INLEIDING. Samenvatting

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "INLEIDING. Samenvatting"

Transcriptie

1

2 INLEIDING Iedereen die ooit heeft gezien hoe een baby van enkele weken oud zijn omgeving verkent en bekijkt, heeft ongetwijfeld opgemerkt dat het kijkgedrag van een pasgeborene zich sterk onderscheidt van dat van een volwassene. Zeer jonge baby s zijn visueel al actief en kijken naar stimuli in hun visuele veld. Hierbij komen echter vaak lange periodes voor, waarin hun blik vastgeplakt lijkt te zijn aan een stimulus. Dikwijls beperkt hun blik zich dan ook tot één of twee van de stimuli die in hun visuele veld aanwezig zijn. Wanneer een stimulus wordt bekeken, scant de baby deze vaak slechts gedeeltelijk. Tijdens de eerste levensmaanden vindt er echter een snelle ontwikkeling van het kijkgedrag en de aandachtsprocessen plaats, en rond de leeftijd van 5 maanden beschikken baby s over effectieve controle over hun oogbewegingen. Deze ontwikkeling wordt onder meer bepaald door de rijping van verschillende hersenstructuren en door omgevingsfactoren. In het dagelijkse leven van een baby vervult het kijken een belangrijke rol. Omdat jonge baby s zich nog niet kunnen voortbewegen of makkelijk een voorwerp kunnen vastpakken, ontdekken ze hun omgeving vooral door er naar te kijken. Ook vormt het maken van oogcontact de basis voor de vroege interactie en communicatie tussen de baby en zijn verzorgers. Daarbij wordt de intensiteit van de visuele stimulatie tijdens de interactie of tijdens het kijken naar een stimulus gereguleerd door telkens kort de blik af te wenden. Gezien de belangrijke functie van het kijkgedrag in het dagelijkse leven, is inzicht in de ontwikkeling van visuele aandachtsprocessen en kijkgedrag ook van belang voor ons begrip van de bredere cognitieve en sociale ontwikkeling. Aanleiding en doel van het onderzoek Doel van dit onderzoek was de ontwikkeling van twee fundamentele aspecten van het kijkgedrag het scannen en het losmaken van aandacht en blik (disengagement) tijdens de eerste 6 levensmaanden te beschrijven. Om de timing van deze ontwikkelingen in kaart te brengen, is gekozen voor een longitudinaal design. Op deze manier is het mogelijk om zowel individuele als groepsontwikkelingstrajecten te onderzoeken. Het doel van dit onderzoek was tevens om de invloed van verschillende factoren op de vroege ontwikkeling van visueel gedrag te bestuderen. Ten eerste is het effect van de aard van de visuele stimuli onderzocht. Omdat de meeste onderzoeken tot nu toe gebruik hebben gemaakt van abstracte afbeeldingen als stimuli, is ervoor gekozen om naast een abstracte stimulus ook een natuurlijke, bewegende stimulus aan te bieden. Aangezien gezichten in het dagelijkse leven van een baby een belangrijke rol spelen, is daartoe een video-opname van het gezicht van de moeder van de baby gebruikt. Ten tweede is het effect van vroege visuele ervaring op de ontwikkeling van het kijkgedrag van jonge baby s onderzocht. Baby s die te vroeg geboren zijn, worden vroeger in hun ontwikkeling aan visuele stimulatie blootgesteld dan op tijd geboren baby s. Omdat vroege patronen van visuele aandacht sterk gerelateerd zijn aan de intellectuele ontwikkeling op latere leeftijd, is het van groot belang om naast de normale 148

3 ontwikkeling van visuele aandachtsprocessen ook de ontwikkeling bij risicokinderen te onderzoeken. In de laatste jaren zijn de mogelijkheden om oogbewegingen, fixaties en blikrichting nauwkeurig te meten sterk verbeterd. In vergelijking met eerdere methodes bestaat er nu de gelegenheid om metingen met een betere tijdsresolutie en betere ruimtelijke precisie uit te voeren, die tegelijkertijd een veel kleinere ingreep in het natuurlijke gedrag van de baby betekenen. In dit onderzoek werden daarom oogbewegingen met behulp van een eye-tracker gemeten en deze metingen door nauwkeurige observaties gecompleteerd. Het onderzochte kijkgedrag Dit proefschrift richt zich op de ontwikkeling van twee vormen van kijkgedrag: scannen en disengagement. Scannen is het patroon van oogbewegingen waarmee een stimulus verkend wordt. Disengagement heeft betrekking op het loskoppelen van aandacht en blik van een stimulus om vervolgens aandacht en blik op een andere stimulus te richten. De werkwijze Aan het onderzoek namen 20 op tijd geboren en 10 te vroeg geboren baby s deel. De premature baby s waren na een zwangerschapsduur van weken geboren. Bij de op tijd geboren baby s waren er geen medische complicaties tijdens zwangerschap en geboorte opgetreden. In totaal werden de baby s 6 keer onderzocht. Om de 4 weken bezochten de baby s het laboratorium; bij het eerste onderzoek waren zij 6 weken oud en bij het laatste onderzoek 26 weken. Hierbij werd uitgegaan van gecorrigeerde leeftijden, dat wil zeggen dat de leeftijd bepaald werd aan de hand van de uitgerekende geboortedatum. Bij elk bezoek aan het laboratorium voerden de baby s twee experimentele taken uit. Om het scangedrag te onderzoeken, keken de baby s naar verschillende stimuli die op een monitor werden aangeboden. Daarbij werden hun oogbewegingen geregistreerd. De ene stimulus was een korte video-opname van het gezicht van hun moeder. In deze opname knikte, glimlachte en keek de moeder zoals zij dit tijdens de interactie met haar baby zou doen. De tweede stimulus was abstract en met behulp van een grafiekprogramma zo gemaakt, dat hij op vrijwel alle fysieke kenmerken (zoals kleuren, lichtheid en bewegingsdynamiek) vergelijkbaar was met de eerste video. Dezelfde stimuli werden, in kleiner formaat, gebruikt in de taak waarin disengagement gemeten werd. In dit experiment werd eerst de blik van de baby naar een stimulus in zijn centrale visuele veld getrokken. Daarna verscheen een tweede stimulus in het perifere gezichtsveld van de baby. Om naar deze stimulus te kijken, moest de baby zijn aandacht en zijn blik loskoppelen van de eerste stimulus. Deze conditie werd vergeleken met een controleconditie, waarin de eerste stimulus verdween op het moment dat de tweede verscheen. Deze controleconditie doet dus geen beroep op de vaardigheid om 149

4 de aandacht en de blik los te maken om naar de perifere stimulus te kunnen kijken. Twee keer tijdens de onderzoeksperiode, namelijk op het moment dat de baby s 12 en 24 weken oud waren, werd met behulp van de Bayley Ontwikkelingsschalen het ontwikkelingsniveau van de op tijd geboren en de premature baby s gemeten, om vast te stellen of er geen sprake was van een afwijkende ontwikkeling. DE BEVINDINGEN De ontwikkeling van het scannen bij op tijd geboren baby s In Hoofdstuk 2 wordt onderzocht hoe jonge baby s de twee in dit onderzoek gebruikte stimuli scannen en hoe hun scangedrag tijdens de eerste 6 levensmaanden verandert. Wanneer jonge baby s stimuli bekijken, fixeren zij meestal maar enkele locaties en kijken niet naar het binnengedeelte van een stimulus, maar vooral naar de randen. Vanaf ongeveer 3 maanden beginnen baby s een flexibeler scangedrag te vertonen en bekijken zij in toenemende mate ook verschillende en verder uit elkaar liggende onderdelen van een stimulus. Vergelijkbare resultaten zijn gevonden voor de wijze waarop baby s gezichten scannen. In deze experimenten heeft men echter haast altijd gebruik gemaakt van voor de baby minder natuurlijke afbeeldingen van gezichten, zoals niet-bewegende gezichten of foto s. Gedurende het experiment werden de oogbewegingen van de baby s gemeten, zodat aantal, duur en locatie van de fixaties bepaald konden worden. Wanneer de baby s nog jong waren, vertoonden ze vaak weinig en lange fixaties, maar na 14 weken werden er meer en kortere fixaties gemeten. Ook keken zij tijdens de inspectie van een stimulus vaker kort weg. In dit onderzoek stabiliseerde de manier van scannen zich pas rond de leeftijd van 18 weken, later dan wat in ander onderzoek gerapporteerd is met betrekking tot het scannen van niet-bewegende stimuli. Het is dus aannemelijk dat het scannen van een bewegende stimulus voor de baby s een grotere uitdaging vormt. Dit effect was voornamelijk aanwezig voor de abstracte stimulus. Vanaf 14 weken trad er een verschil op in de gemiddelde fixatieduur tijdens het scannen van de moeder ten opzichte van de abstracte stimulus. Dit duidt erop dat de baby s vanaf deze leeftijd hun scangedrag aan de kenmerken van de stimuli aanpasten. Tijdens het bekijken van het gezicht van hun moeder keken de baby s het vaakst naar de mond en de ogen. In tegenstelling tot resultaten uit eerder onderzoek met niet-bewegende of niet-realistische afbeeldingen van gezichten keken de baby s in dit onderzoek zelfs rond de leeftijd van 6 weken al naar de ogen en de mond en niet alleen naar de gezichtsomtrekken. Tussen 10 en 14 weken verbeterde de kwaliteit van het scannen sterk. Staren trad niet meer op, en de baby s keken vrijwel de gehele tijd naar de meest betekenisvolle onderdelen van het gezicht, namelijk de ogen en de mond. De ontwikkeling van disengagement bij op tijd geboren baby s In Hoofdstuk 3 staat de ontwikkeling van de vaardigheid om aandacht en blik tussen twee stimuli te verschuiven centraal. Baby s van 1 à 2 maanden hebben er moeite mee 150

5 hun blik van een stimulus los te maken en blijven vaak langdurig naar een stimulus staren. Rond 3 à 4 maanden ontwikkelt disengagement zich. Dit vormt een belangrijke stap in de richting van efficiënt gedrag op de terreinen van visuele aandacht, cognitie en zelfregulatie. In bestaand onderzoek komt naar voren, dat de kenmerken van de gebruikte stimuli van invloed zijn op het kijkgedrag van een baby, maar dit verband tussen stimuluskenmerken en kijkgedrag is nooit eerder systematisch onderzocht. Het doel van deze studie was dus om te onderzoeken hoe stimuluskenmerken disengagement bij jonge baby s beïnvloeden en hoe dit verandert naarmate de baby s ouder worden. Zoals reeds beschreven werden twee verschillende stimuli gebruikt, namelijk een korte film van het gezicht van de moeder van de baby en een eveneens bewegende abstracte stimulus. De films werden aangeboden in een computertaak, waarin een blikverschuiving werd uitgelokt. In de disengagementtaak bleef de eerste stimulus zichtbaar nadat de tweede perifere stimulus verscheen, terwijl in de controleconditie de twee stimuli nooit tegelijkertijd zichtbaar waren en de baby zijn blik dus niet hoefde los te maken. Beide stimulussoorten werden als centrale stimulus en als perifere stimulus gebruikt. Dit leidde tot vier verschillende combinaties van stimuli (moeder-moeder, moeder-abstract, abstract-moeder en abstract-abstract). De frequentie en de snelheid van blikverschuivingen van de centrale naar de perifere stimulus werden gemeten. In de controleconditie verschoven de baby s al vanaf 10 weken geregeld hun blik naar de perifere stimulus. De snelheid waarmee de oogbewegingen inzetten, verbeterde significant tussen de leeftijd van 6 tot 22 weken en stabiliseerde zich erna. In deze conditie was er geen effect van de verschillende stimuluscombinaties. In de conditie waarin de centrale stimulus zichtbaar bleef en die het loskoppelen van aandacht en blik vereiste, keken de jonge baby s minder vaak en langzamer naar de perifere stimulus dan in de controleconditie. De frequentie en de snelheid van de blikverschuiving namen echter tussen 6 en 22 weken toe. In deze conditie werd een duidelijk effect van de stimuluscombinaties gevonden. De baby s keken vaker naar de perifere stimulus, wanneer de centrale stimulus het gezicht van hun moeder vertoonde en de perifere stimulus abstract was. Minder vaak en trager keken de baby s naar de perifere stimulus bij de omgekeerde stimuluscombinatie (abstract-moeder). De verschillen tussen de stimuluscombinaties waren het meest markant tussen 10 en 18 weken de periode waarin disengagement nog niet volledig ontwikkeld is. Hierbij bleek het filmpje van het gezicht van de moeder voor de baby s minder aantrekkelijk te zijn. Dit heeft er waarschijnlijk mee te maken, dat voor baby s van deze leeftijd het gezicht van de eigen moeder reeds erg goed bekend is en nieuwe stimuli interessanter worden. Voorts tonen de bevindingen aan dat de kenmerken van zowel de centrale als de perifere stimulus het kijkgedrag van de baby s beïnvloedden. Verbanden tussen het ontwikkelingsverloop van het scannen en disengagement Hoofdstuk 4 is gewijd aan de relatie en eventuele verbanden tussen het ontstaan van efficiënt scangedrag en de ontwikkeling van disengagement. Hoewel deze twee 151

6 ontwikkelingstrajecten in ongeveer dezelfde periode van de vroege kindertijd vallen, wijst eerder onderzoek erop dat scannen en disengagement op verschillende hersenstructuren gebaseerd zijn. Disengagement wordt in verbinding gebracht met de magno-cellulaire route en de dorsale stroom, terwijl de georganiseerde patronen van oogbewegingen tijdens het scannen gemedieerd worden door de parvo-cellulaire route en de ventrale stroom. Er zijn aanwijzingen dat de hersenstructuren waardoor het scannen gemedieerd wordt zich enigszins eerder ontwikkelen dan de structuren die de basis vormen voor disengagement. Aan de andere kant lijkt het erop dat de twee hersensystemen in ieder geval bij volwassenen niet strikt gescheiden zijn, maar in bepaalde mate met elkaar in verband staan. Om de timing van de ontwikkelingstrajecten te vergelijken en eventuele verbanden te onderzoeken, werden de gegevens van de oogbewegingen tijdens het scannen en tijdens de disengagementtaak samen geanalyseerd. Hieruit bleek dat de veranderingen wat betreft het scannen conform de verwachting eerder tot rust kwamen dan de ontwikkeling van disengagement. Er waren geen aanwijzingen voor een positieve samenhang tussen de ontwikkeling van scangedrag en disengagement; de veranderingen in de twee gedragingen van één en dezelfde baby vertoonden zelfs een groter verschil dan men op basis van toeval zou verwachten. Dit wijst erop dat de hersenstructuren waarop het scannen en disengagement gebaseerd zijn zich in hoge mate onafhankelijk van elkaar ontwikkelen. De ontwikkeling van disengagement bij te vroeg geboren baby s De ontwikkeling van disengagement bij op tijd en te vroeg geboren baby s wordt in Hoofdstuk 5 vergeleken. Te vroeg geboren baby s zijn vroeger in hun ontwikkeling aan visuele indrukken blootgesteld dan op tijd geboren baby s. Aan de ene kant zou deze extra ervaring een positieve invloed op de visuele ontwikkeling van de te vroeg geboren baby s kunnen hebben, aan de andere kant zou een te vroege visuele stimulatie ook schadelijk kunnen zijn voor het nog onrijpe visuele systeem. De ontwikkeling van de frequentie en de snelheid van blikverschuivingen bij te vroeg geboren baby s kwam in grote lijnen overeen met de ontwikkeling bij de op tijd geboren baby s. Ook de effecten van de verschillende stimuluscombinaties waren bij de premature en de op tijd geboren baby s vergelijkbaar. Er waren echter ook verschillen tussen de twee groepen: Met 6 weken vertoonden de premature baby s meer staren dan de op tijd geboren baby s, zowel in de disengagement- als in de controletaak. Tegelijkertijd waren de te vroeg geboren baby s op jonge leeftijd echter sneller wanneer zij hun blik naar de perifere stimulus verschoven. De bevindingen laten dus geen eenduidige conclusies met betrekking tot een potentieel positief of schadelijk effect van vroege visuele ervaring toe, maar tonen aan dat prematuriteit samengaat met een licht afwijkende karakteristiek van de 152

7 ontwikkeling van disengagement. De verschillen waren echter tijdelijk; tegen het einde van de onderzoeksperiode waren er geen verschillen meer aantoonbaar tussen te vroeg en op tijd geboren baby s. CONCLUSIES De doelstelling van dit onderzoek was de ontwikkeling van twee vormen van visueel gedrag scannen en disengagement tijdens de eerste 6 levensmaanden in kaart te brengen. Beide gedragingen ontwikkelden zich snel in de periode tussen 6 en 16 weken. Terwijl er voor het scannen hierna geen veranderingen meer gevonden werden, bleef disengagement zich ook na de leeftijd van 16 weken, in afnemende mate, ontwikkelen. In dit proefschrift werd in het bijzonder ook de invloed van verschillende stimuli en stimuluscombinaties onderzocht. Wat betreft het scannen, kon door het gebruik van een realistische gezichtsstimulus aangetoond worden, dat ook baby s van 6 weken oud al geregeld naar de belangrijke binnengebieden van een gezicht kijken. De langzame, bijna overdreven manier waarop moeders vaak met hun baby interageren en praten maakt het waarschijnlijk ook voor de nog jonge baby s gemakkelijker, de sterke aantrekkingskracht van de omtrekken van een gezicht te overwinnen. Tevens waren er aanwijzingen dat baby s vanaf de leeftijd van 14 weken hun kijkgedrag aan de kenmerken van de stimulus aanpasten. Ook verschilden de geobserveerde ontwikkelingstrajecten van het scannen en van disengagement voor de verschillende stimuli en stimuluscombinaties. De ontwikkeling van meer gevorderd scangedrag verliep trager voor de abstracte stimulus, en in de disengagementtaak hadden de op tijd geboren baby s, evenals de te vroeg geboren baby s, langer moeite om van de abstracte stimulus naar de moederstimulus te kijken dan andersom. Deze bevindingen laten zien dat een vaardigheid die nog niet goed ontwikkeld is bijzonder gevoelig is voor omgevingsinvloeden. Verder laten deze resultaten ook conclusies over onderliggende aandachtsmechanismen toe. In de disengagementtaak beïnvloedden zowel de centrale als de perifere stimulus het kijkgedrag van de baby. Terwijl de baby s naar de stimulus in hun centrale visuele veld keken, werd dus ook de stimulus in de periferie verwerkt en kon deze het kijkgedrag mede bepalen. De vergelijking van de ontwikkeling van disengagement bij op tijd en te vroeg geboren baby s leverde geen duidelijke aanwijzing op voor een gunstig of een schadelijk effect van vroege visuele ervaring. Het werd echter duidelijk dat premature baby s kleine, niet eenduidige verschillen vertonen in hun ontwikkeling. In Hoofdstuk 6 worden naast een samenvatting van de bevindingen van dit onderzoek suggesties voor vervolgonderzoek gegeven. Deze hebben met name betrekking op het beter begrijpen van aandachtsprocessen en kijkgedrag en de relevantie van deze processen voor de vroege ontwikkeling. 153

8

Samenvatting. Over het gebruik van visuele informatie in het reiken bij baby s

Samenvatting. Over het gebruik van visuele informatie in het reiken bij baby s Samenvatting Over het gebruik van visuele informatie in het reiken bij baby s 166 Het doel van dit proefschrift was inzicht te krijgen in de vroege ontwikkeling van het gebruik van visuele informatie voor

Nadere informatie

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg Spelen in het groen Effecten van een bezoek aan een natuurspeeltuin op het speelgedrag, de lichamelijke activiteit, de concentratie en de stemming van kinderen Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) * 132 Baby s die te vroeg geboren worden (bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken) hebben een verhoogd risico op zowel ernstige ontwikkelingproblemen (zoals mentale

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) SAMENVATTING Jaarlijks wordt 8% van alle kinderen in Nederland prematuur geboren. Ernstige prematuriteit heeft consequenties voor zowel het kind als de ouder. Premature

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. De invloed van illusies op visueelmotorische

Nederlandse samenvatting. De invloed van illusies op visueelmotorische De invloed van illusies op visueelmotorische informatieverwerking 115 Terwijl je deze tekst leest, maken je ogen snelle sprongen van woord naar woord. Deze snelle oogbewegingen, saccades genoemd, gebruik

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Verschillende vormen van het visuele korte termijn geheugen en de interactie met aandacht

Nederlandse samenvatting. Verschillende vormen van het visuele korte termijn geheugen en de interactie met aandacht Nederlandse samenvatting Verschillende vormen van het visuele korte termijn geheugen en de interactie met aandacht 222 Elke keer dat je naar iets of iemand op zoek bent, bijvoorbeeld wanneer je op een

Nadere informatie

Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur

Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur Hoewel kinderen die leren praten geen moeite lijken te doen om de regels van hun moedertaal

Nadere informatie

Verwerking van echte en geïmpliceerde beweging

Verwerking van echte en geïmpliceerde beweging Verwerking van echte en geïmpliceerde beweging (Nederlandse samenvatting) Wanneer we een foto van een persoon zien, herkennen de meeste van ons of de persoon op de foto rende terwijl de foto gemaakt werd

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Haar, Sita Minke ter Title: Birds and babies : a comparison of the early development

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Red cheeks, sweaty palms, and coy-smiles: The role of emotional and sociocognitive disturbances in child social anxiety M. Nikolić

Red cheeks, sweaty palms, and coy-smiles: The role of emotional and sociocognitive disturbances in child social anxiety M. Nikolić Red cheeks, sweaty palms, and coy-smiles: The role of emotional and sociocognitive disturbances in child social anxiety M. Nikolić Rode wangen, zweethanden en coy-smiles: De rol van emotionele en socio-cognitieve

Nadere informatie

De wijde wereld in wandelen

De wijde wereld in wandelen 127 De wijde wereld in wandelen Valrisico schatten door het meten van lopen in het dagelijks leven Om een stap verder te komen in het schatten van valrisico heb ik het lopen in het dagelijks leven bestudeerd.

Nadere informatie

Growing into a different brain

Growing into a different brain 221 Nederlandse samenvatting 221 Nederlandse samenvatting Groeiend in een ander brein: de uitkomsten van vroeggeboorte op schoolleeftijd De doelen van dit proefschrift waren om 1) het inzicht te vergroten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 1 Vroeggeboorte na antenatale inflammatie bronchiale hyperreactiviteit als onderliggende oorzaak van Vroeggeboorte Over vroeggeboorte, ook wel prematuriteit genoemd,

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

Dutch summary. Nederlandse samenvatting

Dutch summary. Nederlandse samenvatting Dutch summary Nederlandse samenvatting 127 Kinderen die te vroeg geboren worden, dat wil zeggen bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken, worden prematuren genoemd. Na de bevalling worden ernstig

Nadere informatie

Samenvatting. Exploratieve bewegingen in haptische waarneming. Deel I: de precisie van haptische waarneming

Samenvatting. Exploratieve bewegingen in haptische waarneming. Deel I: de precisie van haptische waarneming Exploratieve bewegingen in haptische waarneming Haptische waarneming is de vorm van actieve tastwaarneming waarbij de waarnemer de eigenschappen van een object waarneemt door het object met zijn of haar

Nadere informatie

Doe een klein onderzoek naar de taalregels die een kind in jouw omgeving al dan niet onder de knie heeft en schrijf daar een verslag over.

Doe een klein onderzoek naar de taalregels die een kind in jouw omgeving al dan niet onder de knie heeft en schrijf daar een verslag over. Naam: Klas: Nr: Datum: Vak: Nederlands Leerkracht: Taalverwerving Opdracht 1 Doe een klein onderzoek naar de taalregels die een kind in jouw omgeving al dan niet onder de knie heeft en schrijf daar een

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting 161. Samenvatting. Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden

Nederlandse samenvatting 161. Samenvatting. Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden Nederlandse samenvatting 161 1 2 3 Samenvatting Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Nederlandse samenvatting 163 Wereldwijd is het percentage kinderen dat te vroeg geboren

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties Informatie voor verwijzers Zie jij wat ik zie? Kinderen met CVI Visuele problemen en beperkingen in het dagelijks

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Door de ontwikkelingen in de zorg voor te vroeg geboren kinderen zijn de overlevingskansen van deze kinderen de afgelopen decennia fors toegenomen. Desondanks

Nadere informatie

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017)

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) Hechtingsrelatie Zelfregulatie en interactie tijdens de nacht Onderdeel van de discussie rond sensitief en responsief ouderschap richt zich

Nadere informatie

Waarom doen sommige personen wel aan sport en anderen niet? In hoeverre speelt

Waarom doen sommige personen wel aan sport en anderen niet? In hoeverre speelt Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Waarom doen sommige personen wel aan sport en anderen niet? In hoeverre speelt genetische aanleg voor sportgedrag een rol? Hoe hangt sportgedrag samen met geestelijke

Nadere informatie

Nieuwsbrief voor ouders. Universiteit van Amsterdam. De sociale ontwikkeling van kinderen. Amsterdam, april 2012, jaargang 5, nr.

Nieuwsbrief voor ouders. Universiteit van Amsterdam. De sociale ontwikkeling van kinderen. Amsterdam, april 2012, jaargang 5, nr. Nieuwsbrief voor ouders De sociale ontwikkeling van kinderen Universiteit van Amsterdam Amsterdam, april 2012, jaargang 5, nr. 1 Beste ouder, Door middel van deze nieuwsbrief willen wij u op de hoogte

Nadere informatie

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities in Early Childhood Health The Generation R Study Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Sociaal-economische gezondheidsverschillen vormen een groot maatschappelijk

Nadere informatie

A Rewarding View on the Mouse Visual Cortex. Effects of Associative Learning and Cortical State on Early Visual Processing in the Brain P.M.

A Rewarding View on the Mouse Visual Cortex. Effects of Associative Learning and Cortical State on Early Visual Processing in the Brain P.M. A Rewarding View on the Mouse Visual Cortex. Effects of Associative Learning and Cortical State on Early Visual Processing in the Brain P.M. Goltstein Proefschrift samenvatting in het Nederlands. Geschreven

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

Sustained Aeration of Infant Lungs (SAIL) study Onderzoek naar beademing van te vroeg geborenen bij de geboorte

Sustained Aeration of Infant Lungs (SAIL) study Onderzoek naar beademing van te vroeg geborenen bij de geboorte Sustained Aeration of Infant Lungs (SAIL) study Onderzoek naar beademing van te vroeg geborenen bij de geboorte Lokale hoofdonderzoeker: Arjan te Pas, neonatoloog 071-5265839 Lokale onderzoeker: Ilona

Nadere informatie

Dutch summary. (Nederlandse samenvatting)

Dutch summary. (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) 151 152 1. Inleiding Rijden onder invloed van alcohol en/of drugs is een belangrijke oorzaak van verkeersongelukken. Al is alcohol de belangrijkste veroorzaker

Nadere informatie

te krijgen in dynamica van de CZS processen. Figuur 1 laat de algemene onderzoeksopzet van de experimenten uit Hoofdstuken 2 tot en met 7 zien.

te krijgen in dynamica van de CZS processen. Figuur 1 laat de algemene onderzoeksopzet van de experimenten uit Hoofdstuken 2 tot en met 7 zien. amenvatting 141 amenvatting Onze zintuigen zijn fascinerende systemen die ons in staat stellen om de wereld om ons heen waar te nemen en onze bewegingen te controleren. Meestal komt de informatie van de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Proefschrift_LVerburgh211214.indd 171 21-12-2014 16:46:37 172 Samenvatting ACHTERGROND DEEL A: DE RELATIE TUSSEN BEWEGING EN NEUROCOGNITIEF FUNCTIONEREN Ondanks bewezen gezondheidseffecten

Nadere informatie

Samenvatting. Dutch Summary.

Samenvatting. Dutch Summary. Samenvatting Dutch Summary. 125 126 Dutch Summary Nederlandse Samenvatting (Summary in Dutch) Door de aanwezigheid van omstanders helpen mensen elkaar minder snel en minder vaak. Dit geldt voor zowel noodsituaties,

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting In de inleiding van dit proefschrift (hoofdstuk 1) wordt de developmental origins of health and disease theorie geïntroduceerd. Deze theorie houdt in dat vele ziekten die we in ons leven kunnen krijgen,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De adolescentie is lang beschouwd als een periode met veelvuldige en extreme stemmingswisselingen, waarin jongeren moeten leren om grip te krijgen op hun emoties. Ondanks het feit

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting Foetale houding en gedrag zijn het resultaat van een interactie tussen foetale (neuromotorische) ontwikkeling en intra-uteriene omgevingsinvloeden. Het is bekend dat veranderingen in intra-uteriene

Nadere informatie

Visuele informatie voor perceptie in bewegingshandelingen

Visuele informatie voor perceptie in bewegingshandelingen Visuele informatie voor perceptie in bewegingshandelingen Het algemene doel van het in dit proefschrift gepresenteerde onderzoek was om verder inzicht te krijgen in de rol van visuele informatie in bewegingscontrole

Nadere informatie

Samenvatting. Synchronisatie met fractal ritmes: Complexiteit matching bij statistische structuur

Samenvatting. Synchronisatie met fractal ritmes: Complexiteit matching bij statistische structuur Samenvatting Synchronisatie met fractal ritmes: Complexiteit matching bij statistische structuur De uitvoering van dagelijkse fysieke activiteiten is sterk variabel. Deze variabiliteit kan worden beschreven

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Samenvatting. Kunnen hoge precisie-eisen in het werk leiden tot RSI? ... ...

Samenvatting. Kunnen hoge precisie-eisen in het werk leiden tot RSI? ... ... ... Kunnen hoge precisie-eisen in het werk leiden tot RSI?... S Kunnen hoge precisie-eisen in het werk leiden tot RSI? Samenvatting Er zijn aanwijzingen dat het uitvoeren van fijn-motorische hand-arm taken,

Nadere informatie

Samenvatting. Coparenting en Angst van het Kind

Samenvatting. Coparenting en Angst van het Kind Samenvatting Coparenting en Angst van het Kind In dit proefschrift worden verschillende associaties tussen coparenting en angst binnen het gezin getoetst, zoals voorgesteld in het model van Majdandžić,

Nadere informatie

Everyday Multiscreening. How the Simultaneous Usage of Multiple Screens Affects Information Processing and Advertising Effectiveness. C.M.

Everyday Multiscreening. How the Simultaneous Usage of Multiple Screens Affects Information Processing and Advertising Effectiveness. C.M. Everyday Multiscreening. How the Simultaneous Usage of Multiple Screens Affects Information Processing and Advertising Effectiveness. C.M. Segijn Dutch Summary (Nederlandse samenvatting) Alledaags multiscreening.

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

Why So Fast? An Investigation of the Cognitive and Affective Processes Underlying Succesful and Failing Development of Reading Fluency. M.H.T.

Why So Fast? An Investigation of the Cognitive and Affective Processes Underlying Succesful and Failing Development of Reading Fluency. M.H.T. Why So Fast? An Investigation of the Cognitive and Affective Processes Underlying Succesful and Failing Development of Reading Fluency. M.H.T. Zeguers Het menselijke brein is waarschijnlijk niet uitgerust

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Dit proefschrift heeft als doel de zorg voor prematuur geboren kinderen te verbeteren. Het gaat in dit proefschrift om kinderen die geboren zijn na een zwangerschapsduur van minder

Nadere informatie

Bilingualism and Cognition: The Acquisition of Frisian and Dutch Mw. E. Bosma

Bilingualism and Cognition: The Acquisition of Frisian and Dutch Mw. E. Bosma Bilingualism and Cognition: The Acquisition of Frisian and Dutch Mw. E. Bosma Nederlandse samenvatting Tweetaligheid en cognitie: de verwerving van het Fries en het Nederlands Deze dissertatie is het resultaat

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De onderzoeken beschreven in dit proefschrift zijn onderdeel van een grootschalig onderzoek naar individuele verschillen in algemene cognitieve vaardigheden. Algemene cognitieve

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Samenvatting. Spatiële affectieve Simon benadering

Samenvatting. Spatiële affectieve Simon benadering Samenvatting In de loop van de laatste decennia zijn steeds meer wetenschappers ervan overtuigd geraakt dat angst een belangrijke cognitieve component omvat. Ze menen dat structurele afwijkingen in de

Nadere informatie

research centre on profound maatschappijwetenschappen research centre on profound maatschappijwetenschappen

research centre on profound maatschappijwetenschappen research centre on profound maatschappijwetenschappen Opgelet! Alertheid bij mensen met zeer ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen Vera Munde Afdeling Orthopedagogiek Rijksuniversiteit Groningen 19-03-2012 1 Opbouw van de workshop Introductie

Nadere informatie

Samenvatting. Audiovisuele aandacht in de ruimte

Samenvatting. Audiovisuele aandacht in de ruimte Samenvatting Audiovisuele aandacht in de ruimte Theoretisch kader Tijdens het uitvoeren van een visuele taak, zoals het lezen van een boek, kan onze aandacht getrokken worden naar de locatie van een onverwacht

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Samenvatting (Dutch summary) Deze studie onderzocht seksueel risicogedrag van homoseksuele mannen in vaste relaties, voornamelijk onder mannen die deelnemen aan de Amsterdamse Cohort Studies onder Homoseksuele

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Hoofdstuk 1. Hoofdstuk 2. Hoofdstuk 3 SAMENVATTING

Nederlandse samenvatting. Hoofdstuk 1. Hoofdstuk 2. Hoofdstuk 3 SAMENVATTING 139 Nederlandse samenvatting Het doel van dit proefschrift is om bij te dragen tot een beter begrip en verbetering van onze kennis over het 22q11.2 deletie syndroom (22q11DS). We onderzochten een specifieke

Nadere informatie

16. Statistische analyse Meldpunt

16. Statistische analyse Meldpunt 16. Statistische analyse Meldpunt Statistische analyse Meldpunt Inleiding In de periode 19 juli 2010 tot en met 16 maart 2012 ontving de commissie zevenhonderdeenenveertig meldingen van seksueel misbruik.

Nadere informatie

Opstap in Bos en Lommer

Opstap in Bos en Lommer Opstap in Bos en Lommer Samenvatting Ineke van der Veen (h.vanderveen@uva.nl) Annemiek Veen m.m.v. Pjotr Koopman SCO-Kohnstamm Instituut Eind jaren tachtig werd in Nederland het programma Opstap geïntroduceerd,

Nadere informatie

Kinderen en horen. Algemene informatie over het gehoor van kinderen en gehoorverlies

Kinderen en horen. Algemene informatie over het gehoor van kinderen en gehoorverlies Kinderen en horen 7 Algemene informatie over het gehoor van kinderen en gehoorverlies Deze brochure is de zevende in een reeks Widex-publicaties over het gehoor en aanverwante onderwerpen. Het belang van

Nadere informatie

Cover Page. Author: Netten, Anouk Title: The link between hearing loss, language, and social functioning in childhood Issue Date:

Cover Page. Author: Netten, Anouk Title: The link between hearing loss, language, and social functioning in childhood Issue Date: Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/47848 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Netten, Anouk Title: The link between hearing loss, language, and social functioning

Nadere informatie

SSamenvatting. 1. Introductie

SSamenvatting. 1. Introductie S 1. Introductie PowerPoint is niet meer weg te denken bij presentaties. Het programma kende wereldwijd meer dan 200 miljoen gebruikers in 2012. Sommigen wenden het aan voor hun colleges, anderen voor

Nadere informatie

Zorgprotocol GBS bij de pasgeborene

Zorgprotocol GBS bij de pasgeborene Zorgprotocol GBS bij de pasgeborene 1. Inleiding 1 Zwangere vrouwen hebben deze bacterie soms in de vagina (schede). Dat kan meestal geen kwaad, maar een klein aantal baby s wordt ernstig ziek door een

Nadere informatie

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil!

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil! Cerebrale Visuele Stoornissen Weet bij jij kinderen wat ik zie? Weet jij wat ik zie? Jij maakt het verschil! Studiedag Carantegroep 20-05-2011 Even voorstellen Marieke Steendam ergotherapeut VVB-team Koninklijke

Nadere informatie

Wat gaan we doen? Voeding en schoolprestatie: Stelling. Definities. Conclusie. Hoe komt leren tot stand?

Wat gaan we doen? Voeding en schoolprestatie: Stelling. Definities. Conclusie. Hoe komt leren tot stand? Voeding en schoolprestatie: Hoofdzaak of kopzorg? Dr. Renate H.M. de Groot Wat gaan we doen? Definities" Hoe komt leren tot stand?" Wat gebeurt er met leren tijdens de adolescentie?" Rol van omgevingsfactoren:

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse samenvatting Wereldwijd zijn er miljoenen mensen met diabetes mellitus, hetgeen resulteert in aanzienlijke morbiditeit en mortaliteit. Bekende oogheelkundige complicaties

Nadere informatie

Algemeen. Prematuur geboren kinderen: Sociaalcommunicatieve ontwikkeling in de eerste levensjaren. Leen De Schuymer

Algemeen. Prematuur geboren kinderen: Sociaalcommunicatieve ontwikkeling in de eerste levensjaren. Leen De Schuymer Prematuur geboren kinderen: Sociaalcommunicatieve ontwikkeling in de eerste levensjaren Leen De Schuymer Algemeen Deze resultatenbundel is gebaseerd op het doctoraatsonderzoek van Leen De Schuymer. Dit

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het is een uitdaging om ouderen te identificeren die baat kunnen hebben bij een interventie gericht op de preventie van beperkingen in het dagelijks leven op het moment dat dergelijke

Nadere informatie

Dynamics, Models, and Mechanisms of the Cognitive Flexibility of Preschoolers B.M.C.W. van Bers

Dynamics, Models, and Mechanisms of the Cognitive Flexibility of Preschoolers B.M.C.W. van Bers Dynamics, Models, and Mechanisms of the Cognitive Flexibility of Preschoolers B.M.C.W. van Bers Introductie Flexibiliteit is een belangrijke eigenschap in de huidige snel veranderende maatschappij. In

Nadere informatie

Theorie! Cognitive Bias Modification! Resultaten onderzoek!

Theorie! Cognitive Bias Modification! Resultaten onderzoek! Cognitive Bias Modification Resultaten onderzoek December 2013 Jules Reijnen Ron Jacobs Theorie Cognitive Bias Modification (CBM) is een recent onderzoeksgebied dat zich richt op de vertekening (bias)

Nadere informatie

Video interactie begeleiding bij pasgeborenen

Video interactie begeleiding bij pasgeborenen Video interactie begeleiding bij pasgeborenen Inleiding Na de geboorte gaan u en uw baby elkaar leren kennen. Hierdoor wordt contact opgebouwd en ontstaat een hechte band. De opname in het ziekenhuis

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch Summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch Summary) Nederlandse samenvatting (Dutch Summary) 87 Appendix Inleiding Diabetes mellitus gaat een steeds belangrijkere rol spelen in onze gezondheidszorg. Het aantal patiënten met diabetes zal naar verwachting

Nadere informatie

Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed beke

Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed beke 107 Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed bekend. Onderzoek naar welke medicijnen gebruikt worden

Nadere informatie

Vereenvoudigde Nederlandse samenvatting

Vereenvoudigde Nederlandse samenvatting Vereenvoudigde Nederlandse samenvatting 151 152 Vroeggeboorte In de westerse wereld wordt 5 tot 13 procent van alle kinderen te vroeg geboren, waarbij vroeggeboorte wordt gedefinieerd als een zwangerschapsduur

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19969 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Hannula, Emilia Title: Assessment of the effects of genetically modified potatoes

Nadere informatie

CHAPTER 12. Samenvatting

CHAPTER 12. Samenvatting CHAPTER 12 Samenvatting Samenvatting 177 In hoofdstuk 1 wordt een toegenomen overleving gerapporteerd van zeer vroeggeboren kinderen, gerelateerd aan enkele nieuwe interventies in de perinatologie. Uitkomsten

Nadere informatie

Ouderen en Internet: Wat werkt op het web?

Ouderen en Internet: Wat werkt op het web? Ouderen en Internet: Wat werkt op het web? Julia van Weert Kennismarkt AMC/VUmc. Amsterdam, 5 juni 2012 Ouder worden en cognitie Z-scores 1,2 0,8 0,4 0-0,4-0,8 Working Memory Long-term memory Speed of

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 138 Uitstel van ouderschap De positie van de vrouw in de westerse maatschappij is de laatste tientallen jaren fundamenteel veranderd. Vrouwen zijn hoger opgeleid dan vroeger en werken vaker buitenshuis.

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 100 Samenvatting Cognitieve achteruitgang en depressie komen vaakvooropoudere leeftijd.zijbeïnvloeden de kwaliteit van leven van ouderen in negatieve zin.de komende jaren zalhet aantalouderen in onze maatschappijsneltoenemen.het

Nadere informatie

Wat baby s zien. Visuele Cortex

Wat baby s zien. Visuele Cortex Wat baby s zien Wanneer een baby naar een voorwerp kijkt, komt er gereflecteerd licht door de lens van het oog en dit licht valt vervolgens op het netvlies aan de achterkant van de ogen. Het netvlies stuurt

Nadere informatie

ZieZo Observatiemethode Handleiding

ZieZo Observatiemethode Handleiding ZieZo Observatiemethode Handleiding Ellen Eelman Marjolein Kuiper Marieke Steendam Inhoud 1. Inleiding 3 1.1. Doel 3 1.2. Gebruikers 3 1.3. Samenstelling 3 2. Verantwoording 4 3. Visuele basisvaardigheden

Nadere informatie

Ontwikkelingsgerichte Zorg Couveuse-unit

Ontwikkelingsgerichte Zorg Couveuse-unit Uw kind verblijft momenteel op de couveuse-unit van het MCL. Om de ontwikkeling van uw kind zo goed mogelijk te steunen en te stimuleren wordt in het MCL ontwikkelingsgerichte zorg toegepast. In deze folder

Nadere informatie

Wat gaan we doen? Hoe komt leren tot stand?

Wat gaan we doen? Hoe komt leren tot stand? Voeding en schoolprestatie: Hoofdzaak of kopzorg? Dr. Renate H.M. de Groot Welten Institute Research, Centre for Learning, Teaching and Technology, Open University of the Netherlands Wat gaan we doen?

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2 Intermanuele transfereffecten in volwassenen

HOOFDSTUK 2 Intermanuele transfereffecten in volwassenen Samenvatting 166 HOOFDSTUK 1 Introductie Na een armamputatie wordt vaak, om functionaliteit te behouden, een prothese voorgeschreven. Echter, 30% van de voorgeschreven protheses wordt niet gebruikt. 1-4

Nadere informatie

Samenvatting Dankwoord About the author

Samenvatting Dankwoord About the author Samenvatting Dankwoord About the author Samenvatting 177 Samenvatting Overgewicht en obesitas worden gedefinieerd op basis van de body mass index (BMI) (hoofdstuk 1). Deze index wordt berekend door het

Nadere informatie

Eye tracking analyse van de visuele impact van windturbines in het landschap

Eye tracking analyse van de visuele impact van windturbines in het landschap Eye tracking analyse van de visuele impact van windturbines in het landschap Fanny Van den Haute Veerle Van Eetvelde Lien Dupont 27 februari 2014 Project Windkracht 13 Faculteit Wetenschappen Vakgroep

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De nadelige gezondheidsrisico s/gevolgen van roken en van depressie en angststoornissen zijn goed gedocumenteerd, en deze aandoeningen doen zich vaak tegelijkertijd voor. Het doel

Nadere informatie

Vroegtijdige weeën en dreigende vroeggeboorte

Vroegtijdige weeën en dreigende vroeggeboorte Vroegtijdige weeën en dreigende vroeggeboorte 1 Deze brochure geeft informatie over de oorzaak, gevolgen en behandeling van vroegtijdige weeën. Een zwangerschap duurt gemiddeld 40 weken, maar een periode

Nadere informatie

Exposure to Parents Negative Emotions in Early Life as a Developmental Pathway in the Intergenerational Transmission of Depression and Anxiety E.

Exposure to Parents Negative Emotions in Early Life as a Developmental Pathway in the Intergenerational Transmission of Depression and Anxiety E. Exposure to Parents Negative Emotions in Early Life as a Developmental Pathway in the Intergenerational Transmission of Depression and Anxiety E. Aktar Summary 1 Summary in Dutch (Samenvatting) Summary

Nadere informatie

Er zijn twee onderzoeken mogelijk: 1. Met de combinatietest wordt onderzocht of er een verhoogde kans bestaat dat uw ongeboren kind Downsyndroom

Er zijn twee onderzoeken mogelijk: 1. Met de combinatietest wordt onderzocht of er een verhoogde kans bestaat dat uw ongeboren kind Downsyndroom Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen INHOUD 1. Wat leest u in deze brochure? 2. Onderzoek naardownsyndroomen lichamelijke afwijkingen 2.1 Onderzoek naar Downsyndroom 2.2 Onderzoek

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting S 146 In vitro fertilizatie (IVF) is in de loop van de jaren wereldwijd uitgegroeid tot een routine procedure binnen de voortplantingsgeneeskunde voor koppels met vruchtbaarheidsproblemen.

Nadere informatie

Samenvatting Zoeken naar en leren begrijpen van speciale woorden Herkenning en de interpretatie van metaforen door schoolkinderen

Samenvatting Zoeken naar en leren begrijpen van speciale woorden Herkenning en de interpretatie van metaforen door schoolkinderen Samenvatting Zoeken naar en leren begrijpen van speciale woorden Herkenning en de interpretatie van metaforen door schoolkinderen Onderzoek naar het gebruik van metaforen door kinderen werd populair in

Nadere informatie

Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren

Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren alcohol. Dit proefschrift laat zien dat de meerderheid van

Nadere informatie

Dutch summary. Nederlandse samenvatting. Een bijdrage aan de grijp-puzzel

Dutch summary. Nederlandse samenvatting. Een bijdrage aan de grijp-puzzel Dutch summary Nederlandse samenvatting Een bijdrage aan de grijp-puzzel Mensen kunnen op allerlei manieren van elkaar verschillen. Sommige mensen hebben kleine handen, andere juist grote, sommige mensen

Nadere informatie

development of sucking patterns in preterm infants

development of sucking patterns in preterm infants 9 Samenvatting 123 Dit proefschrift gaat over de ontwikkeling van zuigpatronen bij premature pasgeborenen. Deze baby s hebben vaak problemen met het leren drinken uit de borst of de fles en het is niet

Nadere informatie

Beoordelingsprotocol objectkenmerken

Beoordelingsprotocol objectkenmerken WAARDERINGSKAMER NOTITIE Betreft: Beoordelingsprotocol objectkenmerken Datum: 7 februari 2014 Bijlage(n): - BEOORDELINGSPROTOCOL OBJECTKENMERKEN Inleiding De juiste registratie van alle gegevens over een

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38704 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Shafiei Sabet, Saeed Title: The noisy underwater world : the effect of sound on

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Groep-B-streptokokken en zwangerschap

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Groep-B-streptokokken en zwangerschap Refaja Ziekenhuis Stadskanaal Groep-B-streptokokken en zwangerschap GROEP-B-STREPTOKOKKEN EN ZWANGERSCHAP INLEIDING De groep-b-streptokok is een bacterie die bij veel zwangere vrouwen in de vagina (schede)

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 3. Wat is een stuitligging 3. Hoe vaak komt een stuitligging voor 4. Onderzoek bij een stuitligging 4

Inhoudsopgave. Inleiding 3. Wat is een stuitligging 3. Hoe vaak komt een stuitligging voor 4. Onderzoek bij een stuitligging 4 Stuitligging Inhoudsopgave blz. Inleiding 3 Wat is een stuitligging 3 Hoe vaak komt een stuitligging voor 4 Onderzoek bij een stuitligging 4 Wat gebeurt er als de baby bij ongeveer 36 weken nog in stuitligging

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Onze voorouders hebben moeten leren overleven in omgevingen waarin ze continu geconfronteerd konden worden met onverwachte situaties. Van cruciaal belang voor hun overleving werd

Nadere informatie

Samenvatting. Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie

Samenvatting. Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie Overgewicht is een snel groeiend wereldwijd probleem en is geassocieerd

Nadere informatie