Welkom en introductie

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Welkom en introductie"

Transcriptie

1 Welkom en introductie Blok 1 Mariene omgeving Martin Baptist (IMARES) Dag 4 Waddenzee Tropische gebieden Duurzaam werken op Zee

2 Een wereldwijd uniek gebied Martin Baptist

3

4

5 Wanneer hebben jullie in je werk te maken met de Waddenzee? Kom je er wel eens, op vakantie bijvoorbeeld? Heb je wel eens wadgelopen?

6

7 De Waddenzee is een getijdengebied. Dit betekent dat grote delen van de Waddenzee twee keer per dag met laag water droogvallen. De internationale Waddenzee (Nederland + Duitsland + Denemarken) is zo n km 2 groot. Hiervan valt km 2 droog bij laag tij. De Waddenzee is s werelds grootste getijdengebied.

8 De Waddenzee dankt haar naam aan het feit dat je er eens in de zoveel tijd doorheen kunt lopen of waden. Vandaar de Nederlandse naam 'Waddenzee', in het Fries de 'Waadsee', de doorwaadbare zee.

9 Hoogwater: moment dat de waterstand het hoogst is Laagwater: moment dat de waterstand het laagst is Eb: overgang van hoog- naar laagwater (zakkend water) Vloed: overgang van laag- naar hoogwater (stijdend water) Doodtij: lager hoogwater en hoger laagwater dan gemiddeld Springtij: hoger hoogwater en lager laagwater dan gemiddeld

10 De maan trekt aan aarde met water erop. De aantrekkingskracht neemt af met de afstand. Het water het dichtst bij de maan wordt het sterkst aangetrokken: water staat hier hoger Aan de andere kant van de aarde wordt de aarde weggetrokken van het water: water staat hier hoger. De zon doet ook nog mee.

11

12

13

14

15

16

17

18

19 Waddeneilanden groeien wanneer er meer zand is dan gevraagd en verdwijnen wanneer er minder zand is dan gevraagd. Zeespiegelstijging (en gaswinning) bepalen de vraag.

20

21

22

23 Om een werelderfgoed te worden moet je een nominatiedossier maken voor de UNESCO. Het belangrijkste in het dossier zijn de Outstanding Universal Values. De Waddenzee is voorgedragen voor drie criteria.

24 1. Criterion viii: be outstanding examples representing major stages of earth s history, including the record of life, significant on-going geological processes in the development of land forms, or significant geomorphic or physiographic features 2. Criterion ix: be outstanding examples representing significant ongoing ecological and biological processes in the evolution and development of terrestrial, fresh water, coastal and marine ecosystems and communities of plants and animals 3. Criterion x: contain the most important and significant natural habitats for in-situ conservation of biological diversity, including those containing threatened species of outstanding universal value from the point of view of science or conservation

25 De Waddenzee is het enige getijdengebied ontstaan door zeespiegelstijging van deze afmeting en diversiteit in de wereld. De diversiteit bestaat uit zandige eilanden, zandplaten en slikken aan de kust. De getijdengebieden zijn onbegroeid en bestaan uit een patroon van brede geulen die zich eindeloos vertakken in kleinere geultjes.

26 20x20 km 200x200 m 1x1 m

27 De productie van bodemalgen, tot wel 1 g koolstof per vierkante meter per dag, is de hoogste in de wereld ten noorden van 42 o noorderbreedte. De bodemalgen dragen evenveel bij aan de totale primaire productie als de zwevende algen. Vanwege de ondieptes en de geleidelijke overgangen tussen land en zee is er een sterke interactie met de geologische processen.

28 De kwelders kennen ongeveer 2,300 soorten planten en dieren. Ongeveer 34 vogelsoorten zijn afhankelijk van de Waddenzee als tussenstop bij de vogeltrek, als overwinteringsgebied, of als ruigebied.

29

30 Reeds Werelderfgoed: Banc d Arguin, Mauritania Geen Werelderfgoed: The Georgia Bight, USA.

31

32

33

34

35

36 Blauwalgen of cyanobacterien Groenalgen Diatomeeën of kiezelwieren of kiezelalgen

37 Groenalgen zijn een soort heel kleine plantjes. Ze bevatten hetzelfde type bladgroen (chlorofyl), dezelfde pigmenten, zetmeel als reservevoedsel en celwanden van cellulose.

38

39 kiezelwieren hebben een extern kiezelskelet dat uit twee helften bestaat, die als doos en deksel in elkaar passen. Diatomeeën hebben een enigszins bruinachtige kleur omdat de groene kleur van het chlorofyl door andere kleurstoffen wordt gemaskeerd. Benthische diatomeeën:

40 Benthische primaire productie Pelagische primaire productie

41

42 De bijdrage van benthische algen is ongeveer even groot als de bijdrage van pelagische algen. Hoe hoger de primaire productie hoe hoger de biomassa aan bodemdieren.

43

44

45 Drie groepen: 1. filtreerders, 2. slib-eters en 3. predatoren. Sommige soorten behoren tot meer dan één groep.

46 Typische en veel voorkomende soorten zijn de kokerwormen en de tweekleppige schelpen de mossel en de strandgaper.

47 Lanice conchilega, Pygospio elegans, Spio filicornis, Spiophanes bombyx. Deze dieren maken buisjes van max. 10 cm die uit de bodem steken. De meeste soorten houden van zandig sediment. Als hun dichtheid hoog is bouwen ze bulten van zand.

48 Mytilus edulis Mossels zijn rifbouwende soorten. Ze hebben hard substraat nodig om op te vestigen. Een mosselbank beschermt de bodem tegen wegspoelen. De mosselen verpakken slib in pakketjes.

49 Oppervlakte-slibeters zoals slijkgarnaaltjes, alikruiken en wadslakjes. Sommige soorten schelpen zijn part-time oppervlakte-eter en part-time filtreerder. Diepe-slibeters, zoals de wadpier.

50 Corophium volutator. De slijkgarnaal wordt hoog in het getijdegebied gevonden. Het kan voorkomen in dichtheden van per m 2. Ze leven in een u-vormige buis. Ze zijn niet groter dan 1 cm.

51 Peringia ulvae Heel kleine slakjes, kleiner dan 8 mm. Ze grazen de bodem af op algen.

52 Macoma balthica, Cerastoderma edule en Scrobicularia plana Deze tweekleppigen leven begraven in de bodem. Ze beschikken over een flexibele buis waarmee ze water naar binnen kunnen zuigen maar ze kunnen hem ook als stofzuiger gebruiken.

53 Arenicola marina Wadpieren leven in het niet al te slikkige getijdengebied. Ze zitten in diepe U-vormige buizen.

54 10cm 10cm tail this is the worm head Added mixing, destabilized sediment, above MSL centimeter scale 20cm

55 Voorbeelden van predatoren die in de bodem leven zijn de zeeduizendpoot of de zager. De meeste predatoren leven op de bodem, zoals garnalen en krabben. Zeeduizendpoot

56

57

WIE EET WAT OP HET WAD

WIE EET WAT OP HET WAD Waddenzee De prachtige kleuren, de zilte geuren en de geluiden van de vele vogels, maken de Waddenzee voor veel mensen tot een geliefd gebied. Maar niet alleen mensen vinden het fijn om daar te zijn, voor

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Bijlage met informatie. 913-0191-a-GT-1-b De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met

Nadere informatie

Het strand, kwallen en krabben

Het strand, kwallen en krabben Het strand, kwallen en krabben Eb en vloed Door de getijden en de invloed van wind en zee is het strand nooit even breed. Soms gebeurt het dat als je terugkomt van het zwemmen, het water wel heel dicht

Nadere informatie

Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen

Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Een biobouwer is een organisme dat zijn omgeving sterk verandert Jones

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De verspreiding en aantallen dieren, zowel in ruimte als tijd, staan centraal in de ecologie. Inzicht in soortsverspreiding creëert niet alleen methodologische en analytische uitdagingen, maar vraagt ook

Nadere informatie

Verslag van een geologische excursie naar Simonszand (oostelijke Waddenzee) op 21 september 2013.

Verslag van een geologische excursie naar Simonszand (oostelijke Waddenzee) op 21 september 2013. Verslag van een geologische excursie naar Simonszand (oostelijke Waddenzee) op 21 september 2013. Bert van der Valk 1 en Albert Oost 2 Met de Stichting Verdronken Geschiedenis is per ms Boschwad een bezoek

Nadere informatie

Wadden. Wat eet ik vanavond? Spelcircuit - quiz. VO onderbouw

Wadden. Wat eet ik vanavond? Spelcircuit - quiz. VO onderbouw Wadden VO onderbouw Wat eet ik vanavond? Spelcircuit - quiz Doel: Materialen: De leerlingen maken kennis met het wad, de dieren en planten die er leven en ondervinden wie wie eet. - Foto wadpierenhoopje

Nadere informatie

De Waddenzee als werelderfgoed - veel gestelde vragen

De Waddenzee als werelderfgoed - veel gestelde vragen De Waddenzee als werelderfgoed - veel gestelde vragen Werelderfgoed Wat is een werelderfgoed? "Een object, plek of gebied met natuur en/of cultuurhistorische waarden die uniek zijn in onze wereld en van

Nadere informatie

Het streefbeeld voor 2030

Het streefbeeld voor 2030 STREEFBEELD 2030 Het streefbeeld voor 2030 In dit hoofdstuk schetsen we wat we in het Programma Naar een rijke Waddenzee als streefbeeld willen hanteren. Oftewel, wat wordt bedoeld wanneer we proberen

Nadere informatie

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Victor N. de Jonge, november 2013 Het Eems estuarium vormt ecologisch gezien één groot geheel, maar dat

Nadere informatie

Het g e h e i m van de w

Het g e h e i m van de w Lessenserie over een bijzonder natuurgebied 3 8 natuur- en Het g e h e i m van de w Mieke Bon De Waddenzee... Wadlopen, zeilen, zeehon- & Janneke Bakker den spotten, de eilanden ontdekken, een weekendje

Nadere informatie

Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel)

Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel) Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel) ZKO project (gefinanc. door NWO): experimenteel onderzoek naar interactie tussen wadpieren, garnalen, schelpdieren

Nadere informatie

Bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten (H1140) Verkorte naam: Slik- en zandplaten. 1. Status. 2. Kenschets

Bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten (H1140) Verkorte naam: Slik- en zandplaten. 1. Status. 2. Kenschets Bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten (H1140) Verkorte naam: Slik- en zandplaten 1. Status Habitatrichtlijn Bijlage I (inwerkingtreding 1994). 2. Kenschets Beschrijving: Dit habitat betreft ondiepe

Nadere informatie

Voedselweb van strand en zee

Voedselweb van strand en zee Spel Doel: Materialen: Groepsgrootte: Duur: De leerlingen leren dat verschillende zeedieren en planten van elkaar afhankelijk zijn, doordat ze elkaar eten. Alle dieren en planten zijn met elkaar verbonden,

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Reisvoorbereiding. Ivar ONRUST

Reisvoorbereiding. Ivar ONRUST Reisvoorbereiding Ivar ONRUST Op ruim water is een andere voorbereiding nodig dan voor het varen op plassen en rivieren. Men heeft hier dan ook een andere uitrusting nodig van schip en bemanning Sinds

Nadere informatie

Kreeftachtigen hebben meestal kleine ogen, waar ze maar weinig mee zien. Ze kunnen wel bijzonder goed ruiken.

Kreeftachtigen hebben meestal kleine ogen, waar ze maar weinig mee zien. Ze kunnen wel bijzonder goed ruiken. Kreeftachtigen Er zijn veel verschillende soorten kreeftachtigen. Van ieder soort leven er vaak zeer grote aantallen in zee. Kreeftachtigen zijn bijvoorbeeld de roeipootkreeftjes, de zeepissebedden en

Nadere informatie

Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: begin augustus 2009. Wouter Suykerbuyk en Laura Govers

Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: begin augustus 2009. Wouter Suykerbuyk en Laura Govers Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: begin augustus 2009 Wouter Suykerbuyk en Laura Govers Op 3 t/m 6 augustus 2009 is een bezoek gebracht aan de mitigatie- en een aantal natuurlijke zeegraslocaties.

Nadere informatie

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling........................................................................................ H. Mulder, RIKZ, juni

Nadere informatie

Diepzee. Blok 1 De Rijke Zee. Robbert Jak. Dag 3, 29 oktober 2013. Duurzaam werken op Zee

Diepzee. Blok 1 De Rijke Zee. Robbert Jak. Dag 3, 29 oktober 2013. Duurzaam werken op Zee Diepzee Blok 1 De Rijke Zee Robbert Jak Dag 3, Duurzaam werken op Zee > 200 m diepte, tot 11 km Voorbij continentale plat Verschillende zones Verschillende ecosystemen! Duurzaam werken op zee 2 www.ngu.no

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Leerlijn Waddenzeeschool Voortgezet onderwijs

Leerlijn Waddenzeeschool Voortgezet onderwijs Leerlijn Waddenzeeschool Voortgezet onderwijs Algemene doelen Waddenzeeschool Zoveel mogelijk scholieren in aanraking brengen met het Waddengebied, zowel op school als op het wad, om zo het draagvlak voor

Nadere informatie

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien:

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: Gemiddelde: diepte 94 meter Oppervlak: 572.000 km2 Bodem: hoofdzakelijk zand Bewoners van de Noordzee Introductie Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: De Noordzee is natuurlijk

Nadere informatie

Welkom! Bij de Wadexcursie Vissen in de Geul. Met de voeten in de waddenprut is een ervaring die je je

Welkom! Bij de Wadexcursie Vissen in de Geul. Met de voeten in de waddenprut is een ervaring die je je Vissen in de geul Inleiding Welkom! Bij de Wadexcursie Vissen in de Geul. Met de voeten in de waddenprut is een ervaring die je je leven lang niet meer vergeet. NME Centrum De Klyster gunt ieder kind tijdens

Nadere informatie

Wadkanovaren.nl pdf versie

Wadkanovaren.nl pdf versie De natuur op het wad Wadkanovaren.nl pdf versie Bijzonderheden over belangrijke natuurgebieden op het wad laatst bijgewerkt: 15-6-2015 Het wad is in de eerste plaats een natuurgebied. Maar de Waddenzee

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Het Strand KNNV basiscursus 2012

Het Strand KNNV basiscursus 2012 Het Strand KNNV basiscursus 2012 Programma Eén groot natuurgebied - land en water - eb en vloed - zacht en hard substraat Ordening - plankton - wieren - neteldieren - wormen - gewervelden - geleedpotigen

Nadere informatie

Voordelta Een bijzondere zee

Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Wist je dat de Voordelta, de zee voor de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, een bijzonder natuurgebied is? Terwijl je geniet op het strand, gaan

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie

Frouke Fey, Norbert Dankers, Andre Meijboom, Piet Wim van Leeuwen, Hans Verdaat, Martin de Jong, Elze Dijkman en Jenny Cremer

Frouke Fey, Norbert Dankers, Andre Meijboom, Piet Wim van Leeuwen, Hans Verdaat, Martin de Jong, Elze Dijkman en Jenny Cremer ECOLOGISCHE ONTWIKKELING IN EEN VOOR MENSELIJKE ACTIVITEITEN GESLOTEN GEBIED IN DE NEDERLANDSE WADDENZEE: Tussenrapportage 1 jaar na sluiting (december 25 - najaar 26) Frouke Fey, Norbert Dankers, Andre

Nadere informatie

Wadden in tijden van Klimaatverandering

Wadden in tijden van Klimaatverandering Wadden in tijden van Klimaatverandering Lezingen serie Waddenacademie Volksuniversiteit Fryslan 18 maart 2015 Leeuwarden Pier Vellinga Universiteit Wageningen en Vrije Universiteit Amsterdam, Voorzitter

Nadere informatie

Hartelijk welkom, strategie bijeenkomst duurzaam toerisme Werelderfgoed Waddenzee

Hartelijk welkom, strategie bijeenkomst duurzaam toerisme Werelderfgoed Waddenzee Hartelijk welkom, strategie bijeenkomst duurzaam toerisme Werelderfgoed Waddenzee Werelderfgoed Waddenzee El 2 Natuur Werelderfgoed Waddenzee June 2009: Inschrijving Duits-Ndl Waddenzee Opdracht hierbij

Nadere informatie

De functie van het Balgzand als hoogwatervluchtplaats voor wadvogels II. aantallen vogels en hun verspreiding tijdens hoogwater

De functie van het Balgzand als hoogwatervluchtplaats voor wadvogels II. aantallen vogels en hun verspreiding tijdens hoogwater De functie van het Balgzand als hoogwatervluchtplaats voor wadvogels II. aantallen vogels en hun verspreiding tijdens hoogwater Rapportage van onderzoek In opdracht van Rijkswaterstaat Directie Noord-Holland

Nadere informatie

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Edwin Foekema Themadag werkgroep exoten NecoV Wageningen, 13 december 2007 Project-team IMARES Yerseke: Jeroen Wijsman, Aad Smaal TNO-IMARES

Nadere informatie

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE Functies - Wadden ecosysteem Filter feeders en waterkwaliteit; slib Biodepositie en stabiliteit van substraat; kustbescherming Morfologische landschappelijke eenheid in systeem

Nadere informatie

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie:

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie: E C O L O G I E Ecologie = wetenschap die bestudeert waarom bepaalde planten en dieren ergens in een bepaald milieu voorkomen en wat de relaties zijn tussen organismen en dat milieu Factoren die invloed

Nadere informatie

Rijke Zee. Een bruisende toekomst voor de Waddenzee

Rijke Zee. Een bruisende toekomst voor de Waddenzee Rijke Zee Een bruisende toekomst voor de Waddenzee Coalitie Wadden Natuurlijk, januari 2009 Inleiding Wingebied of natuurgebied? Over de toekomst van de Waddenzee zijn stevige discussies gevoerd. Eind

Nadere informatie

Raadsvergadering van 20 november 2007 Agendapunt 7. Nominatie van de Waddenzee als Werelderfgoed en ondertekening Schiermonnikoog, 8 november 2007

Raadsvergadering van 20 november 2007 Agendapunt 7. Nominatie van de Waddenzee als Werelderfgoed en ondertekening Schiermonnikoog, 8 november 2007 Raadsvergadering van 20 november 2007 Agendapunt 7 Onderwerp: Nominatie van de Waddenzee als Werelderfgoed en ondertekening Schiermonnikoog, 8 november 2007 Aan de Gemeenteraad, Advies De raad stemt in

Nadere informatie

Meebewegen met de natuur Naar een rijke en gezonde EemsDollard. In Einklang mit der Natur Hin zu einem gesunden und fruchtbaren Ems-Dollart- Gebiet

Meebewegen met de natuur Naar een rijke en gezonde EemsDollard. In Einklang mit der Natur Hin zu einem gesunden und fruchtbaren Ems-Dollart- Gebiet Meebewegen met de natuur Naar een rijke en gezonde EemsDollard In Einklang mit der Natur Hin zu einem gesunden und fruchtbaren Ems-Dollart- Gebiet version dezember 2010 Meebewegen met de natuur naar een

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

Verslag startsymposium Waddensleutels

Verslag startsymposium Waddensleutels Verslag startsymposium Waddensleutels Blokhuispoort Leeuwarden, woensdag 20 oktober De dagvoorzitter Wilfred Alblas (Regiodirecteur Noord Vereniging Natuurmonumenten) heet de ongeveer 50 aanwezigen van

Nadere informatie

Wat en waar zijn de wadden? Les met werkblad - topografie

Wat en waar zijn de wadden? Les met werkblad - topografie Les met werkblad - topografie Doel: De leerlingen kennen na afloop de namen van de waddeneilanden en de volgorde waarin ze liggen. Ze kunnen enkele belangrijke plaatsen rond het waddengebied aanwijzen

Nadere informatie

De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven

De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven Jasper Donker 1 3 Waterbeweging in de Waddenzee Waterstand / waterdiepte Stromingen door getij en wind Golfwerking Feedback: terugkoppeling

Nadere informatie

Verslag Biobouwersdag. 15 april 2011

Verslag Biobouwersdag. 15 april 2011 Verslag Biobouwersdag 15 april 2011 Verslag Biobouwersdag 15 april 2011 dr. L.A. van Duren M.D. van der Meulen M.Sc dr E.J. Weerman ir. J.T. Dijkstra 1203942-000 Deltares, 2011 Inhoud 1 Doelstelling

Nadere informatie

uitwerkfase Project Waddensleutels

uitwerkfase Project Waddensleutels Voor Waddensleutels Waddensleutels start een nieuwe fase. Na jaren van in veldwerk in de Waddenzee zitten de onderzoekers nu vooral uitwerkfase binnen, om monsters te analyseren, artikelen te schrijven

Nadere informatie

Struinen op het wad. Inleiding. Wat hoort bij de excursie Struinen op het wad. Wat moet u zelf regelen en doen

Struinen op het wad. Inleiding. Wat hoort bij de excursie Struinen op het wad. Wat moet u zelf regelen en doen Struinen op het wad Inleiding Welkom! Bij de Wadexcursie Struinen op het wad, een wadexcursie die De Klyster heeft ontwikkeld speciaal voor de kleintjes. Met de voeten in de waddenprut is een ervaring

Nadere informatie

PERSDOSSIER MOSSELEN

PERSDOSSIER MOSSELEN PERSDOSSIER MOSSELEN Mosselen algemeen De mossel is een belangrijk product uit de Nederlandse schelpdierteelt. In Europa worden er jaarlijks circa 700 miljoen kilo mosselen geproduceerd, waarvan ongeveer

Nadere informatie

Wouter Suykerbuyk, geassisteerd door Laura Govers (RU)

Wouter Suykerbuyk, geassisteerd door Laura Govers (RU) Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: monitoring begin december 2008 Wouter Suykerbuyk, geassisteerd door Laura Govers (RU) Krabbenkreek Noord 2008 Tijdens de monitoring van begin november werd een sterke

Nadere informatie

Meten om te weten: 2,5 jaar Zandmotor

Meten om te weten: 2,5 jaar Zandmotor : 2,5 jaar Carola van Gelder-Maas Projectmanager WVL Rijkswaterstaat 31 maart 2014 Hoe zat het ook alweer? Eroderende kustlijn NL kust 12 Mm³ zandsuppleties per jaar Zeespiegelstijging Zwakke schakels

Nadere informatie

Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species

Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Vis in de Waddenzee Ontwikkelagenda voor vis in de Waddenzee en overzicht van soorten Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Inleiding De Waddenzee

Nadere informatie

Haag - Rohrbeck. Luister naar de zee!

Haag - Rohrbeck. Luister naar de zee! Belangrijke informatie Dit product gebruikt drie batterijen van 1,5V (knoopcel batterijen van het type AG10/LR1130). Gebruik geen oude en nieuwe batterijen door elkaar. Plaats de nieuwe batterijen met

Nadere informatie

Natura 2000-doelen in de Waddenzee Van instandhoudingsdoelstellingen naar opgaven voor natuurbescherming

Natura 2000-doelen in de Waddenzee Van instandhoudingsdoelstellingen naar opgaven voor natuurbescherming Natura 2000-doelen in de Waddenzee Van instandhoudingsdoelstellingen naar opgaven voor natuurbescherming Datum 2 november 2011 / actualisatie 2 december 2014 Status Eindrapport Colofon Uitgegeven door

Nadere informatie

Hoog en droog genoeg

Hoog en droog genoeg De Hooge Platen Hoog en droog genoeg Bij laag water strekt zich in de monding van de Westerschelde een gebied uit van 1800 ha slik en zandplaten: de Hooge Platen. Bij vloed verdwijnt het grotendeels in

Nadere informatie

De Waddenzee als kruispunt van vogeltrekwegen

De Waddenzee als kruispunt van vogeltrekwegen 10000km NIOZ-REPORT 2005-4 De Waddenzee als kruispunt van vogeltrekwegen Literatuurstudie naar de kansen en bedreigingen van wadvogels in internationaal perspectief Jeroen Reneerkens, Theunis Piersma &

Nadere informatie

Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. Thalassemie Thalassemie is een zeer ernstige bloedziekte

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel

natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel Het Schor Ouden Doel Het Schor Ouden Doel is een natuurgebied op de linkerscheldeoever tegen de scheldedijk. Aan de grens met Nederland sluit het

Nadere informatie

Levende Waterbouw. De natuur als ingenieur

Levende Waterbouw. De natuur als ingenieur Levende Waterbouw De natuur als ingenieur Bouwen met en voor de natuur Moderne techniek en natuur gaan heel goed samen. Dat toont winn met de proefprojecten van Biobouwers en Rijke Dijk. Onder de noemer

Nadere informatie

Natura 2000-doelen in de Waddenzee

Natura 2000-doelen in de Waddenzee 3 Versie 24 juni 2011 Natura 2000-doelen in de Waddenzee Van instandhoudingsdoelen naar opgaven voor natuurbescherming Datum 2 novembber 2011 Status Eindconcept Colofon Uitgegeven door Rijkswaterstaat

Nadere informatie

Knorhaan 43 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar

Knorhaan 43 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar december 04 Knorhaan 43 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Inhoud Excursieprogramma Verslag excursie Zuidpier IJmuiden, 3 december 04 Strandvondsten Eikapsels aan de Hollandse kust Foto's

Nadere informatie

Op stap op Terschelling

Op stap op Terschelling Activiteiten Wandelingen Rondleidingen Op stap op Terschelling Excursies van Staatsbosbeheer op Terschelling Exclusief! In samenwerking met eilander ondernemers heeft Staatsbosbeheer een aantal spannende

Nadere informatie

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie

Vogels langs de randen van het wad Verkenning van knelpunten en kansen op broedlocaties en hoogwatervluchtplaatsen

Vogels langs de randen van het wad Verkenning van knelpunten en kansen op broedlocaties en hoogwatervluchtplaatsen In samenwerking met ECOSPACE Vogels langs de randen van het wad Verkenning van knelpunten en kansen op broedlocaties en hoogwatervluchtplaatsen A&W-rapport 1982 in opdracht van Programma naar een Rijke

Nadere informatie

Werelderfgoed Waddenzee biedt kansen. Een rapport op basis van gesprekken met ondernemers in het Waddengebied

Werelderfgoed Waddenzee biedt kansen. Een rapport op basis van gesprekken met ondernemers in het Waddengebied Werelderfgoed Waddenzee biedt kansen Een rapport op basis van gesprekken met ondernemers in het Waddengebied Voorwoord In juni 2009 werden het Nederlandse en Duitse deel van de Waddenzee toegevoegd aan

Nadere informatie

Instandhouding vaarpassen Schelde Milieuvergunningen terugstorten baggerspecie

Instandhouding vaarpassen Schelde Milieuvergunningen terugstorten baggerspecie Instandhouding vaarpassen Schelde Milieuvergunningen terugstorten baggerspecie LTV Veiligheid en Toegankelijkheid N2000-context Samenvattende rapportage S-32 01 oktober 2013 Colofon International Marine

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

Estuaria (H1130) Verkorte naam: Estuaria. 1. Status Habitatrichtlijn Bijlage I (inwerkingtreding 1994). 2. Kenschets. H1130 versie 18 dec 2008

Estuaria (H1130) Verkorte naam: Estuaria. 1. Status Habitatrichtlijn Bijlage I (inwerkingtreding 1994). 2. Kenschets. H1130 versie 18 dec 2008 Dit profieldocument is een beschrijving op basis van de best beschikbare ecologische kennis van de kenmerken en vereisten van het Habitattype 1130. Het is één van de achtergronddocumenten van het Ministerie

Nadere informatie

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit?

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? ... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? Samen voor een gezonde zee!... Stichting De Noordzee is de onafhankelijke natuur- en milieuorganisatie die zich inzet voor een duurzaam gebruik van de Noordzee en

Nadere informatie

1. Korte beschrijving

1. Korte beschrijving Kennisinventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Oesterdam November 2013 Contacten Björn van den Boom (omgevingsmanager), Natuurmonumenten, B.vandenBoom@Natuurmonumenten.nl, T. 06 5115 4386 Ben de Winder,

Nadere informatie

VAN SCHOOL NAAR SCHIERMONNIKOOG

VAN SCHOOL NAAR SCHIERMONNIKOOG VAN SCHOOL NAAR SCHIERMONNIKOOG Voorbereiding op een bezoek aan Schiermonnikoog Doelgroep: leerkrachten en leerlingen bovenbouw basisonderwijs en onderbouw voortgezet onderwijs Gefeliciteerd met jullie

Nadere informatie

Deze brochure bevat informatie over de mogelijke voordracht van de Waddenzee als UNESCO Werelderfgoed.

Deze brochure bevat informatie over de mogelijke voordracht van de Waddenzee als UNESCO Werelderfgoed. Deze brochure bevat informatie over de mogelijke voordracht van de Waddenzee als UNESCO Werelderfgoed. Wad Werelderfgoed? De Waddenzee is met het grootste aantal aaneengesloten droogvallende wadplaten

Nadere informatie

1 Inleiding. 2 Balance Island

1 Inleiding. 2 Balance Island 1 Inleiding Het Haringvliet is van oudsher een estuarium in open verbinding met de zee. Na afsluiting met de Haringvlietdam is het Haringvlietmeer ontstaan. Hierin is de werking van het getij nagenoeg

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Wadsedimentatiemetingen Ameland, Engelsmanplaat, Paesens en Schiermonnikoog 2007-2013. Johan Krol

Wadsedimentatiemetingen Ameland, Engelsmanplaat, Paesens en Schiermonnikoog 2007-2013. Johan Krol Wadsedimentatiemetingen Ameland, Engelsmanplaat, Paesens en Schiermonnikoog 2007-2013 Johan Krol Nes, maart 2014 Inhoudopgave. Samenvatting pag 3 1. Methode pag 4 2. Onderzoeksgebieden pag 7 2.1 Oost-Ameland

Nadere informatie

Jongerenvisie. Beleef het wad! In opdracht van: De waddenacademy

Jongerenvisie. Beleef het wad! In opdracht van: De waddenacademy Jongerenvisie Beleef het wad! In opdracht van: De waddenacademy Een samenwerking van: Noordelijke Hogeschool Leeuwarden en Hogeschool Van Hall Larenstein Door: Daphne de Groot Inleiding... 3 Doel en opdracht:...

Nadere informatie

Visieontwikkeling Regionale Adaptatie Strategie

Visieontwikkeling Regionale Adaptatie Strategie Onderzoeksprogramma Visieontwikkeling Regionale Adaptatie Strategie Hotspot Waddenzee Nederlandstalige samenvatting van het rapport Natural solutions to cope with accelerated sea level rise in the Wadden

Nadere informatie

4 VWO thema 1 Inleiding in de biologie EXAMENTRAINER OEFENVRAGEN

4 VWO thema 1 Inleiding in de biologie EXAMENTRAINER OEFENVRAGEN Examentrainer Vragen Bacteriën in drinkwater Lees onderstaande tekst over bacteriën in het drinkwater. Het drinkwater in Nederland wordt zorgvuldig gecontroleerd op de aanwezigheid van bacteriën. Volgens

Nadere informatie

Begrazing voor biodiversiteit

Begrazing voor biodiversiteit Begrazing voor biodiversiteit In terrestrische ecosystemen Chris Smit Community and Conservation Ecology University of Groningen 1 2 Begrazing in NL Hoofddoel Vergroten heterogeniteit en biodiversiteit

Nadere informatie

METAWAD-1. 1 Inleiding

METAWAD-1. 1 Inleiding 1 Inleiding METAWAD-1 1.1 Voorgeschiedenis en inbedding Dat de Waddenzee een uiterst waardevol gebied is behoeft in het kader van een Waddenfonds-aanvraag geen verder betoog. Wat wellicht wel duidelijker

Nadere informatie

1 de kaart. samenvatting

1 de kaart. samenvatting 1 de kaart les 1 Bezoek aan een kasteel Een foto die je vanuit de lucht maakt, heet een luchtfoto. Van een luchtfoto kun je een plattegrond maken. Dat is een kaart die van bovenaf getekend is. Bij een

Nadere informatie

Inhoud van deze presentatie

Inhoud van deze presentatie 1 Inhoud van deze presentatie 1. Onderzoekskader en methoden 2. Invloed van de sedimentologie op strandprocessen 3. Sediment analyses van het inter-getijden gebied 4. Geologische opbouw van het strand

Nadere informatie

Leerlijn Waddenzeeschool Basisonderwijs. Algemene uitgangspunten waddenzeeschool

Leerlijn Waddenzeeschool Basisonderwijs. Algemene uitgangspunten waddenzeeschool Leerlijn Waddenzeeschool Basisonderwijs Algemene doelen Waddenzeeschool Zoveel mogelijk scholieren in aanraking brengen met het Waddengebied, zowel op school als op het wad, om zo het draagvlak voor het

Nadere informatie

Project Milieu-Kringloop. Week 1ABC: De leefomgeving

Project Milieu-Kringloop. Week 1ABC: De leefomgeving Project Milieu-Kringloop. Week 1ABC: De leefomgeving Info: De leefomgeving Jij bent thuis, op school of ergens anders. Al die plekken samen zijn jouw leefomgeving, jouw milieu. Dieren hebben ook een leefomgeving.

Nadere informatie

GENIET VAN NEDERLANDS WERELDERFGOED UNIEK VOOR NU EN LATER WERELD ERFGOED WEEKEND OP 15 & 16 JUNI KIJK MAAR OP WWW.WERELDERFGOED.NL!

GENIET VAN NEDERLANDS WERELDERFGOED UNIEK VOOR NU EN LATER WERELD ERFGOED WEEKEND OP 15 & 16 JUNI KIJK MAAR OP WWW.WERELDERFGOED.NL! GENIET VAN NEDERLANDS WERELDERFGOED UNIEK VOOR NU EN LATER WERELD ERFGOED WEEKEND OP 15 & 16 JUNI KIJK MAAR OP WWW.WERELDERFGOED.NL! BELEEF HET MEE MET ALI B! Waddenzee Droogmakerij de Beemster Stelling

Nadere informatie

Aanpassing referentieniveau zandwinning: haalbaar of niet?

Aanpassing referentieniveau zandwinning: haalbaar of niet? Aanpassing referentieniveau zandwinning: haalbaar of niet? Lies De Mol, Koen Degrendele & Marc Roche Dienst Continentaal Plat Wettelijk kader KB 1 september 2004 Artikel 31 De totale ontginningsdiepte

Nadere informatie

Rapportage in het kader van het Biologisch Monitoring Programma. E.B.M. Brummelhuis, W. Sistermans & E.C. Stikvoort

Rapportage in het kader van het Biologisch Monitoring Programma. E.B.M. Brummelhuis, W. Sistermans & E.C. Stikvoort I I I Rapportage in het kader van het Biologisch Monitoring Programma -. E.B.M. Brummelhuis, W. Sistermans & E.C. Stikvoort I I- - Konlnktljke Nederlandse Akademle van Wetenschappen NEDERLANDS INSTITUUT

Nadere informatie

STROOMATLAS BENEDEN ZEESCHELDE VAK PROSPERPOLDER - KRUISSCHANS

STROOMATLAS BENEDEN ZEESCHELDE VAK PROSPERPOLDER - KRUISSCHANS MOD 78 WATERBOUWKUNDIG LABORATORIUM FLANDERS HYDRAULICS RESEARCH VAK PROSPERPOLDER - KRUISSCHANS SPRINGTIJ WATERBOUWKUNDIG LABORATORIUM EN HYDROLOGISCH ONDERZOEK Mod. 78 STROOMATLAS BENEDEN - ZEESCHELDE

Nadere informatie

Energie en water de circulaire economie

Energie en water de circulaire economie Energie en water de circulaire economie Prof. Dr. Ad van Wijk 4-6-2014 28-5-2014 Delft University of Technology Challenge the future Circular Economy (EMF) 2 Six principles of the Circle Economy All materials

Nadere informatie

Leven onder water Pompen of verzuipen Project voor MBO

Leven onder water Pompen of verzuipen Project voor MBO Voor: Studenten van de MBO opleidingen op het gebied van: watermanagement, landbouw, veeteelt, tuinbouw, groene ruimte, loonwerk en verwante opleidingen. Door: Wetterskip Fryslân, Stichting Ir. D.F. Woudagemaal

Nadere informatie

Taxonomen (ca. 1850): Organismen vertonen kenmerken van zowel planten als dieren. Wetenschappers gingen dus op kenmerken letten.

Taxonomen (ca. 1850): Organismen vertonen kenmerken van zowel planten als dieren. Wetenschappers gingen dus op kenmerken letten. Ordening van organismen: vroeger: plantenrijk - dierenrijk Taxonomen (ca. 1850): Organismen vertonen kenmerken van zowel planten als dieren. Wetenschappers gingen dus op kenmerken letten. huidige indeling:

Nadere informatie

Beknopt verslag van de stormperiode 8 en 9 november 2001

Beknopt verslag van de stormperiode 8 en 9 november 2001 Beknopt verslag van de stormperiode 8 en 9 november 21 Tussen een complexe depressie over Scandinavië en een hogedrukgebied over de nabije Atlantische Oceaan ontwikkelt er zich een sterke noordwestelijke

Nadere informatie

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Januari 2014 Contacten Josje Fens, Fens@waddenvereniging.nl, t. 0517 493 663 Luca van Duren, Luca.vanDuren@deltares.nl, t. 088 3358

Nadere informatie

2 3 4 5 6 7 8 9 10 12,999,976 km 9,136,765 km 1,276,765 km 499,892 km 245,066 km 112,907 km 36,765 km 24,159 km 7899 km 2408 km 76 km 12 14 16 3 6 11 1 12 7 1 2 5 4 3 9 10 8 18 20 21 22 23 24 25 26 28

Nadere informatie

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12,999,976 km 9,136,765 km 1,276,765 km 499,892 km 245,066 km 112,907 km 36,765 km 24,159 km 7899 km 2408 km 76 km 12 14 16 1 12 7 3 1 6 2 5 4 3 11 9 10 8 18 20 21 22 23 24 26 28 30

Nadere informatie

Zandhonger. Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde. 19 september 2002

Zandhonger. Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde. 19 september 2002 Zandhonger Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde 19 september 2002 Zandhonger, Gaat de Oosterschelde kopje onder? De Deltawerken veranderden de

Nadere informatie

De Voordelta: hoe het was, is en kan gaan worden

De Voordelta: hoe het was, is en kan gaan worden De Voordelta: hoe het was, is en kan gaan worden Forum Voor de kust van Walcheren, Schouwen en Goeree, ook wel de Voordelta genoemd, liggen zandplaten die zelfs bij hoogwater niet onder lopen. Dat is niet

Nadere informatie

WADDENSLEUTELS. Herstel van sleutelprocessen in het intergetijdegebied van de Waddenzee Bijlage D - projectplan

WADDENSLEUTELS. Herstel van sleutelprocessen in het intergetijdegebied van de Waddenzee Bijlage D - projectplan WADDENSLEUTELS Herstel van sleutelprocessen in het intergetijdegebied van de Waddenzee Bijlage D - projectplan Inhoudsopgave 1) Samenvatting van het probleem en schets van de aanpak 5 2) Doelen en output

Nadere informatie

Een rijk wad bij Texel. Natuurvisie De Schorren en Vlakte van Kerken 2015-2033

Een rijk wad bij Texel. Natuurvisie De Schorren en Vlakte van Kerken 2015-2033 Een rijk wad bij Texel Natuurvisie De Schorren en Vlakte van Kerken 2015-2033 Inhoud Voorwoord 5 Samenvatting 6 1 De Waddenzee 9 1.1 Het Wadden-ecosysteem 9 Ontstaanswijze 10 Natuurlijke processen 11 Habitats

Nadere informatie

Wat bepaalt de draagkracht van de Waddenzee voor wadvogels: onderzoek naar het verspreidingsgedrag van Scholeksters

Wat bepaalt de draagkracht van de Waddenzee voor wadvogels: onderzoek naar het verspreidingsgedrag van Scholeksters Wat bepaalt de draagkracht van de Waddenzee voor wadvogels: onderzoek naar het verspreidingsgedrag van Scholeksters Bruno J. Ens, Adriaan Dokter, Kees Rappoldt & Kees Oosterbeek Sovon-rapport 2015/02 Wat

Nadere informatie

De Waddenzee gezond. De kansen voor een gezonde Waddenzee in kaart

De Waddenzee gezond. De kansen voor een gezonde Waddenzee in kaart De Waddenzee gezond De kansen voor een gezonde Waddenzee in kaart Hoe is het met de Waddenzee? De Waddenzee is het grootste natuurgebied van Nederland. Ontstaan door wind en water en door natuur én mensen

Nadere informatie