Zakelijk Nederlands in de beroepsopleiding

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zakelijk Nederlands in de beroepsopleiding"

Transcriptie

1 3 Behoeftenonderzoek Omdat de communis opinio doctorum (vgl. hoofdstuk 2.4.4) geen geschikte gegevens over de behoeften met betrekking tot het Nederlands van medewerkers in de detailhandel leverden, heb ik zelf een behoeftenonderzoek gedaan, dat zowel exploratief alsook populatiebeschrijvend is. In het volgende zullen de resultaten van de enquête worden voorgesteld en gelijktijdig met de resultaten van de interviews worden aangevuld. Hieronder wil ik ten eerste nog eens op de doelstelling van het onderzoek ingaan voordat ik de methode van het behoeftenonderzoek en de benadering van de beoogde doelgroep ga voorstellen. Ten slotte zal ik een overzicht van de resultaten geven, die bij het ontwerpen van de beroepsgerichte NVT-planning een spilfunctie zullen vervullen. 3.1 De doelstelling Samenvattend heb ik tot nu toe de doelstellingen, dus het ideaal, van een NVT-cursus op de beroepsschool geschetst. Maar tussen ideaal en werkelijkheid bestaat een wederzijdse betrekking die de Zwitsers filosoof en dichter Henri Frédéric Amiel in de 19 e eeuw onder woorden heeft gebracht en waarop ik aan het eind van dit hoofdstuk zal terugkomen. De werkelijkheid bederft wanneer het ideaal er niet zijn parfum aan toevoegt, maar het ideaal zelf wordt tot een vergif, indien het zich niet met de werkelijkheid verbindt. Daarom zijn voor een cursusplanning niet alleen de voorschriften voor thema's en vaardigheden van belang, die in het curriculum van scholen zijn opgenomen. Een analyse van de noodzakelijke vaardigheden uit het reële beroepsleven moet dit vervolledigen en is daarom voor het bereiken van het doel van het werkstuk cruciaal. Om deze reden lijdt de bovengeschikte vraagstelling van het behoeftenonderzoek van het doel van het werkstuk af. Om namelijk een sterkere samenhang tussen het NVT-onderwijs met de vakrichting en het alledaagse beroepsleven van de leerlingen te kunnen bereiken, zal de vraag worden beantwoord, welke vaardigheden een Kaufmann im Einzelhandel of een Verkäufer daadwerkelijk nodig heeft. Dit zal zoals we straks zien vanuit verschillende perspectieven worden beantwoord. 3.2 De methode Bij de keuze en ontwikkeling van de onderzoeksmethode is het ten eerste van belang om voor een kwalitatieve of een kwantitatieve aanpak te kiezen. Met een kwantitatieve methode wordt door bij. een schriftelijke enquête naar een groot aantal resultaten en een 24

2 statistische evaluatie gestreefd, om algemeen geldige uitspraken te kunnen doen. Bij een kwalitatieve methode wordt op individuele gevallen ingegaan, wat bij. door interviews het geval is (vgl. Bortz & Döring 2006, p. 127 v.; 271 v.; Mayring 2002, p. 41 v.). Er zijn enkele argumenten die het voor en tegen van elk methode weergeven en die Barmeyer (2000) in enkele woorden heeft samengevat. 10 Vereinfacht gesagt, wird dem qualitativen Verfahren Willkürlichkeit vorgeworfen, dem quantitativen Oberflächlichkeit. Während quantitative Forschung in erster Linie mißt, versucht qualitative Forschung zu verstehen. [ ] Festgehalten werden kann, daß eine Kombination beider Ansätze zu brauchbaren Ergebnissen in der kulturvergleichenden und interkulturellen Forschung führt. (Barmeyer 2000, p. 66) Om de vraagstelling naar de werkelijk benodigde vaardigheden van medewerkers in de verkoop te kunnen beantwoorden, heb ik voor beide methoden gekozen, waarbij de populatiebeschrijvende resultaten van schriftelijke enquêtes 11 met exploratieve inzichten van geïnterviewden 12 duidelijk worden. worden aangevuld. De argumentatie ervoor zal in het volgende Er zijn twee redenen om een enquête onder leerlingen en hun opleiders in de detailhandel door te voeren. Ten eerste zal de kwantitatieve aanpak van dit quasi-experimentele onderzoek door middel van een representatieve steekproef een nauwkeurig beeld van de gekozen kenmerken in de hele populatie mogelijk maken (vgl. Bortz & Döring 2006, p. 51; 53). Zonder enorme kosten te veroorzaken, is voor een schatting van de hele detailhandelspopulatie een groot aantal resultaten zinvol voor een gemiddelde beoordeling. Deze doorsnee-resultaten zijn betrouwbaarder en betrouwbaarder dan een individuele beoordeling (vgl. Bortz & Döring 2006, p. 171). Een tweede reden voor het opstellen van een vragenlijst in plaats van interviews ligt in de beperkte tijd, die de leerlingen en in het bijzonder de opleiders voor zulke extra moeite hebben, maar het begeleidend schrijven maakt de doelen en het nut duidelijk, zodat ze de noodzaak van hun medewerking inzien. De kernelementen van de enquêtes zijn gelijk, omdat de leerlingen zich nog aan het begin van hun beroepsleven bevinden en de strikt noodzakelijke kennis en vaardigheden nog niet helemaal kunnen overzien. De concrete doelen van de enquêtes zal ik in de volgende paragrafen (hoofdstuk en 3.2.2) nader uitleggen. 10 Omdat in dit werkstuk geen ruimte is om verder op de voor- en nadelen van elk methode in te gaan, zal ik me tot de uitspraak van Barmeyer beperken en voor meer informatie naar Bortz & Döring (2006) en Mayring (2002) verwijzen. 11 De enquêtes zijn in bijlage 02 en 03 [Enquête (opleiders) & Enquête (leerlingen)] te vinden. 12 De interview-gids is in bijlage 04 [Interview-gids (economieleraars)] te vinden. 25

3 Omdat tussen de praktijk, waarmee de leerlingen in hun bedrijven kennis kunnen maken, en de in de beroepsschool behandelde en in het eindexamen gevraagde theorie echter een complexe verbinding bestaat, die mogelijk door de medewerkers in de winkels niet te overzien is, heb ik bovendien voor een kwalitatieve methode gekozen. De populatiebeschrijvende resultaten zullen met ervaringen van de ondervraagden leerkrachten worden aangevuld. Bij dit exploratief onderzoek wordt meestal geprobeerd in een onontgonnen gebied, zoals het beroepsgerichte vak Nederlands, door een open interview meningen en ervaringen te weten te komen (vgl. Bortz & Döring 2006, p. 50). Dit zal ik in het derde paragraaf (hoofdstuk 3.2.3) voorstellen De enquêtes voor leerlingen De evaluatie wordt in hoge mate door gesloten vragen en (meer-)keuzevragen vergemakkelijkt en ze leveren een grotere objectiviteit. Door open vragen kunnen de ondervraagden met name door spelfouten of stilistische gebreken minder helder antwoorden. Ook maakt een onleesbaar handschrift de evaluatie moeilijk (vgl. Bortz & Döring 2006, p. 232 v.). Dus de vragenlijsten voor de leerlingen omvatten verschillend afwisselende vraagsoorten, maar bij voorkeur worden vragen met vaste antwoordmogelijkheden gegeven. De enquêtes zijn in drie gedeeltes opgedeeld: (a) Informatie over de opleiding, (b) Informatie over kennis van het Nederlands en (c) Behoefte aan het Nederlands. (a) Informatie over de opleiding Het eerste gedeelte houdt zich met algemene informatie over de leerling bezig en omvat open vragen en meerkeuzevragen. De antwoorden op de vragen, in welk district het bedrijf of het filiaal ligt en in welk branche de onderneming actief is, zal feiten opleveren, die een vergelijking tussen dezelfde branches in de verschillende districten mogelijk maakt. Om dezelfde reden heb ik naar het beroep, dus Kaufmann im Einzelhandel of Verkäufer en het leerjaar gevraagd. Bovendien heb ik in dit gedeelte naar de bezochte BBS gevraagd. (b) Informatie over kennis van het Nederlands In het tweede gedeelte heb ik voor meerkeuzevragen gekozen, waarmee ik in kaart wil brengen hoeveel van de ondervraagden al kennis van het Nederlands hebben. Als ze kennis van de Nederlandse taal hebben, vraag ik om een inschatting, welk niveau ze hebben bereikt en waar ze hun kennis hebben opgedaan. Als de leerlingen ontkennend 26

4 beantwoorden, moeten ze ook de keuzevraag met Ja / Nee beantwoorden, of ze het Nederlands willen leren. Met deze vragen wil ik later een beeld ervan krijgen, hoeveel leerlingen in hun algemene schoolopleiding het Nederlands hebben geleerd en of er bijv. bij de leerlingen op de beroepsscholen in Emden of Aurich überhaupt interesse voor een cursus Nederlands in het algemeen bestaat. (c) Behoefte aan het Nederlands Het derde deel van de vragenlijst van de leerlingen gaat over de behoefte aan het Nederlands in hun beroep. Hier vraag ik enerzijds door middel van meerkeuzevragen en anderzijds laat ik door middel van open vragen ruimte voor de leerlingen, om de antwoordmogelijkheden te kunnen aanvullen. Bij een bipolare ratingscala maakt een even aantal antwoordmogelijkheden het kiezen van de middenpositie - dus een centrale tendentie - niet mogelijk, zodat zowel de leerlingen als ook de opleiders en uiteindelijk de leerkrachten hier een keuze moeten maken voor belangrijk of onbelangrijk (vgl. Bortz & Döring 2006, p. 167). De meerkeuzevragen maken de kern van de enquête uit en vragen ten eerste naar de frequentie van situaties in hun eigen bedrijfsleven, waarbij ze Nederlandse kennis nodig hebben. Dit moeten ze in een bipolare ratingscala (vgl. Bortz & Döring 2006, p. 164) met zes stappen van nooit tot en met vaak inschatten. De tweede vraag houdt zich met de opsplitsing van de situaties bezig, waarbij de leerlingen in een vierledige bipolare ratingscala (belangrijk onbelangrijk) moeten de betekenis van de vaardigheden aangeven. Sommige leerlingen kunnen nooit de situatie hebben meegemaakt, dat ze een Nederlandse klant moeten bedienen en voelen zich mogelijk niet aangesproken om deze vragen te beantwoorden. Om dit halo-effect (vgl. Bortz & Döring 2006, p. 170) te voorkomen, heb ik aangegeven, dat de leerlingen desalniettemin moeten proberen in te schatten, hoe belangrijk de vaardigheden in het algemeen zijn. Wat de specifiek te beoordelen vaardigheden betreft, heb ik me niet alleen op talige vaardigheden georiënteerd, zoals iemand voorstellen, telefoontjes voeren, afspraken maken, smalltalk of orders geven, die in het curriculum voor het NVT-onderwijs aan het begin worden behandeld (vgl. Niedersächsisches Kultusministerium 2011, p. 11 v.). Naast het werkterrein klanten bedienen of met hun onderhandelen, heb ik ook naar andere opdrachten van een verkoper gevraagd, zoals het onderhandelen met leveranciers, producten reclameren, offertes vragen, in de marketing meewerken of de correspondentie 27

5 verwerken en zelf offertes schrijven. Bovendien zijn er ook algemene competenties in de lijst opgenomen, zoals actief discussiëren of presentaties houden die in het curriculum voor het economieonderwijs verplicht zijn (vgl. KMK 2004, p. 8 v.). De laatste vraag houdt zich met de interculturele competenties bezig en is zoals de vorige vraag van een vierledige bipolare ratingscala (belangrijk onbelangrijk) voorzien. Bij de concrete vraagstelling heeft het onderzoek van Lüsebrink, Wille en Zapf (2005) me geholpen, die de behoefte aan interculturele competentie in bedrijven in het Duits-Franse grensgebied in het zuiden van Duitsland hebben onderzocht. Uit de heel verschillende competenties, die de auteurs in verschillende sectoren hebben afgevraagd, heb ik voor de leerlingen in de sector»detailhandel«de belangrijkste vaardigheden aan de doelen van het NVT-curriculum en van het economieonderwijs getoetst. De resultaten zijn nu enerzijds gerust op het zakelijk Nederlands (Nederlandse vakbegrippen) en anderzijds op interculturele onderwerpen (typische Nederlandse zegswijzen, Nederlandse beleefdheidsfrazes, kennis van de Nederlandse markt en kennis van Nederlandse zeden en gewoonten), die het handelen en de houding van de leerlingen positief kunnen beïnvloeden. Tussen de vragen met de vierledige bipolare ratingscala en aan het einde van de vragenlijst is ruimte gelaten voor impulsen en suggesties De enquêtes voor opleiders Voor de vragenlijst voor de opleiders gelden dezelfde randvoorwaarden als voor de leerlingen, ook hier ligt de prioriteit op vragen met voorgegeven antwoorden, die ik in drie gedeeltes heb opgedeeld: (a) Informatie over de onderneming, (b) Informatie over kennis van het Nederlands en (c) Behoefte aan het Nederlands. (a) Informatie over de onderneming Aan het begin zal het bedrijf in kaart worden gebracht doordat de opleiders in afwisselend open en meerkeuzevragen de vestigingsplaats van het bedrijf en de branche aangeven. Bovendien geven ze aan, hoeveel medewerkers en hoeveel leerlingen ze in dienst hebben. (b) Informatie over kennis van het Nederlands Het tweede gedeelte houdt zich met de kennis van de Nederlandse taal bezig en daarbij zullen de opleiders aan de ene kant de betekenis van het Nederlands bij het selecteren van het personeel inschatten. Deze vraag is een meerkeuzevraag en is opgedeeld naar leerlingen, gewone medewerkers en leidinggevende krachten. Bij het voorgegeven antwoord 28

6 heb ik voor een drieledige bipolare ratingscala (belangrijk onbelangrijk) gekozen, waarbij de ondervraagden de mogelijkheid hebben een neutrale middenpositie in te nemen. Met deze vraag zal ten slotte een beeld ervan ontstaan, of er verschillen in de functie van kennis van het Nederlands tussen verschillend hoogopgeleide medewerkers zijn. Dit zal binnen het kader van mijn onderzoek de stelling van Schöpper-Grabe en Weiß (2001) controleren, dat de behoefte aan kennis van vreemde talen nu niet meer op het directieniveau is beperkt (vgl. hoofdstuk 1.1). De tweede vraag wil de onderwijs- en opleidingsmogelijkheden in de bevraagde bedrijven verkennen en indien er cursussen worden aangeboden, kunnen de opleiders in een open vraag aangeven of ze bijv. het Nederlands of het contact met het buurland betreffen. (c) Behoefte aan het Nederlands Het derde deel is net zo opgebouwd als het derde deel van de vragenlijst van de leerlingen met het onderscheid, dat ik de opleiders niet naar hun eigen beroepsleven, maar naar de noodzakelijke competenties van de Kaufleute im Einzelhandel en de Verkäufer vraag, omdat niet is uit te sluiten, dat ze een andere opleiding hebben gevolgd. De vragen bevatten de hoeveeldheid contacten met Nederlanders, de talige vaardigheden en de interculturele competenties, die voor de contact nodig zijn. De antwoorden worden volgens hetzelfde schema zoals bij de leerlingen voorgegeven. Verder zal de gesloten vraag worden beantwoord, of de onderneming in contact komt met Nederland en op welke manier. Deze vraag is een meerkeuzevraag en zal resultaten over mogelijke Nederlandse gesprekpartners opleveren naast klanten, die de winkel betreden. Bovendien is een overzicht van de personeelsgroepen (leidinggevend medewerkers, commercieel hoog of laag geschoolde medewerkers) interessant, die voornamelijk met Nederlanders in contact komen en alsook de leerlingen hebben de opleiders ruimte voor eigen commentaren en suggesties De interviews met economieleraars De interviews met de economiedocenten zijn half-gestructureerd, omdat deze methode het meest geschikt is voor een exploratief onderzoek (vgl. Bortz & Döring 2006, p. 218). De interview-gids voor het face-to-face-gesprek zal grotendeels open vragen, maar deels ook net als bij de enquête gesloten met voorgegeven antwoordmogelijkheden omvatten (vgl. hoofdstuk en 3.2.2). Van de volgorde kan worden afgeweken om bijv. enkele aspecten na te vragen. In het algemeen zijn de interviews in vier delen opgedeeld: (a) 29

7 Informatie over de school, (b) Informatie over de geïnterviewde, (c) Informatie over het economieonderwijs en (d) Behoefte aan het Nederlands. (a) Informatie over de school Het eerste gedeelte zal als inleiding dienen en algemene informatie over de school opleveren. De vragen zijn open gesteld en moeten een beeld vormen, hoe groot de school is (hoeveel scholieren, hoeveel leerkrachten) en welke vreemde talen er worden aangeboden. Bovendien vraag ik naar de beroepen en vakrichtingen, waarin de talen worden aangeboden en als het naar mijn mening interessante antwoorden oplevert, zal ik de vraag stellen, waarom het vreemdetalenonderwijs werd ontwikkeld. Dit zal bijv. het geval zijn, als de vorige antwoorden boven het Spaans en het Frans in het Berufliche Gymnasium uitgaan. (b) Informatie over de geïnterviewde In het tweede gedeelte gaat het in het algemeen over de ondervraagde persoon. Welke functie hij/zij in de school inneemt, in welke vakken ze les geeft en in welke beroepen en vakrichtingen ze wordt ingezet. Deze vragen stel ik, indien een economieleraar ook het Nederlands of een andere vreemde taal onderwijst, is het interessant om deze antwoorden met die van iemand te vergelijken, die niet in een vreemde taal les geeft maar alleen het vak economie heeft. De twee eerste gedeeltes zullen als warming up voor de bevraagde leerkrachten dienen, omdat het interview een ongewone situatie uitmaakt en bij de ondervraagden door deze minder belangrijke vragen de nervositeit verdwijnt (vgl. Bortz & Döring 2006, p. 222). (c) Informatie over het economieonderwijs Het derde gedeelte wil informatie over het economieonderwijs inwinnen. In het bijzonder zal de volgende doelstelling van LF2 Bei Bedarf geben [die Schüler/innen] situationsgerecht einfache Auskünfte in einer fremden Sprache. (KMK 2004, p. 10) centraal staan. De geïnterviewden zullen de vragen beantwoorden, hoe de doelen in de economie-lessen in de respectievelijke school worden omgezet en in welke taal de vereiste vakbegrippen en typische zegswijzen worden onderwezen. (d) Behoefte aan het Nederlands Het vierde gebied houdt zich met de behoefte aan de Nederlandse taal bezig. In dit geval zal ik de economieleraars naar hun contacten met de opleiders vragen en een beeld ervan 30

8 krijgen, in hoe verre ze overleggen met de handelsbedrijven over de behoefte aan beroepsgericht vreemdetalenonderwijs. Het volgende is weer hetzelfde schema dan als de enquête. De economieleraars zullen vanuit hun perspectief in een vierledige bipolare ratingscala een inschatting geven van de bovengenoemde vaardigheden en interculturele competenties. Tevens zullen ze commentaren op de vaardigheden kunnen geven en daardoor achtergrondinformatie verschaffen. Ten slotte zal ik de economie docenten ook expliciet naar de competenties vragen en welke mening ze hebben tegenover het lezen, begrijpen, schrijven, vertalen, spreken en dit te beredeneren. Bij de beantwoording van deze vragen wil ik van de geïnterviewden vooral een inschatting van de relevantie van de genoemde vaardigheden met het oog op het economieonderwijs, zodat bij mijn cursusplanning ten slotte niet alleen de nadruk op het reële beroepsleven van de leerlingen ligt, maar ook op de vakcompetenties, die ze in het eindexamen moeten aantonen. Om het interview af te sluiten zal ik dan de vraag stellen, wat naar mening van de economieleerkrachten de toekomstige behoefte aan het Nederlands met betrekking tot hun district zou kunnen zijn. Deze vraag stel ik aan de pedagogen omdat ze in contact staan met alle leerlingen en soms ook met hun opleiders en een regionaal overzicht kunnen verschaffen. 3.3 De doelgroep Tot nu toe hebben we het over de evaluatie-instrumenten gehad, zonder op de doelgroep nader in te gaan. Zoals ik in de inleiding (vgl. hoofdstuk 1.1) heb gezegd, zal de doelgroep tot de detailhandel zijn beperkt. Dit sluit ten eerste bij de ambities van de BBS I Leer aan, waar ik mijn onderwijsplanning ter beschikking kan stellen en de bestaande onderwijsplanning kan ondersteunen. Ten tweede hebben de leerlingen aan de BBS I Leer, de BBS Wittmund en eventueel in de toekomst ook de BBS I Aurich de mogelijkheid om een uitwisseling mee te maken, waarbij kennis van de taal voor een vergelijking van de economische onderwerpen met Nederlandse medewerkers voordelig zijn. Wat de districten betreft, heb ik me op Leer, waar de BBS het voortouw neemt, op Aurich, waar de BBS weliswaar geen Nederlands aanbiedt, maar geïnteresseerd is in een uitwisselingsproject met Nederland, en op de BBS I Emden, waar een gelijke uitwisseling met leerlingen uit de expeditie wordt doorgevoerd, maar het vak Nederlands nog niet zo ver is ontwikkeld (vgl. hoofdstuk 2.4.5). 31

9 Voordat het onderzoek in de scholen kon beginnen, is de voorafgaande toestemming van de schoolhoofd nodig, waarbij ik bovendien de mogelijkheid heb aangegrepen om hem te vragen, het contact te leggen met de nodige leerkrachten, die in de beroepsschool en in het bijzonder in de detailhandel onderwijzen. Wat het aantal interviews betreft, heb ik besloten, om in elke BBS een of drie economieleraars te interviewen. Enerzijds moeten natuurlijk de kosten voor de reis en anderzijds de hoogwaardige analyse van de open vragen in acht genomen worden. Omdat de detailhandel in Oost-Friesland uit vele be-drijven bestaat en de kosten van een grootschalige enquête niet te overzien waren, heb ik naar verschillende bedrijven in verschillende branches gezocht, zodat een representatieve steekproef kan worden genomen. Daarbij heb ik me geconcentreerd op een aantal winkels in de binnensteden en grote winkelcentra in de buurt van de respectievelijke stad. De adressen van de opleidende bedrijven heb ik samen met een adviserend schrijven door de scholen gekregen. Het aantal enquêtes voor de leerlingen is afhankelijk van de be-drijven. Nadat ik de ondervraagde leerkrachten naar hun mening heb gevraagd, welke bedrijven me steun zullen bieden bij de enquête en welke zinvolle resultaten kunnen opleveren, heb ik per stad 20 winkels samengesteld en contact met de opleiders opgenomen, die op hun beurt contact met de leerlingen zouden opnemen. De volgende grafiek is een overzicht van de verdeling van het onderzochte gebied in Oost- Friesland. Links is Oost-Friesland in het geheel afgebeeld, de kaart rechts laat de stad Aurich en de onderzochte (binnenstad en de winkelcentra) gebieden zien. Op de volgende pagina toont de kaart links de onderzochte gebieden in Emden en rechts is een overzicht van Leer. 32

10 Afbeelding 4: Onderzochte gebieden in Oost-Friesland Bron boven links in navolging van: BVN o. A., p. 1; boven rechts/beneden: Google-Maps 3.4 Planning en aanpak Uit de voorbereidende gesprekken met ervaren onderzoekers en bekende docenten bleek, dat een enquête onder leerlingen en opleiders weinig resultaten zal opleveren, als dit online of per post wordt gedaan. Mij wordt aanbevolen om de opleiders in de winkels direct aan te spreken en naar hun hulp te vragen. Nadat de voorbereidingen waren afgesloten, dus de enquêtes en de interview-gidsen waren ontworpen, strekte de geplande project-tijdruimte zich uit over juli tot en met augustus De eerste stap in juli 2011 was de contactopname met de schoolhoofden in de respectievelijke scholen, wat vlak voor de zomervakantie gebeurde. Daarbij wilde een schoolhoofd zijn toestemming niet zonder de goedkeuring van de Landesschulbehörde geven, die ik voor de contactopname met de leerkrachten moest vragen. Omdat bovendien de tijd van het onderzoek binnen de zomervakantie viel en de meeste leerkrachten en bevoegde ambtenaars van de Landesschulbehörde niet te bereiken waren, moest ik het concept aanpassen en ook september in mijn planning opnemen. In augustus 2011 was ik van plan om alle interviews zowel met de leraars Nederlands als ook met economieleraars te voeren en contact met de opleiders op te nemen. Dat is min of meer goed gelukt. De interviews met de economieleraars kon ik in Aurich al in juli helemaal afwerken en de enquêtes kon ik begin augustus in de bedrijven uitreiken. Hier heb ik ten eerste de bedrijven opgebeld en naar de contactpersoon voor de opleiding gevraagd. Bij het afleveren van de enquêtes ben ik echter te weten gekomen, dat de meeste leerlingen in juli en augustus op vakantie waren. Om deze reden heb ik besloten, om de vraaglijsten alleen af te leveren en de volgende week op te halen. Van de interviews in Emden kon ik alleen een interview in juli voeren, de twee andere vonden in augustus 33

11 plaats. Om tijd te besparen hebben de leerkrachten voorgeslagen, het interview gezamenlijk te voeren. Het voorstel heb ik, omdat erbij een discussie zou kunnen ontstaan en dit eventueel andere resultaten zou kunnen opleveren, aangenomen en heb daarbij ook een aantal adressen van bedrijven in Emden en de gegevens van de opleiders gekregen, zodat ik de enquêtes direct kon uitdelen. In Leer was de problematiek, dat de contactpersoon om privé redenen geen tijd heeft gevonden. Daarom ben ik eind augustus zelf actief geworden en heb via langere omwegen de betreffende leerkrachten geïnterviewd en naar de adressen van de bedrijven en opleiders gevraagd, om er ten slotte de bedrijven te contacteren. Hier kon ik alleen twee economieleerkrachten interviewen, omdat de school in Leer in de detailhandel alleen twee experten heeft ingezet. In september 2011 was ik oorspronkelijk van plan, alle gegevens te evalueren. Door de vertragingen in Leer werden echter midden september de laatste interviews gevoerd, zodat de uitdeling van de laatste enquêtes op de lange baan is geschoven. Ik heb per stad 20 bedrijven aangesproken, waarvan sommige van tevoren hun hulp hebben ontzegd, bij de andere was ik met het inzamelen in alle drie steden echter nog tot midden oktober bezig. Daarom heeft de analyse van de schriftelijke en mondelinge resultaten ten slotte pas in oktober en november 2011 plaatsgevonden, wat in het volgende hoofdstuk zal worden beschreven. 3.5 Resultaten In totaal hebben 47 bedrijven en 97 leerlingen aan de enquête meegedaan. De evaluatie van de enquêtes zullen als volgt worden bekeken: (3.5.1) Algemene informatie over de onderneming, (3.5.2) Algemene informatie over de opleiding (3.5.3) Informatie over Nederlandse kennis en (3.5.4) Behoeften aan het Nederlands Algemene informatie over de onderneming De ondervraagde bedrijven kunnen aan de hand van de kenmerken (a) geografische verspreiding, (b) brancheverdeling en (c) bedrijfsgrootte worden gekarakteriseerd. (a) De geografische verspreiding Aan het onderzoek hebben in totaal 47 opleiders van verschillende bedrijven deelgenomen, waarvan 15 in Leer, 16 in Emden en 16 in Aurich zijn gevestigd. Zoals de afbeelding op de volgende pagina laat zien, zijn de onderzochte bedrijven relatief gelijkmatig verdeeld. 34

12 Afbeelding 5: Geografische verspreiding (b) De brancheverdeling Bij de branches heb ik tevens een gelijkmatige verdeling in het oog gehad. De keuze was beperkt tot de branches modezaken (en schoenenzaken), sportzaken, elektronica, levensmiddelen (alleen supermarkten), cosmetica, dierenspeciaalzaak en speelgoedzaken. Daarnaast was er nog de mogelijkheid om een andere branche onder overige te kunnen aangeven (tussen de haakjes wordt het aantal gemeld), waarbij juwelieren (1), de bouwbranche (4), de dierenspeciaalzaken (3), schrijfbehoeften (3), de opticiens (2), boekhandel (1), lederwarenzaken (1), rijwielhandel (1) en fan-artikelen/cadeauwinkel (1) worden genoemd. In de volgende tabel is de verdeling over de drie steden te zien. In de regel levensmiddelen zijn ook de grote warenhuizen opgenomen, omdat de levensmiddelen een groot onderdeel van hun sortiment uitmaken. De opleiders in deze bedrijven hebben meestal meer dan een keuze gedaan, daarom heb ik ze in de laatste regel onder warenhuizen samengevat. Omdat alleen de grote warenhuizen speelgoedzaken hebben gekozen, is deze branche in de tabel niet vermeld. Stad Branche Leer Emden Aurich modezaken sportzaken elektronica levensmiddelen cosmetica woonzaken overige warenhuizen Abeelding 6: De brancheverdeling 35

13 (c) De bedrijfsgrootte Zakelijk Nederlands in de beroepsopleiding Met het oog op de vraag, of er afhankelijk van de bedrijfsgrootte verschillende onderwijs- en opleidingsmogelijkheden bestaan, die het Nederlands betreffen, heb ik de opleiders bovendien verzocht om een inschatting te geven hoeveel employés hun bedrijf omvat en hoeveel leerlingen ze werk geven. De volgende tabel toont aan, hoeveel opleiders welk antwoord hebben gegeven en tussen haakjes is aangegeven, hoeveel leerlingen deze gemiddeld werk geven. Het gemiddelde heb ik gekozen, om de bedrijfsgrootte in relatie met het aantal leerlingen te kunnen beschouwen. Stad Aantal Leer ( leerlingen) Emden ( leerlingen) Aurich ( leerlingen) minder dan 10 4 (1) 7 (1,43) 5 (1) tussen 10 en 20 4 (2,5) 3 (1,67) 4 (6,25) tussen 20 en (4,33) meer dan 30 7 (5,83)* 6 (4,83) 4 (9) Afbeelding 7: De bedrijfsgrootte en het aantal leerlingen * Opmerkingen: Het antwoord van één onderneming, dat uit een groep van enkele bedrijven bestaat, heb ik bij deze analyse onopgemerkt gelaten, omdat ik alleen enkele filialen in Oost-Friesland heb onderzocht en de leerlingen van deze groep over heel Noord-Duitsland zijn verspreid. Een analyse met de leerlingen van de groep zal het resultaat hebben, dat de bedrijven in Leer met meer dan 30 employés gemiddeld 66,43 leerlingen opleiden en dat zal een verkeerd indruk wekken, gezien de kleine doorsnee-bedrijfsgrootte in de detailhandel. Het valt in het algemeen op, dat in Emden de minste leerlingen worden opgeleid en het district Aurich over de meeste verkoperleerlingen beschikt. Hoewel de grootste ondervraagde handelsbedrijven zich in Leer hebben gevestigd, laat de tabel de conclusie toe, dat de middelgrote bedrijven (tussen 10 en 20 medewerkers) in Aurich het meeste aantal leerlingen heeft, wat ook met het totaal aantal enquêtes overeenstemt. Het resultaat in Emden kan ermee te maken hebben, dat Emden een stadsdistrict is en niet over zo vele grote winkelcentra buiten de binnenstad beschikt, als de steden Aurich en Leer. In de enquête is er bovendien onderscheid gemaakt tussen Kaufleute im Einzelhandel, Verkäufer en Sonstige. Van dit verschil wil ik hier afstand doen, omdat ik enerzijds geen onderscheid heb gemaakt tussen de opleidingsniveaus van de medewerkers in het algemeen en anderzijds in sommige bedrijven de leerlingen eerst voor Verkäufer leren en na twee jaar kunnen kiezen Kaufleute im Einzelhandel te worden Algemene informatie over de opleiding De ondervraagde leerlingen kunnen enerzijds naar de (a) geografische verspreiding en anderzijds naar hun (b) opleidingsberoep en leerjaar worden gekarakteriseerd. 36

14 (a) De geografische verspreiding Zakelijk Nederlands in de beroepsopleiding Van de leerlingen zijn er meer resultaten, omdat de bedrijven meestal meer dan één leerling opleiden (vgl. afbeelding 7). Van de leerlingen zijn sommige op vakantie geweest, maar in totaal heb ik uit Leer 31 resultaten gekregen, uit Aurich 41 en in Emden kon ik 25 leerlingen bevragen, wat tot de volgende ongelijkmatig verdeelde overzicht leidt. Afbeelding 8: De verdeling van de leerlingen Hier valt op, dat in Aurich de meeste leerlingen worden geschoold, wat in overeenstemming is met de antwoorden van de opleiders (vgl. hoofdstuk 3.5.1). De grafiek beeldt bovendien bijna de verdeling van de leerlingen op de beroepsscholen af, behalve twee jongeren uit Aurich, die de beroepsschool in Oldenburg bezoeken en een leerlingen, die op Borkum les krijgt, zitten de leerlingen allemaal in dezelfde stad op school, waar ook hun bedrijf is gevestigd (b) De opleidingsverdeling Omdat de Kaufleute im Einzelhandel een hoger opgeleid niveau hebben dan de Verkäufer en in de detailhandel ook andere opleidingsberoepen worden opgeleid, heb ik de vraag naar het opleidingsberoep aan elke leerling gesteld. De volgende tabel geeft een overzicht over de naar steden gekleurde resultaten (Leer, Emden, Aurich). Leerjaar Beroep Kaufleute im Einzelhandel Verkäufer Overige (handel) Overige 1e leerjaar e leerjaar e leerjaar totaal per stad totaal Afbeelding 9: De opleidingsverdeling per beroep en leerjaar 37

15 De regel totaal laat zien, dat de over de helft van de ondervraagde leerlingen de opleiding Kaufmann im Einzelhandel en een vierde Verkäufer volgen, maar er worden ook andere opleidingsberoepen aangegeven. Daarbij heb ik het onderscheid gemaakt tussen beroepen, die kennis van de verkoop moeten hebben, zoals de Buchhändler en de Fleischereifachverkäufer en beroepen, die nauwelijks contact met klanten hebben zoals de Bürokaufleute of de Gestalter für visuelles Marketing, die ik in de kern-analyse (vgl. hoofdstuk 3.5.4) niet heb meegerekend De informatie over kennis van het Nederlands In het volgende zullen ten eerste in (a) de resultaten over de aanwezige kennis van het Nederlands worden voorgesteld en op de wens naar Nederlandse kennis worden ingegaan. Vervolgens zal (b) de functie van de taal in de bedrijven worden beschreven en of er onderwijs- en opleidingsmogelijkheden ten aanzien van het buurland bestaan. (a) Informatie over kennis van het Nederlands en de wens erna van de leerlingen In dit gedeelte wordt besproken, hoeveel van de ondervraagde leerlingen al kennis van het Nederlands hebben, op welk niveau ze hun kennis inschatten en waar ze hun kennis hebben opgedaan. Zoals hoofdstuk 2.3 liet zien, zijn er zowel in de districten Leer en Aurich alsook in de stad Emden verschillende mogelijkheden om op de algemene scholen of op de BBS het Nederlands te leren. De volgende tabel laat de aantal keuzes en de procenten zien. Stad Taalniveau Leer Emden Aurich totaal geen kennis 19 (61,3%) 22 (88%) 38 (92,7%) 79 (81,4%) basiskennis 7 (22,6%) 2 (8%) 3 (7,3%) 12 (12,4%) goede kennis 4 (12,9%) 1 (4%) - 5 (5,2%) heel goede kennis 1 (3,2%) (1,0%) Afbeelding 10: Het niveau van de kennis van het Nederland per stad 38

16 De grafiek toont dat in het algemeen 81,4% van de ondervraagde jongeren helemaal geen kennis van het Nederlands heeft. De a contrario-redenering is, dat ongeveer elke vijfde leerling in de detailhandel in Oost-Friesland wel kennis van de Nederlandse taal heeft, wat vooral door de leerlingen in Leer wordt bepaald, waar in totaal 38,7% leerlingen kennis van het Nederlands op basisniveau of beter heeft. In Emden is het 88% die geen Nederlandse vaardigheden laten zien en in Aurich heeft 92,7% geen kennis van het Nederlands. Ten aanzien van de gelijkmatige verdeling van scholen, die het vak aanbieden, binnen het onderzochte gebied (vgl. afbeelding 2), is de ongelijkmatige verdeling van kennis van het Nederlands echter verwonderlijk. Op de vraag, waar deze leerlingen hun kennis hebben opgedaan, hebben alleen vier leerlingen aangegeven, dat ze op school het vak Nederlands hebben gehad (één in Aurich, twee in Emden en één in Leer). In de bijscholing heeft niemand zijn talenkennis verworven, maar in de beroepsschool hebben tien leerlingen een cursus bezocht, waarvan negen uit Leer en alleen één ondervraagde uit Emden kwam. In een interview in Emden kwam ter sprake, dat soms ook Emder leerlingen de kans krijgen, om aan de Leeraner uitwisseling deel te nemen en de voorbereidende intensieve NVT-cursus te bezoeken. Verder hebben twee leerlingen uit Aurich en vier leerlingen uit Leer de Nederlandse taal privé verworven en een leerling uit Leer heeft erbij geschreven, dat hij het Nederlands tijdens de dagelijkse beroepsuitoefening heeft kunnen leren. De leerlingen die geen kennis van het Nederlandse hebben, heb ik bovendien gevraagd, of ze het Nederlands graag willen leren. De resultaten zijn in de volgende grafiek te zien. Stad Wens Leer Emden Aurich totaal Ja 15 (65,2%) 11 (50%) 13 (38,2%) 39 (49,4%) Nee 8 (34,8%) 11 (50%) 21 (61,8%) 40 (50,6%) Afbeelding 11: De wens naar kennis van het Nederlands per stad 39

17 Aan de ene kant blijkt uit deze grafiek, dat de wens naar kennis van de buurtaal stijgt hoe dichter de leerlingen bij de grens wonen en werken. Aan de andere kant blijkt uit de cijfers, dat de wens naar het leren van het Nederlands ook in de regio s verder weg van de grens groot is in verhouding met het aantal leerlingen, die het Nederlands daadwerkelijk kunnen spreken. In Emden heeft elke tweede leerling dit aangegeven en in Aurich heeft een op de drie dit geuit. De enorme belangstelling om het Nederlands te leren spiegelt zich vooral in de beroepsschool in de BBS I Leer weer: Wir haben im Einzelhandel acht Klassen neu gebildet und nur eine bekommt Englisch, der Rest Niederländisch. (vgl. LER , Min. 10:32) Dus de belangstelling voor het Nederlands vanuit de leerlingen is er wel, maar wat is de mening van de opleiders die meestal ook over het selecteren van het personeel beslissen? Dat zal in het volgende aan de beurt komen. (b) Informatie over de functie van het Nederlands en de opleidingsmogelijkheden in de bedrijven In de enquête onder de opleiders wilde ik weten of de kennis van het Nederlands hun keuze tijdens het selecteren van het personeel beïnvloedt en of dat tot bepaalde functies van de medewerkers is beperkt. De volgende tabel geeft weer, hoe vaak de opleiders per stad een keuze hebben gedaan in de dimensies (-) onbelangrijk, (o) geen belang en (+) belangrijk. Stad Leerjaar Leer Emden Aurich totaal Belang - o + - o + - o + - o + leerlingen geschoolde kracht leidinggevende kracht Afbeelding 12: De functie van het Nederlands in de selectie van het personeel per stad De afbeelding op de volgende pagina is een staafdiagram van de vorige tabel, die de gemiddelde resultaten per stad en per trede op de carrièreladder laat zien. De Y-as geeft in dit geval het maximum (3) aan, dat de balken zouden kunnen bereiken, als alle opleiders belangrijk hadden gekozen. In het algemeen worden Nederlandse talenkennis als eerder onbelangrijk aangezien en het wordt duidelijk, dat de opleiders meestal geen onderscheid tussen de verschillende functies van de medewerkers maken, behalve in Leer. Daar werd de betekeis van het Nederlands voor de geschoolde en de leidinggevende krachten hoger 40

18 ingeschat. De reden kan zijn, dat deze medewerkers niet alleen met Nederlandse klanten en leveranciers in contact komen, maar ook de uitwisselings-leerlingen uit Nederland begeleiden. Hier wil ik ook uit een interview citeren, dat ik met een economieleerkracht in Leer heb gevoerd. Hij zei op de vraag of hij Afbeelding 13: Overzicht over de functie van het Nederlands in de selectie van het personeel per stad de bedrijven contacteert en informatie van de opleiders heeft over de behoefte aan het Nederlands: Hoher Bedarf an Niederländisch. Die Betriebe sehen mittlerweile sehr große Vorteile, indem ihre Auszubildenden ihre Kunden in Niederländisch begrüßen können. Das wirkt sich auch positiv auf einerseits das Image des Betriebes, aber auch auf die Verkaufshäufigkeit aus. (vgl. LER , Min. 3:59) Ten slotte wordt in dit gedeelte de vraag naar de onderwijs- en opleidingsmogelijkheden gesteld, die het Nederlands of het buurland in het algemeen betreffen en dit in relatie met de bedrijfsgrootte. De enige positieve antwoorden kwamen van een grote Leeraner warenhuis, dat aangaf bij het uitwisselingsproject van de BBS I Leer mee te doen. Tijdens dit uitwisselingsproject worden de leerlingen in Duitsland op hun stage in Nederland in veel opzichten binnen het kader van een intensieve taalcursus voorbereid. Ten tweede een middelgroot bedrijf uit Emden, dat bij de Bünting bedrijfsgroep uit Leer behoort en ook leerlingen naar Groningen stuurt en ten slotte de Bünting-groep en het TraBbi-project zelf De behoeften aan het Nederlands In dit gedeelte van de enquêtes heb ik gevraagd naar hun (a) contacten met Nederlanders in het algemeen. Bovendien wordt de vraag naar een inschatting van de (b) frequentie van situaties, waarin Nederlandse kennis nodig is. Daarnaast zullen ze enkele voorgegeven (c) vaardigheden en (d) interculturele competenties beoordelen, die met de taal en de cultuur samenhangen, wat ik beurtelings in de volgende gedeeltes ga voorstellen. 41

19 (a) De contacten met Nederlanders De gesloten keuzevraag naar de contacten met Nederlanders wordt in totaal 83% met Ja en 17% met Nee beantwoord. De volgende grafiek maakt een onderscheid tussen de verschillende steden en laat zien, dat alle ondervraagde bedrijven in Leer in contact staan met Nederlanders, in Emden en Aurich zijn het tweederde van de ondervraagden. Stad Contact Leer Emden Aurich totaal Ja 15 (100%) 12 (75%) 12 (75%) 39 (83%) Nee 0 4 (25%) 4 (25%) 8 (17%) Afbeelding 14: De algemene frequentie van de bedrijfscontacten met Nederlanders per stad Indien de de vraag positief wordt beantwoord, zou het interessant zijn om de contacten te kunnen kenmerken. Daarom heb ik de vervolgvraag gesteld, op welke manier de contacten tot stand komen. De keuzemogelijkheden, waarvan in dit geval meerdere kunnen worden gekozen, bestaan uit Nederlandse klanten, Nederlandse collega's, Nederlandse leveranciers en Nederlandse leidinggevende. Bovendien heb ik er de mogelijkheid gelaten, onder Overige een andere manier van contacten te kunnen aangegeven. Van die bedrijven, die in contact met Nederlanders staan, hebben bijna alle bedrijven aangegeven, dat ze contact met Nederlandse klanten hebben, met uitzondering van een bouwbedrijf uit het district Aurich en een Afbeelding 15: De manier van de contacten met Nederlanders per stad 42

20 fietsenwinkel in de binnenstad van Emden, die alleen contacten met leveranciers uit Nederland hebben. Daarnaast hebben de leerlingen in Leer vier en in Aurich één Nederlandse collega, met wie ze ervaringen kunnen uitwisselen en in Leer en Emden gaven telkens vier bedrijven aan, dat ze Nederlandse leveranciers hebben. In Aurich zijn dat zeven bedrijven geweest en in Emden heeft een opleider onder Overige handelsagenten aangegeven. Verder is in Leer één warenhuis, dat zelfs over een Nederlandse leidinggevende beschikt, met wie de medewerkers in contact kunnen komen. De tweede vervolgvraag zal blijk geven van de resultaten met betrekking tot welke medewerkers met de Nederlanders in contact komen. Bij deze vraag was ook een meerkeuze mogelijk, waarbij van de 47 ondervraagde opleiders de leidinggevende krachten in totaal 19 keer zijn gekozen, de hoogopgeleide krachten (bijv. bedrijfseconomen) alleen vijf keer en de geschoolde krachten (bijv. opgeleide verkopers) in het geheel 37 keer als contactpersonen voor Nederlanders zijn aangegeven. Bij deze vraag is een interessant (onderstaand) beeld tot stand gekomen. Opvallend is dat meestal de geschoolde krachten, dus dat wat de leerlingen na het succesvolle volgen van hun opleiding zullen worden, met de Nederlanders in contact komen. Dit heeft waarschijnlijk met het feit te maken, dat de meeste Nederlanders als klant naar Duitsland komen en Afbeelding 16: De aantal medewerkers in contact met Nederlanders per stad door de verkopers worden geholpen. Een tweede grote groep van contactpersonen vormen verder de leveranciers, die de winkels met producten uit Nederland bevoorraden. Onderhandelingen met potentiële leveranciers worden meestal door hoger opgeleide medewerkers gevoerd, wat een kans kan zijn, voor de leerlingen uit Aurich en Emden, om zich door kennis van het Nederlands binnen hun bedrijf te vestigen en hun positie ten aanzien van de carrière te verbeteren. De bedrijven in Leer vormen daarbij een uitzondering, omdat daar de leidinggevende krachten bijna net zo vaak als de geschoolde krachten werden genoemd. Een verklaring kan de sterke positie van de BBS I Leer zijn en waar de leraars de ervaring hebben, dat leerlingen, 43

gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter Toppie leuk man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk

gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter Toppie leuk man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk Hoe vonden jullie de dag vandaag? Positief feedback: gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter dan les. Toppie man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk leerzaam,

Nadere informatie

- CARL VON OSSIETZKY UNIVERSITÄT - OLDENBURG. Master of Education Wirtschaftswissenschaften und Niederländisch. Masterarbeit.

- CARL VON OSSIETZKY UNIVERSITÄT - OLDENBURG. Master of Education Wirtschaftswissenschaften und Niederländisch. Masterarbeit. - CARL VON OSSIETZKY UNIVERSITÄT - OLDENBURG Master of Education Wirtschaftswissenschaften und Niederländisch Masterarbeit Titel: Zakelijk Nederlands in de beroepsopleiding - vorgelegt von: Freya Imke

Nadere informatie

bab.la Uitdrukkingen: Zakelijke correspondentie Bestelling Nederlands-Duits

bab.la Uitdrukkingen: Zakelijke correspondentie Bestelling Nederlands-Duits bab.la Uitdrukkingen: Zakelijke correspondentie Bestelling Nederlands-Duits Bestelling : Bestelling plaatsen Wij overwegen de aanschaf van... Wir ziehen den Kauf von... in Betracht... Formeel, voorzichtig

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 031 Wijziging van de Wet op het primair onderwijs en de Wet op de expertisecentra in verband met het regelen van de mogelijkheid een deel van

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

Voor de beoordeling zijn de volgende passages van de artikelen 41, 41a en 42 van het Eindexamenbesluit van belang:

Voor de beoordeling zijn de volgende passages van de artikelen 41, 41a en 42 van het Eindexamenbesluit van belang: Duits 1,2 Correctievoorschrift HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs 20 06 Tijdvak 1 Het correctievoorschrift bestaat uit: 1 Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen. 15. Januar 2014. groepswerk en stadsbezoek. Gruppenarbeit und Stadtbesichtigung. Nijmegen is een heel mooie stad.

Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen. 15. Januar 2014. groepswerk en stadsbezoek. Gruppenarbeit und Stadtbesichtigung. Nijmegen is een heel mooie stad. Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen 15. Januar 2014 Die Schüler sollten aufschreiben, was ihnen gefallen hat. De leerlingen moesten opschrijven wat hun goed bevallen is. Das schrieb die deutsche Klasse Gruppenarbeit

Nadere informatie

Rapport onderzoek Afgevaardigden

Rapport onderzoek Afgevaardigden 1. Inleiding Op 30 november 2012 (herinnering op 12 december) hebben 28 afgevaardigden en 1 oudafgevaardigde van Badminton Nederland een mailing ontvangen met daarin een link naar de enquête Afgevaardigden

Nadere informatie

Handleiding Vervolgmodule OGO- Extra materiaal na Taalsituaties 3-6-9

Handleiding Vervolgmodule OGO- Extra materiaal na Taalsituaties 3-6-9 Handleiding Vervolgmodule OGO- Extra materiaal na Taalsituaties 3-6-9 Extra materiaal na de Taalsituaties, Vervolgmodule OGO Algemeen In Extra materiaal na de Taalsituaties wordt de leerstof uit drie voorgaande

Nadere informatie

Werkdruk in het onderwijs

Werkdruk in het onderwijs Rapportage Werkdruk in het primair en voortgezet onderwijs DUO ONDERWIJSONDERZOEK drs. Vincent van Grinsven dr. Eric Elphick drs. Liesbeth van der Woud Maart 2012 tel: 030-2631080 fax: 030-2616944 email:

Nadere informatie

Zakelijk Nederlands in de beroepsopleiding

Zakelijk Nederlands in de beroepsopleiding 4 Onderwijsplanning In het volgende zal ten eerste een overzicht van de beroepsgerichte NVT-cursus worden gegeven, waarbij de doelen van de cursus en in aansluiting een mogelijke omzetting van de doelen

Nadere informatie

De dienstverlening van Westerpark

De dienstverlening van Westerpark De dienstverlening van Westerpark Vanaf eind mei 2009 konden bewoners en ondernemers van Westerpark zich aanmelden bij het nieuw opgerichte digitale bewonerspanel. In deze rapportage wordt verslag gedaan

Nadere informatie

HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren

HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren 1. Inleiding Aan de hand van een concept cartoon verdiepen leerlingen zich in de vraag hoe het komt dat een meisje een meisje is. Een concept cartoon is een visuele

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Correctievoorschrift VWO 2011 tijdvak 2 Duits tevens oud programma Duits 1,2 Het correctievoorschrift bestaat uit: 1 Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel

Nadere informatie

Correctievoorschrift HAVO

Correctievoorschrift HAVO Correctievoorschrift HAVO 2008 tijdvak 1 Duits 1,2 Het correctievoorschrift bestaat uit: 1 Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores 6 Bronvermeldingen

Nadere informatie

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan:

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan: NEDERLANDS, TENZIJ Onderzoek Vakgroep Marktkunde en Marktonderzoek RUG In dit onderzoek zijn de volgende vragen geformuleerd: Welke factoren zijn op dit moment van invloed op de beslissing of Nederlandse

Nadere informatie

Onderzoeksvraag Uitkomst

Onderzoeksvraag Uitkomst Hoe doe je onderzoek? Hoewel er veel leuke boeken zijn geschreven over het doen van onderzoek (zie voor een lijstje de pdf op deze site) leer je onderzoeken niet uit een boekje! Als je onderzoek wilt doen

Nadere informatie

Taaltips voor succesvol zakendoen in het Duits

Taaltips voor succesvol zakendoen in het Duits Taaltips voor succesvol zakendoen in het Duits Dit document is samengesteld als aanvulling op de test Succesvol zakendoen in het Duits. Wilt u ontdekken hoe goed u geëquipeerd bent voor zakendoen met Duitstalige

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen:

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen: Pedagogische opleiding theorie Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback Doelstellingen De kennis over de begrippen:, feedback, opleiden en leren kunnen uitdrukken en verfijnen Doelstellingen De voornaamste

Nadere informatie

ENQUÊTE: toetsing op maat

ENQUÊTE: toetsing op maat ENQUÊTE: toetsing op maat Bezoekers van de website van de PO-Raad konden hun mening geven over toetsing op maat. Tussen 22 januari en 6 februari 2013 hebben 201 mensen de enquête volledig ingevuld. De

Nadere informatie

Handel en marketing. Klanttevredenheidsonderzoek. Theorie

Handel en marketing. Klanttevredenheidsonderzoek. Theorie Theorie Inleiding Een klanttevredenheidsonderzoek is een instrument van het relatiebeheerbeleid van een onderneming. Het is voor een ondernemer belangrijk om bestaande klanten tevreden te houden. Onderzoek

Nadere informatie

Positie van mannen in het primair onderwijs

Positie van mannen in het primair onderwijs Positie van mannen in het primair onderwijs INHOUDSOPGAVE Blz + Inleiding 03 + Management Summary 06 + Uitkomsten onderzoek: 09 + Profiel en functie ondervraagden 10 + Loopbaanmogelijkheden in onderwijs

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen) AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Helfrichstraat 28, NL-6562 WV Groesbeek T: 0031(0)647892036 / F: 0031(0)243972353 E-mail: info@mandjesbloembollen.nl www.mandjesbloembollen.

Helfrichstraat 28, NL-6562 WV Groesbeek T: 0031(0)647892036 / F: 0031(0)243972353 E-mail: info@mandjesbloembollen.nl www.mandjesbloembollen. Helfrichstraat 28, NL-6562 WV Groesbeek T: 0031(0)647892036 / F: 0031(0)243972353 E-mail: info@mandjesbloembollen.nl www.mandjesbloembollen.nl Sehr geehrte Geschäftspartner, Gerne möchten wir Ihnen die

Nadere informatie

Zorgbarometer 7: Flexwerkers

Zorgbarometer 7: Flexwerkers Zorgbarometer 7: Flexwerkers Onderzoek naar de positie van flexwerkers in de zorg Uitgevoerd door D. Langeveld, MSc Den Dolder, mei 2012 Pagina 2 Het auteursrecht op dit rapport berust bij ADV Market Research

Nadere informatie

Top 100 Duitse woorden

Top 100 Duitse woorden Top 100 Duitse woorden hinter achter hinten achteraan letzten Monat afgelopen maand schon al nur (of: nur noch) alleen maar nur noch alleen nog wenn als bitte alstublieft (als je iets geeft) immer altijd

Nadere informatie

INBRENG VAN HET PATIËNTENPERSPECTIEF BIJ HET OPSTELLEN VAN WETENSCHAPSAGENDA S - ERVARINGEN VAN [AANDOENING]PATIENTEN

INBRENG VAN HET PATIËNTENPERSPECTIEF BIJ HET OPSTELLEN VAN WETENSCHAPSAGENDA S - ERVARINGEN VAN [AANDOENING]PATIENTEN INBRENG VAN HET PATIËNTENPERSPECTIEF BIJ HET OPSTELLEN VAN WETENSCHAPSAGENDA S - ERVARINGEN VAN [AANDOENING]PATIENTEN RAPPORT VAN ACHTERBANRAADPLEGING [NAAM PATIËNTENORGANISATIE] Versie 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Voor deze enquête bevragen jullie minstens 25 personen

Voor deze enquête bevragen jullie minstens 25 personen TIPS VOOR ENQUÊTES 1. Opstellen van de enquête 1.1 Bepalen van het doel van de enquête Voor je een enquête opstelt denk je eerst na over wat je wil weten en waarom. Vermijd een te ruime omschrijving van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

Competenties en leerresultaten

Competenties en leerresultaten Competenties en leerresultaten De e-learning module bestaat uit zes praktijksituaties uit het bedrijfsleven die competentie georiënteerd zijn en die gebruikt kunnen worden voor scholing en bijscholing

Nadere informatie

Gebruikerstest voor de arbocatalogus

Gebruikerstest voor de arbocatalogus Gebruikerstest voor de arbocatalogus Het is goed om een website, voordat deze wordt opengesteld voor alle gebruikers, te laten uittesten door een aantal betrokkenen. Een mogelijkheid is het uitzetten van

Nadere informatie

Rapport evaluatie speeddaten met uitzendbureaus op de vestigingen van het WERKbedrijf

Rapport evaluatie speeddaten met uitzendbureaus op de vestigingen van het WERKbedrijf Rapport evaluatie speeddaten met uitzendbureaus op de vestigingen van het WERKbedrijf December 2011 Auteurs: Leonie Oosterwaal, beleidsmedewerker ABU Judith Huitenga en Marit Hoffer, medewerkers Servicepunt

Nadere informatie

Gap Year onderzoek. 1. Uitkomsten Jongeren

Gap Year onderzoek. 1. Uitkomsten Jongeren Samenvatting Gap Year onderzoek Mei 2012 Gap Year onderzoek In april 2012 hebben het Europees Platform en de Nuffic onderzoek gedaan naar de toekomstplannen van leerlingen na hun eindexamen. De focus van

Nadere informatie

Schule: Schreiben B 2. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52653

Schule: Schreiben B 2. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52653 Schule: Schreiben B 2 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 15 July 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/52653 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

Achtergrond informatie Toolkit Ouderbetrokkenheid vakantieschool

Achtergrond informatie Toolkit Ouderbetrokkenheid vakantieschool Achtergrond informatie Toolkit Ouderbetrokkenheid vakantieschool De vakantieschool is een bijzonder moment, waarbij de sfeer op school anders is dan anders. Er is extra aandacht voor de leerlingen en de

Nadere informatie

Hiv en stigmatisering in Nederland

Hiv en stigmatisering in Nederland Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Political & Social Samenvatting Hiv en stigmatisering in Nederland

Nadere informatie

KOOPZONDAGEN De mening van burgers en ondernemers

KOOPZONDAGEN De mening van burgers en ondernemers KOOPZONDAGEN De mening van burgers en ondernemers Opdrachtnemer: Bureau O&S Heerlen Opdrachtgever: Bureau Economie Januari 2013 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 3 2. Onderzoeksvragen 3 3. Onderzoeksopzet 3 4.

Nadere informatie

Bewerbungsunterlagen. Als.(functie) Klaas Treuben. Schulstr. 12 11222 Musterstadt. 0031 321 / 98 76 53 0 klaas. treuben@hoster.nl

Bewerbungsunterlagen. Als.(functie) Klaas Treuben. Schulstr. 12 11222 Musterstadt. 0031 321 / 98 76 53 0 klaas. treuben@hoster.nl Bewerbungsunterlagen Als.(functie) Klaas Treuben Schulstr. 12 11222 Musterstadt Met opmerkingen [CW1]: Naam en contactgegevens 0031 321 / 98 76 53 0 klaas. treuben@hoster.nl Met opmerkingen [CW2]: Let

Nadere informatie

ES-S7A. Außensirene. www.etiger.com

ES-S7A. Außensirene. www.etiger.com ES-S7A Außensirene www.etiger.com DE Merkmale - Funkverbindung für eine einfache Installation - Radiofrequenzsicherheit des Zubehörs: über eine Million Codekombinationen - EEPROM-Informationsschutz, keine

Nadere informatie

Cultuureducatie in het basisonderwijs

Cultuureducatie in het basisonderwijs Cultuureducatie in het basisonderwijs Gemeente Westland Nulmeting Inleiding Teneinde aan het einde van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK) vast te kunnen stellen wat de bereikte resultaten

Nadere informatie

Handleiding. valuecards. Peter Scholten Amsterdam, 2012. Handleiding ValueCards, ValueGame, Postbus 59695, 1040LD Amsterdam Pagina 1

Handleiding. valuecards. Peter Scholten Amsterdam, 2012. Handleiding ValueCards, ValueGame, Postbus 59695, 1040LD Amsterdam Pagina 1 Handleiding valuecards Peter Scholten Amsterdam, 2012 Handleiding ValueCards, ValueGame, Postbus 59695, 1040LD Amsterdam Pagina 1 Handleiding Valuecards Inhoudsopgave Inleiding Waarom afbeeldingen Soorten

Nadere informatie

Management summary - Flitspeiling: Week van passend onderwijs

Management summary - Flitspeiling: Week van passend onderwijs Management summary - Flitspeiling: Week van passend onderwijs Van 24 t/m 28 maart vond de Week van Passend Onderwijs plaats. De Week is een initiatief van het ministerie van OCW en 22 onderwijsorganisaties,

Nadere informatie

Welke van de onderstaande stellingen over het functioneringsgesprek is/zijn juist?

Welke van de onderstaande stellingen over het functioneringsgesprek is/zijn juist? Vragen bij Eigen ontwikkeling en organisatieontwikkeling Vraag 1 Rangschik deze doelen voor jezelf in volgorde van prioriteit. Zet de doelen die je het belangrijkst of het interessantst vindt bovenaan.

Nadere informatie

Binnendifferenzierung Schnellere TN können mit den Arbeitsblättern 2a und 2b arbeiten.

Binnendifferenzierung Schnellere TN können mit den Arbeitsblättern 2a und 2b arbeiten. ab les 2: WIE? WAT? WAAR? Vorbereitung Kopieren Sie die Arbeitsblätter auf festes Papier und schneiden Sie die Informationskärtchen aus. Pro Gruppe von 4 Personen brauchen Sie jeweils die Arbeitsblätter

Nadere informatie

Een visie op het natuurkundig practicum

Een visie op het natuurkundig practicum Een visie op het natuurkundig practicum Martijn Koops, Peter Duifhuis en Floor Pull ter Gunne; vakgroep Nastec, FE, HU Inleiding Practicum is belangrijk bij het vak natuurkunde. Het kan de theorie ondersteunen

Nadere informatie

TEVREDENHEIDSONDERZOEK ZAANLANDS LYCEUM 2014

TEVREDENHEIDSONDERZOEK ZAANLANDS LYCEUM 2014 TEVREDENHEIDSONDERZOEK ZAANLANDS LYCEUM 2014 Inleiding In maart van dit jaar heeft adviesbureau Van Beekveld en Terpstra in opdracht van het College van Bestuur van OVO Zaanstad op de scholen van OVO een

Nadere informatie

Culturele activiteiten in Noord

Culturele activiteiten in Noord Culturele activiteiten in Noord Samenvatting Wat vinden de inwoners van Amsterdam-Noord van het aanbod van culturele voorzieningen in hun stadsdeel? Deze vraag is gesteld aan het bewonerspanel van het

Nadere informatie

Correctievoorschrift HAVO

Correctievoorschrift HAVO Correctievoorschrift HAVO 2008 tijdvak 2 Duits 1,2 Het correctievoorschrift bestaat uit: 1 Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores 6 Bronvermeldingen

Nadere informatie

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING Geneeskunde studiejaar 2014-2015 Matchingsvragenlijst MATCHING Dit PDF document is een weergave van het matchingsformulier voor de opleiding geneeskunde van de Universiteit Utrecht, uitgevoerd door het

Nadere informatie

Leidraad Consult over: het selectiegesprek. Inleiding

Leidraad Consult over: het selectiegesprek. Inleiding Leidraad Consult over: het selectiegesprek Inleiding Iedere leidinggevende heeft in zijn of haar functie te maken met het selecteren van personeel. Zij zijn er namelijk voor verantwoordelijk de juiste

Nadere informatie

goed verzekerd én (dus) vele vakantie-euro s besparen...

goed verzekerd én (dus) vele vakantie-euro s besparen... ouder dan 20? Älter als 20 Jahre? goed verzekerd én (dus) vele vakantie-euro s besparen... Gut versichert und (daher) viele Ferien-Euros sparen... Driekleur Verzekeringen, de specialist in recreatieverzekeringen,

Nadere informatie

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN INHOUD Kwantitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Enquête Experiment Kwalitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Observatie Interview Kwaliteit van het onderzoek

Nadere informatie

Vakantiewerk onderzoek 2015 FNV Jong. Hans de Jong & Leon Pouwels Juni 2015

Vakantiewerk onderzoek 2015 FNV Jong. Hans de Jong & Leon Pouwels Juni 2015 Vakantiewerk onderzoek 2015 FNV Jong Hans de Jong & Leon Pouwels Juni 2015 Achtergrond Achtergrond 2 Achtergrond SAMPLE 420 Respondenten WEging De data is gewogen op geslacht, leeftijd en opleiding naar

Nadere informatie

Correctievoorschrift HAVO. Duits 1,2

Correctievoorschrift HAVO. Duits 1,2 Duits 1,2 Correctievoorschrift HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs 20 04 Tijdvak 2 inzenden scores Verwerk de scores van de alfabetisch eerste vijf kandidaten per school in het programma Wolf of vul

Nadere informatie

Internationaliseringsdesk regio Zwolle

Internationaliseringsdesk regio Zwolle Internationaliseringsdesk regio Zwolle Rapportage over de mogelijke behoefte aan een internationaliseringsdesk/duitslanddesk voor de regio Zwolle Lectoraat International Business Kenniscentrum Strategisch

Nadere informatie

3. Bouwsteen 3: Evalueren en bijsturen van de persoonlijke leerkrachtstijl

3. Bouwsteen 3: Evalueren en bijsturen van de persoonlijke leerkrachtstijl 3. Bouwsteen 3: Evalueren en bijsturen van de persoonlijke leerkrachtstijl Jo Voets, orthopedagoog, gedragstherapeut en pedagogisch directeur van het Centrum Bethanië (Genk), is al jarenlang een groot

Nadere informatie

Kapitel 8 Nervenkitzel

Kapitel 8 Nervenkitzel 1: Am See Kapitel 8 Nervenkitzel 4. 1. gedacht 4. kans 2. blokken 5. verknalt 3. kamerarrest 6. redt 6. 1. Groβeltern Köningswinter 2. Bruder Brandenburg 3. Ste. Maxime Campingplatz 4. Sylt Insel 5. zu

Nadere informatie

Logboek bij de lessenserie over. Cengiz und Locke. van Zoran Drvenkar. Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment:

Logboek bij de lessenserie over. Cengiz und Locke. van Zoran Drvenkar. Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment: Logboek bij de lessenserie over Cengiz und Locke van Zoran Drvenkar Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment: ANWEISUNGEN Dit is een serie van drie lessen. Jullie gaan in zes groepen van vier of vijf leerlingen

Nadere informatie

Amsterdam-Noord en de recessie

Amsterdam-Noord en de recessie Amsterdam-Noord en de recessie Sinds november 2009 kunnen bewoners van Amsterdam-Noord lid worden van het digitale bewonerspanel. In deze rapportage worden de resultaten van de eerste meting gepresenteerd.

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Correctievoorschrift VWO 2010 tijdvak 1 Duits tevens oud programma Duits 1,2 Het correctievoorschrift bestaat uit: 1 Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel

Nadere informatie

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap J. Mevissen, L. Heuts en H. van Leenen SAMENVATTING Achtergrond van het onderzoek Het verschijnsel zelfstandige zonder personeel (zzp er) spreekt tot de verbeelding.

Nadere informatie

Toelichting voorbeeldcurriculum Commercie. Algemeen Aandachtspunten bij dit curriculum

Toelichting voorbeeldcurriculum Commercie. Algemeen Aandachtspunten bij dit curriculum voorbeeldcurriculum Commercie Profielen Commercieel medewerker (CM) (niveau 3) (Junior) accountmanager (JAM) (niveau 4) Onderdeel Algemeen Aandachtspunten bij dit curriculum - Bij het profiel Commercieel

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag. Onderzoek Naam leerling:. Onderzoeksplan Er is een onderzoeksplan, maar de hoofdvraag is onduidelijk. Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

Nadere informatie

Vrijstelling op grond van praktijkervaring binnen de bacheloropleiding Milieunatuurwetenschappen

Vrijstelling op grond van praktijkervaring binnen de bacheloropleiding Milieunatuurwetenschappen Vrijstelling op grond van praktijkervaring binnen de bacheloropleiding Milieunatuurwetenschappen Het doel van vrijstelling op grond van praktijkervaring is om vast te stellen welke cursussen uit de bacheloropleiding

Nadere informatie

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau.

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau. 1 Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Rapportage Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008 Alphen-Chaam 7 juli 2011 W E T E N W A A R O M A L P H E N - C H A A M 2 1 Inleiding De Rekenkamercommissie

Nadere informatie

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Growth Map Achtergrond De Kamer van Koophandel Amsterdam heeft zich tot doel gesteld bedrijven in de regio internationaal meer actief te krijgen om zo

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

4. Deutsch-Niederländisches Wirtschaftsforum

4. Deutsch-Niederländisches Wirtschaftsforum 4. Deutsch-Niederländisches Wirtschaftsforum 4. Duits-Nederlandse Handelsdag BORUSSIA-PARK Mönchengladbach 12.11.2013, 13:00 bis 19:00 Uhr 12.11.2013, 13.00 tot 19.00 uur Ziele und Inhalte Freunde treffen

Nadere informatie

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding De enquête waarvan de resultaten hier gepresenteerd worden, is georganiseerd door de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Vrije

Nadere informatie

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK BASISSCHOOL DE LOCKAERT

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK BASISSCHOOL DE LOCKAERT RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK BASISSCHOOL DE LOCKAERT School : Basisschool De Lockaert Plaats : Oss BRIN-nummer : 00CD Onderzoeksnummer : 63530 Datum schoolbezoek : 16 december 2005 Datum vaststelling :

Nadere informatie

RAPPORT VRAGENLIJST VOOR INTERESSE IN TAKEN EN SECTOREN (ITS)

RAPPORT VRAGENLIJST VOOR INTERESSE IN TAKEN EN SECTOREN (ITS) RAPPORT VRAGENLIJST VOOR INTERESSE IN TAKEN EN SECTOREN (ITS) Van: E. Kandidaat Administratienummer: Datum: 16 Jan 2013 Normgroep: Advies de heer Consultant Ixly 1. Inleiding In dit rapport treft u eerst

Nadere informatie

De status van mobiel intranet

De status van mobiel intranet De status van mobiel intranet White paper Bilthoven, 26 april 2012 Sabel Online Lonneke Theelen E Lonneke@sabelonline.nl T (088) 227 22 00 W www.sabelonline.nl http://nl.linkedin.com/in/lonneketheelen

Nadere informatie

Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek

Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek E: info@malvee.com T: +31 (0)76 7002012 Het opzetten en uitvoeren van een medewerker tevredenheid onderzoek is relatief eenvoudig zolang de te nemen stappen bekend

Nadere informatie

DE BAAN OP! Een interessant bedrijf kiezen. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS

DE BAAN OP! Een interessant bedrijf kiezen. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS DE BAAN OP! De jongeren organiseren zelf één of meerdere bedrijfsbezoeken. Ze verzamelen informatie over verschillende bedrijven en op basis hiervan kiezen ze met de hele klas het meest interessante bedrijf

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

De stand van mediation

De stand van mediation De stand van mediation Onderzoek bij gemeenten naar de stand van zaken rond mediation 30 november 2007 1 Inleiding Steeds meer gemeenten ontdekken mediation als manier om conflictsituaties op te lossen.

Nadere informatie

Dienstenbeschrijving communicatieve vaardigheden

Dienstenbeschrijving communicatieve vaardigheden Dienstenbeschrijving communicatieve vaardigheden Training-1 Training-2 Training-3 : Basistraining communicatieve vaardigheden : Communicatieve vaardigheden voor professionals : Hoe voer ik een intakegesprek

Nadere informatie

Commercieel Duits voor de Binnendienst

Commercieel Duits voor de Binnendienst Taaltrainingen & Workshops Duits 2013 Commercieel Duits voor de Binnendienst Unser Angebot an Sie! & Training Commercieel Duits In 4 dagdelen naar een effectieve binnendienst en meer Duitse klanten Medewerkers

Nadere informatie

Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting

Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting Rode tekst = tip Grammatica Imperfekt (verleden tijd) wollen (willen) sollen (moeten) müssen (moeten) wissen (weten) ich wollte sollte musste wusste du wolltest

Nadere informatie

Taalbiografie (Onderdeel van het EAQUALS-ALTE EuropeseTaalportfolio)

Taalbiografie (Onderdeel van het EAQUALS-ALTE EuropeseTaalportfolio) EAQUALS-ALTE Taalbiografie (Onderdeel van het EAQUALS-ALTE EuropeseTaalportfolio) Europees Taalportfolio: geaccrediteerd model nr. 06.2000 Uitgereikt aan Het huidige model van het Europese Taalportfolio

Nadere informatie

ONDERZOEK THUIS ACCU. 29 oktober 2015. Is Nederland klaar voor de thuis accu?! Auteur Y. Lievens. Panelleden ISO 26362 gecertificeerd

ONDERZOEK THUIS ACCU. 29 oktober 2015. Is Nederland klaar voor de thuis accu?! Auteur Y. Lievens. Panelleden ISO 26362 gecertificeerd ONDERZOEK THUIS ACCU Is Nederland klaar voor de thuis accu?! 29 oktober 2015 Panelleden ISO 26362 gecertificeerd Auteur Y. Lievens Onderzoek thuis accu De techniek gaat steeds meer vooruit en er blijven

Nadere informatie

Sint-Jan Berchmanscollege

Sint-Jan Berchmanscollege Sint-Jan Berchmanscollege Infobrochure ADMINISTRATIE & RETAIL (3de graad BSO) Leerlingprofiel Je bent 16-17 jaar. Je kiest voor een studierichting in de derde graad. Je wil meer te weten komen over het

Nadere informatie

Cliëntervaringsonderzoek

Cliëntervaringsonderzoek Cliëntervaringsonderzoek Hoofdrapportage Stichting Het Lichtpunt Meting april 2014 Uw consultant Carolien Wannyn E: carolien.wannyn@effectory.com T: +31 (0)20 30 50 100 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Inleiding

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen. Nienke Lammertink en Koen Breedveld

Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen. Nienke Lammertink en Koen Breedveld NEDERLANDERS OVER DE VIERDAAGSE Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen Nienke Lammertink en Koen Breedveld Mei 2016 1 Nederlanders over de

Nadere informatie

Hoe gaat Nederland met pensioen?

Hoe gaat Nederland met pensioen? Hoe gaat Nederland met pensioen? Een onderzoek over hoe bewust werknemers zich voorbereiden op hun pensioen op verschillende thema s, waaronder aanpak werkgevers bij langer doorwerken. In opdracht van

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Vrijstelling op grond van praktijkervaring binnen de bacheloropleiding Psychologie

Vrijstelling op grond van praktijkervaring binnen de bacheloropleiding Psychologie Vrijstelling op grond van praktijkervaring binnen de bacheloropleiding Psychologie Een vrijstelling op basis van praktijkervaring is alleen mogelijk voor vier cursussen uit de bacheloropleiding, te weten

Nadere informatie

Uitkomsten Het Nieuwe Werken-onderzoek van ErgoDirect International in samenwerking met Veldhoen + Company

Uitkomsten Het Nieuwe Werken-onderzoek van ErgoDirect International in samenwerking met Veldhoen + Company Uitkomsten Het Nieuwe Werken-onderzoek van ErgoDirect International in samenwerking met Veldhoen + Company In oktober 2012 heeft Beklijf in opdracht van ErgoDirect International, met ondersteuning van

Nadere informatie

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties worden gebruikt om studenten feedback te laten geven op de kwaliteit van de docenten. In dit artikel wordt ingegaan op de randvoorwaarden

Nadere informatie

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Bert Slof, Gijsbert Erkens & Paul A. Kirschner Als docenten zien wij graag dat leerlingen zich niet alleen de

Nadere informatie