Onderzoek energie en armoede gemeente Amsterdam

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoek energie en armoede gemeente Amsterdam"

Transcriptie

1 Onderzoek energie en armoede gemeente Amsterdam Bert Weevers Marjo Kroese Menno Logemann Rapportnummer: /BW/ BuildDesk Benelux B.V. Arnhem, 24 december 2012

2 COLOFON BuildDesk Benelux B.V. Postbus 694, 6800 AR Arnhem Gele Rijders Plein 11-2, Arnhem Telefoon: Telefax: Internet: Projectnummer: Projecttitel: Onderzoek Energie en armoede Opdrachtgever: Gemeente Amsterdam en BZK Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch op geluidsband of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van BuildDesk Benelux BV.

3 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... i 1. Inleiding Aanleiding Het verhaal Doelstelling Werkwijze Opbouw rapport Ernst en omvang energie en armoede in Amsterdam Definitie & aannames Onderzoeksmethode Resultaten Omvang van de problematiek Locatie van de problematiek Maatschappelijke kosten en baten Kwalitatieve beschrijving maatschappelijke kosten en baten Naar een energiefonds? Bijlage 1: Enquête Vragenlijst Bevindingen Sprekende cases Illustratief Bijlage 2: Eerste vingeroefening maatschappelijke kosten en baten Kwantitatieve uitkomsten BuildDesk Benelux i

4 1. Inleiding 1.1 Aanleiding Dit onderzoek naar energiearmoede in Amsterdam, is het gevolg van twee besprekingen van BuildDesk (Marjo Kroese) met de gemeente Amsterdam (Freek Ossel, wethouder Wonen, wijken en armoedebestrijding, Maarten van Poelgeest, wethouder Ruimtelijke Ordening, Klimaat en Energie, en Theun Koelemij, Dienst Wonen, Zorg en Samenleving) en woningcorporatie Ymere (Ron Onverzaagt, directeur Regio Noord en Hans Pronk, manager vastgoedbeheer regio Noord) in het najaar van In deze besprekingen is het probleem van de stijgende energielasten voor de minima en tegelijk de best mogelijke oplossing aan de orde gesteld: het renoveren van de probleem- woningen naar energieneutraal. Immers alleen bij een energienotaloze woning is het huishouden met een minimum inkomen gevrijwaard van energieprijsstijgingen. De vragen die dan meteen opkomen zijn: hoe groot is de ernst en omvang van het energie- en armoedeprobleem? (een vraag naar de urgentie); is er een rendabele business case? (een vraag naar de huidige haalbaarheid); wat zijn de totale maatschappelijke kosten en baten van een dergelijke oplossing en kan van hieruit een bijdrage aan de energiesprong geleverd worden? (een vraag naar mogelijk nieuwe financieringsopties). BuildDesk heeft een onderzoeksvoorstel uitgewerkt dat door zowel de gemeente Amsterdam als het ministerie van Binnenlandse Zaken positief is beoordeeld. Het onderzoek in Amsterdam richt zich op huurders met een laag inkomen in de sociale huursector. Dit voorstel wordt gecomplementeerd door een soortgelijk onderzoek dat momenteel bij de gemeente Emmen wordt opgestart en dat zich met name richt op eigenaar/bewoners met een laag inkomen. Deze aanvulling is ook mede een verzoek van het ministerie van Binnenlandse Zaken/ WWI (Jos Verlinden en Marcel Tijs). Beide doelgroepen zullen stijgende energieprijzen aanzienlijk voelen in hun portemonnee. Beide cases samen geven een goed beeld van het onderwerp energie en armoede en een mogelijke oplossing. 1.2 Het verhaal Kern van het verhaal is: Veel huishoudens met laagste inkomens wonen in energetisch slechte woningen; Zij betalen dus relatief en soms ook in absolute zin meer aan energie(gas)kosten dan een huishouden met een middeninkomen in een redelijk goede woning, terwijl een groot deel van de betaalde warmte stoken voor de mussen is; De aanname is, dat de energieprijzen in de komende jaren aanzienlijk zullen stijgen; Deze prijsstijgingen kunnen tot gevolg hebben, dat het besteedbaar inkomen van lage inkomensgroepen ver onder een acceptabele ondergrens komt; BuildDesk Benelux 2

5 Op dit moment al staat 20-40% van deze doelgroep als wanbetaler te boek bij de energiebedrijven; Dé oplossing zou kunnen zitten in 0-energie woningen 1 voor de laagste inkomens; woningen die geen fossiele energie meer gebruiken en hen onafhankelijk maakt van fluctuaties in de fossiele energieprijzen; zij betalen slechts een vaste prijs voor de hardware van de isolatieschil van hun woning en de energie-installatie; Geen enkele andere eenmalige maatregel heeft zo n structureel effect op de stabilisatie van de lagere, besteedbare inkomens; Bovendien levert de oplossing veel werkgelegenheid op, een interessante en haalbare financieringsconstructie, een aanzienlijke CO 2 -emissiereductie en een positief effect op de lokale koopkracht en beperking van bijzondere bijstandsuitgaven voor de gemeente. Deze punten worden in deze opdracht nader onderzocht en geconcretiseerd. 1.3 Doelstelling In dit onderzoek zijn twee vragen aan de orde: 1. Probleem in kaart: hoe groot is de ernst (het mogelijke probleem per huishouden) en de omvang (het aantal huishoudens dat in de problemen komt)? 2. Impact van oplossing op verschillende gebieden: Wat zijn de vermeden maatschappelijke kosten, wat zijn maatschappelijke baten? En: kunnen deze baten ingezet worden voor de financiering van de ingreep? 1.4 Werkwijze Er wordt in Nederland al lange tijd gesproken over de energielastenproblematiek en hier en daar wordt ook gedegen onderzoek gedaan (o.a. RIGO/BuildDesk in Tilburg). Een belangrijke vraag is echter of de resultaten te vertalen zijn naar de Amsterdamse situatie, met haar specifieke huishoudenssamenstelling en woningvoorraad. Is het daadwerkelijk zo dat er een probleem zal ontstaan, of zijn de energiekosten in bijvoorbeeld kleine voor- en naoorlogse woningen relatief zo laag, dat het probleem ook relatief klein zal zijn? Als het probleem zich voordoet, waar in welke wijken en welke complexen kunnen we die problematiek gaan verwachten en binnen welke tijdspanne? Een onderzoek specifiek naar de Amsterdamse situatie was dus noodzakelijk. 1 Onder een 0-energiewoning verstaan we een woning die geen fossiele energie meer gebruikt voor verwarming, warmwater, ventilatie en voor elektriciteit over het jaar heen net zoveel opwekt als in de woning wordt verbruikt, incl. huishoudelijk gebruik. BuildDesk Benelux 3

6 De volgende werkwijze is gevolgd: 1. T.b.v. bepalen ernst en omvang: a. Data-analyse t.b.v. in kaart brengen ernst en omvang. In hoofdstuk twee wordt nader ingegaan op de gebruikte databronnen, waarvan de gemeente er veel heeft aangeleverd; b. Enquête in de relevante wijken t.b.v. toetsing en illustratie van de dataanalyse; c. Bespreking tussenresultaten met de gemeente en Agentschap NL. 2. T.b.v. bepalen maatschappelijke kosten en baten: d. Verzamelen input via bijeenkomst Agentschap NL over woonlasten (workshop MKBA); e. verzoeken aan betrokken maatschappelijke organisaties (gemeente, corporaties en energiebedrijf); f. opstellen MKBA model; g. beschrijven MKBA en eerste conclusies. 1.5 Opbouw rapport In hoofdstuk 2 wordt de data-analyse nader toegelicht en worden de resultaten gepresenteerd. In hoofdstuk drie wordt ingegaan op de maatschappelijke kosten en baten van een oplossing waarin de woningen van minima-huishoudens worden verbeterd tot energieneutraal. In bijlagen vindt u: De enquête, vragenlijst, antwoorden en highlights Vingeroefening maatschappelijke kosten en baten BuildDesk Benelux 4

7 2 Ernst en omvang energie en armoede in Amsterdam 2.1 Definitie & aannames Minima Minima zijn huishoudens die leven onder de armoedegrens zoals die door de gemeente Amsterdam wordt aangehouden. Als risicogroepen worden vaak de volgende groepen genoemd: Ouderen met alleen AOW; Alleenstaanden met laag inkomen; Alleenstaande ouders met kinderen; Laagopgeleide, grote gezinnen met laag inkomen. Armoedegrens Amsterdam Als armoedegrens houdt de gemeente Amsterdam 110% aan van de bijstandsnorm. Voor dit onderzoek zijn de bijstandsnormen uit 2012 gebruikt. De bijstandsnormen zijn verhoogd met de zorgtoeslag en de kinderbijslag voor een reëler beeld van het maandelijkse budget van minima. Sociale minima, uitgangspunt Bijstand Alg. toeslag Subtotaal X 110% Zorgtoeslag Kinderbijslag Totaal Alleenstaande 634,80 253, , Alleenstaande ouder ,72 253,92 (één kind 12-17) 70,00 90, Stel met 2 kinderen ,00 - (5-12/12-17) 145,50 166, Maximaal acceptabele energiekosten minima Uit het woonlastenonderzoek dat RIGO en BuildDesk in Tilburg heeft uitgevoerd (RIGO, december 2009) blijkt dat de energiequote voor huishoudens met een laag inkomen gemiddeld 8% bedraagt. Hetzelfde onderzoek is ook uitgevoerd in Breda. In Breda is de gemiddelde energiequote 9% onder de huishoudens met een laaginkomen. Uit onderzoek van het NIBUD/SCP (Consensueel budgetonderzoek 2008) is gebleken dat minima zelf een energiequote tot 13% acceptabel vinden. Dit hoge percentage kan waarschijnlijk verklaard worden door enerzijds gewenning, anderzijds door de compenserende werking van lage huren. Vanuit Europa wordt een energiequote van 10% aangehouden voor er van energiearmoede wordt gesproken. Deze grens hanteren wij ook in dit onderzoek. Bij een energiequote van 10% betekent dit dat de volgende bedragen als maximum gelden voor de maandelijkse kosten van energie: Max % energiekosten van inkomen 10% Alleenstaande zonder kind 105,- Alleenstaande ouder 142,- Stel/Gezin 171,- BuildDesk Benelux 5

8 Ontwikkeling van de energiekosten De vraag naar olie behoudt zijn sterke groei door de groeiende economieën in Azië. De voorraden staan onder druk en sturing op de markt door prijsstijging is praktisch onmogelijk (lage prijselasticiteit). Om toch aan de vraag te kunnen voldoen, zal moeilijk te winnen olie en gas worden aangeboord. Met als gevolg: stijgende productiekosten. De productie van olie door non-opec-landen is over zijn piek heen. De invloed van de OPEC stijgt daardoor. Het verduurzamen van de energievoorziening in Europa zal doorzetten maar zal niet voldoende zijn om aan de groeiende vraag te voldoen. De economische crisis heeft een tijdelijke demping van de prijsstijging tot gevolg. De prijs van olie en gas zal in de komende decennia blijven groeien, zoals we lange tijd voor de recessie ook hebben kunnen zien. De winning van schaliegas is nog omgeven door veel onzekerheden voor het milieu, en zal in Europa slechts een geringe bijdrage kunnen leveren. Bij voldoende penetratie van duurzame energie zal de prijsdruk op de lange termijn afnemen. Het overschakelen op duurzame energiebronnen vergt decennia lang significante investeringen. Ook zal dit leiden tot extra kosten door bijvoorbeeld het versneld afschrijven van bedrijfsmiddelen of voortijdige vervangingen van netwerken. Om maatregelen eerder kostenoptimaal door te kunnen zetten, zal de politiek waarschijnlijk geleidelijk stelselwijzigingen doorvoeren. Op basis van dit geschetste toekomstscenario komt BuildDesk tot de volgende nominale prijsstijgingen: Prijsontwikkeling Elektra Gas Inflatie % 8% 2% % 8% 2% % 7% 2% % 7% 2% % 5% 2% % 4% 2% % 2% 2% Bron: Notitie prijsontwikkeling leveringskosten energie (BuildDesk, 2012). Naast dit gemiddelde scenario is er gerekend met een maximaal en een minimaal scenario voor de prijsontwikkeling: Scenario Afwijking ten opzichte van het basisscenario Minimaal 0% -15% Maximaal 0 25% Een nadere uitwerking van het toekomstscenario is te vinden in de notitie prijsscenario s (BuildDesk, 2012) Als huidige energieprijs is de prijs van Nuon gebruikt zoals die op op haar site werd vermeld. De huidige prijzen voor levering van gas en elektra nemen in het model toe volgens de bovenstaande percentages en worden gecorrigeerd voor inflatie. BuildDesk Benelux 6

9 Aangenomen wordt dat de andere kosten zoals transportkosten en energiebelasting niet veranderen. Dit is een positieve benadering. Overige Aannames Corporatiewoningen en minima Aangenomen is dat minima altijd in woningen van de corporatie wonen tenzij er meer minima in een buurt zijn dan corporatiewoningen. Labels en minima Aangenomen is dat minima niet onevenredig vaak in een woning met een slecht label wonen. Dit is een conservatieve aanname. Wanneer minima vaker in slechte woningen wonen dan andere groepen zal dit de probleemgroep vergroten. Minimuminkomen in de toekomst Aangenomen is dat het minimuminkomen meestijgt met de inflatie. Demografische en sociaal-economische ontwikkelingen worden geacht geen invloed te hebben op de aantallen minima. Leveringskosten en overige kosten De leveringskosten zullen in de toekomst stijgen. De stijgingspercentages die voor de leveringskosten gehanteerd zijn, zijn te vinden in Stap 3 van de methode. Transportkosten en belastingen worden geacht gelijk te blijven. Ook dit is een conservatieve aanname. Energiegebruik in de toekomst Aangenomen is dat zolang de woning in de huidige staat blijft, het totale energiegebruik ongewijzigd blijft. Deze aanname geldt ook voor het huishoudelijke, niet gebouwgebonden deel van het energiegebruik. Eventueel toenemend gebruik van elektronische apparaten wordt gecompenseerd door grotere energie-efficiëntie van deze apparaten 2. Inflatie Inflatie wordt buiten het onderzoek gelaten om vergelijking met de huidige situatie te vergemakkelijken. Waar nodig zijn prijsstijgingen daarom gecorrigeerd voor inflatie. Waar prijzen gecorrigeerd zijn voor inflatie is een percentage van 2% aangehouden. 2.2 Onderzoeksmethode Het onderzoek bestaat uit de volgende stappen: 1. Bepalen van het aantal minima per buurt; 2. Bepalen van het energieverbruik per buurt; 3. Bepalen van het aantal huishoudens waarvoor de energiekosten problematisch zijn; 4. Waar wonen de minima in slechte woningen. 2 Dit jaar is voor het eerst het elektriciteitsverbruik in huishoudens gedaald. Bron ECN Energietrends BuildDesk Benelux 7

10 Deze analyse is uitgevoerd op het niveau van de Amsterdamse buurten 3. Alle brongegevens zijn daarvoor naar dit niveau toegerekend. De methode die hiervoor gebruikt is, wordt hieronder toegelicht. Bronnen Voor deze analyse zijn de volgende bronnen gebruikt: Woningvoorraad naar eigendom (Amsterdam Onderzoek en Statistiek, cijfers per 1 januari 2011); Energie in beeld (Energie in Beeld, cijfers 2010); Percentage wettelijk sociaal minimum (CBS, 2011); Notitie prijsscenario s BuildDesk (2012); Prijs NUON januari 2012; BAG (5 januari 2011); Buurtcijfers Dienst Onderzoek en Statistiek Amsterdam; Amsterdam in Cijfers (2011); Woonlastenonderzoek Tilburg (RIGO, 2011); Woonlastenonderzoek Breda (RIGO, 2011); Wonen in Amsterdam (cijfers uit 2011); SCP/NIBUD consensueel onderzoek woonlasten (2008). Stap 1: Aantal minima per buurt per soort huishouden Het aantal minima per buurt is bepaald aan de hand van de kerncijfers van het CBS (2011) en het aantal woningen per buurt (Dienst Onderzoek en Statistiek Amsterdam, 2011). In de kerncijfers van het CBS is per buurtcombinatie het percentage huishoudens weergeven met een inkomen op of onder het sociaal minimum. Dit percentage is vermenigvuldigd met het aantal woningen in de buurten die onderdeel uitmaken van deze buurtcombinatie. Het aantal minimum-inkomens-huishoudens per buurt is nu bekend. De dienst Onderzoek en Statistiek publiceert ook cijfers over het aantal woningen van corporaties per buurt. Verondersteld is dat minima zoveel mogelijk in corporatiewoningen wonen tenzij er meer minima zijn dan corporatiewoningen. In dat geval is het aantal corporatiewoningen als maximum gebruikt. Het aantal minima in een buurt is verdeeld over de groepen waarvoor een verschillend minimuminkomen geldt. Om deze verdeling te maken zijn cijfers van de Dienst Onderzoek en Statistiek (2010) gebruikt. De Dienst Onderzoek en Statistiek heeft hiervan gegevens op buurtcombinatieniveau. 3 Landelijk wordt de term buurt gebruikt voor de buurten zoals die door het CBS zijn gedefinieerd. Amsterdam hanteert een andere indeling. De term buurten wordt gebruikt voor een meer fijnmazige indeling. De buurten zoals die door het CBS worden onderscheiden worden in Amsterdam buurtcombinaties genoemd. In deze notitie wordt de Amsterdamse benaming gehanteerd. BuildDesk Benelux 8

11 Voorbeeld In buurtcombinatie X moet 20% van de huishoudens rondkomen van het sociaal minimum. Buurt X1 is onderdeel van buurtcombinatie X en kent 100 woningen. In deze wijk wonen daarom 20 minima. De buurt ligt in een buurtcombinatie waarin 60% van de huishoudens alleenstaanden zonder kinderen zijn, 30% zijn alleenstaanden met kinderen en 10% zijn gezinnen. Dit betekent dat er in de buurt 12 alleenstaanden zonder kinderen, 6 alleenstaanden met kinderen en 2 gezinnen wonen met een minimum inkomen. In deze buurt zijn slechts 10 corporatie woningen. Er wonen dan ook maximaal 10 minima in corporatiewoningen. Dit betekent 6 alleenstaanden zonder kinderen, 3 alleenstaanden met kinderen en 1 gezin. Stap 2: Bepalen van energieverbruik per buurt De cijfers van Energie in Beeld (cijfers uit 2010) bevatten de werkelijke energieverbruiken voor elke postcode. Via de postcode zijn deze cijfers gekoppeld aan de adressen met een woonbestemming uit de BAG-database (uittreksel BAG van 5 januari 2012). Vervolgens is per buurt een gemiddeld energieverbruik berekend. Dit gemiddelde energiegebruik is bijgesteld per huishoudensgroep. Een alleenstaande heeft immers over het algemeen lagere energiekosten dan een gezin. Voor deze bijstelling van het energiegebruik is de enquête Wonen in Amsterdam gebruikt. In deze enquête is gevraagd naar het inkomen, de samenstelling van het huishouden en de kosten voor energie. Voor de huishoudens met een minimuminkomen is per buurt berekend wat er gemiddeld aan energie wordt uitgegeven. Vervolgens is berekend hoeveel daarvan per huishoudensgroep wordt afgeweken. Voor Amsterdam als geheel geldt dat: Alleenstaanden gemiddeld 82% ten opzichte van het gemiddelde aan energie uitgeven; Alleenstaande ouders gemiddeld 107% ten opzichte van het gemiddelde aan energie uitgeven; Een stel/gezin gemiddeld 117% ten opzichte van het gemiddelde aan energie uitgeeft. In het onderzoek is niet met het gemiddelde voor heel Amsterdam gerekend, maar met het gegevens van het laagste aggregatieniveau waarop zij beschikbaar waren. In de meeste gevallen is dit op buurtcombinatieniveau. Voorbeeld In een buurt is het gemiddelde verbruik op jaarbasis voor elektriciteit kwh en voor gas 1.000m³. Met de huidige kosten voor energie zijn de maandelijkse energiekosten dan 103,79. In deze buurt geven alleenstaanden gemiddeld 80% uit aan energie ten opzichte van het gemiddelde in de buurt. Voor deze buurt geldt dan dus dat een alleenstaande 83,03 per maand aan energie uitgeeft. Een gezin geeft in deze buurt 120% uit ten opzichte van het gemiddelde en geeft dus 124,55 per maand uit. BuildDesk Benelux 9

12 Stap 3: Huishoudens waarvoor de energiekosten problematisch zijn Dit onderzoek gaat er vanuit dat de energiekosten een potentieel probleem vormen wanneer zij meer dan 10% van het netto- inkomen bedragen. Dit komt neer op de bedragen zoals weergegeven in de onderstaande tabel. Max % energiekosten van inkomen 10% Alleenstaande zonder kind 105,- Alleenstaande ouder 142,- Stel/Gezin 171,- Per buurt is het aantal minima bepaald waarvoor de energiekosten hoger zijn dan de bovenstaande maxima. Stap 4: Energieproblematiek en slechte woningen De labeldatabase van Agentschap NL bevat alle woningen met een afgemeld energielabel. Deze database is gebruikt om per buurt een verdeling te berekenen van de labels. We veronderstellen dat voor corporatiewoningen geldt, dat er geen verband is tussen het inkomen en de energetische kwaliteit van de woning (zie hiervoor bij aannames). Minima hebben daarom evenveel kans om in een corporatiewoning met label G te wonen als in een woning met label B. In werkelijkheid zal het aandeel minima in energetisch slechte woningen waarschijnlijk groter zijn. Voorbeeld In buurt X zijn 8 huishoudens waarvoor de energiekosten een probleem vormen. In buurt X heeft 25% van de woningen label B, 50% van de woningen label C en 25% van de woningen label E. Van deze 8 huishoudens wonen er dus 2 in een woning met label B, 4 in een woning met label C en 2 in een woning met label E. Kanttekeningen Gezien het beperkte karakter van het onderzoek is er zoals hierboven aangegeven, gewerkt met beperkt, publiek beschikbaar bronmateriaal. De analyses zijn niet gebaseerd op gegevens op adres- of huishoudensniveau, maar op gemiddelde gegevens per buurt. Dit kent uiteraard zijn beperkingen. Zeker wanneer de ene gemiddelde waarde wordt afgezet tegen een ander gemiddelde, zal de uitkomst, door de spreiding van de waarden, op een laag schaalniveau niet altijd kloppen en slechts een indicatief beeld geven. Op hoger niveau, zeker op gemeenteniveau geven de resultaten een nauwkeuriger uitkomst. Daarnaast zorgen de genoemde aannames voor een zekere marge in de resultaten. Andere aannames leiden tot andere uitkomsten. In het algemeen zijn de aannames in dit rapport conservatief gekozen; de energie-armoede problematiek is hiermee voorzichtig berekend. De problemen zijn in werkelijkheid waarschijnlijk groter. BuildDesk Benelux 10

13 2.3 Resultaten Omvang van de problematiek Wanneer de energiequote voor minima op maximaal 10% wordt gesteld, betekent dit dat er in Amsterdam huishoudens zijn die nu problemen hebben met het betalen van hun energielasten. In de toekomst loopt dit aantal als gevolg van de stijgende energieprijzen op. In 2040 zal het aantal minima waarvoor de energielasten problematisch zijn daardoor gestegen zijn tot (tabel 1). Minima A'dam Alleenstaande Alleenstaande ouder Stel/Gezin Totaal % van minima 11% 19% 51% 90% 96% % van alle HH 2% 3% 8% 14% 14% Tabel 1: Aantal minima-huishoudens waarvoor de energielasten problematisch zijn bij een energiequote van 10%, standaard scenario. Opmerking: het onderzoek beperkt zich tot minima in sociale huurwoningen. Gezien de forse stijging van het potentiele energie-armoedeprobleem in deze groep, ligt het voor de hand te veronderstellen dat het probleem zich ook in andere inkomenscategorieën zal voordoen. Een analyse hiervan valt echter buiten de scope van dit onderzoek. Minima wonen niet allemaal in corporatiewoningen. Het aantal minima in corporatiewoningen waarvoor de energielasten problematisch zijn, is nu In de toekomst loopt dit aantal op tot in 2040 (tabel 2 en figuur 1). Minima in soc. huur A'dam Alleenstaande Alleenstaande ouder Stel/Gezin Totaal % van minima 9% 16% 46% 86% 91% % van alle HH 1% 2% 7% 13% 14% Tabel 2: Aantal minima-huishoudens in corporatiewoningen waarvoor de energielasten problematisch zijn bij een energiequote van 10%. BuildDesk Benelux 11

14 Figuur 1: Aantal minima-huishoudens in corporatiewoningen waarvoor de energielasten problematisch zijn bij een energiequote van 10% In figuur 1 is te zien dat het armoedeprobleem als gevolg van hoge energielasten op dit moment nog relatief beperkt is. Zonder effectief beleid zal het aantal minima waarvoor de energielasten problematisch zijn echter snel toenemen. In 2020 heeft ongeveer de helft van de minima in Amsterdam een probleem met het betalen van zijn energierekening. In 2040 zal dit verder zijn opgelopen tot 96% van de minima. Bovenstaand is gebaseerd op het meest waarschijnlijke prijsontwikkelingsscenario voor energie. Bij doorrekenen van het minimum en maximum scenario blijken de uitkomsten niet zo heel veel uiteen te lopen. Figuur 2: minima waarvoor de energiequote hoger is dan 10% voor het minimum scenario (links) en het maximum scenario (rechts) In figuur 2 is te zien dat het aantal minima waarvoor de energielasten problematisch zijn bij het maximum scenario oploopt tot bijna 100%, een percentage dat bovendien in 2030 al vrijwel geheel gehaald wordt. BuildDesk Benelux 12

15 2.3.2 Locatie van de problematiek In de onderstaande kaart is het aantal minima te zien waarvoor de energielasten problematisch zijn met de huidige prijzen Kaart Aantal minima met een energiequote > 10%, BuildDesk Benelux 13

16 Als gevolg van de stijgende prijzen voor energie zal het aantal minima waarvoor de energielasten problematisch zijn toenemen. In de onderstaande kaart is te zien waar minima wonen waarvoor in 2020 de energielasten problematisch zijn. Kaart Aantal minima met een energiequote > 10%, BuildDesk Benelux 14

17 In 2030 is het aantal minima waarvoor de energielasten nog verder opgelopen. In de onderstaande figuren is de situatie in 2030 zichtbaar. Kaart Aantal minima met een energiequote > 10%, Het beeld in 2040 wijkt niet veel af van dat van In 2030 immers bevindt al 90% van de minima zich in een potentieel energie-armoede-situatie (zie par 2.3.1). BuildDesk Benelux 15

18 3 Maatschappelijke kosten en baten Nu we de ernst en omvang én de locaties van de problematiek duidelijk in kaart hebben, is het zaak om de volgende stap te gaan maken, de stap naar de maatschappelijke kosten- en batenanalyse; wat zijn vermeden maatschappelijke kosten als we voor de in kaart gebrachte huishoudens 0-energiewoningen bouwen/renoveren? Wat zijn de maatschappelijke baten, voor wie, en hoe zijn ze te kapitaliseren? Nul-energiewoningen zijn woningen waarin het energiegebruik, zowel gebouwgebonden (voor verwarming, warme water en ventilatie) als voor huishoudelijk gebruik, over een jaar genomen nul is. De woonlasten zijn dus niet langer afhankelijk van stijgende energieprijzen en blijven stabiel. Het doel van stap 2 is om te verkennen hoe groot de maatschappelijke netto baten zijn, aan welke partijen deze baten toevallen, en of het mogelijk is om deze baten op de een of andere wijze in te zetten om de verbeterprojecten mede te financieren. De maatschappelijke kosten en baten zijn op een aantal manieren in beeld gebracht: Door de effectenarena van de SEV in te vullen; Door in een workshop op het Woonlastensymposium van Agentschap NL (21 maart 2012) input van de deelnemers te verzamelen; In één op één gesprekken met gemeente, corporaties en Nuon is getracht data te verzamelen; Vervolgens is een rekenmodel ontwikkeld en gevuld waarmee een eerste rekenoefening is gedaan. Om de discussie rond de maatschappelijke kosten en baten van de aanpak van de Energie & Armoedeproblematiek op te starten, geven we hieronder de meest relevante kosten/batenposten, waarbij we op basis van de verkregen gegevens een best guess doen naar de daadwerkelijke financiële kosten en baten van deze posten. We gaan daarbij uit van de ernst en de omvang van de problematiek in 2020, zoals die hiervoor is beschreven. In hoofdstuk 2, tabel 2 staan de aantallen huishoudens in corporatiewoningen genoemd, die mogelijk in de problemen kunnen komen bij een energiequote (aandeel energiekosten t.o.v. netto inkomen) van 10%. In 2020 geldt dit voor ruim Amsterdamse huishoudens in corporatiewoningen, waarbij alleenstaande met ruim huishoudens zwaar oververtegenwoordigd zijn, verder aangevuld met alleenstaande ouders (ca ) en met stellen/gezinnen (ca ). We weten niet waar precies deze drie categorieën huishoudens zitten, we weten wel precies waar de complexen zijn waar de problematiek zich kan voordoen. In onze onderstaande berekeningen gaan we ervan uit dat we in de komende 7 jaar (van 2012 t/m 2020) deze bedoelde complexen zodanig aanpakken, dat we per jaar woningen naar een energieneutraal niveau renoveren. Na 7 jaar zijn dan woningen aangepakt; circa de helft van de problematische woningen. BuildDesk Benelux 16

19 Hieronder volgt een kwalitatieve beschrijving van de betreffende maatschappelijke en economische effecten. De verzameling van gegevens voor de cijfermatige uitwerking is nog onvoldoende compleet om een afgeronde berekening van de totale maatschappelijke kosten en baten te geven. In bijlage 2 is wel een eerste vingeroefening opgenomen. Het beeld dat hieruit naar voren komt is, dat een nadere uitwerking zeker de moeite waard is. 3.1 Kwalitatieve beschrijving maatschappelijke kosten en baten In de effecten van het energieneutraal project moet onderscheid gemaakt worden naar eenmalige effecten en structurele effecten. Eenmalige effecten doen zich voor direct bij het uitvoeren van het project. Structurele effecten werken jarenlang door. Eenmalige effecten 1. Omzet. De projectrealisatie levert omzet op voor bouw- en installatiebedrijven en de toeleverende industrie. Zeker in deze moeilijke tijden voor de bouwsector is dit een welkome impuls. Het zal betekenen dat meer bedrijven overeind blijven. Extra werkgelegenheid in de bouw; voor de renovatie naar energieneutraal van woningen per jaar zijn ca manjaren bouwvakkers/installateurs nodig. (opmerking: hierbij is alleen rekening gehouden met de meerkosten voor de energiemaatregelen; vaak worden deze gecombineerd met onderhoud en overige kwaliteitsverbeteringen, waardoor het effect zal toenemen, mogelijk zelfs verdubbelen). Het effect op de toeleverende industrie moet hier nog bij opgeteld worden. 2. BTW. De grote omzet aan bouwactiviteiten levert het Rijk een groot BTW-voordeel op. Hiermee kunnen tegenvallende inkomsten uit energiebelastingen makkelijk gecompenseerd worden en een toename van de Huurtoeslag jarenlang van gefinancierd worden. Door de overblijvende extra BTW-inkomsten weer voor vervolgprojecten in te zetten kan het Rijk een vliegwiel op gang brengen waar de gehele Nederlandse economie een opkikker van krijgt. 3. Andere baten die met het project samenhangen: Kennisontwikkeling in de bouw rond energieneutraal renoveren, zowel door architecten, aannemers, installateurs als ook alle toeleverende partijen, waardoor deze mensen grote kans hebben aan het werk te blijven. i. Deze baten zijn niet gemonetariseerd in het rekenmodel. Het project betekent ook een extra impuls voor bouw- en installatieopleidingen en stageplaatsen. ii. Deze baten zijn niet gemonetariseerd in het rekenmodel. De grote opgave nodigt ook uit tot innovatie. Innovatie in technieken en bouwmethoden, organisatie/proces, financiering en overleg met /participatie van bewoners. iii. Deze baten zijn niet gemonetariseerd in het rekenmodel. BuildDesk Benelux 17

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013 Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel 4 maart 2013 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit wordt erkend: Convenant Energiebesparing

Nadere informatie

Rapportage Energiezuinige Woningen

Rapportage Energiezuinige Woningen Rapportage Energiezuinige Woningen Start peiling : 21 mei 2013 Einde peiling : 3 juni 2013 Aantal uitnodigingen tot deelname : circa 150 Aantal deelnemers peiling : 58 Respons : circa 30% Amersfoort, juli

Nadere informatie

Energiearmoede. Index. Energiearmoede 11-7-2013 16:20. Case Enactus: Urgentie, Analyse, Trends. +31654366965 remko.cremers@alliander.

Energiearmoede. Index. Energiearmoede 11-7-2013 16:20. Case Enactus: Urgentie, Analyse, Trends. +31654366965 remko.cremers@alliander. Energiearmoede Case Enactus: Urgentie, Analyse, Trends 11-07-2013 Remko Cremers +31654366965 remko.cremers@alliander.com @RCremers Index Alliander in het kort [pagina 3] Case omschrijving [pagina 10] Achtergrond

Nadere informatie

Energie en armoede, deel 1 probleemverkenning. 25 juni 2013 Bert Weevers, kennismiddag energie en armoede

Energie en armoede, deel 1 probleemverkenning. 25 juni 2013 Bert Weevers, kennismiddag energie en armoede Energie en armoede, deel 1 probleemverkenning. 25 juni 2013 Bert Weevers, kennismiddag energie en armoede Recente onderzoeken en artikelen woon- en energielasten Onderzoek naar noodzaak en mogelijkheden

Nadere informatie

Armoede en de rol van corporaties vanuit huurdersperspectief

Armoede en de rol van corporaties vanuit huurdersperspectief Armoede en de rol van corporaties vanuit huurdersperspectief kennisbijeenkomst Tympaan 24 juni 2015 Voostellen Henk Tegels Consulent Vereniging Nederlandse Woonbond htegels@woonbond.nl Onderwerpen 1. Ontstaan

Nadere informatie

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket Energiebesparing bestaande koopwoningen Effecten stimuleringspakket Notitie Delft, juli 2013 Opgesteld door: Cor Leguijt Frans Rooijers 2 2 juli 2013 3.B17.1 Energiebesparing bestaande koopwoningen 1 Inleiding

Nadere informatie

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw De opgave is groot De Rijksoverheid streeft naar een energieneutrale bebouwde omgeving in 2050. Op weg daar naar toe is de ambitie

Nadere informatie

Achterbanbijeenkomst AH Woon 20 april 2015 Haren, Vries, Nieuw-Roden, Annen 20-04-15

Achterbanbijeenkomst AH Woon 20 april 2015 Haren, Vries, Nieuw-Roden, Annen 20-04-15 Achterbanbijeenkomst AH Woon 20 april 2015 Haren, Vries, Nieuw-Roden, Annen 20-04-15 Agenda 1. Welkomstwoord voorzitter AH Woon. 2. Huurbeleid 2015 en verder 3. Wat heeft AH Woon gedaan 4. Pauze 5. Er

Nadere informatie

Armoede en de rol van corporaties vanuit huurdersperspectief

Armoede en de rol van corporaties vanuit huurdersperspectief Armoede en de rol van corporaties vanuit huurdersperspectief kennisbijeenkomst Tympaan 14 oktober 2015 Voostellen Suzanne Schuitemaker consulent Vereniging Nederlandse Woonbond sschuitemaker@woonbond.nl

Nadere informatie

Woonlastenbeleid als uitweg uit de crisis. 5 juni 2013 Bert Weevers, kennismiddag woonlasten.

Woonlastenbeleid als uitweg uit de crisis. 5 juni 2013 Bert Weevers, kennismiddag woonlasten. Woonlastenbeleid als uitweg uit de crisis. 5 juni 2013 Bert Weevers, kennismiddag woonlasten. Onderwerpen 1. Wat zijn woonlasten? 2. Betaalbaarheid onder druk 3. Oorzaken Na de pauze: 4. Woonlastenbeleid

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

BETAALBAARHEID EN ENERGIEBESPARING

BETAALBAARHEID EN ENERGIEBESPARING BETAALBAARHEID EN ENERGIEBESPARING Dilemma s en (on)mogelijkheden Henk Heeger (Havensteder en OTB, TU DELFT) 12 november 2014 13-11-2014 1 INLEIDING Voorstellen Henk Heeger: werkt zowel bij het OTB (TU-Delft)

Nadere informatie

Woonlasten & energiearmoede

Woonlasten & energiearmoede Woonlasten & energiearmoede Parallelsessie Ambtelijk Café 2013 Bregje van den Brand Highlights onderzoek De draagbaarheid van energielasten in beeld Praktijkvoorbeeld Energiebesparing en schuldhulpverlening

Nadere informatie

Meer huur voor minder huis. Gereguleerde huren in de commerciële sector

Meer huur voor minder huis. Gereguleerde huren in de commerciële sector Meer huur voor minder huis Gereguleerde huren in de commerciële sector Gereguleerde huren in de commerciële sector Meer huur voor minder huis AANLEIDING Corporaties en commerciële verhuurders bieden beiden

Nadere informatie

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Samen besparen we ons rijk Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen.

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Energie besparen en meer wooncomfort Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Woonlasten Onderzoek HV Franeker

Woonlasten Onderzoek HV Franeker Woonlasten Onderzoek HV Franeker Inleiding De Huurdersvereniging Franeker heeft in mei 2015 besloten om een onderzoek uit te voeren naar de gevolgen van de stijgende huurprijzen en daaraan verbonden overige

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Energiebesparing en huurverhoging: volop kansen Welke wettelijke mogelijkheden zijn er om bij woningverbetering een huurverhoging te vragen? Het verkrijgen van 70% instemming hoeft

Nadere informatie

Noodzaak: energielasten beheersbaar houden voor Titel lagere inkomens

Noodzaak: energielasten beheersbaar houden voor Titel lagere inkomens Noodzaak: energielasten beheersbaar houden voor Titel lagere inkomens Subtitel >> Als Cover het voetregel gaat om energie en klimaat De kosten voor gas en elektriciteit drukken steeds zwaarder op het besteedbare

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012

Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012 Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012 Achtergrond bij onderzoek In het onderzoek is gebruik gemaakt van een aselecte steekproef van 1.038 huishoudens. Deze steekproef

Nadere informatie

Doelgroepen TREND A variant

Doelgroepen TREND A variant Doelgroepen TREND A variant Kleidum Socrates 2013 Doelgroepen 3 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 5 1.1 Doelgroepen en Socrates... 5 1.2 Werkgebieden... 6 2 Doelgroepen en bereikbare voorraad... 7 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Woonlastenmonitor over 2013. Vergelijking van de woonlasten van huurders van Wold & Waard en alle huurders in Nederland

Woonlastenmonitor over 2013. Vergelijking van de woonlasten van huurders van Wold & Waard en alle huurders in Nederland Woonlastenmonitor over 2013 Vergelijking van de woonlasten van huurders van en alle huurders in Nederland Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. WOONLASTEN... 4 2.1 Beïnvloedbare woonlasten- en baten... 4

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Huur beleid Ru t te II. Een overzicht van de impact. van het huidige huurbeleid op huurders, woningzoekenden en de huursector.

Huur beleid Ru t te II. Een overzicht van de impact. van het huidige huurbeleid op huurders, woningzoekenden en de huursector. Huur beleid Ru t te II Een overzicht van de impact van het huidige huurbeleid op huurders, woningzoekenden en de huursector. Januari 2015 Inleiding De huren zijn de afgelopen twee jaar fors gestegen.

Nadere informatie

Wonen in een energieneutrale woning

Wonen in een energieneutrale woning Wonen in een energieneutrale woning Als u kiest voor een huurwoning in Plantsoensingel Noord, kiest u voor een energieneutrale woning. Dat betekent dat uw energielasten een stuk lager zullen zijn dan u

Nadere informatie

juli 2013 Extra hypotheek voor energieneutrale woningen

juli 2013 Extra hypotheek voor energieneutrale woningen juli 2013 Extra hypotheek voor energieneutrale woningen Auteurs Marcel Warnaar Jasja Bos Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 2 METHODE... 4 2.1 Inleiding... 4 2.2 Energielasten in de standaard berekening...

Nadere informatie

Enquête woonlasten Huurdersvereniging de Vijfhoek en Huurderskoepel Schagen en omstreken

Enquête woonlasten Huurdersvereniging de Vijfhoek en Huurderskoepel Schagen en omstreken Enquête woonlasten Huurdersvereniging de Vijfhoek en Huurderskoepel Schagen en omstreken Hoorn, 12 november 2013 Inhoudsopgave 1. Achtergrond en doel onderzoek 4. Isolatie en kwaliteit van de woning 2.

Nadere informatie

Nieuwbouw. Steile Bank en Urkerstraat. Woonfolder

Nieuwbouw. Steile Bank en Urkerstraat. Woonfolder Nieuwbouw Steile Bank en Urkerstraat Woonfolder Lemmer, een oud vissersdorp met maritiem karakter Lemmer is gelegen in de fusiegemeente De Friese Meren, provincie Friesland. Het is één van Frieslands bekendste

Nadere informatie

de huurders van verschillende inkomensgroepen met het rninimale huishoudbudget rond kunnen

de huurders van verschillende inkomensgroepen met het rninimale huishoudbudget rond kunnen Woningstichting Rochdale Raad van Bestuur Mevrouw H. van Buren Postbus 56659 1040 AR Amsterdam AM STERDAM ONSKENMERK 12 maart 2015 COSM/15.005 UW KEKMERK BEHANOEIO DOOR Dagelijks Bestuur ONDERV/ERP TELEFOON

Nadere informatie

Bijlage III Het risico op financiële armoede

Bijlage III Het risico op financiële armoede Bijlage III Het risico op financiële armoede Zoals aangegeven in hoofdstuk 1 is armoede een veelzijdig begrip. Armoede heeft behalve met inkomen te maken met maatschappelijke participatie, onderwijs, gezondheid,

Nadere informatie

HUURBELEID 2015 Maart 2015

HUURBELEID 2015 Maart 2015 HUURBELEID 2015 Maart 2015 Inhoud 1. Inleiding 2. Politieke gebeurtenissen 3. Betaalbaarheid 4. Uitgangspunten voor het 5. Huurbeleid Brederode Wonen 2015 2 1. Inleiding Voor u ligt het. Op 12 maart 2013

Nadere informatie

Bijlage bij uw huurovereenkomst (project EGW Arnhem Presikhaaf) versie 1.3 03-11-2015 tussenwoning

Bijlage bij uw huurovereenkomst (project EGW Arnhem Presikhaaf) versie 1.3 03-11-2015 tussenwoning Bijlage bij uw huurovereenkomst (project EGW Arnhem Presikhaaf) versie 1.3 03-11-2015 tussenwoning Naam huurder: Adres: Huurcontractnummer: Ingangsdatum huur: U heeft een overeenkomst met Portaal voor

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

Digitaal Panel Energiebesparing en betaalbaarheid

Digitaal Panel Energiebesparing en betaalbaarheid Digitaal Panel Energiebesparing en betaalbaarheid Huurdersplatform Palladion Gerard Jager Jurriën Schuurman Oktober 2014 1 Inhoudsopgave Achtergrond en doel onderzoek (3) Conclusies en aanbevelingen (4)

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

Wonen in een energieneutrale woning

Wonen in een energieneutrale woning Wonen in een energieneutrale woning Als u kiest voor een huurwoning aan de Eltenseweg in Stokkum, kiest u voor een energieneutrale woning. Dat betekent dat uw energielasten een stuk lager zullen zijn dan

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Omnibusenquête 2015. deelrapport. Studentenhuisvesting

Omnibusenquête 2015. deelrapport. Studentenhuisvesting Omnibusenquête 2015 deelrapport Studentenhuisvesting Omnibusenquête 2015 deelrapport Studentenhuisvesting OMNIBUSENQUÊTE 2015 deelrapport STUDENTENHUISVESTING Zoetermeer, 9 december 2015 Gemeente Zoetermeer

Nadere informatie

Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014

Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014 Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014 Inleiding Uit onze gemeentelijke armoedemonitor 1 blijkt dat Leeuwarden een stad is met een relatief groot armoedeprobleem. Een probleem dat nog steeds

Nadere informatie

HBO De Peel. Woonlastenonderzoek. De huurder in beeld. 18 maart 2014

HBO De Peel. Woonlastenonderzoek. De huurder in beeld. 18 maart 2014 HBO De Peel Woonlastenonderzoek De huurder in beeld 18 maart 2014 DATUM 18 maart 2014 TITEL Woonlastenonderzoek ONDERTITEL De huurder in beeld OPDRACHTGEVER AUTEUR(S) HBO De Peel Jeroen Wissink (Companen)

Nadere informatie

Energie en armoede, deel2: oplossingsrichtingen. 25 juni 2013 Bert Weevers, kennismiddag energie en armoede

Energie en armoede, deel2: oplossingsrichtingen. 25 juni 2013 Bert Weevers, kennismiddag energie en armoede Energie en armoede, deel2: oplossingsrichtingen 25 juni 2013 Onderwerpen Verdieping probleem 1. Energie en armoede Armoede, kenschets probleem 2. Woonlasten: betaalbaarheid onder druk Cijfers, oorzaken

Nadere informatie

Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25%

Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25% Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25% Inleiding Deze bijlage bevat de effecten van een mogelijke verhoging van de energiebelasting (EB) op aardgas in de

Nadere informatie

Betaalbaarheid en duurzaamheid

Betaalbaarheid en duurzaamheid Bijlage 1 Advies Bewoners Advies Groep Betaalbaarheid en duurzaamheid Juli 2009 John van Veen Senioradviseur WKA Inleiding In de maanden mei en juni is een groep betrokken huurders van Nijestee in een

Nadere informatie

Koopkrachtberekeningen voor 100 huishoudens 2012-2017

Koopkrachtberekeningen voor 100 huishoudens 2012-2017 Koopkrachtberekeningen voor 100 huishoudens 2012-2017 Berekeningen op basis van Regeerakkoord van het kabinet Rutte-II Nibud, 2012 Koopkrachtberekeningen voor 100 huishoudens 2012-2017 Berekeningen op

Nadere informatie

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Energiebesparing Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 ENERGIEBESPARING Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 2007, Nederlandse

Nadere informatie

WOONLASTENAGENDA 2015. BrabantWonen

WOONLASTENAGENDA 2015. BrabantWonen WOONLASTENAGENDA 2015 BrabantWonen ALGEMENE INLEIDING BrabantWonen, Kleine Meierij, Zayaz, gemeente s-hertogenbosch en het Stedelijk Huurdersplatform (SHP) hebben in 2014 het Woonlastenakkoord gesloten.

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

Woonlastenonderzoek regio Zuid-Holland Zuid

Woonlastenonderzoek regio Zuid-Holland Zuid RAPPORT 03-06-2014 RIGO Research en Advies Woon- werk- en leefomgeving www.rigo.nl Woonlastenonderzoek regio Zuid-Holland Zuid De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij RIGO. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Energiebesparing! Waarom Energielabel en WWS Woonlastenwaarborg Pilot Noord

Energiebesparing! Waarom Energielabel en WWS Woonlastenwaarborg Pilot Noord 18 mei 2010, Stichting Huurdersraad Spijkenisse Energiebesparing! Waarom Energielabel en WWS Woonlastenwaarborg Pilot Noord Jaap van Leeuwen Energieconsulent Nederlandse Woonbond Waarom energie besparen?

Nadere informatie

Check Je Kamer Rapportage 2014

Check Je Kamer Rapportage 2014 Check Je Kamer Rapportage 2014 Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt April 2015 Dit is een uitgave van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb). Voor vragen of extra informatie kan gemaild worden

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat.

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Een nieuwe, zuinige ketel? Denk er nu al over na! Is uw ketel oud aan het worden? Wacht niet totdat hij stuk

Nadere informatie

Woonlastenonderzoek Breda

Woonlastenonderzoek Breda RIGO Research en Advies BV De bewoonde omgeving www.rigo.nl EINDRAPPORT Woonlastenonderzoek Breda De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij RIGO Research en Advies. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Voor vragen over het onderzoek of (hulp bij) het invullen van de enquête, kan contact opgenomen worden met:

Voor vragen over het onderzoek of (hulp bij) het invullen van de enquête, kan contact opgenomen worden met: Vragenlijst TOELICHTING OP DE VRAGENLIJST Het onderzoek wordt uitgevoerd bij een steekproef van 50% van alle huurders van alle vestigingen van. U bent één van de geselecteerde personen. Hierbij verzoeken

Nadere informatie

ENERGIE IN VASTGOEDSTURING

ENERGIE IN VASTGOEDSTURING Inhoud ENERGIE IN VASTGOEDSTURING Het strategisch belang van de energieprestatie van de woning 0. Bert Weevers 2 Missie Organisatie -> grote dekking Missie Organisatie -> grote dekking Strat adviseur Ontwikkelaar

Nadere informatie

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen Thuis Slim Advies Haal meer winst uit energie Zon Wind Water Gratis tips om energie te besparen Gratis tips om energie te besparen. Haal meer winst uit energie Voorwaarden van verspreiding Je mag dit E-book

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID donderdag 19 maart 2015 BETAAL- BAARHEID Groningen is de jongste stad van Nederland. Van de totaal circa 200.000 inwoners zijn

Nadere informatie

Extra hypotheek voor energieneutrale woningen

Extra hypotheek voor energieneutrale woningen Extra hypotheek voor energieneutrale woningen Extra hypotheek voor energieneutrale woningen Nibud, 2011 Samenvatting In de Gedragscode Hypothecaire Financieringen bestaat er sinds 1 augustus 2011 de

Nadere informatie

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 2.500 tot 4.000 woningen te verduurzamen.

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Woonlasten in Haaglanden. Ron Lazaroms sector Milieu Ludolf de Boer sector Wonen

Woonlasten in Haaglanden. Ron Lazaroms sector Milieu Ludolf de Boer sector Wonen Woonlasten in Haaglanden Ron Lazaroms sector Milieu Ludolf de Boer sector Wonen Opbouw verhaal 1. Achtergrond Woonlastenonderzoek Builddesk/Rigo Stadsregio Rotterdam en Stadsgewest Haaglanden 2. Rapportage

Nadere informatie

Koopkrachtberekeningen voor 100 huishoudens 2012-2017

Koopkrachtberekeningen voor 100 huishoudens 2012-2017 Koopkrachtberekeningen voor 100 huishoudens 2012-2017 Berekeningen op basis van Regeerakkoord van het kabinet Rutte-II Nibud, 2012 Koopkrachtberekeningen voor 100 huishoudens 2012-2017 Berekeningen op

Nadere informatie

Kentallen warmtevraag woningen

Kentallen warmtevraag woningen Kentallen warmtevraag woningen Colofon Dit rapport is opgesteld door Marijke Menkveld (ECN) Datum 26-01-2009 Status definitief Inhoudsopgave Inleiding...3 Ketels en andere verwarmingssystemen...3 Verschillen

Nadere informatie

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel 19 april 2010, HBV Maaskant Nieuwe woningwaarderingsstelsel (puntenstelsel) en het energielabel Susan Huijbregts Campagnemedewerker energieteam Waarom energie besparen? Woonlasten verlagen (de afgelopen

Nadere informatie

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen Hier vergelijk je de verschillende producten van de verschillende energieleveranciers. Zo kun je zien wat

Nadere informatie

Hoofdstuk 20. Financiële dienstverlening

Hoofdstuk 20. Financiële dienstverlening Hoofdstuk 20. Financiële dienstverlening Samenvatting Dit hoofdstuk behandelt de bekendheid en het gebruik van zeven Leidse inkomensondersteunende regelingen onder respondenten met een netto huishoudinkomen

Nadere informatie

Even voorstellen. Net al kennis gemaakt met mij en mijn collega Doris bij de ervaringenronde. Nu een introductie uitleg nul op de meter.

Even voorstellen. Net al kennis gemaakt met mij en mijn collega Doris bij de ervaringenronde. Nu een introductie uitleg nul op de meter. Even voorstellen. Net al kennis gemaakt met mij en mijn collega Doris bij de ervaringenronde. Nu een introductie uitleg nul op de meter. Stap voor stap gaan we er doorheen. 1 We beginnen bij de woonlasten.

Nadere informatie

Onderbouwing huur-inkomenstabellen per 01-07-2015

Onderbouwing huur-inkomenstabellen per 01-07-2015 Onderbouwing huur-inkomenstabellen per 01-07-2015 Datum: 10 juni 2015 Uitgangspunten voor de huur-inkomens tabellen a. De 95% toewijzingseis voor huishoudens met recht op huurtoeslag moet gehaald kunnen

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Enquête woonlasten Lefier. 26 november 2013 1

Enquête woonlasten Lefier. 26 november 2013 1 Enquête woonlasten Lefier 26 november 2013 1 Inhoudsopgave 1. Achtergrond en doel onderzoek (3) 4. Woonlasten, inkomen en armoede (9) 2. Conclusies (5) 5. Betaalbaarheid (37) 3. Methoden en opzet (7) 6.

Nadere informatie

Hoe energiebesparende maatregelen realiseren? De procesaanpak vanuit bewonersperspectief Onno van Rijsbergen

Hoe energiebesparende maatregelen realiseren? De procesaanpak vanuit bewonersperspectief Onno van Rijsbergen Hoe energiebesparende realiseren? De procesaanpak vanuit bewonersperspectief Onno van Rijsbergen Adviseur woningkwaliteit Woonbond Kennis en Adviescentrum Nederlandse Woonbond De Woonbond bespaart Energiebus

Nadere informatie

Huurconvenant 2012 2022

Huurconvenant 2012 2022 Huurconvenant 2012 2022 Trudo heeft al vele jaren een overeenkomst met het Klantenplatform over haar huurprijsbeleid. In het zogenaamde huurconvenant zijn duidelijke afspraken vastgelegd over zaken als

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Koopkracht in perspectief. In opdracht van de gezamenlijke ouderenbonden, ANBO, PCOB, Unie KBO Nibud, 2008

Koopkracht in perspectief. In opdracht van de gezamenlijke ouderenbonden, ANBO, PCOB, Unie KBO Nibud, 2008 Koopkracht in perspectief In opdracht van de gezamenlijke ouderenbonden, ANBO, PCOB, Unie KBO Nibud, 2008 Koopkrachtberekeningen 2007-2008/ 2 Koopkracht in perspectief In opdracht van de gezamenlijke ouderenbonden,

Nadere informatie

ENERGIEZUINIG HUREN IN AMERSFOORT

ENERGIEZUINIG HUREN IN AMERSFOORT ENERGIEZUINIG HUREN IN AMERSFOORT Hoe krijgen we de sociale woningvoorraad energieneutraal in 2030 Terugblik en vooruitblik Donderdag 4 juni 2015 WELKOM! ACHTERGROND VAN DEZE AVOND Samenwerking van diverse

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Energiekosten van een huishouden in Nederland

Energiekosten van een huishouden in Nederland Energiekosten van een huishouden in Nederland Veel consumenten hebben problemen om te bepalen hoe hoog hun energiekosten werkelijk zijn en hoe deze te controleren. De nota van het energiebedrijf is niet

Nadere informatie

Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen. Verschillen naar woningtype en energielabel

Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen. Verschillen naar woningtype en energielabel Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen Verschillen naar woningtype en energielabel Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen Verschillen naar woningtype

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Gewijzigd op: 12-6-2014 10:23. Petten, 4 juni 2014. Het ministerie van BZK. Afdeling Policy Studies ECN-N--14-015. Van Tigchelaar, C. Aan.

Gewijzigd op: 12-6-2014 10:23. Petten, 4 juni 2014. Het ministerie van BZK. Afdeling Policy Studies ECN-N--14-015. Van Tigchelaar, C. Aan. Petten, 4 juni 2014 Afdeling Policy Studies Van Tigchelaar, C. Aan Het ministerie van BZK Kopie Onderwerp Nulmeting subsidieregeling voor verhuurders Aanleiding In het Nationaal energieakkoord is met de

Nadere informatie

Datum 10 januari 2015 Betreft Beantwoording vragen over de energierekening huishoudens cf. de NEV 2014

Datum 10 januari 2015 Betreft Beantwoording vragen over de energierekening huishoudens cf. de NEV 2014 >Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Betaalbaarheid van wonen, een gemeentelijke opgave? Inzicht en handvatten voor gemeenten

Betaalbaarheid van wonen, een gemeentelijke opgave? Inzicht en handvatten voor gemeenten Betaalbaarheid van wonen, een gemeentelijke opgave? Inzicht en handvatten voor gemeenten Freya Mostert freija.mostert@vng.nl Betaalbaarheid van het wonen - Rapport VNG - Belangrijkste inzichten & bestuurlijke

Nadere informatie

Duurzaamheid is meer dan emotie het levert ook geld op

Duurzaamheid is meer dan emotie het levert ook geld op 1. Wat is het gemiddelde water-, elektra- en gasverbruik voor een huishouden en wat kost dat per jaar, per maand? Hoeveel betaalt u daarvan aan belasting? Bij een gemiddeld huishouden van 2,2 personen

Nadere informatie

Bijlagen bij Analyse benodigde voorraad sociale huurwoningen

Bijlagen bij Analyse benodigde voorraad sociale huurwoningen Bijlagen bij Analyse benodigde voorraad sociale huurwoningen Bijlage 1 Socrates model Het Socrates-model is een kwalitatief woningmarktsimulatiemodel. Dit model bouwt voort op het bekende demografisch

Nadere informatie

Informatie 10 januari 2015

Informatie 10 januari 2015 Informatie 10 januari 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS ARMOEDE WERELDWIJD Wereldwijd leven ongeveer 1,2 miljard mensen in absolute armoede leven: zij beschikken niet over basisbehoeften zoals schoon drinkwater,

Nadere informatie

Samen Besparen we ons Rijk

Samen Besparen we ons Rijk Samen Besparen we ons Rijk Voor iedere geïnteresseerde bewoner van de Rivierenwijk deel 1 te Deventer DE BEWONERSCOMMISSIE ZET ZICH VOOR U IN! Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door de

Nadere informatie

WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017

WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017 WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017 Risico s voor borgstelsel nemen toe Corporaties nemen maatregelen om de financiële conti - nuïteit te waarborgen. Dit is het gevolg van de overheidsmaatregelen

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen

Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen OMNIBUSENQUETE 2012 Deelrapport: energiebesparende maatregelen Mei 2014 Samenstelling rapport: Enquête-organisatie: In opdracht van: Marielle Bartels,

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie