende bedrijven dat aan financiering komt indrukwekkend is. Toch kun je niet uitsluiten dat er ook in de San Francisco Bay Area een equity gap is. Het aantal partijen dat om financiering komt vragen is echter ook nergens zo groot in de wereld als in de Bay Area. Omdat ondernemers vanuit de hele wereld denken dat ze aan financiering kunnen komen in de Bay Area. De concurrentie voor financiering is daarom heftig en ook hier zullen veel ondernemingen niet aan risicokapitaal financiering kunnen komen. Cijfers over het aantal ondernemingen dat financiering vragen in de San Francisco Bay Area ontbreken waardoor we niet kunnen vaststellen hoeveel ondernemingen niet aan risicokapitaal kunnen komen. Samengevat zijn er duidelijke indicaties dat er een equity gap is in Nederland waardoor er onvoldoende financiering is met risicodragend kapitaal van snelgroeiende en innovatieve bedrijven. Het probleem lijkt in de afgelopen jaren te zijn verergerd. Deze equity gap belemmert de groei van ondernemingen en kan deels verklaren waarom Nederlandse ondernemingen niet kunnen doorgroeien tot wereldwijde marktleiders. In het volgende hoofdstuk staat de markt voor risicodragend kapitaal in de San Francisco Bay Area centraal

16 2. Welke (alternatieve) financieringsmodellen en -constructies van risicodragend kapitaal ontwikkelingen zich in de San Francisco Bay Area voor startende en snelgroeiende innovatieve ondernemingen? In dit eerste hoofdstuk komen financieringsvormen uit de San Francisco Bay Area aan bod waar de investeerder risicodragend kapitaal levert aan de startende of snelgroeiende onderneming. De constructies en modellen die we in dit hoofdstuk bekijken worden primair gefinancierd door de private sector. In hoofdstuk 4 kijken we nog expliciet naar de rol van de Amerikaanse overheid in de bestaande financieringsmodellen en constructies. Voor elke financieringsvorm wordt een vergelijking met Nederland gemaakt en de modellen en constructies die er in Nederland zijn. Dit hoofdstuk richt zich op vormen van risicodragend vermogen omdat zoals we in het inleidende hoofdstuk zagen startende en snelgroeiende bedrijven hier een tekort aan hebben in Nederland. Risicodragend vermogen is een kapitaalvorm waar de kapitaalverschaffers een zekere mate van risico lopen. Risicodragend kapitaal is ook onderdeel van het eigen vermogen van een onderneming. De kapitaalverschaffers investeren in het bedrijf en weten niet wanneer ze dit geld zullen terugkrijgen. De kapitaalverschaffer is voor het rendement op de investering afhankelijk van hoe de onderneming presteert. Risicodragend kapitaal is zeer belangrijk voor een startende onderneming of een snelgroeiende onderneming omdat het niet zoals een krediet binnen een bepaalde tijd hoeft te worden afgelost. Het is geduldiger en indien het bedrijf failliet gaat is er geen schuld bij de verstrekkers van het risicokapitaal (dit in tegenstelling tot bankleningen die vaak een persoonlijke garantie vragen). Als we kijken naar de vormen van risicodragend vermogen zijn er vele vormen. Startende ondernemingen beginnen vaak met eigen geld of kapitaal in de onderneming te stoppen. Daarna komen er familie, vrienden en andere bekenden van de ondernemer die willen investeren. Deze 3F s (Familie, Friends and Fools) verschaffen kapitaal voor soms een heel klein percentage aandeelhouderschap. Vervolgens zijn er soms fondsen bij incubators of accelerators waar een onderneming aan mee doet. Deze fondsen investeren ook een bepaalde hoeveelheid kapitaal tegen een klein percentage aandeelhouderschap. Als een onderneming daarna echt snel verder wil groeien, moet er een beroep worden gedaan op externe financiers. De bekendste vormen van extern risicokapitaal zijn dan crowdfunding, angel capital en venture capital. Er zijn ook nog hybride vormen zoals mezzanine financiering wat gedeeltelijk een lening is en gedeeltelijk risicokapitaal. In dit hoofdstuk concentreren we ons op venture capital, angel capital en crowdfunding om innovatieve ondernemingen te financieren. Deze vormen brengen risicodragend vermogen in de onderneming en kunnen daarmee de eerder geconstateerde equity gap verhelpen. We beginnen met venture capital, dit is de meest bekende vorm van risicodragend vermogen en is vooral bekend geworden in de San Francisco Bay Area. Maar ook in Nederland bestaat venture capital al vele jaren zoals we zullen zien. De markt heeft zich alleen heel anders ontwikkeld. Vervolgens kijken we naar angel capital. Angel capital is risicodragend kapitaal dat rijke particulieren in een onderneming investeren. In tegenstelling tot VC s beleggen angels met hun eigen geld. We zullen zien dat de omvang 16

17 van de markt voor angel capital heel anders is in de Bay Area dan in Nederland. Angels spelen een belangrijke rol in de financiering van bedrijven in de Bay Area vaak voorafgaand aan VC s. De derde vorm van risicodragend kapitaal is crowdfunding, deze vorm is pas net in opkomst en kent veel variaties. Interessant genoeg zullen we zien dat in Nederland iedereen wel met risicodragend kapitaal kan crowdfunden en in de VS nog niet. Figuur 3 Verschillende vormen van risicodragend kapitaal in de VS voor startende en snelgroeiende bedrijven 100m 10m 5m Venture Capital Super Angel Corp. VC 1m Business Angels 100k Reward based Crowdfunding Incubators + Accelerators Investment based Crowdfunding 10k Bootstrapping FFF Concept Proof of concept fase Prototype Beta Market Launch Onderzoek Pre-seed Seed Early Stage Growth In figuur 3 zijn de verschillende vormen van risicodragend kapitaal weergegeven over de levensfase van een startend bedrijf dat uitgroeid tot een snelgroeiend bedrijf. De bedragen zijn van toepassing op de VS. In dit hoofdstuk komen bootstrapping (staat letterlijk voor de laarzen even goed aantrekken. Dit kan een ondernemer doen door heel veel eigen geld of geleend geld in een start-up te pompen (spaargeld, creditcard, etc.) FFF s en incubators en accelerators niet aanbod. 17

18 2.1 Venture capital Het Venture Capital financieringsmodel is groot en bekend geworden in de San Francisco Bay Area. Hier vinden we nog steeds de grootste financieringsmarkt voor Venture Capital ter wereld. In Nederland heeft de overheid net als vele landen in de wereld actief beleid gevoerd om net als de Bay Area ook een volwaardige VC markt te krijgen. Toch ziet de markt in Nederland er nog steeds anders uit en zijn er substantiële verschillen in het model. Venture Capital is een financieringsmodel waarin speciale fondsbeheerders geld investeren in jonge innovatieve bedrijven waarvan ze hopen dat ze snel zullen groeien. Deze fondsbeheerders doen dit niet met hun eigen geld maar met geld van investeerders. In Nederland noemen we deze venture capitalists ook wel durfinvesteerders, omdat deze partijen juist in een hele risicovolle fase kapitaal verschaffen. Er wordt rekening mee gehouden dat de investering in een groot aantal bedrijven niet zal renderen. De succesvolle investeringen moeten echter een veelvoud van de oorspronkelijke investering opleveren. Alleen zo kan de totale investering renderen voor de investeerders. Er zijn verschillende modellen van venture capital. Er is een onderscheid te maken tussen modellen waarin fondsbeheerders geheel onafhankelijk kunnen opereren van de investeerders en waarin dit niet het geval is. In het originele model zijn de venture capital fondsen onafhankelijk; zij zijn de eigenaar van het fonds en zoeken private investeerders voor hun fonds. Een VC fonds kan ook gelieerd zijn aan een bank, bedrijf of de overheid, het is dan niet geheel onafhankelijk. Soms kan het wel zoveel mogelijk onafhankelijk zijn opgezet qua eigendomsstructuur, maar is het wat betreft de financiering duidelijk op een of meerdere partijen aangewezen. Als een VC fonds gelieerd is aan een bedrijf noemen we dat ook wel corporate venture capital. Voordat VC s kunnen gaan investeren richten ze eerst een fonds op waarin het geld wordt verzameld van de investeerders. VC s kunnen dit fonds eerst helemaal vullen voordat ze gaan investeren, of er voor kiezen om het fonds open te laten voor latere investeerders en alvast in bedrijven investeren. In het eerste geval spreken we over een closed-end fonds en in het tweede over een open-end fonds. Vanuit het fonds kunnen VC s investeren in startende of jonge bedrijven met risicokapitaal. Vaak is dit genoeg voor ongeveer anderhalf tot twee jaar aan financiering, dan moet het bedrijf een nieuwe financieringsronde ophalen. De VC geeft hiermee de prikkel dat het startende bedrijf snel moet groeien Een stukje geschiedenis Venture Capital komt niet uit de Bay Area, maar uit het gebied rond Bosten en New York. Hier begon de VC-industrie in de jaren 50 en 60. Pas eind jaren 60 en in de jaren 70 werden de eerste VC fondsen opgericht in de Bay Area. Fondsen zoals Draper, Gaither & Anderson (nu Draper Fisher Jurvetson), Kleiner, Perkins, Caufield & Byers (nu Kleiner Perkins) en Sequoia Capital en New Enterprise Associates (NEA) werden toen opgericht en behoren nog steeds tot de toonaangevende fondsen. In de San Francisco Bay Area zijn venture capital modellen met een volkomen onafhankelijke eigendomstructuur. De VC fondsen zijn zelfstandige spelers op de kapitaalmarkt. Er bestaan wel Venture Capital fondsen waar de overheid een rol in speelt, de Small Business Investment Companies (SBIC s), maar dit zijn niet de partijen die een grote rol spelen in de venture capital industrie in de Bay Area. 18

19 Daarnaast zijn er altijd weinig VC fondsen geweest in de Bay Area die gelieerd zijn aan een bank. De Glass-Steagall Act verbood het nemen van posities met aandelen in organisaties. 29 Banken verstrekken alleen speciale leningen aan bedrijven die venture capital verstrekken, ook wel venture debt genoemd. Wel zijn er al heel lang CVC s, zoals Intel. Paragraaf 2.2 zal aandacht besteden aan corporate venture capital. De VC markt in de Bay Area is pas echt gaan groeien in de jaren 80. Deze groei heeft zich alsmaar doorgezet tot de dotcombubble. Toen is de markt zich gaan stabiliseren rond de 10 miljard dollar zoals figuur 4 laat zien. Figuur 4 Jaarlijkse Investeringen van VC s in Silicon Valley in dollars $ Mrd Bron Jaarboek NVCA, In Nederland komt de venture capital markt op vanaf de jaren 80. De markt komt in een stroomversnelling terecht als banken mogen gaan participeren in risicodragend vermogen. Door een aantal wijzigingen in de Wet Toezicht Kredietwezen in 1980 kunnen banken gemakkelijker aandelenparticipaties gaan aanhouden in industriële ondernemingen. Ook gaat de overheid een grote rol spelen als investeerder, via de Nationale Investeringsbank en de Maatschappij voor Industriële projecten en met de garantieregeling particuliere participatiemaatschappijen. 30 Deze regeling liep tussen 1981 en 1995 en bestond uit een overheidsgarantie voor 50% van de verliezen geleden op investeringen door venture-capitalfondsen. Hierdoor werden vanuit het niets in een decennium een honderdtal VC s opgericht. In 1988 als Koedijk en Kool hun artikel schrijven over de Nederlandse VC markt geven ze aan dat Nederland na het Verenigd Koninkrijk de grootste omvang heeft van de Venture Capital markt. De overheid speelt hier een grote rol in. En uiteindelijk blijkt dat de garantieregeling particuliere 29 Zie Hellmann (1997) Venture Capital a challenge for commercial banks 30 Kool & Koedijk (1988) De Nederlandse markt voor venture capital pg

20 participatiemaatschappijen tot een gecumuleerd verlies leidt van 106,3 miljoen voor de overheid per ultimo Nederlandse VC fondsen zijn in tegenstelling tot de fondsen in de Bay Area wel veelal gelieerd aan banken, pensioenfondsen of de overheid. Het zijn vooral banken en pensioenfondsen die de eerste VC s participatiemaatschappijen (ppm s) oprichten. Van de 25 actieve ppm s in 1985 waren er 15 waarin één of meer banken een aandeel hadden en 11 waarbij pensioenfondsen betrokken waren. 32 Later stappen ook andere partijen in zoals industriële bedrijven en regionale Kamer van Koophandels. In 1995 wordt de garantieregeling particuliere participatiemaatschappijen afgeschaft, toch blijft de markt groeien tot meer dan 300 miljoen euro aan vroege-fase investeringen van ppm s in Na de dotcomcrisis volgen er een aantal moeilijke jaren voor de Nederlandse VC markt met een flinke shake-out van het aantal VC s. In 2004 werd er nauwelijks aan seed investeringen gedaan en slechts 44 miljoen euro in startende ondernemingen geïnvesteerd. 34 Het einde van de VC markt in Nederland lijkt in zicht. Pas in 2007 is er weer een toename van het venture capital bedrag te zien als de Technopartner SEED-faciliteit wordt ingevoerd. Dan komen er ook de eerste onafhankelijke fondsen die niet van een bank of pensioenfonds zijn. Wel maken zij gebruik van de SEED-faciliteit van de overheid. Als we de geschiedenis van VC fondsen in Nederland met de Bay Area vergelijken is het grote verschil dat in Nederland niet de onafhankelijke VC fondsen zijn ontstaan zoals in de Verenigde Staten. Pas op dit moment lijken er meer onafhankelijke fondsen te komen in Nederland, al maken zij wel allemaal gebruik van overheidsregelingen. Een verklaring hiervoor is dat in Nederland banken wel aandelenparticipaties mochten nemen in organisaties en ook gebruik konden maken van de overheidsregelingen waar dit in de VS niet zo makkelijk mogelijk was De omvang van de venture capitalmarkt We zouden ook graag becijferen wat de omvang is van de VC-markt in Nederland en de Bay Area. Hoeveel geld VC fondsen in bedrijven hebben geïnvesteerd in een land of regio. Het beste hiervoor is om de marktwaarde te bepalen van deze investeringen, zodat je precies weet wat de investeringen van VC fondsen waard zijn. Dit is lastig omdat VC fondsen niet de hele tijd hun investeringen hoeven te waarderen. Wel is bekend hoeveel geld VC fondsen onder management hebben. De top 25 VC s in de Bay Area hadden in januari ,75 miljard dollar onder management. 35 In Nederland hadden de VC fondsen eind miljard euro onder management. 36 Een cijfer dat vaak wordt gebruikt is het bedrag wat er jaarlijks geïnvesteerd wordt door de VC s. Als we dit vergelijken in tabel 1 voor Nederland en Silicon Valley zien we dat VC s in Nederland jaarlijks honderden miljoenen euro s investeren in Venture Capital en in Silicon Valley er rond 8 miljard euro wordt geïnvesteerd. De VC markt was in 2012 bijna 42 keer zo groot in Silicon Valley dan Nederland. 31 Boot & Schmeits (2004) Imperfecties in de vermogensmarkt en overheidsbeleid pg Kool & Koedijk (1988) De Nederlandse markt voor venture capital pg NVP (2004) Ondernemend vermogen 2003 pg NVP (2005) Ondernemend vermogen Bay Area Economic Council (2012) The Bay Area Innovation System How the Bay Area became the economic hub and what will be necessary to secure its future. Pg EVCA (2013) Yearbook

21 Tabel 1 geïnvesteerd bedrag door VC s en aantal investeringen Totaal bedrage Nederland 37 Silicon Valley mln mln mln mln mln mln mln mln mln mln mln mln. Aantal Nederland 39 Silicon Valley Bron: NVP (2013) Database ondernemend vermogen en NVCA (2013) Jaarboek Wanneer we vergelijken hoeveel bedrijven financiering krijgen in de Bay Area en in Nederland in tabel 2 is te zien dat in Nederland in bedrijven een investering hebben gehad van VC s en in de Bay Area bedrijven. Dit is iets meer dan zeven keer zoveel investeringen. Hieruit valt te concluderen dat het verschil ook zit in de grootte van de investeringen. Een belangrijk gegeven is dat de Bay Area ook het gebied is met de meeste venture capital investeringen in de wereld. Het heeft de afgelopen jaren zo n 40% van de Amerikaanse markt in handen en in het vierde kwartaal van 2011 zelfs een record van 46%. 40 Massachusetts, New York en Texas zijn andere gebieden in de VS met een venture capital markt met omvang al volgen ze op gepaste afstand van de Bay Area. De Nederlandse Venture capital markt kun je voor investeringen beter vergelijken met de overige regio s en Staten in de VS. Als we Nederland vergelijken met de Amerikaanse Staten qua investeringsbedrag in 2012 komt het op een zeventiende plaats uit tussen Minnesota en Arizona Data die gebruikt is zijn VC-investeringen in Nederlandse bedrijven 38 De definitie van Silicon Valley is in de database van NVCA: Noord California, de Bay Area en de coastline. De nummers zijn van dollars in Euro s omgezet door de bedragen in dollars te delen door 1, Dit is het aantal coïnvesteringen 40 Bay Area Economic Council (2012) The Bay Area Innovation System How the Bay Area became the economic hub and what will be necessary to secure its future. Pg Dit is gedaan door het Nederlandse investeringsbedrag te vergelijken met de regio s in het NVCA jaarboek Nederland komt dan met 216 miljoen dollar (173 miljoen euro vermenigvuldigd met 1,25) tussen Minnesota en Arizona uit. 21

22 Nederland scoort beter wanneer we kijken naar het aantal investeringen. Het komt dan net achter Texas uit op een zesde plaats. Een andere relevante maatstaf is hoeveel geld VC fondsen hebben opgehaald. Dit geeft een aan wat VC fondsen in de toekomst kunnen investeren. Tabel 2 geeft dit voor Nederland en de Verenigde Staten weer, hierbij valt op dat de trend hetzelfde is. Het dieptepunt lag in 2010 en langzaam halen VC s in Nederland en de VS weer meer geld op. In de VS is er veel aandacht voor het feit dat VC s de afgelopen jaren minder geld ophalen dan ze investeren. De markt zou uit evenwicht zijn en in de toekomst gaan krimpen. Fondsen teren nu in op geld wat eerder is opgehaald maar veel zouden niet meer nieuwe gelden kunnen aantrekken. In Nederland is het voor elk fonds moeilijk om geld op te halen. Tabel 2 Geld opgehaald door VC s Jaar Nederland Verenigde Staten , Bronnen: NVP (2013) database ondernemend vermogen & NVCA Jaarboek 2013 Vraag en aanbod passen zich langzaam aan in de venture capitalmarkt. Aan de vraagkant is het aantal kwalitatief goede bedrijven autonoom. Als er meer goede bedrijven zijn zou er een groter aanbod van venture capital moeten zijn. Het kost echter tijd voordat VC s geld opgehaald hebben bij investeerders. Meestal doen ze dit slechts één keer in de 2 jaar. De enkele VC s die wel kunnen investeren in de goede bedrijven zullen een goed rendement maken. Dit zal er dan voor zorgen dat VC fondsen makkelijker en meer geld kunnen ophalen voor een nieuw fonds. Het is echter maar de vraag of ze dit geld kunnen wegzetten omdat het aantal bedrijven nog steeds autonoom is. Dit alles zorgt ervoor dat de markt erg gevoelig kan zijn voor bubbels. 42 Het kost tijd voordat VC fondsen niet meer bestaan, daarom kan de markt tijdelijk uit evenwicht zijn. De verwachting is wel dat de markt in de VS kleiner zal worden. Deskundigen denken dat de markt in de VS naar 15 miljard dollar zal gaan. 43 In Nederland is het te hopen dat het nieuwe fund of funds ervoor kan zorgen dat de omvang van de Nederlandse VC markt zal toenemen De fasen van investering van VC s Belangrijk is ook de fase waarin VC s investeren, ze kunnen een fonds inrichten op specifieke stadia waarin een bedrijf zich bevindt. VC s in de VS investeren in de fase seed/start-up - early stage - expansion stage 44 later stage in een verhouding 12%, 32%, 35% en 20% van het aantal deals. Het aantal deals ligt 42 Gompers & Lerner (1999) The venture Capital Cycle 43 Kedrosky P. (2009) Right sizing the U.S. venture capital industry 44 PWC Moneytree gebruikt de volgende definities voor de stage of development Seed/Start-Up fase: de initiële fase. Het bedrijf heeft een concept of een product in ontwikkeling, maar waarschijnlijk not niet in productie. Vaak bestaat de onderneming minder dan 18 maanden. Early Stage fase: Het bedrijf heeft een product of service in pilot productie. In sommige gevallen is het product al commercieel beschikbaar. Het bedrijf genereert wel of geen opbrengsten. Vaak bestaat de onderneming minder dan drie jaar.expansion stage fase: product of service is in productie en commercieel beschikbaar. Het bedrijf heeft significate opbrengststijging laten zien maar hoeft nog niet winstgevend te zijn. Vaak bestaat het bedrijf meer dan drie jaar.later stage fase: het product of de service is overal beschikbaar.het bedrijf genereert opbrengsten met een positieve cashflow. Waarschijnlijk maar niet noodzakelijk maakt het ook winst. 22

23 zelfs in de seed stage nog boven de 100 deals per jaar. De gemiddelde bedragen die VC s met elkaar investeren in een financieringsronde de Bay Area zijn in de seed stage/ startup stage ongeveer 3,5 miljoen dollar, in de early stage zo n 5,8 miljoen dollar, in de expansion stage 10,9 miljoen dollar en in de later stage 11,9 miljoen dollar. Wat ook opvalt is dat VC s in de Bay Area veel grotere investeringen doen in elke fase dan in Nederland. In de cijfers van de Bay Area is een trend terug te zien dat een aantal VC s zich is gaan specialiseren in Early Stage. Deze zogenaamde micro VC s investeren voornamelijk in seed en startups. Een voorbeeld hiervan is First Round Capital. In Nederland zijn er twee monitors beschikbaar om een inzicht te krijgen in de omvang van de Nederlandse venture capitalmarkt: de cijfers uit ondernemend vermogen van het NVP en de Tornado Insider Monitor voor technologische bedrijven. De NVP houdt gegevens bij over voor welk bedrag VC fondsen geld ophalen en voor welk bedrag VC s investeren. In Nederland ligt het gemiddelde investeringsbedrag in elke ronde veel lager. In de periode was dit meestal jaarlijks euro voor een seed capital investering, 1 miljoen euro voor een early stage en 1,5 miljoen euro voor een later stage deal van een VC. Ook valt op in de statistieken van de NVP dat de seed capital investeringen in 2009 en 2010 bijna helemaal stil vielen. In 2009 waren er slechts 4 en in 2010 slechts 3, in 2011 waren er wel weer 19 seed investeringen. Later stage ventures groeiden van 56 miljoen euro voor 53 bedrijven in 2010 naar 70 miljoen euro voor 44 bedrijven in Het gemiddelde investeringsbedrag in een later stage venture is daarmee gestegen van 1,1 miljoen euro naar 1,6 miljoen euro. Een andere bron die in de inleiding al werd aangehaald is de financieringsmonitor voor technostarter van Tornado Insider. Hier is in de 6 meting 277 miljoen euro geïnvesteerd in 100 bedrijven. Opvallend in 2011 was het relatief hoge aantal deals van 21% tussen en 1 miljoen euro en 16% tussen 1 miljoen euro tot 2,5 miljoen euro (zie figuur 5). Figuur 5 Grootteverdeling VC investeringen in Nederland Bron: Tornado Insider (2012) 23

Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014

Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Ministerie van Economische Zaken Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014 Roland Starmans Manager Product Ontwikkeling Bancair, Investment

Nadere informatie

Curatoren middag 2015

Curatoren middag 2015 Curatoren middag 2015 Alternatieve financieringsvormen Wat zijn de mogelijkheden in het huidige financieringslandschap 11 november 2015 Spreker: Onderwerpen 1. Financieringsbehoefte bedrijfsleven 2. Veranderende

Nadere informatie

Financiering. (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden. Financiering - MCN

Financiering. (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden. Financiering - MCN Financiering (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden Financiering - MCN De kapitaalmarkt in Beweging Toegang tot bancaire financiering meer onder druk Investeerders schuiven op in het gat dat banken

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 31 311 Zelfstandig ondernemerschap Nr. 55 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Recepten voor succesvol financieren

Recepten voor succesvol financieren Recepten voor succesvol financieren Masterclass Bio Based Economy Utrecht, 15 feb 2013 Annemieke Busch Rol MKB financiering bij AgNL Wegwijzer voor de MKB 'er binnen AgNL op financieringsgebied. Borgstellingskrediet,

Nadere informatie

Alternatieve financieringsvormen voor bankkrediet. Bart P.M. Joosen

Alternatieve financieringsvormen voor bankkrediet. Bart P.M. Joosen Alternatieve financieringsvormen voor bankkrediet Bart P.M. Joosen 30 januari 2014 Aanbodzijde van de financieringsmarkt 2 Aanbodzijde van de financieringsmarkt Banken Institutionele beleggers Beurs (public

Nadere informatie

Succesvol financieren

Succesvol financieren Informatieblad 06-07-14 Succesvol financieren Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u bent tegenwoordig voor een financiering niet meer alleen afhankelijk van de bank.

Nadere informatie

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Geactualiseerde verdeling 100 mln Verdeling nog te bestemmen revolverende

Nadere informatie

Succesvol financieren

Succesvol financieren Lentink Accountants/Belastingadviseurs brengt onder uw aandacht Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Huizen, april 2014 1 Introductie Het is voor bedrijven nog steeds lastig

Nadere informatie

Verkenning financieringsinstrumenten voor innovatie en R&D

Verkenning financieringsinstrumenten voor innovatie en R&D Bijlage 1 Verkenning financieringsinstrumenten voor innovatie en R&D Afbakening: wat wordt verstaan onder risicodragende financieringsarrangementen voor R&D en Innovatie? Risicodragende financieringsarrangementen

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv

Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Met de helpende hand van de overheid meer kans van slagen Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u

Nadere informatie

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Amsterdam, 11 juli 1997 Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in

Nadere informatie

Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies

Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies drs. Roel van der Sar RC RV Manager Corporate Finance Debt Advisory Introductie drs. Roel van der Sar RC RV Senior Manager

Nadere informatie

ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN

ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN Lectoraat Sustainable Finance and Accounting (SFA), presentative Kick-off ESB 30 September 2015 SFA DEFINITIE VAN DUURZAAMHEID Duurzaamheid is het vergroten van de weerbaarheid

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

SEED Capital-Regeling: sector Informatietechnologie

SEED Capital-Regeling: sector Informatietechnologie SEED Capital-Regeling: sector Informatietechnologie Inhoud Nederlandse mkb-ondernemers spelen een belangrijke rol in innovatieve activiteiten en versterken de economie. Speciaal voor startende mkb-ondernemers

Nadere informatie

Najaarsseminar VAB Geld als Water

Najaarsseminar VAB Geld als Water Najaarsseminar VAB Geld als Water 7 november 2013 Lodewijk Kolfschoten Stelling 1 Mijn klanten willen alleen maar bankfinanciering Page 2 Crowdfunding Page 3 Wat is crowdfunding? Een alternatieve wijze

Nadere informatie

Financieringsmonitor Groei

Financieringsmonitor Groei M200908 Financieringsmonitor Groei Gevestigde bedrijven en snelle groeiers vergeleken Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 Financieringsmonitor groei Terugval financieringsbehoefte snelle groeiers

Nadere informatie

Ondernemen en innoveren in 2013 Geld verdienen met hulp van de overheid

Ondernemen en innoveren in 2013 Geld verdienen met hulp van de overheid Financiële regelingen, fiscale voordelen en adviesdiensten voor de ondernemer Ondernemen en innoveren in 2013 Geld verdienen met hulp van de overheid Als ondernemer wilt u vooruit. Voor sommigen van u

Nadere informatie

@ONL @BiesheuvelHans. Vitaal Bedrijvig Veghel. Bijeenkomst Financiering en alternatieve financieringsvormen. 9 juli 2015.

@ONL @BiesheuvelHans. Vitaal Bedrijvig Veghel. Bijeenkomst Financiering en alternatieve financieringsvormen. 9 juli 2015. @ONL @BiesheuvelHans Vitaal Bedrijvig Veghel Bijeenkomst Financiering en alternatieve financieringsvormen 9 juli 2015 Hans Biesheuvel Hans Biesheuvel: Ondernemer Investeerder Initiatiefnemer ONL voor Ondernemers

Nadere informatie

Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren

Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren Private equity/investeringsfonds Ampere Equity Fonds Aandeelhouders zijn APG, PGGM, Delta Lloyd and Rabobank. Focus op productie duurzame

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Overheidsregelingen. bij zakelijke kredietverlening. Borgstellingskrediet. De Europese Investeringsbank (EIB)

Overheidsregelingen. bij zakelijke kredietverlening. Borgstellingskrediet. De Europese Investeringsbank (EIB) Overheidsregelingen bij zakelijke kredietverlening De Europese en Nederlandse overheden helpen ondernemers op verschillende manieren om zo economische groei en innovatie te stimuleren. Enkele subsidies

Nadere informatie

Kansen voor Financiering in de Zaanstreek. 7 december 2015

Kansen voor Financiering in de Zaanstreek. 7 december 2015 Kansen voor Financiering in de Zaanstreek 7 december 2015 Kansen voor Financiering 2 Maar zo kan het ook! 3 Kansen voor Financiering Noord-Holland Gezamenlijk initiatief van Provincie Noord-Holland en

Nadere informatie

Masterclass: Hoe vind ik financiering voor mijn bedrijf?

Masterclass: Hoe vind ik financiering voor mijn bedrijf? Masterclass: Hoe vind ik financiering voor mijn bedrijf? 1 Doel van vandaag Ik heb een duidelijk beeld van welke typen financiering er zijn voor het MKB en hoe ik tot de juiste financiering voor mijn bedrijf

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 23199 21 december 2011 Regeling van de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie van 13 december 2011, nr.

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 19 december 2013 Betreft Ondernemingsfinanciering

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 19 december 2013 Betreft Ondernemingsfinanciering > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Amsterdam, 21 januari 1997 Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in 1996 gegroeid

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

Welkom bij de workshop: Financieren en groei. Entree tot eigen vermogen en vreemd vermogen

Welkom bij de workshop: Financieren en groei. Entree tot eigen vermogen en vreemd vermogen Welkom bij de workshop: Financieren en groei Entree tot eigen vermogen en vreemd vermogen Ondernemen/Onderneming Inventarisatie Onderneming/ondernemer Rentabiliteit Vermogen Zekerheid Welke keuze? Keuze

Nadere informatie

Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital

Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital Doel Het doel van de Seed-faciliteit is: De onderkant van de Nederlandse risicokapitaalmarkt zodanig stimuleren en mobiliseren, dat technostarters in hun kapitaalbehoefte

Nadere informatie

Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw. Financiering ICT-bedrijven 13/11/2013

Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw. Financiering ICT-bedrijven 13/11/2013 Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw Financiering ICT-bedrijven 13/11/2013 Overzicht presentatie 1. Equity Gap : Behoefte aan BA-financiering 2. Keuze van financieringsbron 3. Meer dan geld 4. Profiel

Nadere informatie

Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw

Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw Het platform waar kapitaalzoekende ondernemers en privé-investeerders elkaar vinden. Ontstaansgeschiedenis Sinds 1997 tot en met 2003 : Vier onafhankelijke Vlaamse

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

ING & Tiel. Betrokken bij ondernemend Nederland. Annerie Vreugdenhil 5 juni 2014 VERTROUWELIJK

ING & Tiel. Betrokken bij ondernemend Nederland. Annerie Vreugdenhil 5 juni 2014 VERTROUWELIJK ING & Tiel Betrokken bij ondernemend Nederland Annerie Vreugdenhil 5 juni 2014 Onderliggend herstel Economische groei Nederland BBP in % kwartaal-op-kwartaal 1.0 0.5 0.0-0.5-1.0-1.5 Onderliggende trend*

Nadere informatie

ABN AMRO Duurzame Ontwikkeling Hoe financieren we de energie transitie

ABN AMRO Duurzame Ontwikkeling Hoe financieren we de energie transitie ABN AMRO Duurzame Ontwikkeling Hoe financieren we de energie transitie Wie? Opleiding: Technische Bedrijfskunde (werktuigbouw), Universiteit Twente Werk: ABN AMRO Export financiering Banco Real (AA Brazilie)

Nadere informatie

Ondernemingsfinanciering

Ondernemingsfinanciering Een beknopt overzicht van de financieringsmogelijkheden die de overheid u kan bieden. Ondernemingsfinanciering Introductie Als ondernemer moet u snel en eenvoudig kunnen zien hoe de overheid kan helpen

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Investeringen door buitenlandse bedrijven hebben een belangrijke toe gevoegde

Nadere informatie

Growth Capital Fund BV

Growth Capital Fund BV Growth Capital Fund BV Groei en ondernemen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Groeibedrijven vormen een belangrijke aanjager van de economie. Sommige bedrijven groeien spectaculair, anderen laten

Nadere informatie

Een praktische kijk op. KMO financiering

Een praktische kijk op. KMO financiering Een praktische kijk op KMO financiering PMV nv is een Vlaamse investeringsmaatschappij PLAATS VAN PMV IN HET VLAAMSE INVESTERINGSLANDSCHAP PUBLIEK & INSTITUTIONELE INVESTEERDERS VLAAMS GEWEST 100 % 100

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Nederlands investeringsklimaat voor Technostarters

Nederlands investeringsklimaat voor Technostarters Nederlands investeringsklimaat voor Technostarters 6-meting April 2012 Tornado Insider In opdracht van AgentschapNL 1 Tornado Insider Tornado Insider is een activiteit van de pan-europese technologie research

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen met de Rabobank.

Duurzaam ondernemen met de Rabobank. Duurzaam ondernemen met de Rabobank. Ron Droste, commercieel directeur. Rabobank Den Haag en omgeving Rabobank en duurzaamheid Coöperatieve organisatievorm Klant- en maatschappelijk belang als uitgangspunt

Nadere informatie

April 2013. Tornado Insider In opdracht van AgentschapNL. 2013 Emerging Technology Research Europe 7-meting Nederlands investeringsklimaat

April 2013. Tornado Insider In opdracht van AgentschapNL. 2013 Emerging Technology Research Europe 7-meting Nederlands investeringsklimaat 1 April 2013 Tornado Insider In opdracht van AgentschapNL Tornado Insider Tornado Insider is een activiteit van de pan-europese technologie research & media organisatie Emerging Technology Research Europe

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

2012 Emerging Technology Research Europe 1-meting Informal investment in Nederland

2012 Emerging Technology Research Europe 1-meting Informal investment in Nederland 1 Tornado Insider Tornado Insider is een activiteit van de pan-europese technologie research & media organisatie Emerging Technology Research Europe Inc. Voor ondernemers, investeerders en dienstverleners

Nadere informatie

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

VAN SEED NAAR START-UP EN VERVOLGENS NAAR DE GROEIFASE. Welke financiering past hierbij? Omdat mensen tellen.

VAN SEED NAAR START-UP EN VERVOLGENS NAAR DE GROEIFASE. Welke financiering past hierbij? Omdat mensen tellen. VAN SEED NAAR START-UP EN VERVOLGENS NAAR DE GROEIFASE. Welke financiering past hierbij? Omdat mensen tellen. Van seed naar start-up en vervolgens naar de groeifase. Welke financiering past hierbij? 1

Nadere informatie

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1 Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven 24 september 2013 1 1 1 Inhoud Alternatieve vormen van financiering Een Europese Private Placement? Financiering van NPEX Contact: Victor Meijer (victor.meijer@nibc.com)

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

Fontys Venture capital Spreker : Hans Bloemen Eindhoven, 20 maart 2013

Fontys Venture capital Spreker : Hans Bloemen Eindhoven, 20 maart 2013 Fontys Venture capital Spreker : Hans Bloemen Eindhoven, 20 maart 2013 Van Idee naar ondernemerschap Ondernemerschap De stap naar het ondernemerschap De plussen en minnen afwegen Het verleggen van grenzen

Nadere informatie

Growth Masterclass Financieren in nieuwe tijden. 20 mei 2014

Growth Masterclass Financieren in nieuwe tijden. 20 mei 2014 Growth Masterclass Financieren in nieuwe tijden 20 mei 2014 Programma 14.30 Ontvangst 14.45 Opening 15.15 Presentatie ondernemer Richard van Yperen - ITON 16.15 Start Masterclass Financieren in nieuwe

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Ondernemingsfinanciering. _ De overheid helpt

Ondernemingsfinanciering. _ De overheid helpt Ondernemingsfinanciering _ De overheid helpt 2 Introductie Om uw bedrijfsplannen te realiseren heeft u geld nodig. De overheid kan u helpen bij het financieren van uw ondernemingsactiviteiten. In deze

Nadere informatie

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit?

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit? Samenvatting Dit proefschrift bestudeert de relatie tussen beleidshervormingen en productiviteitsgroei. Het beargumenteert dat het onderkennen van de diversiteit van bedrijven aan de basis ligt voor het

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Crowd funding: innovatieve financieringsvorm maakt onstuitbare opmars

Crowd funding: innovatieve financieringsvorm maakt onstuitbare opmars Crowd funding: innovatieve financieringsvorm maakt onstuitbare opmars Ondernemingen komen sinds de bankencrisis moeilijk, of helemaal niet meer aan krediet. Grote bedrijven kunnen dat probleem oplossen

Nadere informatie

Financiering van innovatie in het MKB

Financiering van innovatie in het MKB M201223 Financiering van innovatie in het MKB Drempels bij het vinden van financiering voor innovatieve bedrijven Tommy Span Petra Gibcus Zoetermeer, december 2012 Financiering van innovatie in het MKB

Nadere informatie

CVO Groningen. Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012

CVO Groningen. Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012 CVO Groningen Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012 Centrum voor Valorisatie en Ondernemerschap Stimuleren van kennisintensief ondernemerschap Drijvende krachten Valorisatie en Ondernemerschap

Nadere informatie

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006 Profiel Het AEGON Equity Fund is een besloten fonds voor gemene rekening, waarin verzekeringsrelaties van AEGON kunnen participeren. Het AEGON Equity Fund belegt wereldwijd in aandelen met de nadruk op

Nadere informatie

1. Nederland. Figuur 1.1. Figuren bij Voorzichtig vooruit Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 1

1. Nederland. Figuur 1.1. Figuren bij Voorzichtig vooruit Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 1 1. Nederland Figuur 1.1 Figuren bij Voorzichtig vooruit Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 1 2. Infrastructuur Figuur 2.1 Figuur 2.2 PA VS Eu 25 EU 15 ICT uitgaven 2004 (EC, 2006) 0 5 10 % van

Nadere informatie

5 jaar in beeld. www.lifesciencesatwork.nl

5 jaar in beeld. www.lifesciencesatwork.nl 5 jaar in beeld www.lifesciencesatwork.nl Het LifeSciences@work programma Innovaties in de Life Sciences kunnen grote impact hebben voor de samenleving. Het LifeSciences@work programma helpt startende

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010 11 Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in John Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 3-11-211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Het kennisintensieve MKB in Taiwan

Het kennisintensieve MKB in Taiwan Het kennisintensieve MKB in Taiwan door: Erik Blomjous, Tokio, 23 juli 2004 Samenvatting Het MKB speelt in Taiwan een zeer belangrijke rol in de economische en sociale structuur van het land. Ondanks dat

Nadere informatie

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht Brainport Monitor 2010 Samenvatting Van crisis naar kracht People De effecten van de crisis laten zien dat de arbeidsmarkt in Brainport conjunctuurgevoelig is. Technology Brainport blijft goed presteren

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

Next-Generation Financing

Next-Generation Financing Next-Generation Financing Finding the right solutions to the right equations Prof. dr. Paul Louis Iske, Maastricht University Chief Dialogues Officer, ABN AMRO Bank Business Case A business case is a set

Nadere informatie

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland M201218 Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, november 2012 Relatief veel snelgroeiende bedrijven in Nederland In deze rapportage

Nadere informatie

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013.

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Meer informatie vindt u op de website. Beleggingsrendement

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010. Herman Daems

Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010. Herman Daems Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010 Banken en ondernemingen Op zoek naar een nieuwe relatie Herman Daems Deze presentatie is onvolledig zonder de mondelinge toelichting van de auteur. Gelieve dit document

Nadere informatie

Vergelijking tussen sectoren (In (Aandeel procenten) arbeidsplaatsen in procenten)

Vergelijking tussen sectoren (In (Aandeel procenten) arbeidsplaatsen in procenten) Staat van 2014 Sectorstructuur In welke sectoren is sterker vertegenwoordigd dan het s gemiddelde? Zakelijke diensten (16,5%), Informatie en Communicatie (6,5%), Financiële instellingen (4,5%) Vergelijking

Nadere informatie

Datum 23 februari 2015 Betreft Beantwoording vragen naar aanleiding van het bericht ICT-sector trekt weg

Datum 23 februari 2015 Betreft Beantwoording vragen naar aanleiding van het bericht ICT-sector trekt weg > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014 Prinsjesdag 2014 Stand van zaken MKB Rabobank Nederland, september 2014 Internationale omgeving Basisscenario De wereldeconomie groeit ook in 2014, met name in de VS, maar spectaculair is het allemaal

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Markt starters. Trendanalyse. Demografisch. Trendanalyse 14/04/16. 13 april Elles Derrez manager MKB Rabobank Westelijke Mijnstreek.

Markt starters. Trendanalyse. Demografisch. Trendanalyse 14/04/16. 13 april Elles Derrez manager MKB Rabobank Westelijke Mijnstreek. Markt starters Trendanalyse 13 april Elles Derrez manager MKB Rabobank Westelijke Mijnstreek Trendanalyse 2 1 Aantal starters door de jaren Starters per jaar 160.000 140.000 120.000 100.000 80.000 60.000

Nadere informatie

Financiering van innovaties

Financiering van innovaties Financiering van innovaties Volgorde en taak van financiers en de financiële opties Mark Poldner, directeur Commerciële Zaken Rabobank Noord-Holland Noord 1 Inhoud 2 I Introductie Rabobank Groep 3 Rabobank

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Schulden van huishoudens dramatisch gestegen. Klik hier om dit artikel te downloaden als pdf-document.

Schulden van huishoudens dramatisch gestegen. Klik hier om dit artikel te downloaden als pdf-document. Schulden van huishoudens dramatisch gestegen Klik hier om dit artikel te downloaden als pdf-document. Sinds 2008 kampt ook Nederland met de gevolgen van de internationale financiële kredietcrisis uit 2008,

Nadere informatie

Luc Colebunders, CEO CROFUN BVBA

Luc Colebunders, CEO CROFUN BVBA Luc Colebunders, CEO CROFUN BVBA Maak deel uit van de financiële revolutie! Crowdfunding helpt uw dromen en projecten te realiseren CroFun, the crowdfunding company www.crofun.com 2 CroFun, Crowdfunding

Nadere informatie

a) Hoeveel aanvraagdossiers werden in de periode 2009-2014 jaarlijks ingediend voor de Innovatiemezzanine? Over hoeveel ondernemingen gaat het?

a) Hoeveel aanvraagdossiers werden in de periode 2009-2014 jaarlijks ingediend voor de Innovatiemezzanine? Over hoeveel ondernemingen gaat het? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 702 van WILLEM-FREDERIK SCHILTZ datum: 7 juli 2015 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT Participatiemaatschappij Vlaanderen - Innovatiemezzanine

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Kredietverlening aan het mkb

Kredietverlening aan het mkb Kredietverlening aan het mkb Stuurgroep Kredietverlening 2 mei 2012, Den Haag Inleiding en aanleiding Sinds het uitbreken van de financiële en economische crisis in 2007 is er veel aandacht voor kredietverlening

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Toekomstperspectief Zorgmarkt. Piet Eichholtz

Toekomstperspectief Zorgmarkt. Piet Eichholtz Toekomstperspectief Zorgmarkt Piet Eichholtz Amsterdam, 6 februari 2013 Bancair krediet blijft mogelijk, alleen met goed businessplan en sterke financiële uitgangspositie Lot Rode Kruis Ziekenhuis in handen

Nadere informatie

VVD FINTECH HANDELSMISSIE BINNENHOF EN RONDETAFELGESPREK FINTECH

VVD FINTECH HANDELSMISSIE BINNENHOF EN RONDETAFELGESPREK FINTECH INHOUD INHOUD... 2 INLEIDING... 3 VVD FINTECH HANDELSMISSIE BINNENHOF EN RONDETAFELGESPREK FINTECH... 3 INNOVATIE ROEPT OM ACTIE: 10 PUNTEN... 4 TECHNOLOGISCHE INNOVATIE... 6 NIEUW TOETREDERS... 7 NIEUWE

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2014-2050

Nadere informatie